# stories

title:
(<x>470 18:8-9</x>; <x>470 19:7-9</x>; <x>480 9:43-47</x>; <x>480 10:4-5</x>, <x>480 10:10-12</x>; <x>490 16:18</x>)


title:
(<x>480 13:28-33</x>, <x>480 13:35</x>; <x>490 21:29-33</x>; <x>490 17:26-30</x>, <x>490 17:34-36</x>; <x>490 12:39-40</x>)


title:
(<x>480 14:53-65</x>; <x>490 22:54-55</x>, <x>490 22:63-71</x>; <x>500 18:13-15</x>, <x>500 18:19-24</x>)


title:
(<x>470 5:15</x>; <x>470 10:26</x>; <x>470 7:2</x>; <x>490 8:16-18</x>; <x>490 11:33</x>; <x>490 6:38</x>)


title:
(<x>470 26:57-68</x>; <x>490 22:54-55</x>, <x>490 22:63-71</x>; <x>500 18:13-15</x>, <x>500 18:19-24</x>)


title:
(<x>470 26:1-5</x>, <x>470 26:14-16</x>; <x>480 14:1-2</x>, <x>480 14:10-11</x>; <x>500 11:45-53</x>)


title:
(<x>470 26:57-58</x>, <x>470 26:69-75</x>; <x>480 14:53-54</x>, <x>480 14:66-72</x>; <x>500 18:15-18</x>, <x>500 18:25-27</x>)


# introductions

introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Grekozko antzinako itzulpenak «Genesis», hau da, Hasiera, izena ematen dio liburuari, beronen gaiari lotua: munduaren, gizadiaren eta Israelen sorrera kontatzen du, hain zuzen. Hebrearrek liburuaren lehen hitza erabiltzen dute izenburutzat: «Hasieran». <p/>Liburua mendeetan zehar eta egile askoren eskuz eratua da. Eratze-prozesu horretan <i>Hasiera</i> Pentateukoko gainerako liburuekin uztartua dago. <p/>Bi zatitan bana daiteke liburua: 1—11 kap.ak, munduaren eta gizadiaren sorrerari buruzkoak, eta 12—50 kap.ak, Israelen arbasoen historia kontatzen dutenak. <p/>Kanaango antzinako biztanleak, baita israeldarrak ere, inguruko herrien kulturan murgilduak bizi ziren. Idazle biblikoek oso antzinakoa eta aberatsa zen kultur ondare komun horretatik edan zuten Has 1—11ko kontakizunak eratzeko. Jakina da kultur giro horretan gizakien historia jainkoen gorabeherei lotua zegoela, hau da, erabateko erlijio-kutsua zuela. Hala ere, idazle biblikoek, Ekialde Hurbil eta Erdiko, batik bat Mesopotamiako, kontakizun mitikoez baliatzen badira ere, kontakizunok garbitu egiten dituzte berauen mitologi kutsutik, beren federa, Jainko bakarraren federa, egokituz eta moldatuz. <p/>Jatorrian, patriarkei buruzko oroitzapen eta tradizioak, Has <a href='B:10 12:1-50'>12—50</a> kap.etan bilduak, Israel herria osatuko zuten talde eta leinuen kultur ondarea ziren, belaunez belaun ahoz aho eskualdatuak. Izan ere, tradizio horien ingurugiro historikoa K.a. bigarren milurtekoaren lehen erdian koka daiteke. Monarkiaren lehen aldian, David eta Salomonen garaian, tradizio horiek elkarrekin josi ziren, eta orduan hartu zuen <i>Hasiera</i> liburuak bere oinarrizko forma. <p/>Uste da, erbestealdian, K.a. V. mende aldera, eman zitzaiola <i>Hasiera</i> liburuari bere azken moldea. Apaiz-eskolaren eraginez, antzinako tradizioak, aspalditik idatziz jarrita zeudenak, berrantolatu eta momentuko eskakizunei erantzuteko berridatzi zituzten. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburuaren lehen zatian, 1—11 kap.etan, Israelek bere gogoeta eskaintzen digu gizakion bizi-esperientziako betiko gai eta galderei buruz: kosmosa eta gizakia, bizitza eta heriotza, ongia eta gaizkia, gizartea eta gizabanakoa, kultura eta erlijioa… Erantzuna ez da teoriazkoa, narrazioa dela medio emana baizik. Gizakia da, hain zuzen, bere historiaren erantzule. Lehen kap. hauek, beraz, historia baino gehiago bizitzako funtsezko gaiei, eta maiz iluntasunei, buruzko gogoeta dira. <p/>Historia Abrahamekin hasten da, liburuaren bigarren zatian (12—50 kap.). Gauza guztien hasieran Jaunaren hitza dagoen bezala, salbamen-historiaren hasieran ere Jaunaren hitza dago. Jainkoaren deiari erantzunez ekiten dio Abrahamek bere ibilbideari, fedearen erromes. Harengandik jaso zituen agintzarietatik zintzilik bezala biziko da eta berarengandik sortuko den herriarentzat fede- eta obedientzi eredu bihurtuko. Agintzariak eta bedeinkazioa Abrahamengandik Isaakengana eta honengandik Jakob eta beronen hamabi semeengana eskualdatzen dira. Agintzariak eta bedeinkazioa, hau da, Jainkoaren hurbiltasun salbatzailea, dira, hain zuzen, patriarken historiaren hari nagusiak. <p/>Liburuaren azken atala Joseren historia da (37. eta 39—50 kap.); historia honen bidez lotzen dira <i>Hasiera</i> eta <i>Irteera</i> liburuak: Jakob/Israel eta beronen semeak, hamabi leinuen arbasoak, Egipton kokatzen dira. Honela, prest dago antzeztokia hurrengo egintzetarako: Egiptoko esklabotza eta Irteerako askapen-egintza handia. <p/>Hasierako kontakizunak, patriarken istorioak batez ere, Biblia osoko herrikoien eta bizienetakoak dira. Istorio horietan giza bizipen mardulak erlijio-sentipen sakonenekin elkartzen eta lotzen dira. Liburu aparta dugu <i>Hasiera</i> Bibliaren irakurketaren abiapuntu gisa. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Hasieran (<a href='B:10 1:1-11:32'>1,1—11,32</a>). <br/>  -Munduaren eta gizadiaren jatorria (<a href='B:10 1:1-5:32'>1,1—5,32</a>). <br/>  -Uholdea (<a href='B:10 6:1-9:17'>6,1—9,17</a>). <br/>  -Noerengandik Abrahamenganaino (<a href='B:10 9:18-11:32'>9,18—11,32</a>). <br/>• —Patriarken historia (<a href='B:10 12:1-50:26'>12,1—50,26</a>). <br/>  -Abraham (<a href='B:10 12:1-23:20'>12,1—23,20</a>). <br/>  -Isaak (<a href='B:10 24:1-25:18'>24,1—25,18</a>). <br/>  -Jakob (<a href='B:10 25:19-36:43'>25,19—36,43</a>). <br/>  -Joseren historia (<a href='B:10 37:1-50:26'>37,1—50,26</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Grekozko itzulpenak «Exodo», hau da, Irteera, izena ematen dio liburuari, kontatzen duen gertakari nagusiaren arabera. Hebreerazkoan «Izenak» deitzen zaio, liburuko lehen hitzaren arabera. <p/>Israeldarrak bere izatearen sustraietara jotzen duenean, lehen-lehenik Egiptoko irteera eta Sinaiko ituna dakartza gogora. Israelen fedeko Jainkoa «Egiptotik, esklabotzatik, askatu gintuen Jauna» da. Historia osoan zehar, baita gaur egungo historian ere, Israelek etengabe birmoldatu eta eguneratu du hasierako gertakaria, garaian garaiko askapen-egintzei egokituz, gertakari berrien eredutzat hartuz eta, era berean, irakurketa berriak direla medio, antzinako historia zentzu berriz hornituz. Honek izugarri zailtzen du liburuaren sorrera eta garapena zehatz deskribatu ahal izatea. Izan ere, gertatu zena eta gertakizunaren garapen teologikoa banaezinak dira. Oro har, esan daiteke <i>Irteera</i> dela Pentateukoari eginiko Sarrera orokorrean marraztu dugun eratze-prozesuari hobekien lotzen zaion liburua. <p/>Gaur egun ikertzaileek uste dute ez zirela israeldar leinu guztiak Egiptora jaitsi. Talde txikiak izan ziren, segur aski, K.a. 1250. urte inguruan, Ramses II.a faraoiaren garaian, Egiptotik Moisesen gidaritzapean irten zirenak. Agian, «irteera» bat baino gehiago izan zen. <p/>Jadanik Kanaanen, israeldar leinuak elkartu zirenean, sortu berria zen herriak bere egin zituen eta handitasunez jantzita kontatu historia hutsaren mailan apalagoak eta mugatuagoak izan ziren gertakizunak. <p/>Erbestealdian (K.a. 587-538), herria esklabotzara makurtua eta askapen berriaren ateetan zegoela (Is <a href='B:290 40:1-55'>40—55</a>), eman zitzaion liburuari azken eskua. Apaiz-eskola arduratu zen argitalpen honetaz, hainbat birmoldaketa eginez, batez ere kultuaren inguruan. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Hiru motako testuak aurkitzen ditugu liburuan: <p/>—Narrazioa, lehen zatian batik bat: Egiptoko esklabotza (1—2) eta irteera (13—15), Moisesi deia herriaren gidari izateko eta Egiptoren zigorra, hamar izurriak, tartean direla; ondoren, Sinairako bidea, Jaunaren agerpena Sinai mendian eta itunaren burutzapena (16—19 eta 24. kap.); baita herriaren desleialkeriaren eta itunaren berriztapenaren kontakizuna ere (32—34). <p/>—Lege-bildumak: hamar aginduak (<a href='B:20 20:1-17'>20,1-17</a>) eta Itun-kodea, erlijio- eta gizarte-mailako lege-bilduma (<a href='B:20 20:22-23:19'>20,22—23,19</a>); baita kultuari eta kultu-erakundeei buruzko zati luzea ere (25—31 eta 35—40); sail honetan sartzen da 34,14-26ko araudia ere. <p/>—Liturgiari buruzko arauak, zati narratiboetan tartekatuak: Pazkoari buruzkoak (12. kap.), lehen-semeei eta legamia gabeko ogiei buruzkoak (<a href='B:20 13:1-16'>13,1-16</a>) eta santutegiari eta kultuari buruzko ataleko hainbat zati. <p/>Irteera eta ituna dira Israelen fede-aitorpeneko gertakari nagusiak. Horietan Jaunak bere leialtasuna azaldu du, arbasoei egindako agintzariak betez. Herri zapalduaren alde handikiro jokatu du, historiako menderatzaile guztien irudi den faraoiaren morrontzapetik askatuz. Itunaren bidez, Jainkoak bere herri egin du Israel, askatasun-bide den Jaunaren zerbitzuan bizitzeko. Era berean, itunak senide-lokarriz eta senidetasunezko betebeharrez lotzen ditu herritarrak elkarrekin. Legea Jaunaren dohaina da, herriarentzat bizi-emaile. <p/><i>Irteera</i> liburua ez dago behin ere itxia, erabat bukatua. Izan ere, herria beti dago esklabotzara itzultzeko arriskuan eta askatasun beteago baterako bidean. I.Z. osoan, baita I.B.n ere, irteera eta ituna bazterrezineko erreferentzi guneak dira. Gaur egun ere, askapen-mugimenduen inspiratzaile eta eragile da <i>Irteera</i> liburuko mezua. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jainkoak bere herria askatu nahi (<a href='B:20 1:1-7:7'>1,1—7,7</a>). <br/>• —Jainkoak egintza harrigarriak egin (<a href='B:20 7:8-11:10'>7,8—11,10</a>). <br/>• —Jainkoak israeldarrak askatu (<a href='B:20 12:1-15:21'>12,1—15,21</a>). <br/>• —Israeldarrak basamortuan (<a href='B:20 15:22-18:27'>15,22—18,27</a>). <br/>• —Jainkoaren ituna Israel herriarekin (<a href='B:20 19:1-24:11'>19,1—24,11</a>). <br/>• —Kultuaz oharkizunak (<a href='B:20 24:12-31:18'>24,12—31,18</a>). <br/>• —Israeldarrek Jainkoarekiko ituna hautsi (<a href='B:20 32:1-34:35'>32,1—34,35</a>). <br/>• —Kultu-erakundeen antolakuntza (<a href='B:20 35:1-40:38'>35,1—40,38</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Liburuaren izena Bibliaren greziar itzultzaileek eman ziotenetik dator. Badu zerikusia liburuaren edukiarekin: Israelen apaizgoa Lebiren leinukoen esku zegoen eta apaizak ziren kultuaren santutasunaren zaindariak. Hebreerazkoak, ohi duenez, liburuaren lehen hitzaz izendatzen du: «Eta dei egin zion». <p/><i>Lebitarrena</i> erbestealdian eta erbestealdi-ostean idatzia da, nahiz eta bertan osagai asko oso zaharrak jasotzen diren; adib., janariei buruzko debekuak (11. kap.), garbitasun-legeak (13—15), sexu-harremanei buruzko debekuak (18. kap.), etab. <p/>Erbestealdi osteko ingurugiroa islatzen du batik bat <i>Lebitarrenak.</i> Garai hartako judu-komunitatea bere identitatea berreskuratu eta indartu beharrean aurkitzen zen, erbestealdi aurreko erakunde garrantzizkoenak —monarkia eta profetismoa— desagertu eta gero. Apaizak ziren egoera berrian herriaren gidariak, beraiek ziren legea gorde, osatu eta interpretatzeko arduradunak, apaizei zegokien Jerusalemgo tenpluko —K.a. 515ean izan zen berreraikia— sakrifizio-kultua berrantolatu eta garatzea. Izan ere, laurogei urtez tenplu eta kultu gabe egona zen herria. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Bibliako liburuetan, <i>Lebitarrena</i> da segur aski gaur egun arrotz eta ulergaitzen gertatzen zaiguna, hain baitago gure kultur eta bizi-girotik urruti. Kristauontzat, gainera, bertako lege eta errituak, oro har, Jesusen berri onak gainditurik eta zaharkituta utzi ditu. <p/>Liburuak lau zati nagusi ditu: <p/>—Lehenengoan (1—7 kap.) opari- eta sakrifizio-mota nagusiak azaltzen dira, noiz eta nola egin behar diren arautuz. Ez da horien jatorria eta esanahia argitzen. <p/>—Bigarren zatia (8—10 kap.) apaizen sagarapenari buruzkoa da. Zati hau Ir 29aren jarraipena eta segida da. <p/>—Hirugarren zatiak (11—16 kap.) lege edo errituzko kutsadurei buruzko araudi luze-zabala eskaintzen du, janariak, larruazaleko gaitzak, sexu-kutsadura, etab. Kutsaturik dagoena ez daiteke santutegira hurbil eta, ondorioz, Jainkoaren elkartasunetik kanpo gelditzen da. 16. kap.a liburuaren erdigunea da: urtean behin, Barkamen Handiaren Egunean, hutsegite guztien barkamena lortzeko aukera eskaintzen zaio herriari. <p/>—Laugarren zatia (17—26 kap.) «Santutasun-legea» deitu ohi da. Liburuan zehar behin eta berriro errepikatzen den eskakizun honetan bil daitezke Santutasun-legearen eta liburu osoaren muina eta giltza: «Izan santu, ni, Jauna, zuen Jainkoa, santua naiz eta» (<a href='B:30 19:2'>19,2</a>). Jainkoa santu denez, berak aukeratu eta beretzat sagaraturiko herriak ere santu izan behar du. Horretarako, beharrezko da Jainkoarekiko elkartasuna galarazten duena baztertu eta Jainkoarekin bat eginda bizitzeko lagungarri dena indartzea. <p/><i>Lebitarrena</i> liburuan bildutako legeek «santu izateko» konpromisoa bizitzako eremu eta jarduera guztietara zabaltzen dute. <p/>Liburuak, kultu eta errituzko arauak nagusi izan arren, badu bere alderdi etikoa ere, giza harremanetan justizia eskatuz eta, batez ere, ahulen eskubideak babesteko betebeharra azpimarratuz. <p/>Bigarren agindua ez daiteke lehenengo agindutik eten. Lebitarrenetik jasoko du, hain zuzen, Jesusek legeko agindurik nagusienaren bigarren alderdia: «Maitatu lagun hurkoa zeure burua bezala» (Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>, Mt <a href='B:470 22:39'>22,39</a> eta paraleloetan aipatua). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sakrifizioetarako arauak(<a href='B:30 1:1-5:26'>1,1—5,26</a>). <br/>• —Apaizentzat arauak(<a href='B:30 6:1-7:38'>6,1—7,38</a>). <br/>• —Lehenengo apaizen sagarapena(<a href='B:30 8:1-10:20'>8,1—10,20</a>). <br/>• —Garbiari eta kutsatuari buruzko legeak(<a href='B:30 11:1-15:33'>11,1—15,33</a>). <br/>• —Barkamen Eguna (<a href='B:30 16:1-34'>16,1-34</a>). <br/>• —Israelen santutasuna(<a href='B:30 17:1-26:46'>17,1—26,46</a>). <br/>• —Eranskinak (<a href='B:30 27:1-34'>27,1-34</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>«Zenbakiak» grekozko antzinako itzulpenaren titulua da, liburuan hain ugariak diren izen-bilketa eta zenbakiengatik ezarria. Hala ere, hobeto datorkio edukiari hebreerazkoak, liburuaren lehen esaldiko hitzik garrantzitsuena hartuz, ematen dion izenburua: «Basamortuan». <i>Lebitarrena</i> —lege hutsez osaturiko liburua— hutsartea izan da narrazioari dagokionean. <i>Zenbakiak</i> liburuan martxan jartzen da berriro herria: Sinaitik abiatu eta Moabeko lautadara, Lur Santuko ateetara, iritsiko da, berrogei urteko itzulinguru luzea egin ondoren. <p/>Basamortuan zeharreko ibilbideari buruzko tradizio historikoak zehaztasun eta ziurtasunez balioztatzea oso zaila da. <p/>Apaiz-eskolako azken egileak, erbestealdi aldera, eman zion liburuari bere behin betiko moldea; horren arabera, herri osoa da, ongi lerraturiko gudaroste gisa, leinuka sailkatua, prozesioan bezala basamortuan aurrera egiten duena. Testuak aurkezten dizkigun pasadizoak eta kontakizunak oro har zenbait lege ezartzeko marko eta bide dira. Beraz, <i>Zenbakiak</i> liburua osatzen duten gai gehienak eta beraren azken egitura erbestealdiko apaiz-eskolari zor zaizkio. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburuaren eskema nagusiak azaltzen duenez, geografi datuek egituratzen dute liburua. <p/>—Lehen zatian (<a href='B:40 1:1-10:10'>1,1—10,10</a>), herriak Sinai mendi inguruan jarraitzen du. Kanpalekuan herriaren izen-bilketa eta leinuen antolaketa egiten dira martxarako prestatzeko. Kanpamendutan banatutako leinuen erdian Jaunaren presentzia adierazten duen elkarketa-etxola dago, eta inguruan beraren zerbitzura dauden lebitarren senitarteak. <p/>—Bigarren zatian (<a href='B:40 10:11-21:35'>10,11—21,35</a>), Sinai eta Moabeko lautada arteko ibilbidea kontatzen zaigu. Itsaso Gorritik Sinai bitarteko bidearen segida da (ik. Ir <a href='B:20 15:1-18'>15—18</a>). Orduan bezala, herriaren kexa eta marmarrak dira nagusi atal honetan, baita Moisesen bitartekotza ere Jainkoarengandik herri burugogorrarentzat barkamena lortzeko. <p/>—Azken zatia (<a href='B:40 22:1-36:13'>22,1—36,13</a>) Moabeko lautadan, Kanaanen aurrez aurre, gertatzen da. Aipagarriak dira Balaamen lau poemak (22—24), Pentateukoaren iturri zaharrenetakoak direnak. Jentil-profeta inspiratuak Jaunaren bedeinkazioa berritzen dio Israel herriari. Azkenik, izen-bilketa berria egiten da eta aginduak eta argibideak ematen lurraldearen banaketarako. <p/>Hau da, agian, <i>Zenbakiak</i> liburuaren gai adierazgarriena: herriaren basamortuko bidea; bide latza, herriak nekez jasaten duena: beldurra, nekea eta etsipena nagusitzen zaizkio. Ez du konfiantzarik Jainkoaren asmoan eta aurpegi ematen dio haren bitarteko den Moisesi. Zigorra ezarri arren, Jainkoak leial eutsiko dio bere agintzariari. Liburuaren hari nagusietako bat Biblian maiz errepikatzen den eskema hau litzateke: Jaunaren onginahia/desleialkeria eta bekatua/zigorra/damua eta konbertsioa/barkamena, eta onginahia berriro. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Israeldarrak Sinai basamortuan(<a href='B:40 1:1-10:10'>1,1—10,10</a>). <br/>• —Sinaitik Moab lurraldeko mugetara(<a href='B:40 10:11-21:35'>10,11—21,35</a>). <br/>• —Moabeko lautadan(<a href='B:40 22:1-36:13'>22,1—36,13</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>«Deuteronomio» izenak «bigarren lege» esan nahi du eta grekozko antzinako itzulpenak liburuari emaniko izenburua da; hebreerazkoak liburuaren lehen hitz garrantzitsuaz izendatzen du: «Hitzak (hitzaldiak)». <p/>Liburuak historia berezia du, Pentateukoko beste laurek ez bezalakoa. Tradizioak Moisesi egotzi zion arren, ez du egile jakinik. Seguruenik, K.a. VIII. eta VII. mendeetan garatzen den eratze-prozesu baten emaitza da. Uste denez, idatziz ezarria izan aurretik, Israel edo Ipar Erresumako santutegietako kultu-arduradunek, lebitarrek, ahoz irakatsi eta predikatu zuten. Hori da, hain zuzen, liburuaren estiloa: erretorikoa, sermoi-tankerakoa, errepikapenez eta esamolde eginez josia. <p/>Liburuaren lehen argitalpena, hala ere, Jerusalemen egin zen, Ipar Erresuma eta Samaria hiriburua asiriarren esku erori ondoren (K.a. 722/721) bertako apaiz eta lebitarrak Jerusalemen bildu zirenean. <p/>Dokumentu hau Josias erregearen garaian, 622. urtean, tenpluan aurkitu eta haren erreformaren eragile izan zen «lege-liburuarekin» identifikatzen da (ik. 2 Erg <a href='B:120 22:8'>22,8</a>). Josiasen erreforma eta <i>Deuteronomioaren</i> eskakizuna bat datoz, izan ere: lurraldean sakabanaturiko kultu-lekuak desegin eta Jerusalemgo tenplua kultu-leku bakartzat ezartzea. <p/>Adituen ustez, hasieran <i>Deuteronomioa</i> Pentateukoaren azken liburua ez, baizik eta «Historia deuteronomista» deituaren —hau da, <i>Josue liburutik 2 Erregeak liburuaren</i> bukaera arteko historiaren— sarrera zen. Historia hori idatzi zuenak eman zion azken eskua liburuari. Nabarmena da histori obra horrek Deuteronomioarekin duen kidetasuna. <p/>Azkenik, erbestealdi ostean Pentateukoa osatu zenean, <i>Deuteronomioa</i> Pentateukoko gainerako liburuei erantsi zitzaien, Moisesi buruzko guztia Bibliako lehen sail handi horretan biltzeko. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburuaren erdigunea lege-bilduma handi bat da, «Deuteronomio-kodea» deitua (12—26 kap.). Berau da liburuaren zatirik zaharrena. Lege-bilduma Moisesen hitzaldi baten barruan ezarria dago (<a href='B:50 4:44-11:32'>4,44—11,32</a> eta 27—28). Multzo horren aurretik (<a href='B:50 1:1-4:43'>1,1—4,43</a>) eta atzetik (29—30) Moisesen beste bi hitzaldi ematen zaizkigu. Bukatzeko, Moisesen azken hitzak eta heriotza ditugu (31—34). <p/>Liburu osoa Moisesen testamentutzat har daiteke. Hilzorian dagoen gidari handiak, Moisesek, aginduriko lurraldean bizitza berriari ekiteko zorian dagoen herriari azken agindu eta oharpenak egiten dizkio, lurraldean luzaro iraun eta zoriontsu izateko «Jaunaren lege, erabaki eta xedapenak» (<a href='B:50 4:45'>4,45</a>) adierazten. <p/>Hitzaldiak historiari buruzko gogoeta dira alde batetik, eta bestetik etorkizunera begira daude. Historia ikasbide eta eskarmentu da, oharpen eta iragarpen: bizia ala heriotza, zoriona ala zoritxarra, lurraldearen jabetza iraunkorra ala erbeste latza. Guztia <i>Deuteronomioan</i> leialtasunerako dei bihurtzen da: leialtasuna, herriaren alde hain handikiro jokatu duen Jaunari atxikiz, haren maitasuna eta doako hautapena gogoan edukiz, haren nahia bihotz zintzoz betez. Hori da herriaren bizi-iturria. Labur esanda, itunarekiko leialtasuna hil edo biziko kontua da herriarentzat. <p/><i>Deuteronomioak</i> iragana adina etorkizuna du begi aurrean: herriak, leial iraungo ez duenez eta Jaunaren bidetik saihestuko denez, erbesteko proba gogorra jasan beharko du; baina itzuliko da azkenik Jaunarengana, eta honek gupidaz hartuko du berriro. <p/>Ikus daitekeenez, herriaren historia osoa besarkatzen du <i>Deuteronomioak,</i> iraganaren oroigarri —hautapenaren eta itunaren oroigarri— eta etorkizunerako profezia gisa. Etorkizunean Jaunak berak ezarriko du ituna herri errebeldearen bihotzean; honela, Jeremias, Ezekiel eta I.B. ere aurreirudikatuak aurkitzen ditugu <i>Deuteronomioan.</i> Honek sakon markatu du Biblia osoa bere gai eta hizkeraz. Eta Biblia ez ezik, aldioroko Israelen fedea eta otoitz-bizitza ere bai: «Xema», israeldar zintzoen otoitzaren muina, Dt 6,4-9ko hitzak dira. Hitz horietan dago bildua Jesusentzat ere agindurik nagusiena, Legea —Moisesen irakaspena— eta profetak batean biltzen dituena (ik. Mt <a href='B:470 22:34-40'>22,34-40</a> par.). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:50 1:1-5'>1,1-5</a>) <br/>• —Moisesen lehenengo hitzaldia: berrogei urtez basamortuan (<a href='B:50 1:6-4:43'>1,6—4,43</a>). <br/>• —Moisesen bigarren hitzaldia (<a href='B:50 4:44-26:19'>4,44—26,19</a>). <br/>  -Leialtasunerako deia (<a href='B:50 5:1-11:32'>5,1—11,32</a>). <br/>  -Jaunaren legeak (<a href='B:50 12:1-26:19'>12,1—26,19</a>). <br/>• —Ituna: ospakizuna eta ondorioak (<a href='B:50 27:1-28:68'>27,1—28,68</a>). <br/>• —Moisesen azken hitzaldia (<a href='B:50 28:69-30:20'>28,69—30,20</a>). <br/>• —Moisesen azken jarduera eta heriotza (<a href='B:50 31:1-34:12'>31,1—34,12</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Liburuaren eraketa eta ingurugiro historikoa</h4> <p/><i>Josue</i> liburuak Kanaan lurraldea nola konkistatu eta leinuen artean nola banatu zuten kontatzen du. Argi dago liburuak duen garrantzia, Pentateukoaren eta ondorengo historiaren —biblialariek «historia deuteronomista» deituaren, hau da, Ep, 1 eta 2 Sm eta 1 eta 2 Erg liburuetan jasoa den historiaren— arteko zubi eta ardatz baita. Izan ere, Patriarkei eginiko agintzariak betetzen direlarik, Pentateukoa burutzen du liburu honek, eta konkistaturiko lurraldean garatuko den herriaren historiari hasiera ematen. <p/>Liburuaren sorrera eta eraketa historia luzearen emaitza dira. Liburuak dakarrenaren arabera, israeldar hamabi leinuak, gorputz bat osotuz eta Josue buruzagi bakarraren gidaritzapean, lurraldean sartu eta hartaz jabetzen dira. Kanaan lurraldeaz jabetzea, ordea, ez zen berez hain sinplea izan. Leinu guztiek ezin izan zuten batera jardun, ez baitzuten denen arteko batasuna David erregearen garaia arte erdietsi (K.a. 1000. urte inguruan). Sinesgarriagoa da, beraz, Ep 1,1—2,5ean ematen zaigun ikuspegia: leinuek nork bere aldetik egin zituzten konkistak, ezari-ezarian eta era aski baketsuan lurraldean kokatuz. Konkista baino gehiago okupazioa izan bide zen. Hala ere, mendeetan zehar eta poliki-poliki gertaturiko okupazio hura, egintza bakarra, handia eta epikoa bailitzan aurkezten digu <i>Josue</i> liburuak. <p/>Liburua bera ere poliki-poliki eratu zen, eta ez osorik aldi berean. Lehen unean konkistari buruzko leinuen tradizio ezberdinak bildu eta bata bestearekin josi zituzten K.a. 1000-950 urte inguruan (Patriarken tradizioak eta Irteerako eta basamortuko tradizioak ere bildu zituzten bezalaxe). Geroago, Babiloniako erbestealdiaren inguruan, VII. eta VI. mendeetan, <i>Deuteronomio</i> liburua sortu zuen idazle edo eskolak historia zaharra hartu eta berrantolatu egin zuen, tradizio-multzoari zentzu berria emanez eta zenbait eranskin garrantzitsu sartuz, hala nola 1 eta 23—24 kap.ak. Berrantolaketa honi zor dizkio gaur dugun liburuak bere teologi kutsu eta ezaugarri mamitsuenak. Azkenik, apaiz-eskolako idazleren batek, erbestealdiaren bukaera aldera, beste zenbait eranskin sartu zuen liburuan, 13—21 kap.etan batez ere. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/><i>Josue</i> liburu hau ez da, noski, Kanaango lurraldeaz jabetu ahala izan ziren gertakarien kronika, baizik eta, gertakari haiek sinesmenaren ikuspuntutik kontatuz, eman nahi den irakaspen teologikoa. <p/>Sinaiko ituna egitean emandako arauak Israel herriak leial betetzen zituenean, Jainkoa beraren alde egon ohi zela eta lurraldeaz aise jabetzen zela adierazten digu idazle deuteronomistak. Baina arauak baztertzen zituenean, etsaien menpe erori eta atzera egin beharrean gertatzen zela Israel. Jainkoa bere alde zuelako garai zitzakeen Israelek etsaiak. <p/>Bestalde, israeldarrak lurraldeaz jabetu ahal izatea Jainkoaren egintza izan zela ere adierazi nahi du idazleak. Hain zuzen, horrela bete zituen Jainkoak arbasoei eginiko agintzari edo promesa eta Moisesi emaniko hitza. Izan ere, Jainkoa leiala da eta «ez zuen huts egin Jaunak israeldarrei egindako promes eder haietarik batek ere, denak bete ziren» (<a href='B:60 21:45'>21,45</a>). <p/>Jainkoaren leialtasun honi, ordea, leialtasunez erantzun behar zion herriak, Moisesen lege-liburuan idatzia zegoena betez, Kanaanen aurkitutako herriekin ez nahasiz, Jauna baizik ez adoratuz, kanaandarren sasijainkoei kulturik ez emanez, Jainkoa maitatuz… (<a href='B:60 23:6-11'>23,6-11</a>). Josueren eraginez, herriak aukera egin behar izan zuen sasijainkoen eta Jaunaren artean eta, horrela, ituna berritu (24. kap.). <p/>Eskuratua zuten edota eskuratuko zuten lurraldea leinuen artean banatzea ere Jainkoaren egintza izan zela erakutsi nahi du idazleak. Jainkoak horrela agertzen zien israeldar leinu guztiei beraiez zuen ardura, eta lurralde hartaz gozatu ahal izatea ematen zien. Hori adierazi nahi du idazleak 13. 15. eta 16. kap.etan dakartzan hiri-zerrendak aipatuz. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Israel herria agindutako lurraldeaz jabetu (<a href='B:60 1:1-13:7'>1,1—13,7</a>). <br/>• —Aginduriko lurraldearen banaketa (<a href='B:60 13:8-21:45'>13,8—21,45</a>). <br/>  -Jordan ibaitik ekialdera (<a href='B:60 13:8-33'>13,8-33</a>). <br/>  -Jordan ibaitik mendebaldera (<a href='B:60 14:1-19:51'>14,1—19,51</a>). <br/>  -Babes-hiriak eta lebitar-hiriak (<a href='B:60 20:1-21:45'>20,1—21,45</a>). <br/>• —Bukaera (<a href='B:60 22:1-24:33'>22,1—24,33</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>I.Z.ko gainerako liburuak bezala, liburu hau ere ez da idazle bakarrak idatzia, ezta aldi bakarrean idatzia ere. Historia deuteronomistaren eraginpean idatzia den liburu honi hebreeraz «Xofetim» deritza, hots, «Epaileak» edo «buruzagiak». Hamabi pertsonaia dira liburu honetan protagonista: sei epaile edo buruzagi handi (Otniel, Ehud, Debora eta Barak, Gedeon, Jefte eta Samson) eta sei epaile txiki (Xamgar, Tola, Jair, Ibtzan, Elon eta Abdon). Israelen erregerik ez zen garai haietan (Ep <a href='B:70 21:25'>21,25</a>), buruzagi hauek nabarmendu ziren israeldar leinuetan agintari-, gudalburu- eta epaile-lanetan. Epaitu baino gehiago, ordea, gobernatu egin ohi zuten. Jainkoak bere espiritu eta karismaz hornitu, hautatu eta bidalitakotzat ematen da liburu honetan jende hori, leinuren bat edo gehiago etsaien menpe erortzear zegoenean herria libratu eta salbatzeko hautatutzat. Kanaandarrak, madiandarrak, moabdarrak, amortarrak, filistearrak, jebustarrak… ziren garai haietan israeldarren etsaiak. <p/>Kontuan izan behar da liburu honetan historia zehatza baino gehiago irakaspen teologikoa eman nahi dela: Israel herriak Jainkoarekiko dituen jarreraren eta jokaeraren ondorio dira gertatzen zaizkion gorabehera guztiak. Ikuspegi horretatik interpretatzen da historia osoa. Lau une nagusi nabari daitezke kontaera bakoitzean: herriaren bekatua, Jainkoaren zigorra, herriaren bihozberritzea eta Jainkoaren salbamena. Jainkoak beraiekin eginiko ituna edota emandako agindua hausten zutenean, etsaiak nagusitzen zitzaizkien israeldarrei; bekatuaz damuturik, Jainkoarengana jo eta laguntza eskatzen ziotenean, Jainkoak libratu egiten zituen israeldarrak eta garaipena ematen. <p/>Egiptotik etorririk, K.a. 1230. urte inguruan, Josue buruzagi zutela, hasi ziren israeldar leinuak Kanaan izeneko lurraldean finkatzen. Finkatze hura, ordea, ez zen berehalakoa izan; lehendik bertan bizi ziren herriak egotzi behar izan zituzten, horretarako borroka eta gudukatze ugari eginez. Aldi berean, israeldar leinuek beren nortasuna sendotu egin zuten, leinu batzuek besteei laguntzeko bideak egin eta elkartzeko, bateratzeko, joera indartu, nahiz eta batzuetan banaketak ere nabari ziren, leinuren bati gudurako deia egin ez ziotelako (<a href='B:70 8:1-3'>8,1-3</a>), adibidez. Deboraren kantuan ez dira Simeon eta Judaren leinuak aipatzen, hegoaldean bizi baitziren isolaturik. Israeldarrek, hala ere, ez zuten Kanaan erabat eskuratu K.a. 1030ean monarkia ezarri arte. Beraz, berrehun urteko borrokaldia izan zen, epaile hauek buruzagi zirelarik. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Iturri desberdinez baliatu ziren aldian aldiko idazleak beren lana egiteko, azkenean idazle deuteronomistaren batek dokumentu hau osotu ahal izan zuelarik. <p/>Epaileen beraien garaian ahoz ahoko tradizioak sortu ziren. Gerora, Salomonen garaian-edo hasirik, zenbait tradizio eta kontaera —adibidez, askoz geroago 17—21 eranskinean sartuko zirenak— idatziz eman zituzten. <p/>K.a. 722 edo 721ean Samaria asiriarren menpean erori ondoren, epaile handiei buruzko kontaerak batzuk besteekin lotu eta epaile txikiei buruzko albiste eta zerrendak korapilatu zituzten. Hala ere, zenbait zati (<a href='B:70 1:1-2:5'>1,1—2,5</a>; <a href='B:70 2:9'>9</a>; <a href='B:70 2:17-21'>17—21</a>) osorik idazteko zeuden. <p/>K.a. 587an Jerusalem babiloniarren menpe erori eta juduak erbestera eraman ondoren, Israelen historia deuteronomista (Josuerengandik Judako azken erregeaganainoko historia) idaztean, idazle deuteronomistek <i>Epaileak</i> liburu hau ere osotu zuten, lehendik idatzia zegoenari zenbait zati erantsiz: <a href='B:70 1:1-2:5'>1,1—2,5</a>; <a href='B:70 2:6-3:6'>2,6—3,6</a>; <a href='B:70 3:9'>9</a>; <a href='B:70 11:6-16'>11,6-16</a>. Epaileek han-hemenka izaniko egintzak «Israel osoaren» egintza bihurtu ere egingo zituzten azken idazleek. Azkenik, idazle deuteronomistaren batek 17—21 eranskina ere sartu zuen liburuan, ahozko zenbait tradizio eta idatzitako zenbait kontaera bilduz. <p/>Hiru zati desberdin ditu liburuak: <p/>1. Kanaango lurraldea konkistatzeari buruzko tradizioak biltzen dituena (<a href='B:70 1:1-2:5'>1,1—2,5</a>) <p/>2. Epaileen garaiko historia (<a href='B:70 2:6-16:31'>2,6—16,31</a>) <p/>3. Israelen erregerik ez zegoen garaiko historia (17—21). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Egoera (<a href='B:70 1:1-3:6'>1,1—3,6</a>). <br/>• —Israelgo lehen hiru epaileak (<a href='B:70 3:7-31'>3,7-31</a>). <br/>• —Debora profetesa (<a href='B:70 4:1-5:31'>4,1—5,31</a>). <br/>• —Gedeon (<a href='B:70 6:1-8:35'>6,1—8,35</a>). <br/>• —Abimelek (<a href='B:70 9:1-57'>9,1-57</a>). <br/>• —Beste bi epaile Israelen (<a href='B:70 10:1-5'>10,1-5</a>). <br/>• —Jefte (<a href='B:70 10:6-12:7'>10,6—12,7</a>). <br/>• —Israelgo beste epaile batzuk (<a href='B:70 12:8-15'>12,8-15</a>). <br/>• —Samson (<a href='B:70 13:1-16:31'>13,1—16,31</a>). <br/>• —Danen leinua (<a href='B:70 17:1-18:31'>17,1—18,31</a>). <br/>• —Benjaminen leinua (<a href='B:70 19:1-21:25'>19,1—21,25</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Grekozko eta latinezko itzulpenek <i>Epaileak</i> Liburuaren ondoren dakarte <i>Rut,</i> liburuaren hasieran azaltzen den denbora-adierazpenagatik noski (<a href='B:80 1:1'>1,1</a>). <p/>Egilea ezezaguna zaigu eta ez dago noiz idatzia izan zen zehatz jakiterik ere. Oso garai ezberdinak proposatu izan dira, David eta Salomonen garaitik Esdras eta Nehemiasen garairaino; azken hau litzateke agian liburuaren kokagune egokiena, garai horretan lege zorrotzak aldarrikatu baitziren atzerritarrekin ezkontzearen aurka (ik. Esd <a href='B:150 9:1'>9</a> eta Ne <a href='B:160 13:1'>13</a>). <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Istorio gozo honek Rut atzerritarra du protagonista. Belendik etorkin gisa Moabera joandako gizon batekin ezkondu zen. Senarra hil ondoren, Judara etorri zen bere amaginarreba Noemirekin, eta hildako senarraren ahaide zen Boozekin ezkondu zen, lebiratu-legeari dagokionez (<a href='B:80 2:20'>2,20</a>; <a href='B:80 4:5-8'>4,5-8</a>). Rut eta Boozengandik Obed jaio zen, David erregearen aitona. <p/>Egitura argia du: Sarreraren (<a href='B:80 1:1-5'>1,1-5</a>) eta konklusioaren (<a href='B:80 4:13-17'>4,13-17</a>) artean, lau ekitaldik osatzen dute liburua: <a href='B:80 1:6-22'>1,6-22</a> (Rut Judara etorri), <a href='B:80 2:1-23'>2,1-23</a> (Rut Boozen soroetan), <a href='B:80 3:1-18'>3,1-18</a> (Boozek ezkontza-hitza eman Ruti) eta <a href='B:80 4:1-12'>4,1-12</a> (Ezkontza). Liburua Daviden genealogia ematen duen eranskin batez bukatzen da. <i>Rut</i> liburuxka hebrearren kontatzeko artearen maisulantzat jo daiteke. <p/>Ereduzko istorioa da, eta beronetan hainbat balore erlijioso eta etiko azpimarratzen dira: Jainkoarenganako konfiantza eta fedearen unibertsaltasuna, leialtasuna eta solidaritatea, zintzotasuna eta eskuzabaltasuna. <p/>Mt 1,5ean Jesusen genealogian azaltzen da Rut atzerritarra.


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/>Esan bezala, Israel herriaren historian gertaturiko aldaketa handi baten berri ematen digu <i>Samuel Lehen Liburu</i> honek: Epaile edo buruzagien garaia bukatu eta erregeen garaia, monarkia, hasi zenekoa. <p/>Haurtzarotik Jainkoak deitua zuen Samuelen buruzagialdia kontatuz hasten da liburua. Samuel zahartu zelarik, erregea izendatzeko eskatu zioten israeldarrek. Gainerako herriek bezala, israeldarrek ere erregea izateak Jaunak bere herriaren gain zuen nagusitasuna gutxiesteko arriskua zekarren. Samuelek ohartarazi zuen horretaz herria, baina, azkenean, Jaunak hala agindurik, erregea gantzutu eta izendatu zion: Saul, 1030. urte inguruan (1 Sm <a href='B:90 8:1-10'>8—10</a>). <p/>Adore handiz borrokatu ohi zen Saul israeldarren etsaien aurka, baina agudo epeldu zitzaion Jaunarekiko leialtasuna. Orduan, David hautatu zuen Jaunak Saulen ordez errege izateko, eta aurrerantzean ez zituen babestu Saul eta beronen ondorengoak (11—15 kap.ak). <p/>David, gazte zelarik, Saul erregearen laguntzaile izan zen. Hain leial eta trebe zelako, askoren onespena bereganatu zuen, batik bat, Saulen seme Jonatanena. Saulek, ordea, jelosiaz begiratzen zion eta susmo txarra hartzen; horregatik, David hiltzea erabaki zuen. Davidek ihes egin behar izan zuen. Liburu honen azken kapituluek David ihesi zebileneko gorabehera bihurriak eta Saulen gainbeherakada jasotzen dizkigute. Saul eta beronen seme Jonatan Gilboa mendian 1010. urte inguruan filistearrek nola hil zituzten kontatuz (31. kap.) bukatzen da lehen liburu hau. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Samuelen historia (<a href='B:90 1:1-7:17'>1,1—7,17</a>). <br/>• —Saul, lehenbiziko erregea (<a href='B:90 8:1-15:35'>8,1—15,35</a>). <br/>• —Saul eta David (<a href='B:90 16:1-31:13'>16,1—31,13</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/><i>Samuel</i> izeneko bigarren liburu honek Daviden erregealdia kontatzen digu. Davidek Sauli eta Jonatani egin zien hileta-kantua bilduz hasten da. Berehala, Judaren leinuko —bere leinuko— errege izendatu zuten David Hebron hirian. Saulen seme Ix-Boxet, aldiz, Israelgo errege egin zuten Mahanaim hirian; baina hau hil zutenean, David gertatuko zen Israel osoko errege (1—4 kap.ak). <p/>Jerusalem eskuratzea eta bertan itun-kutxa ezartzea izan ziren David erregearen lehenengo egintza nagusiak. Betiereko errege-ondorengotza edo dinastia izanen zuela hitzeman zion orduan Jaunak Davidi, Natan profetaren ahoz. Davidek zabalago egin zituen erreinuaren mugak eta lasaitasuna ekarri herriari (5—8 kap.ak). <p/>9. kap.an historia bizi-bizia hasten du liburuak, 20. kap.ko izurriteraino luzatuz, gerora, <i>Erregeak</i> izeneko lehen liburuan berriro hartzeko. Daviden eta beronen semeen historia da. Hauek errege-aulkia eskuratzeko ahaleginak egin zituzten, ondorengotza berenganatu nahirik; baina, bata bestearen ondoren, desagertu egin ziren, Jainkoak izendatua zuen ondorengoari, Salomoni, tokia uzteko. Salomon errege-aulkira nola igo zen kontatzen diguten kapitulu hauek segur aski Salomon beraren erregealdian idatziak dira. <p/>Liburuko azken kapituluetan (21—24) Daviden erregealdiko beste zenbait berri biltzen da; batik bat, gero Salomonek eraikiko zuen tenplua egiteko terrenoa nola erosi zuen Davidek. <p/>Fede sakoneko gizona, buruargia, adoretsua, herriaren onespena bereganatu zuena, eskuzabala eta apala izan zen David, liburu honek dioenez. Hala ere, ez ditu beraren akats eta hutsegiteak gordetzen. Bekatu egin zuen, baina entzun ere berehala entzun zion Natan profetari, aitortu zuen bere hutsegitea eta onartu zigorra. <p/>Erregerik bikainena izan zen David Israelen. Horregatik, Davidek ekarritako onaldia luzatuko zuen ondorengotza edo dinastia beti izango zenaren esperantzak bizirik iraun zuen herriaren baitan. Hurrengo erregeak, ordea, hain motel zirela ikustean, Israel salbatuko zuen erregea etorriko zela uste izan zuen herriak, eta Daviden seme izanen zela ere esaten zuen. <p/>Liburu honek aurkezten digun David ezagutuz, giza nortasun handiko eta fede sendoko norbait ezagutzen da, bere herriaren historian murgildua dagoen norbait, kontraesan handiak dituena, baina baita izaera eta balio handiak ere. Daviden seme den Kristoren jainkozko handitasuna hobeki ulertzen laguntzen du horrek guztiak; izan ere, Kristok eramango zuen bere betera mila urte lehenago errege handi harengan irudikatu zena. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —David Judako errege (<a href='B:100 1:1-4:12'>1,1—4,12</a>). <br/>• —David Israel osoko errege (<a href='B:100 5:1-24:25'>5,1—24,25</a>). <br/>  -Lehen urteak (<a href='B:100 5:1-10:19'>5,1—10,19</a>). <br/>  -David eta Betsabe (<a href='B:100 11:1-12:25'>11,1—12,25</a>). <br/>  -Arriskuak eta eragozpenak (<a href='B:100 12:26-20:26'>12,26—20,26</a>). <br/>  -Azken urteak (<a href='B:100 21:1-24:25'>21,1—24,25</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/>Lehen liburua, 2 Sm 9—20ko kontaera burutuz, Daviden azken urteak eta heriotza kontatuz hasten da (1—2 kap.). <p/>Hil aurretik, Davidek bere seme Salomon utzi zuen ondorengo errege. Salomonek erreinuaren antolakuntzari eta tenpluaren eta jauregien eraiketari ekin zien (3—11 kap.). <p/>K.a. 931n, Salomon hiltzean, bitan banatu zen haren erreinua: Daviden ondorengo erregeek hegoaldeko lurraldea, Juda erreinua alegia, gobernatu zuten, eta iparralde osoa, Israel erreinua alegia, Jeroboamek hasitako beste errege-sail batek (12—14 kap.). <p/>Bi erreinuen K.a. IX. mendea arteko historia bateratsu kontatzen digu liburuak, bi erreinuak batzuetan adiskide agertzen direlarik eta beste batzuetan etsai (15—22 kap.ak). Liburuko azken kapituluetan (17—22 kap.ak) Elias profeta da pertsonaia nagusia. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Daviden azken egunak (<a href='B:110 1:1-2:46'>1,1—2,46</a>). <br/>• —Salomonen erregealdia (<a href='B:110 3:1-11:43'>3,1—11,43</a>). <br/>• —Israelgo eta Judako erreinuen historia (<a href='B:110 12:1-16:34'>12,1—16,34</a>). <br/>• —Elias profeta eta Israelgo erreinua (<a href='B:110 17:1-22:54'>17,1—22,54</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/><i>Erregeak</i> izeneko bigarren liburu hau lehenengoaren jarraipena da. Judako eta Israelgo erregeen historia dakar. <p/>—Lehen zatian (1—17 kap.ak) Israel erreinuaren azken hirurogeita hamar urteetako historia biltzen da, Jainkoarekiko desleial ziren erregeek zein gaizki gobernatu zuten adieraziz, eta, ondorioz, Jainkoak nola utzi zien Asiriako errege Salmanasarri eta beronen seme Sargoni Israelgo hiriburuaz, Samariaz, jabetzen (K.a. 721. urtean). Israelgo jende asko Asiriara erbesteratu zuten eta iparraldeko erreinua betiko desegin. Zati honetako zenbait kapitulutan (2—13) Eliasen ikasle eta jarraitzaile izan zen Eliseo profeta da pertsonaia nagusia. <p/>—Bigarren zatian (18—25 kap.ak) Judako erreinuaren azken ehun eta hogeita hamar urteetako historia biltzen da. K.a. 701. urtean Asiriako errege Senakeribek erasoaldia egin zion Juda erreinuari, baina izugarrizko zergak ezarriz aski izan zuen. Babiloniako errege Nabukodonosorrek desegingo zuen Juda erreinua, K.a. 587an Jerusalem hartuz, tenplua eta jauregiak hondatuz eta Judako jende ugari Babiloniara erbesteratuz (25. kap.). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Elias profeta eta Akazias erregea (<a href='B:120 1:1-18'>1,1-18</a>). <br/>• —Bi erreinuak Eliseo profetaren garaian (<a href='B:120 2:1-13:21'>2,1—13,21</a>). <br/>• —Eliseoren heriotzatik Israel erreinuaren bukaerara (<a href='B:120 13:22-17:41'>13,22—17,41</a>). <br/>• —Israel erresumaren bukaeratik Juda erreinuaren bukaerara (<a href='B:120 18:1-25:30'>18,1—25,30</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><i>Kronikak Lehen Liburu</i> honek lehenengo bederatzi kap.etan Adamengandik hasi eta Davidenganainoko belaunaldi-zerrendak eta honen ondorengo beste zenbait zerrenda dakartza. Israelgo leinu guztiak aipatzen dira, baina Judaren leinua eta lebitarrak nabarmenduz. Izan ere, liburugilearen ustetan horiek dakarte Jainkoaren herriaren historiaren haria eta horiengan dago herriaren geroa ere. <p/>Lehen liburu honen 10. kap.tik bukaerara Daviden historia kontatzen da beronen heriotzaraino. Esaten duenagatik ez ezik, esaten ez duenagatik ere interesgarria da kontaera hau, <i>Samuel</i> liburuetako toki paraleloetan kontatzen dena kontuan hartuz gero. Adib., <i>Kronikak</i> liburuetan ez da kontatzen Davidek Betsaberekin eginiko bekatua, ezta Absalomen altxamendua ere. Jerusalemgo tenplua eraikitzeko prestakuntza, aldiz, askoz zabalago aipatzen da. Apaiz-mailak, lebitarrak, kantariak eta atezainak nola zeuden eratuak eta tenpluko kultuan zein eginkizun zuten askoz zehatzago dakar <i>Kronikak Lehen Liburu</i> honek. Tenplua Salomonek eraikiko zuen arren, egiazko asmatzailea David izan zela esaten du idazleak eta, horregatik, bera izan zela errege-eredua. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Belaunaldi-zerrendak (<a href='B:130 1:1-9:34'>1,1—9,34</a>). <br/>• —Israelgo errege Daviden historia (<a href='B:130 9:35-29:30'>9,35—29,30</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><i>Kronikak Bigarren Liburu</i> hau lehenengoaren jarraipena da. Tenplua eraiki zuen erregeaz, Salomonez, mintzo zaizkigu lehenbiziko bederatzi kap.ak; hurrengoek, berriz, Juda erreinuaren historia kontatzen digute Babiloniako erbestealdia arte. <p/><i>Erregeak</i> izeneko liburuek, Juda erreinuaren historian tartekatuz, Israel erreinuarena ere kontatzen digute; <i>Kronikak</i> izeneko bigarren liburu honek, aldiz, ez. Jerusalemgo tenpluak axola dio gehienbat. Horregatik, Salomonen tenpluko garbitasuna berreskuratzen duten erregeei tarte luzea —liburuaren herena— eskaintzen die idazleak: Asa, Josafat, Ezekias eta Josias erregeei, alegia. <p/>Tenpluko apaizen eta, batik bat, lebitarren eginkizunak luze aipatzen ditu. Hauek zuzentzen dute tenpluko liturgia eta eragiten herriari Jainkoa ospatu eta bozkarioz gorestera. Tenpluaren inguruan kulturako biltzen den herria da Jainkoaren herriaren irudirik bikainena munduan. Legea betetzea, bestalde, saritu egiten du Jainkoak; ez betetzea, aldiz, berehala zigortzen. <p/>Judako historiak eskaintzen dituen ikasbideetatik honako hau jaso behar dute <i>Kronikak Liburuen</i> idazlearen garaikoek: David eta Moisesengandik datozen tradizioen arabera kultua zorrotz eta alai egitean, Jainkoaren salbamen-asmoa betetzen ari dela. Tenplua eta bertako ohikuneak zenbat onesten diren, hainbat balio dute Jainkoaren herriko errege eta gizon-emakumeek. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Salomonen erregealdia (<a href='B:140 1:1-9:31'>1,1—9,31</a>). <br/>• —Judako erregeen historia (<a href='B:140 10:1-36:23'>10,1—36,23</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Lehen atalburu honetan <i>Esdras</i> eta <i>Nehemias</i> sartzen ditugu, banaezinak baitira bi liburuak. Izan ere, hasieran liburu bat bakarra osatzen zuten: Lehen Esdras eta Bigarren Esdras deitzen zitzaien bi atalei. Ondoren, Bigarren Esdrasek Nehemias izena hartu zuen eta idazki berezi bezala aurkeztu zen. Baina ziur asko bi liburuok histori idazlan zabalago baten —«Kronistaren Historia» deitu ohi denaren— bigarren partea ziren. Histori obra horrek <i>1</i> eta <i>2 Kronikak</i> eta <i>Esdras/Nehemias</i> liburuak biltzen zituen. Hain zuzen, 2 Kro bukatzen den hitz berberez hasten da Esd, bien arteko jarraipena adieraziz (ik. Esd <a href='B:150 1:1-2'>1,1-2</a> eta 2 Kro <a href='B:140 36:22-23'>36,22-23</a>). <p/>Babilonia konkistatu ondoren, K.a. 538an Ziro errege pertsiarrak herrira itzultzeko baimena eman zien israeldar erbesteratuei. <i>Esd</i> eta <i>Ne</i> liburuek Palestinara itzuli ondoren judu-herriak bizi izan zituen gertakariak kontatzen dizkigute. Hurrengo mende eta erdiari buruz Biblian ditugun berri bakarrak ematen dizkigute. Hortik dator liburuon garrantzia: erbestealdi osteko herriaren berriztapena eta judaismoaren sorrera ezagutzeko dugun Bibli iturri bakarra izatetik. <p/>Pertsiar gobernariek autonomia zabala eman ohi zieten beren menpeko herriei. Erlijio-askatasuna erabatekoa zen. Herriratutako juduek beren erlijioa eta kultua ezartzeko eta beren lege eta ohiturez bizitza antolatzeko eskubide osoa zuten. Berrikuntza-lanean bi une bereiz ditzakegu. <p/>Lehenengoan, Zorobabel errege-jatorriko printzea eta Josue apaiz nagusia azaltzen dira herri-gidari gisa; zailtasun handien artean, Ageo eta Zakarias profetek adoreturik (Esd <a href='B:150 5:1-2'>5,1-2</a>; Ag <a href='B:440 2:23'>2,23</a>; Za <a href='B:450 6:9-15'>6,9-15</a>), tenplua berreraikitzen dute (K.a. 515ean) eta kultua berrezartzen. <p/>Ondoren, hiriaren eta elkartearen berriztapen-ahalegina etenik geratu zen, eta erbestetik itzulitakoen egoera benetan kaskarra eta penagarria bilakatu zen. Artaxerxes I.aren garaian (K.a. 465-423) berriztapen-lanak bultzada berria hartu zuen. Orduko ekinaldiaren protagonistak Esdras apaiz eta lege-maisua eta Nehemias gobernaria izan ziren, beren izeneko liburuon pertsonaia nagusiak, hain zuzen. <p/>Biblialariek ez dute oraindik lortu Esdras eta Nehemiasen jardunaldien arteko kronologia argitzerik, tankera guztietako hipotesiak egin diren arren. Gaur egun ikertzaile askok uste du Nehemiasen ekitaldia Esdrasena baino lehenagokoa izan zela, K.a. 445. urtean ekin ziolarik bere egitekoari. Kronistak lehentasuna Esdrasi ematen badio, agian Esdrasen erreforma erlijiosoari Nehemiasen ekintza sozio-politikoari baino garrantzi handiagoa ematen diolako da. Bestalde, idazlea biak garaikide bezala aurkezten ahalegintzen da. Dena den, ez dakigu biek elkarrekin jardun zuten ala ez. <p/>Halaz guztiz, bien artean ezarri zituzten ondorengo judaismoaren oinarriak. Nehemias, politikari sekular bezala, pertsiarren politika moderatuaz baliatu zen Judeako gobernaritza lortzeko, eta, herritarren artean zeuden gizarteko arazoei irtenbidea emanez, juduen herri berriaren oinarriak jarri zituen. Horretarako, Jerusalemgo harresiak eta hiria berreraiki eta herrialdea birpopulatzeari ekin zion. Esdrasek, berriz, lege-maisu eta apaiz bezala, juduen berrikuntza erlijiosoa moldatu zuen, Nehemiasek ezarritako oinarri politikoen gainean. <p/><i>Esd/Ne</i> liburuetan, idazlea jatorri ezberdineko dokumentuez baliatu zen: Nehemiasen oroitzapenez (Ne <a href='B:160 1:1-7:73'>1,1—7,73</a>; <a href='B:160 12:27-13:31'>12,27—13,31</a>), Esdrasenez (Esd <a href='B:150 8:1-9:15'>8,1—9,15</a>), arameeraz idatzitako agiri ofizialez —alegia, Jerusalemgo komunitateari buruzko pertsiar erregeen gutun eta dekretuez—, herriratuen eta harresien berrikuntzan jardun zuten lankideen izen-zerrendez, etab. Seguruenik, Jerusalemgo tenpluko artxiboan aurkitu zituen dokumentu horiek. <p/>IV. mendeko azken aldera eman zien Kronistaren Historiaren egileak beren molde definitiboa bi liburuoi. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/><i>Esdras</i> liburua interesgarria da ematen dizkigun datu historiko eta irakaspenengatik. Kronologia aldetik oso zehatza ez bada ere, hortxe daude erbestealdi ondorengo judaismoaren hasierako berri inportanteenak eta, batez ere, judaismo horren oinarri erlijiosoak: beharrezkoa da fede garbia eta legearekiko leialtasun betea eta konprometitua. Horretarako, judu-herriak beste herriekin kutsatu gabe bizitzea nahitaezkoa du. Sakralismo hertsi batean lortuko dira komunitatearen garbitasuna, santutasuna eta batasuna, tenplua eta legea guztien muintzat harturik. <p/>Bi zatitan bana daiteke liburua. <p/>Lehenengoa (1—6 kap.ak): Zirok hebrearrei aberrira itzuli eta tenplua eraikitzen uzten dien ediktuarekin hasten da (1. kap.). Lehenbizi itzuli zirenek berehala eraiki zuten aldarea kultua berriro ospatzen hasteko (2—3 kap.ak). Tenplua, dena, berreraiki arte urte asko pasa ziren, samariarrek eta inguruko beste herriek jarri zizkieten oztopoak zirela bide. Hauek, pertsiar agintariengandik, juduen lanak eragoztea lortu zuten. Hori dela-eta pertsiar agintariekin sortu ziren harremanei buruzko dokumentuak garaiko hizkuntza ofizialean, arameeraz, ematen zaizkigu. Azkenean, lortu zuten berreraikitzeko baimena, eta 515ean bukatu zuten tenplua Pazkoaren ospakizunez inauguratu zuten (4—6 kap.ak). <p/>Bigarren zatia (7—10 kap.ak): Hamarkada batzuk geroagoko gertaerak gogoratzen ditu. Orain, Esdras lege-maisua agertzen da Pertsiako errege Artaxerxesek Jerusalemera bidalia. Konturatzen da ez dutela bertan Jainkoaren legea betetzen, batez ere judu batzuk judu ez direnekin ezkonduak daudela. Hori dela eta, nahigabeturik, adoretsu ematen dio aurpegi arazoari, atzerritarrekin ezkontzea galaraziz ez ezik, baita horiekin eginiko ezkontzak deseginez ere. Beste inorekin kutsatu gabe beteko dute juduek legea leialtasun osoz. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Atzerritik itzuli (<a href='B:150 1:1-2:70'>1,1—2,70</a>). <br/>• —Tenpluaren berreraikuntza (<a href='B:150 3:1-6:22'>3,1—6,22</a>). <br/>• —Esdrasen oroitzapenak (<a href='B:150 7:1-10:44'>7,1—10,44</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><i>Nehemias</i> liburuak <i>Esdras</i> liburuarekin bat bera egiten zuenez, <i>Idazlea eta Ingurugiro historikoa</i> atalburuari dagokionean, ikus <i>Esdras liburuari Sarrera.</i> <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/><i>Nehemias</i> liburua hiru zatitan bana daiteke. <p/>Lehenengoa (1—7 kap.ak): Nehemiasek, Pertsiako errege Artaxerxesen funtzionarioak, Jerusalemera etortzeko baimena lortu ondoren, harresien egoera aztertu eta beroriek berreraikitzeko jendea adoretzen du (1—2 kap.ak). Baina juduen ekintzak zailtasun handiak aurkitzen ditu inguruko herrien aldetik. Horrez gainera, juduen artean zeuden injustizien aurrean ere kementsu jokatzen du Nehemiasek gizarte-erreformak bultzatuz (3—7 kap.ak). <p/>Bigarren zatia (8—12 kap.ak): Esdras apaiz eta lege-maisua dugu protagonista. Jendearen aurrean egiten den lege-irakurketa (8. kap.) «judaismoaren jaiotza-eguntzat» hartua izan da. Legearen irakurketari penitentzi otoitz luze batek (9. kap.) jarraitzen dio, eta ondoren ituna berritzen da formula ofizial batean (10. kap.). Ondoren, hirian jendea bizitzen jartzea, harresien sagarapen-jaia eta beste berri xehe batzuk datoz (11—12 kap.ak). <p/>Hirugarren zatia (13. kap.): Nehemiasen bigarren ekintzaldia dator: herria eta tenplua arrotz-kutsu guztitik garbitu, tenpluko zerbitzua egokitu eta larunbatari eta beste usadio batzuei buruz arauak ematea. <p/>Horrela, tenplu inguruan bildurik, hiri santuaren harresietan babestuta eta arrotz-kutsadura oro kanporaturik, apaizen eta lege-maisuen gidaritzapean biziko da judu-herria. Horrela, judaismo teokratiko eta beste herrietatik bereiziaren oinarriak jarriak daude ondorengo mendeetarako. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Nehemias Jerusalemera etorri (<a href='B:160 1:1-2:20'>1,1—2,20</a>). <br/>• —Harresiak eraiki eta gizarteko arazoak konpondu (<a href='B:160 3:1-7:72'>3,1—7,72</a>). <br/>• —Legea jendaurrean irakurri eta harresiak sagaratu (<a href='B:160 8:1-12:47'>8,1—12,47</a>). <br/>• —Nehemiasen beste eraberritze batzuk (<a href='B:160 13:1-31'>13,1-31</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurune historikoa</h4> <p/>Pertsiar inperioaren garaian, Asuero edo Xerxes I.aren garaian (K.a. 486-465), Susa hiriburuan, gertatu bide zen istorioa kontatzen digu <i>Ester</i> liburuak. Urte batzuk lehenago, Ziro errege pertsiarrak K.a. 538an juduei beren aberrira itzultzeko baimena eman zienean, erbesteratua egon zen toki berean gelditu zen judu-familia asko, aberrira itzuli gabe. Juduak, beren ohitura eta biziera bereziei eusten zietenez, gauza askotan ez ziren inguruko herriak bezalakoak. Desberdintasun horiek zirela eta, maiz eraso ohi zieten juduei. Horrelako gertaera batean juduek emakume bati esker lortu zuten garaipena kontatzen du <i>Ester</i> liburuak. Asuero errege pertsiarraren jarrera ikusirik, badirudi errege hori ez, baizik eta II. mendeko Antioko IV.a Epifanes errege seleukotarra, <i>Makabearrak</i> liburuetan aipatua, eman nahi duela idazleak aditzera. Izan ere, seleukotarra izan zen judu-erlijioaren etsairik handiena eta juduen pertsegitzailerik ankerrena. <p/>Idazlea ezezaguna den arren, segur aski, Pertsian, Susa hirian bertan, bizi zen diasporako juduren bat izan zen. Jainkoak bere herriaren historia nola zuzentzen duen eta larrialdian herria nola babesten duen ikusarazteko idatzi zuen liburua. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Neska judua zen Ester, Pertsiako erregeak, Asuerok, bere emaztetzat hartu eta erregina izendatua. Aldi bertsuan, Pertsiako lehen ministroak, Hamanek, Mardokeo juduari zion gorrotoagatik, inperioan bizi ziren judu guztiak suntsitzeko agindua eman zuen. Sarraskia zein egunetan egin erabakitzeko zotz egin zuten. Hala ere, juduek beren buruak defendatu eta etsaiei erasotzeko baimena erdietsi zuen Ester erreginak erregeagandik, Hamanen azpikeria salatu ondoren. Eta sarraski-egunaren bezperan, juduek beren etsaiei eraso eta garaipen handia iritsi zuten. <p/>Liburuaren azken aldera (9,20-32an) esaten denez, gertaera honen oroigarritzat Purim Jaia, hau da, Zotz egiteko Jaia eratu zuten, jai horrek sorburua gertaera hartan izan zuela adierazi nahirik. Juduek udaberrian egin ohi dute jai hori. Alabaina, badirudi <a href='B:190 9:20-32'>9,20-32</a> pasartea, «Purim Jaia» baiesteko jarria hain zuzen, liburuari geroztik erantsia dela. Ez dakigu jai hori nola sortua den. Zenbaitek dioenez, pertsiarren Urteberri Jaia da Purim Jaiaren sorburua. Munduaren sorrerako nahasmendua garaitua zuen Marduk jainkoak munduaren zoria, zortea, ere bere eskuetan zuela gogoratu ohi zuten pertsiarrek jai hartan. Beste zenbaitek dioenez, Marduk eta Istar babiloniar jainko/jainkosek Human eta Baxti elamdar jainko/jainkosaren arteko borroka antzematen da liburu honetako istorioaren azpian. <p/>Zenbait ikertzailek dioenez, K.a. II. mendean idatzia da liburu hau. 2 M 15,36an esaten denez, K.a. 160. urte inguruan Mardokeoren Eguna izeneko jaia egin ohi zuten Palestinan; beraz, Esterren istorioa eta, beharbada, hebreerazko liburua bera ere bai, ordurako ezagunak izango zituzten. Gerora, 114. urte inguruan, grekozko testua argitaratuko zuten eta Egiptora bidaliko, Purim Jaia baiestearren. <p/>Edozein kasutan, liburu honetan kontatzen dena ez da historikoa. Errege seleukotarrak judu-erlijioa pertsegitzen ari ziren aldi hartan, II. mendean. Giro hartan, fedeari eta ohiturei eustera nahi zien idazleak juduei eragin, baita beren buruak ahalegin guztiz defendatzera ere. Idazleari ez zitzaion, noski, ahaztu Jainkoak laguntza ematen duela (ik. <a href='B:464 4:14'>4,14</a>), baina ahalegin guztiz gogor egitera ere eragin nahi zien juduei. Independentzia iristeko itxaropena galdua zuten garaian, beren eskubideak oroitarazi zizkien: aske izateko eta beren nortasunean iraun ahal izateko eskubideak, hain zuzen. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Ester, Pertsiako erregina bilakatu (<a href='B:190 1:1-2:23'>1,1—2,23</a>). <br/>• —Hamanek juduak suntsiarazi nahi (<a href='B:190 3:1-15'>3,1-15</a>). <br/>• —Ester juduen salbamenduaren alde (<a href='B:190 4:1-6:14'>4,1—6,14</a>). <br/>• —Juduen garaipena (<a href='B:190 7:1-10:3'>7,1—10,3</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Jakinduriazko liburuen artean nagusi da <i>Job,</i> eta berezia da, gainera, hebreerazko Bibliako beste liburuekiko, hiztegi, sintaxi nahiz forma literarioaren aldetik. <p/>Autorea ezezaguna zaigu, obra honetaz kanpo. Zehatzago esateko, ez dirudi dena autore bakar baten lana denik. Baina liburuaren zati nagusiena harturik —elkarrizketa erako poema dramatiko handia (3—31; <a href='B:220 38:1-42:6'>38,1—42,6</a>)—, eta hipotesiak gorabehera, ez dago arrazoi erabakiorrik israeldarra ez zela pentsatzeko. Antzinako ekialdeko jakinduri korronteetan murgildua, egiptoar kulturarekin nolabaiteko harremana izan zuela ikusten da. <p/>Liburuaren datari buruz, ziur ez dakigu, baina K.a. V. mende ingurukoa izan daiteke. Badirudi erbestealdiaren ondorengo aztarnak aurkitzen direla: herriaren etorkizunarekiko kezka baino garrantzizkoagoa da gizabanakoarekikoa; eta juduen pentsaera ortodoxo ofizialarekiko Joben objekzioa K.a. 538an hasitako erbestealdiaz geroztik zabaldu ziren ideia eta arazoetan sartzen da batez ere. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburuaren eraketa eta egungo egituraketari dagokienez, hiru urrats nagusi bereiz ditzakegu: Oinarrian ahozko herri-istorio zahar bat egon zen, liburuaren hasieran (1—2 kap.ak) eta bukaeran (<a href='B:220 42:7-17'>42,7-17</a>) prosaz dagoena, marko orokorra ezarriz. Beronen baitan moldatu zuen autoreak gorputz nagusia (3—<a href='B:220 42:6'>42,6</a>), poesi estiloan dagoen elkarrizketa-saila. Baina azkenik, badira aurreko horretan geroago sartutako bi eranskin, testu nagusiaren jarraipena eteten dutenak: Jakinduriaren goraipamena (28. kap.) eta Elihuren hitzaldiak (32—37). <p/>Hebreerazko testuak badu eragozpenik itzulpenerako; batetik, ez dagoelako ondo kontserbatua; beraz, zuzenketa-proposamen asko egin izan zaio historian zehar; bestetik, oso hizkera aberatsa eta berezia du: lexiko bitxia, liburu honetatik kanpo aurkitzen ez dena. Gainera, zenbait kapituluren ordenari buruz, 24—27 kap.etan bereziki, bada arazorik lehen aipaturiko zuzenketa edo ukitutxo horien ondorioz. Itzulpen honetan ere zenbait zati berrantolatu egin dugu, adituen hipotesirik hedatuenei jarraituz. <p/>Edukiaren ildo nagusiei dagokienez, herri-giroko eta prosazko istorio edo kontaketarekin hasten da: Job, gizon zintzoa, ezbehar handiek harrapatzen dute. Ez daki Jainkoaren proba dela, baina edonola ere tinko eusten dio bere fedeari (1—2 kap.ak). <p/>Hiru lagun —Elifaz, Bildad eta Tzofar— Job kontsolatzera etortzen dira. Jakintsuak dira eta tradiziozko pentsaeraren jarraitzaileak; izan ere, ezbehar eta zoritxarrak beti bekatuaren zigor direla pentsatzen dute. Batak bestearen atzetik beren hitzaldiak egiten dituzte, eta hauei Jobek erantzuten die. Hiru aldiz gertatzen da ziklo edo prozesu hau. Jobek errugabe dela aldarrikatzen du, eta uko egiten dio bere atsekabeak bekatuaren zigortzat hartzeari. Aitzitik, Jobek Jainkoarekin topo egin nahi du, ziur baitago Jainkoak justizia egin, birgaitu eta onik aterako duela probatik (3—27 kap.ak). Jakinduria goraipatzen duen pasarte solte baten ondoren (28. kap.), berriro ere bere jarrerari eusten dio Jobek (29—31 kap.ak). <p/>Puntu honetan, pertsonaia berri bat agertzen da, Elihu. Honek, lau berbalditan zehar, atsekabeak gizakiari bere buruaz jabetzen laguntzen diola frogatu nahi du, eta on dela heziketarako (32—37 kap.ak). Garbi dago hari nagusia eteten duen eranskin hau geroztik sartutakoa dela. <p/>Joben galderak —Jainkoa zuzena bada, zergatik sufritzen du errugabeak?— ez du erantzunik oraindik. Arazoaren konponbidea, Job gizakiaren eta Jainkoaren beraren topaketatik bakarrik etor daiteke. Baina Jainkoak, erantzun ordez, Jobi itzultzen dio galdera, eta honek ez daki zer erantzun. Honela ohartzen da bere hutsegiteaz: Jainkoari azalpenak eskatu dizkio, Jainkoa zer den benetan jakin gabe. Horregatik esaten du 42,5ean: «Entzutez bakarrik ezagutzen zintudan; orain, neure begiz ikusi zaitut!» (<a href='B:220 38:1-42:6'>38,1—42,6</a>). <p/>Prosazko zatiarekin amaitzen da liburua, hasierako istorioarekin lotuz. Honek nolabaiteko amaiera zoriontsua ematen dio, eta Jainkoaren misterioa giza ideiek ezin dutela azaldu edo esplikatu adieraziz iristen da liburua bere azkenera (<a href='B:220 42:7-17'>42,7-17</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera: Pertsonaiak eta gertakizunak (<a href='B:220 1:1-2:13'>1,1—2,13</a>). <br/>• —Job eta lagunen arteko elkarrizketak (<a href='B:220 3:1-27:23'>3,1—27,23</a>). <br/>• —Jakinduria (<a href='B:220 28:1-28'>28,1-28</a>). <br/>• —Joben azken hitzaldia (<a href='B:220 29:1-31:40'>29,1—31,40</a>). <br/>• —Elihuren hitzaldiak (<a href='B:220 32:1-37:24'>32,1—37,24</a>). <br/>• —Jaunaren hitzaldiak. Jobekin elkarrizketa (<a href='B:220 38:1-42:6'>38,1—42,6</a>). <br/>• —Epilogoa (<a href='B:220 42:7-17'>42,7-17</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/>Otoitzean ageri ditu batik bat gizakiak Jainkoarekin dituen harremanak. Negar, damu, esker on, erregu, harridura, aitorpen…: Jainkoaren aurrean giza bihotzari darizkion hainbat sentipen. Sentipenok jaulkitzeko hitzaren dohaina duenak otoitza poesi bihurtzen du. Eta poemari doinua ezarriz, otoitza kantu. Otoitz, poema eta kantu: horra zer ditugun <i>Salmoak.</i> «Salmo» hitzak horixe esan nahi du: soinuz eta kantuz egiteko otoitza. <p/><h4>Ingurugiro historikoa</h4> <p/>Israelen historia osoan zehar sorturiko ehun eta berrogeita hamar otoitz-kanturen bilduma dugu <i>Salmoak</i> liburua. Egile askorenak, beraz, eta garai askotakoak, bakoitza noizkoa den zehatz esaterik ez dagoelarik. <p/>Salmoen bilduma dagoen horretan osatua zegoen K.a. III. menderako. Zenbait salmo, ordea, askoz ere zaharragoak dira, Israel bera baino ere zaharragoak batzuk, Israelek beretzat hartuak, bere sinesmenera egokiturik. Herriaren historia bera islatzen du, bada, osorik salmoen konposizio-historiak. <p/>Salmoen kokagune berezi bezala, tenplua eta kultua aipa daitezke. Izan ere, salmo asko kulturako —jai eta ospakizunetarako— sortu ziren zuzenean; beste asko, berriz, bestelako jatorria izan arren, kultu-premietara egokitu. Esan daiteke, beraz, <i>Salmoak</i> liburua tenplu eta sinagogako kantu-liburua izan dela, kristau-elizaren otoitz-liburu bilakatu baino lehen. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Salmo askok, 116k denera, titulua daramate, guretzat maiz ulergaitza: batzuetan, salmoa norbaiten izenpean jartzen da, bilduma gisakoak osatuz: «Daviden salmoak» (3—41; 51—71; 108—110; 138—145), «Koreren semeenak» (42—49; 84—85; 87—88) eta «Asafen semeenak» (50; 73—83), nahiz eta izen hauek zuzenean egilea adierazi ez; beste batzuetan, liturgi erabilerarako oharrak ematen dira: salmoa zein doinuz eta musika-tresnaz laguntzekoa den, zein liturgi ospakizunetan erabiltzekoa, etab.; beste batzuetan —Daviden izeneko salmoetan batik bat— datu historikoak ematen zaizkigu, salmoa errege horren bizitzako pasadizoren bati lotzen zaiolarik. <p/>Hebreerazko testuan, 150 salmoak bost liburu edo sailetan banaturik datoz (1—41; 42—72; 73—89; 90—106; 107—150), zergatik eta zertarako ez dakigula. Sail bakoitza bedeinkazio batez bukatzen da. <p/>Salmoei beraiei begiratuz, bestelako sailkapenak ere proposa daitezke. Esate baterako, Jainkoari ematen zaion izenaren arabera: «Jahweh» (3—41; 90—150) edo «Elohim» (42—83). <p/>Tradizioan, baita I.B.ko aipamenetan ere, David agertzen zaigu <i>Salmoak</i> liburu osoaren egiletzat. Hala ez izanik ere, iritzi horrek badu oinarririk, errege hori izan baitzen Israelen kultua antolatu zuena eta Israelgo poesia erlijiosoaren eragilerik nagusienetakoa. Hain zuzen, 2 Sm 23,1ean «Israelgo kantari eztia» deitzen zaio. <p/>Salmo bakoitzaren «literatur mota» eta sailkapena kontuan hartzeak asko lagun dezake barne-zentzuaz hobeto jabetzen. Hamaika sailkapen desberdin egin daitezke. Hona gurea: <p/>1. <i>Gorazarreak:</i> Jainko kreatzailearen handitasuna eta historian zehar bere herriaren alde egin dituenak ospatzen dituzte (Sal <a href='B:230 8:1'>8</a>; <a href='B:230 19:1'>19</a>; <a href='B:230 29:1'>29</a>; <a href='B:230 33:1'>33</a>; <a href='B:230 100:1'>100</a>; <a href='B:230 103:1-105'>103—105</a>; <a href='B:230 111:1'>111</a>; <a href='B:230 113:1'>113</a>; <a href='B:230 114:1'>114</a>; <a href='B:230 117:1'>117</a>; <a href='B:230 135:1'>135</a>; <a href='B:230 136:1'>136</a>; <a href='B:230 145:1-150'>145—150</a>). Jainkoa errege gisa goratzen du zenbait gorazarrek (Sal <a href='B:230 93:1'>93</a>; <a href='B:230 96:1-99'>96—99</a>). Hemen sar daitezke «errege-salmoak» eta «Sionen kantak» ere (ik. geroxeago). <p/>2. <i>Eskariak:</i> Salmorik gehienak atsekabe edo arriskuan Jainkoari zuzenduriko eskari edo erregu dira, eta honako egitura hau izan ohi dute oro har: egoeraren deskripzioa, Jainkoari laguntza-eskea, Jainkoarekiko konfiantza-aitorpena. Hiru sail bereiz daitezke: <i>erregua edo deitore/kexa</i> adierazten dutenak, lagun bakarrarenak (Sal <a href='B:230 5:1-7'>5—7</a>; <a href='B:230 5:13'>13</a>; <a href='B:230 22:1'>22</a>; <a href='B:230 22:25'>25</a>; <a href='B:230 22:26'>26</a>; <a href='B:230 22:28'>28</a>; <a href='B:230 22:31'>31</a>; <a href='B:230 35:1'>35</a>; <a href='B:230 36:1'>36</a>; <a href='B:230 36:38'>38</a>; <a href='B:230 36:39'>39</a>; <a href='B:230 42:1'>42</a>; <a href='B:230 43:1'>43</a>; <a href='B:230 51:1'>51</a>; <a href='B:230 54:1-57'>54—57</a>; <a href='B:230 59:1'>59</a>; <a href='B:230 61:1'>61</a>; <a href='B:230 63:1'>63</a>; <a href='B:230 64:1'>64</a>; <a href='B:230 69:1-71'>69—71</a>; <a href='B:230 86:1'>86</a>; <a href='B:230 88:1'>88</a>; <a href='B:230 102:1'>102</a>; <a href='B:230 109:1'>109</a>; <a href='B:230 120:1'>120</a>; <a href='B:230 130:1'>130</a>; <a href='B:230 140:1-143'>140—143</a>) nahiz elkarte osoarenak (Sal <a href='B:230 12:1'>12</a>; <a href='B:230 44:1'>44</a>; <a href='B:230 58:1'>58</a>; <a href='B:230 60:1'>60</a>; <a href='B:230 74:1'>74</a>; <a href='B:230 79:1'>79</a>; <a href='B:230 80:1'>80</a>; <a href='B:230 83:1'>83</a>; <a href='B:230 90:1'>90</a>; <a href='B:230 94:1'>94</a>; <a href='B:230 108:1'>108</a>; <a href='B:230 123:1'>123</a>; <a href='B:230 137:1'>137</a>); <i>konfiantza-otoitzak:</i> hauek ere lagun bakar batenak (Sal <a href='B:230 3:1-4'>3—4</a>; <a href='B:230 11:1'>11</a>; <a href='B:230 16:1'>16</a>; <a href='B:230 23:1'>23</a>; <a href='B:230 27:1'>27</a>; <a href='B:230 62:1'>62</a>; <a href='B:230 121:1'>121</a>) nahiz elkartearenak (Sal <a href='B:230 115:1'>115</a>; <a href='B:230 125:1'>125</a>; <a href='B:230 129:1'>129</a>); eta <i>esker oneko otoitzak,</i> Jainkoak eskaria entzun ondoren eginak (9—10; 30; 32; 34; <a href='B:230 40:2-12'>40,2-12</a>; <a href='B:230 41:1'>41</a>; <a href='B:230 92:1'>92</a>; <a href='B:230 107:1'>107</a>; <a href='B:230 116:1'>116</a>; <a href='B:230 138:1'>138</a>); erreguak ere maiz esker ona adieraziz bukatzen dira. <p/>3. <i>Errege-salmoak:</i> Erregearen otoitzak edo erregearen aldeko otoitzak, baita «salmo mesianikoak» ere (Sal <a href='B:230 2:1'>2</a>; <a href='B:230 18:1'>18</a>; <a href='B:230 18:20'>20</a>; <a href='B:230 18:21'>21</a>; <a href='B:230 18:45'>45</a>; <a href='B:230 72:1'>72</a>; <a href='B:230 89:1'>89</a>; <a href='B:230 101:1'>101</a>; <a href='B:230 110:1'>110</a>; <a href='B:230 132:1'>132</a>; <a href='B:230 144:1'>144</a>). Hauetako batzuk Itun Berriak Kristori, Mesiasi, aplikatu dizkio. <p/>4. <i>Erromes-salmoak:</i> Israelen jai nagusietan Jerusalemera erromes zihoazenek kantatu ohi zituztenak (Sal <a href='B:230 120:1-134'>120—134</a>). Sail berean sar daitezke <i>Sionen kantak</i> ere, Jerusalem Jainkoaren hiri bezala ospatzen dutenak (Sal <a href='B:230 46:1'>46</a>; <a href='B:230 48:1'>48</a>; <a href='B:230 76:1'>76</a>; <a href='B:230 84:1'>84</a>; <a href='B:230 87:1'>87</a>; <a href='B:230 132:1'>132</a>). <p/>5. <i>Irakaspen-salmoak</i> edo <i>didaktikoak:</i> Fededun bakoitzari edo taldeari nola bizi, nola jokatu edo beste zerbait irakatsi nahi diotenak. Lau sail xeheago bereiz daitezke: <i>historikoak,</i> Jainkoak historian zehar eginaren berri ematen dutenak (Sal <a href='B:230 78:1'>78</a>; <a href='B:230 105:1'>105</a>; <a href='B:230 106:1'>106</a>); <i>liturgikoak,</i> tenpluan sartzeko behar diren baldintzak gogorarazten dituztenak (Sal <a href='B:230 15:1'>15</a>; <a href='B:230 24:1'>24</a>; <a href='B:230 91:1'>91</a>; <a href='B:230 95:1'>95</a>; <a href='B:230 134:1'>134</a>); <i>profetikoak,</i> orakulu, agintzari, salaketa eta bestez itunaren eskakizunak agertzen dituztenak (Sal <a href='B:230 14:1'>14</a>; <a href='B:230 50:1'>50</a>; <a href='B:230 52:1'>52</a>; <a href='B:230 53:1'>53</a>; <a href='B:230 75:1'>75</a>; <a href='B:230 81:1'>81</a>); <i>jakinduriazkoak,</i> hau da, legearen hausnarketa, zintzo eta gaiztoei buruzko gogoeta eta, batik bat, Jainkoaren ordainaren arazoa gai dutenak (Sal <a href='B:230 1:1'>1</a>; <a href='B:230 37:1'>37</a>; <a href='B:230 49:1'>49</a>; <a href='B:230 73:1'>73</a>; <a href='B:230 112:1'>112</a>; <a href='B:230 119:1'>119</a>; <a href='B:230 119:127'>127</a>; <a href='B:230 119:128'>128</a>; <a href='B:230 119:133'>133</a>; <a href='B:230 119:139'>139</a>). <p/>Hala ere, sailkapen hauek ez dira zorrotz hartzekoak. Titulu gehienetan, salmo bakoitzaren literatur mota adierazi nahi izan dugu. <p/>Israelen otoitz ditugu salmoak. Jesusek ere kantatu zituen (adib., Mk <a href='B:480 14:26'>14,26</a>), eta aipatu ere bai maiz, nahiz irakaspenean (Mk <a href='B:480 12:10'>12,10</a>; <a href='B:480 12:36'>12,36</a>), nahiz otoitzean (Mk <a href='B:480 15:34'>15,34</a>; Lk <a href='B:490 23:46'>23,46</a>). Lehen kristauek ere salmoekin egiten zuten otoitz (ik. Eg <a href='B:510 4:24-26'>4,24-26</a>). Minez aieneka nahiz pozez oihuka, konfiantza gozoz nahiz kexu garratzez, Jainkoarengana jo nahi duen edonork iturri agortezina ditu salmoak.


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Jakinduriazko literatura oso hedatua zegoen antzinako Ekialde osoan (Egipton, Mesopotamian… ); ez zen, beraz, Israeli bakarrik zegokion zerbait. Behaketaz eta esperientziaz lortutako jakintza eta irakaspenak belaunez belaun eskualdatzen ziren esaera laburren bidez. <p/>Liburu honek ez du ez data, ez idazle jakinik. Izan ere, jatorri eta garai ezberdinetako esaera-multzoen bilduma da. <p/>Sarreran (<a href='B:240 1:1-7'>1,1-7</a>) dena Salomoni egozten zaio, errege hau baitzen Israelgo tradizioan jakintsurik ospetsuena, eta beraz honen itzalpean jartzen da liburua. <p/>Aditu batzuen ustez, liburuaren zati batzuk oso zaharrak dira, bertan jasotako ahozko tradizioak monarki aurrekoak izan baitaitezke; beste zati batzuk berriagoak izango lirateke, erbestealdi-ondokoak, segur aski. <p/>Gure gaur egungo liburuan, beraz, Israelgo jakintsuek mendetan zehar egindako gogoeta- eta hausnarketa-lana daukagu bildurik; baina, aldi berean, antzinako Ekialdeko beste herri batzuen jakinduri altxorraz ere baliatu ziren israeldarrak. Hain zuzen ere, jakintsu arabiarrei —Agur-i (<a href='B:240 30:1-14'>30,1-14</a>) eta Lemuel-i (<a href='B:240 31:1-9'>31,1-9</a>)— egozten zaizkie bi multzo txiki. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Gaiaren aldetik, hiru zatitan bana daiteke: <p/>Lehen zatia (1—9 kap.ak) jakinduriaren balioa eta garrantzia azaltzen dituen sarrera luzea da. Gehienetan, jakinduria emakume-irudiaz pertsonifikatzen da, eta bilduma osoaren irakurketa egiteko giltza ematen duen olerkitxoan (<a href='B:240 8:12-31'>8,12-31</a>), Jainkoaren beraren izateko modu bat bezala agertzen da jakinduria. <p/>Bigarren zatian (10—29 kap.ak) esaera-sail luzeak agertzen dira: Salomonen esaerak (<a href='B:240 10:1-22:16'>10,1—22,16</a> eta <a href='B:240 25:1-29:27'>25,1—29,27</a>) eta beste jakintsu batzuenak (<a href='B:240 22:17-24:22'>22,17—24,22</a> eta <a href='B:240 24:23-34'>24,23-34</a>). Zati honetan esaera oso zaharrak ere agertzen dira, batzuk gorte-bizitzan sortutakoak segur aski (esate baterako <a href='B:240 16:10-15'>16,10-15</a>); beste batzuek, ordea, <i>Amenemoperen irakaspena</i> deritzan antzinako jakinduri idazki egiptoarraren antz handia dute. <p/>Hirugarren zatia (30—31 kap.ak) lau sail independentez osatua dago, hauetako bi israeldar ez ziren jakintsuen jardueraren emaitza direlarik (<a href='B:240 30:1-14'>30,1-14</a> eta <a href='B:240 31:1-9'>31,1-9</a>). <p/>Literatura-estiloari dagokionez, <i>Esaera Zaharrak</i> liburuak gauzak adierazteko duen modua didaktikoa da, irakatsi nahi duenari dagokiona. Irudimena erakarri eta gogoan gorde ahal izateko, esaera askok olerki-kutsua dute, egitura xinple eta erritmikoa. Asko erabiltzen da paralelismoa ere, hau da, errealitate bat bera bi alderdi ezberdin edo osagarriren bidez azaltzeko prozedura. Paralelismo hau antitetikoa izan daiteke, jakintsua inozoari kontrajarriz, zuzena maltzurrari, aberatsa behartsuari, etab. (ik. <a href='B:240 13:9-21'>13,9-21</a>), edo sinonimikoa (<a href='B:240 21:4'>21,4</a>; <a href='B:240 29:22'>29,22</a>) edo beste era batzuetakoa. <p/>Halaber, konparazioa erabiltzen da, edo beren artean korrespondentzia misteriotsua duten gertakari edo egoeren zerrendaketa (30,15-16an adib.), autobiografi erako kontaketak (<a href='B:240 24:30-34'>24,30-34</a> esate baterako), otoitza (<a href='B:240 30:7-9'>30,7-9</a>) edo maisuak ikasleei ematen dizkien irakaspen modukoak. <p/>Doktrinari buruz, alde batetik, giza jakintza hutsa dago, bizitzako legeen ezagutza, gizabide jatorrari buruzko aholku laiko edo sekularrak, nolabait esateko. Ez da, edonola ere, teoria hutsa edo adimen-mailako diskurtsoa, baizik eta bizitzako esperientzia eta eskarmentuan oinarritua, eta praktikara guztiz zuzendua. Honengatik, hain zuzen, itzulpen honetan jakinduria hitza beste, edo gehiago, zuhurtzia hitza erabili dugu. <p/>Ildo honetatik, bi jokabide nagusi agertzen dira, kontrajarriak: <p/>1. Jokabide zuhurra, jakintsuari dagokiona; zintzotasun eta zuzentasunari loturik dago. Ondorioz, bizitza luze eta zoriontsua ekartzen du. Honetarako beharrezkoak dira gurasoekiko leialtasuna, autokontrola, eskuzabaltasuna, etab. <p/>2. Jokabide zentzugabea, zoro ezjakinari dagokiona; jarrera hau gaiztakerian eta bidegabekerian gauzatzen da, eta ondorioz atsekabezko bizitza eta heriotza goiztiarra merezi izaten ditu. Jokabide honetan sartzen dira adulterioa, mozkorkeria, alferkeria, berritsukeria, bidegabekeria, etab. <p/>Beste alde batetik, ordea, bada liburu honetan mezu teologiko sakona. Garbi adierazten du bizitzako legeen ezagutza eta Jainkoarenganako fedea ez daudela bananduta. Horregatik, Jainkoarenganako begirunea da jakinduria ororen abiapuntua. <p/>Eta oinarri honetatik, aukeratu beharra dago bizira ala heriotzara daramaten jokabideen artean. Aukera hau —Bibliako beste liburu batzuetan Israel herri osoari proposatua historiako gertakari handietan— hemen norberaren eguneroko bizimoduari aplikatzen zaio. Emandako aholkuek, Jainkoak onetsitako bizimodua eramateko balio izan behar dute. Izan ere, jakintsuek irakatsi nahi dute zuzenak beti izaten duela saria eta maltzurrak, berriz, beti zigorra. Ordainaren teoria hau ez da xinplekeriaz ulertu behar; giza bizitzako arrakasta edo porrotarekin Jainkoak baduela zerikusirik esan nahi du, ez besterik. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Lehen bilduma (<a href='B:240 1:1-9:18'>1,1—9,18</a>). <br/>• —Salomonen esaerak: Lehen bilduma (<a href='B:240 10:1-22:16'>10,1—22,16</a>). <br/>• —Jakintsuen hogeita hamar esaerak (<a href='B:240 22:17-24:22'>22,17—24,22</a>). <br/>• —Jakintsuen beste zenbait esaera (<a href='B:240 24:23-34'>24,23-34</a>). <br/>• —Salomonen esaerak: Bigarren bilduma (<a href='B:240 25:1-29:27'>25,1—29,27</a>). <br/>• —Agur-en esanak (<a href='B:240 30:1-33'>30,1-33</a>). <br/>• —Lemuelen esanak (<a href='B:240 31:1-31'>31,1-31</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Ez dakigu deus ere idazleari buruz. <i>Kohelet</i> izena hebreerazko <i>kahal</i> (biltzarra) hitzetik dator eta biltzarrean eginkizunen bat duena adierazi nahi du: <i>biltzailea</i> edo <i>hizlaria.</i> Grekozko eta latinezko itzulpenek <i>Eklesiastes</i> titulua ezarri zioten (grekozko <i>ekklesia</i> hitzak ere <i>biltzarra</i> esan nahi baitu). Liburuaren bukaeran ikasleren batek sartu zuen eranskinean (<a href='B:250 12:9-14'>12,9-14</a>) esaten denez, Kohelet oso jakintsua zen, herriaren irakasle, ikertzaile zorrotza, idazle iaioa. <a href='B:330 1:1'>1,1</a>.<a href='B:330 1:12'>12</a>.16an idazleak berak dioenez, «Daviden seme eta Jerusalemgo errege» zen Kohelet, izenik aipatu gabe, bere burua Salomon errege jakintsuarekin identifikatuz. Baina liburu honen egilea ez zen, noski, Salomon izan (jakina denez, errege hau K.a. X. mendean bizi izan zen). Salomonen izena eta ospea beretzat hartu zituen idazleak, bere irakaspenak bermatzeko-edo, Bibliako liburuetan beste zenbait idazle ezezagunek egin izan duen bezala. <p/>Liburuaren zenbait zantzu (azken aldiko hebreera, arameismoak, greziar kulturaren eragina…) kontuan izanik, liburu hau K.a. III. mendean egina dela diote ikertzaileek. Ordurako hartuak zituzten greziarrek Egipto, Palestina eta Ekialde Hurbil osoa, eta Egiptoko Ptolomeo erregearen ondorengoak ziren agintari. Jerusalemgo erdi- eta goi-mailako jendeari zuzendua dateke liburu hau. Kezkatua zegoen jende hura antzinako giro eta ohitura erlijiosoak aldatzen eta greziar kultura sartzen ari zelako eta kultura hura neurri batean onartzea ongi zetorkielako. Qumranen ezaguna zen liburu hau, baina zenbait judu-taldetan ez zuten aintzakotzat hartu. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Egitura jakinik eman gabe idatzia da liburua. Tituluaren (<a href='B:250 1:1'>1,1</a>) eta eranskinaren (<a href='B:250 12:9-14'>12,9-14</a>) artean, errepika bera agertzen zaigu, liburu osoa kutsatuz: «Huskeria hutsa, dena huskeria da» (<a href='B:250 1:2'>1,2</a>; <a href='B:250 12:8'>12,8</a>). Baditu, nolabait esateko, bai hitzaurre edo prologoa (<a href='B:250 1:4-11'>1,4-11</a>), bizitzako gorabeherak aipatuz, bai hitz-atze edo epilogoa (<a href='B:250 12:1-7'>12,1-7</a>), bizitzaren bukaera aipatuz; liburuaren muina, berriz, <a href='B:250 1:12-11:10'>1,12—11,10a</a> arteko testua da. Itxuraz, ez du hari bakar nabarmenik; gaia planteaturik, bere bizitza eta esperientziatik ateratako gogoetak adierazten ditu Koheletek, bere galderei erantzunez, batzuetan, eta bere esanak zuzenduz eta aldatuz, beste batzuetan. Bere garaiko jakintsuek zorion-iturritzat zituzten baloreak (jakinduria, aberastasuna, maitasuna, bizia bera) <i>huskeria</i> edo <i>alferrikakotzat</i> ematen ditu maiz, azkenean heriotzak denak berdinduko baikaitu, aberatsak eta behartsuak, gizakiak eta abereak. Bizitza kontraesanez josia dagoela dio, giza ahaleginak deusetarako ez direla, bizitzaren esanahia eta zentzua aurkitzea zail dela, eta horretarako ez direla aski ohiko irakaspen eta aholkuak. Zerbait iristeko eginahalak egitea alferrikakoa da, haizeak bezala ihes egiten baitu. Ezina gertatzen zaio gizakiari zertarako bizi den ikustea eta Jainkoak zer nahi duen jakitea. Hala ere, Jainkoari begirune izatea, beronen aginduak betetzea da ongi ibiltzeko bidea. Izan ere, Jainkoak egina da dena eta beronen emaitza du gizakiak jan, edan eta bere lanaren etekinaz gozatu ahal izatea. <p/>Lehen ere esana dugunez, inguruko kulturaren eta jakinduri liburuen eragina antzematen zaio <i>Kohelet</i> liburu honi; besteak beste, «Etsiak bere arimarekin izaniko Elkarrizketa» eta «Harpa-jotzailearen Kantua» egiptoar liburuena, Mesopotamiako «Babiloniar Teodizea» liburuarena eta, orobat, greziar filosofiarena ere. <p/>Idazleak maiz erabili ohi ditu prosa erritmikoa, paralelismoak, galderantzunak eta esaerak, baita poesia ere, zahartzaroa eta heriotza deskribatzeko (adib., <a href='B:250 12:1-7'>12,1-7</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>Ez da erraza liburu hau inolako eskematan sartzea. Behin eta berriro errepikatu ohi du giza ahaleginak alferrikakoak direla, gaztetasuna, ospea, lana, jakituria eta bizia bera alferrikakoak direla. Hala ere, hiru burutapen nagusi azpimarra ditzakegu: <p/>1. Bizitza kontraesanez josia dago. <p/>2. Gauza guztien Egile eta historiaren Jabe den Jainkoak bakarrik daki gauza guztien ezkutuko zentzua zein den. <p/>3. Gizakiak ezin du jakin Jainkoak zer nahi duen etorkizunari begira.


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><i>Kantarik Ederrena</i> maitasunezko kanta-bilduma, amodio-poema, da. Ez dugu egilea ezagutzen, ezta noiz idatzia izan zen ere. Baina hori ez da hain garrantzitsua, maitasunaren betiko gai eta hizkera erabiltzen baititu liburu honek. Munduan izan diren eta izango diren maitemindu guztiek har dezakete ahotan. <p/>Tradizioak Salomonen izenpean jarri du, zenbait jakinduri liburu bezala; baina hori literatur baliabide hutsa da (ik. 1 Erg 5,12an horren oinarria). <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Poema elkarrizketa-modura eratua dago. Ez da beti erraza zati bakoitza solaskideen artean banatzea, ezta poema osoaren egitura eta zatien mozketak erabakitzea ere. Baditu, hala ere, barne-batasuna ematen dioten zenbait osagai: protagonista berberak txandatuz doaz hasieratik azkena arte eta hainbat esaldi, irudi, gai eta atal oso errepikatzen dira. <p/>Maitasuna da liburuaren gaia, emakumea eta gizona elkarrekin lotzen dituen maitasuna: maitasunaren miraria, harriduraz eta xarmaz inguratua; bere argitan mundua antzaldatzen duen maitasuna, dena bere sinbolo eta adierazpide bihurtzen duelarik: baratze eta zuhaitzak, loreak eta fruituak, hiria eta landa, lurrinak eta zaporeak… Mundua maitasunaren inguruan bildua ematen digu poemak. Zentzumen guztiek dute parte maitasunaren festan. <p/><i>Kantarik Ederreneko</i> maitasuna gorpuztua da noski —gorputzaren miresmena aipagarria da poeman—; baina era berean pertsonari bere barne-muinean dagokiona ere bai: «Nirea da maitea eta ni harena» (<a href='B:260 2:16'>2,16</a>; <a href='B:260 6:3'>6,3</a>). Maitasuna ezin da erosi —dohain librea da— eta heriotza bera ere ezeztatzeko indarra du (<a href='B:260 8:6-7'>8,6-7</a>). Maitasunaren dialektika ere poema osoan nabari da: presentzia eta ausentzia, gozamena eta nostalgia, lorpena eta etengabeko bilaketa… Maitasunak harantzago du beti betetasuna. «Zatoz, zatoz» errepikatu ondoren (<a href='B:260 2:10'>2,10</a>.<a href='B:260 2:13'>13</a>; <a href='B:260 7:12'>7,12</a>), «Zoaz ihesi» esanez (<a href='B:260 8:14'>8,14</a>) bukatzen da poema. Jabetza iheskorra da maitasuna. <p/><h4>Interpretazioa</h4> <p/>Judu- nahiz kristau-tradizioan, inolako aipamen erlijiosorik gabe giza maitasun hutsa ospatzen duen liburu hau txundigarri gertatu ohi da, baita berau Bibliaren baitan aurkitzea ere. Harridura hau leuntzeko, interpretazio alegorikora jo ohi da maiz, maitaleengan Jainkoa eta herria nahiz Kristo eta Eliza ikusiz, eta kanta osoa Jainkoaren eta gizakiaren maitasun-harremanen sinbolo gisa irakurriz. Hala ere, argi dago <i>Kantarik Ederrenak</i> giza maitasuna bere osotasunean kantatzen duela. Eta azken finean, «Jainkoa maitasuna denez» (1 Jn <a href='B:690 4:8'>4,8</a>), egiazko giza maitasuna Jainkoaren beraren isla da eta maitasunak sortzen dituen hitz ederrak Jainkoaren hitz. Ez giza maitasuna kenduz, baizik eta sakonduz eta finkatuz hurbil gaitezke maitasun den Jainkoarengana.


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/>Profeten artean eta I.Z. osoan ez ezik, literatura unibertsalean ere goren mailako emaitza dugu Isaiasena. Honen mezuak eta idazkerak ez dute parekorik profeta idazleen artean. Honen orakulu mesianikoak, kontsolazio-poemak eta irteera berriari buruzko poemak, zerbitzariaren kantikak, Sionen gorazarreak etab., berriz, I.Z.ko idazkirik mamitsuenetakoak eta I.B.n aipatuenak ditugu, salmoekin batera. Hizkuntzaren maisutasunak eta irudimen poetikoak, azkenik, garai guztietako literaturan klasiko bihurtzen dute Isaias. <p/>Isaias izenak «Jauna salbatzaile» esan nahi du hebreeraz, eta izen horrexek bil dezake liburuaren edukia oso-osorik. Baina nor dugu Isaias izen bakarraren azpian ematen zaigun 66 kapituluko liburu honen idazlea eta zein jatorria? <p/><h4>Hiru Isaias</h4> <p/>Bibli ikertzaile gehienen arabera, arrazoi historiko, literario eta teologikoengatik, Isaiasen liburuan 3 zati bereizten dira, Jainkoaren herriaren historiako hiru garai ezberdinetakoak. Gure itzulpenean hiru zati horiei Lehen Isaias, Bigarren Isaias eta Hirugarren Isaias deitzen diegu. Hona hemen banaketa horretarako arrazoiak laburki: <p/><i>Arrazoi historikoak:</i> Is 1—39an K.a. VIII. mendeko egoera historikoa (garaiko Judako erregeak eta Asiria) aipatzen zaigu; Is 40tik aurrera, berriz, 150 urte geroagoko egoera aipatzen da —Ziro erregea (<a href='B:290 41:2'>41,2</a>; <a href='B:290 44:28'>44,28</a>; <a href='B:290 45:1'>45,1</a>), Babiloniako erbestealditiko itzulera-iragarpena (<a href='B:290 40:1'>40,1</a> hurr.; <a href='B:290 48:20'>48,20</a>; <a href='B:290 55:12'>55,12</a>)—; Is 56tik aurrera, azkenik, badirudi herria berriro Jerusalemen aurkitzen dela, baina hasierako pozaldia joanda gero. <p/><i>Arrazoi literarioak:</i> Is 1—39an estilo bizi eta laburra, hitz-joko ugariz; Is 40—55ean, idazkera borobil eta hanpatuagoa; Is 56—66an, olerki-maila apalagoa. <p/><i>Arrazoi teologikoak:</i> Atal bakoitzean gai berezi eta desberdinak nabari dira nagusi, hala nola: Is 1—39an gizarte-salaketa, epai-iragarpena, orakulu mesianikoak; Is 40—55ean Jainkoa kreatzaile, irteera berria, kontsolazio-orakuluak, Zerbitzariaren kantikak, «Israelen hondarra»; Is 56—66an, berriz, kultua, larunbata, atzerritarrekin harremanak, eskatologia… <p/>Hori guztia kontuan harturik, hiru zati handitan banatu ohi da liburua, zati bakoitza Jainkoaren herriaren historiako garai desberdinean kokatzen delarik. <p/><h4>I. LEHEN ISAIAS (1—39 kap.ak)</h4> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Liburuaren lehen atal honek K.a. 740tik 700 inguru bitarteko urteetan izan ziren pertsonaia eta gertakizunak aipatzen ditu. Nazioartean tirabira arriskutsuak dira garai horretan: Egipto, hegoaldeko potentzia handia, beheraka; iparraldean, berriz, gero eta nabariago asiriar potentziaren mehatxua. Hona segidan, Judako erreinuak garai honetan dituen korapiloak ulertzeko gogoan eduki behar diren gertakaririk garrantzizkoenak: <p/>—K.a. 734 aldera: Jerusalemen Akaz errege dela, Aram, hau da, Siria, eta Efraimgo, hau da, Israel edo Ipar Erresumako, erreinuek Judako erreinuaren aurka elkar hartzen dute, Judako erreinua asiriar mehatxuaren kontra beraiekin bat egitera behartzeko asmoz: siro-efraimdar gerra dugu. <p/>—K.a. 722-721ean: Israelen, hau da, Ipar Erresumaren, amaiera; Samaria hiriburua asiriarrek konkistatzen dute eta biztanleak erbesteratzen. <p/>—701ean: Ezekias Judako errege dela, asiriarrek Jerusalem setiatzen dute eta erreinuaren parterik handiena menpean hartzen. <p/>Garai zail eta nahastu horixe dugu profeta-garairik emankorrenetakoa: Amos eta Oseas iparraldean (Israelen), Isaias eta Mikeas hegoaldean (Judan). Amos baino geroxeagokoa dugu Isaias, eta Oseas eta Mikeasen garaikidea, K.a. 760 aldera Jerusalemen jaioa eta etxe oneko semea. Ozias erregearen garaian, hots, K.a. 740/739 aldera, jaso zuen Jainkoaren profeta-bokazioa (<a href='B:290 6:1'>6,1</a>). <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Oziasen erregealdiko bake- eta ondasun-garai hartan, gogor salatzen ditu handikien jauntxokeria eta injustiziak, zuzenbidearen eta justizia sozialaren etengabeko urraketak, behartsuen zapalkuntza estaltzen duten erlijio-jardukizunak, handi-goseak eta edonolako zitalkeriak. Hortik doaz batik bat Is <a href='B:290 1:1-5'>1—5</a> kap.ak. <p/>Akaz erregea Siria eta Israelen aurka asiriarren laguntza bila dabilenean, kontra altxatzen zaio Isaias, fedea Jainkoarengan bakarrik jartzera dei eginez: «Sendo sinesten ez baduzue, ez duzue sendo iraungo» (<a href='B:290 7:9'>7,9</a>). Mehatxua eta promesa, biak darabiltza haren mezuak. <p/>Jerusalemgo agintariak Asiriari aurre egiteko asmoz Egiptorekin elkartu nahirik dabiltzanean, berriz, Isaiasek ez ditu azpijoko politiko horiek onartzen (ik. Is <a href='B:290 28:1-31'>28—31</a>), eta historiak arrazoi emango dio. Baina, asiriarren erasoa gainera datorkien orduko, asiriarren aurka altxatzen du ahotsa profetak (<a href='B:290 5:26-29'>5,26-29</a>; <a href='B:290 10:5-19'>10,5-19</a>; <a href='B:290 14:24-27'>14,24-27</a>; <a href='B:290 30:27-33'>30,27-33</a>; <a href='B:290 36:1-39'>36—39</a>). Senakeribek Jerusalemgo setioari utzi eta alde egin orduko, ordea, herriak lasaikeriari ematen dio eta, orduan, profetak konbertsiora egiten dio berriro dei (<a href='B:290 1:4-9'>1,4-9</a>; <a href='B:290 22:1-14'>22,1-14</a>). <p/>Dagoen egoeraren kontra doa, beraz, beti Isaiasen mezua. Bi hari nagusi ditu honek: Jainkoaren santutasunaren esperientzia eta herriaren egoera, biak elkarrekin ongi uztarturik. Herriak bekatuari uko egin behar dio Jainko santuarekin elkartasunean biziko bada. Bekatua, pertsona-mailan eta kultu-mailan ez ezik, gizarte-mailan eta politika-mailan ere ageri da: handi-gosea, aberastasuna, zapalketa, injustizia, azpijoko politikoa… <p/>Etengabeko konbertsio-dei honekin batera, Isaiasen mezuaren alderdirik aipagarrienetakoa haren itxaropen-dei eta agintzari mesianikoa ditugu, David eta Jerusalem direlarik ardatz nagusi. Ik. bereziki «Emmanuelen liburua» delakoa (7—8 kap.ak). <p/><b>Eskema</b> <p/>Lehen atal hau zenbait mezu-bildumaz osatua dago, bilduma horiek kronologiaren arabera baino gehiago gaiaren arabera eginak direlarik: <br/>  —Judako eta Israel/Efraimgo erreinuei buruzko mezuak (1—12; 28—33). <br/>  —Atzerriko nazioei buruzko mezuak: Babilonia, Filistea, Moab etab.i buruzkoak (13—23). <br/>  —Munduaren azken iraulketa eta berrikuntzaren iragarpena (24—27; 34—35, inoiz «Isaiasen apokalipsia» deituak). <br/>  —Eranskin historikoa, 2. Erg liburutik jasoa (36—39). <p/><h4>II. BIGARREN ISAIAS (40—55 kap.ak)</h4> <p/><h4>«ISRAELEN KONTSOLAZIO LIBURUA»</h4> <p/><h4>Ingurugiro historikoa</h4> <p/>Bigarren atalak egoera historiko desberdina aipatzen digu: babiloniarrak dira asiriarren ondorengo potentzia, lurralde osoa beren menpe dutelarik; K.a. 587an Jerusalem konkistatu dute eta biztanleak bertatik eraman. Erbesteratuak beren buruari galdezka ari dira: babiloniar jainkoak Israelen Jainkoari nagusitu zaizkiolako gertatu ote da hiri santuaren hondamendia? Jaunak emana zien lurraldetik urruti, Jainkoarekin elkartzen zireneko tenplurik gabe, etsipenik latzenean aurkitzen dira, Jainkoak —apropos edo ezinez— zapuztu egin dituelakoan. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Jende adoregabetu horrexeri mintzo zaio profeta. Gizon gartsu agertzen zaigu, olerkari eta teologo bikaina, herriaren egoera eta minarekin barru-barrutik lotua eta Jainkoa historiaren Jaun dela sakonki sinetsia, profeten tradizioaz ongi jantzia eta garaiko «aldien ezaugarri» berrietara zabal irekia. Babilonian bete zuen bere profetagintza, erbesteratuen artean. <p/>Badirudi, bi garaitako mezuak jasotzen direla kap. hauetan: <p/>1. Lehen atalak (40—48 kap.ak) Babiloniako erbesteratuei askapena iragartzen die; ez da egiteko erraza: batzuk adoregabeturik daude (<a href='B:290 40:27'>40,27</a>); beste batzuek ezin dute onartu Jainkoak Ziro pertsiarra, errege arrotz eta jentila, aukeratu izana bere herria askatzeko (<a href='B:290 45:9-13'>45,9-13</a>); beste zenbait babiloniar jainkoen lilurapean dago (<a href='B:290 41:24'>41,24</a>; <a href='B:290 42:17'>42,17</a>; <a href='B:290 44:20'>44,20</a>)… <p/>2. Bigarren atalak (49—55 kap.ak) lehen erbesteratuen taldea Jerusalemera itzuli eta gerokoa dirudi; itzuli direnek profetak haiengandik espero zuenari erantzun ez diotelarik, «herriaren hondar» zintzoari zuzentzen zaio orain profeta, bere mezua hiru puntuotan biltzen duelarik: Sionen berriztapena eta Jainkoarekiko elkartasun berria (<a href='B:290 49:14-26'>49,14-26</a>; <a href='B:290 51:9-52:12'>51,9—52,12</a>), nazio arrotzen Jainkoarenganako konbertsioa (<a href='B:290 45:14'>45,14</a>.<a href='B:290 45:23-25'>23-25</a>; <a href='B:290 49:6-7'>49,6-7</a>; <a href='B:290 52:10'>52,10</a>) eta Zerbitzariaren kantikak. <p/><h4>Jaunaren zerbitzariak eta Zerbitzaria</h4> <p/>Liburuaren bigarren atal honetan aurkitzen dira, tarteka banaturik, «Jaunaren Zerbitzari» delakoaren lau poemak (<a href='B:290 42:1-4'>42,1-4</a>, agian 5-9 ere bai; <a href='B:290 49:1-6'>49,1-6</a>, agian 7-13 ere bai; <a href='B:290 50:4-9'>50,4-9</a>; <a href='B:290 52:13-53:12'>52,13—53,12</a>). <p/>Is <a href='B:290 40:1-55'>40—55</a> kap.etan, 19 aldiz dator «zerbitzari» hitza singularrean: 14 aldiz Jakob edo Israeli buruz esana eta beste 5 aldiz (horietarik 4 Zerbitzariaren kantiketan) nor aipatzen den ageri ez dela. Nor da, bada, «Jaunaren Zerbitzari» hori? Era askotako erantzunak eman izan dira: batzuen iritzian, pertsonaia kolektiboa izango litzateke (Israel osoa nahiz «herriaren hondar» santua); beste batzuek pertsonaia indibiduala aipatzen dela uste dute (Jeremias profeta edo Ziro erregea edo profeta bera); hemen kokatuko litzateke zenbait judu- eta kristau-tradizio, Zerbitzariak Mesias aipatzen duela dioena. <p/>I.B.k Jesusen aurre-irudia ikusi du poema horietan (ik. Mt <a href='B:470 8:17'>8,17</a>; <a href='B:470 12:18-21'>12,18-21</a>; Lk <a href='B:490 22:37'>22,37</a>; Eg <a href='B:510 8:30-35'>8,30-35</a>). <p/><h4>Bigarren Isaiasen gai nagusiak</h4> <p/>Profeta guztien idazkietako mezurik sakon eta aberatsenetakoa dugu Bigarren Isaiasena. Hona hemen gai nagusiak: <p/>—Jainkoaren hitza da liburu osoan protagonista (<a href='B:290 40:5'>40,5</a>.<a href='B:290 40:8'>8</a>; <a href='B:290 55:10-11'>55,10-11</a>), gizakiarentzat agindu, agintzari eta askatzaile. <p/>—Irteera berria, lehenengoaren aldean pozgarri eta salbagarria (<a href='B:290 43:14-21'>43,14-21</a>; <a href='B:290 55:12-13'>55,12-13</a>). <p/>—Jainkoa kreatzailea da (<a href='B:290 41:20'>41,20</a>; <a href='B:290 43:1'>43,1</a>.<a href='B:290 43:7'>7</a>.<a href='B:290 43:15'>15</a>; <a href='B:290 44:24'>44,24</a>; <a href='B:290 48:7'>48,7</a>) eta askatzailea (<a href='B:290 41:14'>41,14</a>; <a href='B:290 43:14'>43,14</a>; <a href='B:290 44:6'>44,6</a>.<a href='B:290 44:24'>24</a>); gainerako jainkoak, aldiz, ezerez eta huts (<a href='B:290 41:21-29'>41,21-29</a>; <a href='B:290 44:6-8'>44,6-8</a>; <a href='B:290 46:1-7'>46,1-7</a>). <p/>—Bere justiziari esker salbatzen du Jainkoak; 28 aldiz dator «justizia» hitza eta Jainkoaren erruki leiala esan nahi du, azken batean «salbamen» hitzaren pareko delarik; salbamen honek poza, kontsolamendua, dakarkio herriari eta gizakiari. «Justizia» hitza era desberdinetan itzuli dugu: justizia, garaipen, salbamen-asmo, salbamen-ekintza. <p/>—Jainkoaren salbamena lehenbizi Israelentzat bada ere, ez da harentzat bakarrik, nazio guztientzat baizik (<a href='B:290 45:22-24'>45,22-24</a>; <a href='B:290 55:3-5'>55,3-5</a>), guztien egilea baita Jainkoa (<a href='B:290 45:12'>45,12</a>) eta guztiekin egina baitu ituna Noerengan (<a href='B:290 54:9'>54,9</a>). <p/>—Jerusalem hiri berria Jainkoak emaztetzat hartuko du, eta nazio atzerritarrentzat biltzeko leku eta etxe bihurtuko. <p/><b>Eskema</b> <p/>  —Hitzaurrea: Jainkoaren hitzak irteera berria iragarri (<a href='B:290 40:1-11'>40,1-11</a>). <br/>  —Lehen atala: Babiloniatik askatu eta Jerusalemera itzuli (<a href='B:290 40:12-48:22'>40,12—48,22</a>). <br/>  —Bigarren atala: Jerusalemen berriztapena eta Jaunaren Zerbitzariaren egitekoa (<a href='B:290 49:1-54:17'>49,1—54,17</a>). <br/>  —Amaiera: Jainkoaren hitzaren eraginkortasuna eta irteera berria (<a href='B:290 55:1-13'>55,1-13</a>). <p/><h4>III. HIRUGARREN ISAIAS (56—66 kap.ak)</h4> <p/><h4>Ingurugiro historikoa</h4> <p/>Hirugarren atala erbestetik itzuli ondorengo garaiari lotua dugu, bigarrenaren azken aldea bezala. Hala ere, ikuspegia ilunagoa da eta ez du aurreko atalak bezalako batasunik, zenbait gai errepikatzen bada ere (irteera berria, geroko salbamena, Jerusalem berria… ). <p/>K.a. 538an, erbesteratuei beren lurraldera itzultzeko eta tenplua berreraikitzeko eskubide ematen dien dekretua sinatzen du Zirok, pertsiar erregeak. Itzulbidea aukeratu duten erbesteratuek, ordea, egoera triste eta latzarekin egiten dute topo: hiria hondaturik, fededun herria ia galdurik, egoera materiala penagarria, gizartean injustizia nagusi, idolatria berriro indartua. <p/>Herria guztiz banaturik aurkitzen da: erbestetik etorriak, erbesteratu gabe geldituak, lehendik bertan bizi diren edo etorri berriak diren atzerritarrak eta, azkenik, erbestetik itzultzerik nahi izan ez dutenak (atzerriko judu-elkarteei hasiera emanez). <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Egoera korapilotsu eta zail honi erantzun nahi dio profetak: <p/>—Jainkoak ahazturik dauzkalako eta salbamenik iristen ez delako kexu direnei (<a href='B:290 59:1-8'>59,1-8</a>), luzamendu horren arrazoia bekatua dela erantzuten die; Jainkoa leiala da eta badu gauza berriak egiteko ahalmenik (<a href='B:290 57:14-21'>57,14-21</a>; <a href='B:290 60:19-22'>60,19-22</a>; <a href='B:290 65:17-25'>65,17-25</a>); <p/>—gogor salatzen du idolatria eta sasijainkoen gurtza (<a href='B:290 57:3-13'>57,3-13</a>; <a href='B:290 65:1-7'>65,1-7</a>); <p/>—gizarte-banaketa, injustiziak eta behartsuen zapalketa dira arazorik larrienak: itunaren kontra-kontra doaz (<a href='B:290 58:1-12'>58,1-12</a>; <a href='B:290 59:1-8'>59,1-8</a>; <a href='B:290 66:1-4'>66,1-4</a>); <p/>—atzerritarrak baztertzen eta mespretxatzen dituztenen aurrean, Jainkoak nazio gaizkileak zigortu egingo dituela dio alde batetik (<a href='B:290 63:3-6'>63,3-6</a>; <a href='B:290 66:15-16'>66,15-16</a>.<a href='B:290 66:24'>24</a>); baina, bestetik, atzerritarrak eta nazioak Jerusalemen inguruan bilduko direla (<a href='B:290 60:3-16'>60,3-16</a>; <a href='B:290 61:3-9'>61,3-9</a>), eskubide osoko hiritar gisa (<a href='B:290 56:3-8'>56,3-8</a>), apaizgoa eta guzti (<a href='B:290 66:21'>66,21</a>). <p/>Jaunaren Espirituak «behartsuei berri ona hots egitera, bihotz-hautsiak sendatzera» (<a href='B:290 61:1'>61,1</a>) bidali duela dio profetak bere buruaz. Profetaren egiteko hauxe hartuko du gero Jesusek ere beretzat egitarau (Lk <a href='B:490 4:16-21'>4,16-21</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>  —Salaketa-orakuluak, kultu-arazoak batik bat aipatzen direla (56—59). <br/>  —Jerusalem berriari buruzko bi sail, profetaren egitekoa tartean dela (60—62). <br/>  —Nazioen epaiketa eta historiari buruzko gogoeta, penitentzi liturgiaz burutua (63—64). <br/>  —Auzi eskatologikoa, kreazio berria eta herri guztien elkartzea (65—66).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Jeremias Jerusalemdik gertu zegoen Anatot herrixkan jaio zen apaiz-familia batean, VII. mendearen erdi aldera. K.a. 626an hasi zuen profetagintza eta K.a. 587. urtea baino geroxeago bukatu. Egipton hil zen seguruenik (ik. 43—44 kap.). Liburuan Jeremiasen 609tik 587a arteko egintzaren berri asko ematen zaigu. <p/>Hogei urte hauek oso garrantzitsuak izan ziren Israel herriarentzat. Judako erreinu txikia nazio handien —Egipto, Asiria eta Babiloniaren— jokoan nahasturik gertatu zen. Azkenean, Babiloniako errege Nabukodonosor erregearen menpe erori zen. Honek K.a. 597an konkistatu zuen lehen aldiz Jerusalem. Hiria ez zuen hondatu, baina Jekonias erregea eta handiki-talde bat erbesteratu egin zituen. <p/>Hamar urte geroago, Nabukodonosor berriro etorri zen Jerusalemera Sedekias erregearen altxamendu bat zigortzeko. Oraingo honetan, hiria eta Jaunaren tenplua erabat suntsitu eta bizirik gelditu ziren asko Babiloniara erbesteratu zituen Sedekiasekin batera. Jenderik pobreena gelditu zen Judan, hondamenditik alde egin zuten soldaduek zapaldua eta ustiatua. <p/>Hauxe da Jeremiasek bere profetagintzan bizi izan zuen ingurugiro historikoa. Oso gazterik hartu zuen profetagintzarako deia: bere garaikideei gainera zetorkien tragediaren esanahia adierazi behar zuen. Jainkoak ez ezkontzeko eskatu zion, azkena hurbil zela adierazteko (16. kap.). <p/>Zama astuna gertatu zitzaion iragarri beharreko mezua (<a href='B:300 20:8'>20,8</a>), bere garaikide askoren, apaiz, profeta, buruzagi eta erregeen, kontra jardun behar izan baitzuen eta, ondorioz, berorien isekak, etsaigoa eta pertsekuzioa jasan. Hortik bere barruko kezka eta nahigabeak. Ez zen ari giza politikari edo bere probetxuari begira, Jainkoagandik hartu zuen eginkizuna betetzeagatik baizik. Zailtasun horien aurrean bokazio-krisi luzea izan zuen, bere «aitorpen» ezagunetan adierazi bezala (<a href='B:300 11:18-12:6'>11,18—12,6</a>; <a href='B:300 15:10-21'>15,10-21</a>; <a href='B:300 17:14-18'>17,14-18</a>; <a href='B:300 18:18-23'>18,18-23</a>; <a href='B:300 20:7-18'>20,7-18</a>). Izan ere, Jeremias bere izate eta bizitza osoaz agertzen zaigu mezuarekin konprometitua. Baina, Jainkoarekin kexu agertu bazen ere, profeta-bokazioari tinko eutsi zion azkena arte. <p/>Lehen begiratuan Jeremiasen liburuan aurkitzen diren errepikapenek, idazkera-aldaketek, gai-erabilpenean eta kronologian ikusten diren hausturek eta desorekek harritu egin lezakete gaurko irakurlea. Izan ere, idazketa-prozesu luze baten ondorio da liburua. 36. kap.ak adierazten digu nola idatzi zen zatirik nagusiena. Josiasen garaian profetagintzan hasi zenetik iragarritako mezuak hogeiren bat urte geroago idazki batean bildu zituen. Lehenengo bilduma hau Joiakim erregeak erre egin zuen, baina Jeremiasek berriro idatzarazi zuen beste gai batzuk erantsiz. <p/>Bilduma horiek ez zituen Jeremiasek berak idatzi; Barukek, gorteko funtzionarioak, egin zion idazkari-lana. Segur aski, Barukek, profeta hil ondoren, beronen oroitzapenak bildu eta liburua osatu egin zuen. Geroago, profetaren beste zenbait ikaslek, Jeremiasek iragarria bete zela ikusirik, beste oroitzapen batzuk erantsi zizkion bildumari. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburua, gaurko egoeran, gai asko bilduz egina dago. Hona aipagarrienak: <p/>1. Jeremias beraren mezuak: 1—6; 30—31 kap.ak. <p/>2. Profetari buruzko kontaera biografikoak, segur aski Barukek idatziak: 26—45 kap.ak. <p/>3. Jeremiasen hitzaldiak, idazkeraz eskola deuteronomikotik gertu daudenak: <a href='B:300 7:1-8:3'>7,1—8,3</a>; <a href='B:300 11:1-4:23'>11,1— 4,23</a>; <a href='B:300 16:1-13'>16,1-13</a>; <a href='B:300 17:19-27'>17,19-27</a>; <a href='B:300 18:1-12'>18,1-12</a>; <a href='B:300 21:1-10'>21,1-10</a>; <a href='B:300 22:1-5'>22,1-5</a>; <a href='B:300 34:8-22'>34,8-22</a>; <a href='B:300 35:1-19'>35,1-19</a>. <p/>4. Nazioen aurkako mezuak: <a href='B:300 25:15-38'>25,15-38</a>; <a href='B:300 46:1-51'>46—51</a> kap.ak. <p/>Nabaria da Jeremiasengan Deuteronomioarekin eta berau sortu zuen eskolarekin duen kidetasuna, oso antzeko baitira bi liburuak bai hizkeraz, bai oinarrizko teologi ikuspegiaz. <p/>Aurreko profeten tradizioari nortasun handiz jarraitzen dion olerkaria da Jeremias. Liburuan profeta bizi-bizi azaltzen da bere beldur, zalantza eta ahuleziekin; barruan daraman borroka hori bortizki adierazten du. Ez du Isaiasek bezain irudimen aberatsa, baina sentimenduz eta sarkortasunez paregabea da. <p/>Profetak bere bokazioaz egiten digun kontakizunetik atera dezakegu iragartzen duen mezuaren muina. Bi helburu aurkitzen ditugu bertan: «erauzi eta irauli… , eraiki eta landatu» (<a href='B:300 1:10'>1,10</a>). Beraz, bi joerako mezua da: alde batetik, salatu eta zigorra adierazi; bestetik, salbamena eta itxaropena iragarri. <p/>—«Erauzi eta irauli». Profetak berak nahigabez aitortzen duenez, beraren mezuaren zati handi bat herriaren bekatuak salatzera eta zigorra iragartzera dator. Profeten hitza baztertzea, azaleko kultugintza, erlijio-segurtasun faltsua, idolatria eta giza uste ustela: horra zertan datzan herriaren bekatua. Nahiz eta herri guztia salatu, erregeek, sasiprofetek eta apaizek dute erantzukizunik handiena. Hainbat bekatuk dakarkeen zigorra hauxe da: «iparraldeko etsaiak» eragingo duen hondamendia eta erbestera joan beharra. <p/>—«Eraiki eta landatu». Jeremias ez da gelditzen salaketa eta zigor-iragarpen hutsean. Profetaren azken helburua bihozberritzera eragitea da, herria Jaunarengana itzularaztea. Hondamendia gainean zela ikusi zuenean, profetak babiloniarren menpe jartzea eskatu zion herriari. Mendetasun horretan ikusten zituen Jainkoaren nahia eta herriaren salbazioa. <p/>Nazioaren hondamenak eta bere predikazioaren kontrako jarrerak hauxe ulertarazi zioten, azkenik, Jeremiasi: Jainkoaren eraginez bakarrik alda daitezkeela giza pentsaera eta jokabidea. Itxaropen honekin iragarri zien Babilonian erbesteratuei eta Judan geldituei herriaren berrikuntza, eta bere predikazioaren gailurrean Jainkoak herriarekin egingo zuen itun berria aldarrikatu zuen (<a href='B:300 31:31-34'>31,31-34</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Profetaren aurkezpena (1, 1-19) <br/>• —Jerusalem eta Judako bizilagunentzat mezuak (<a href='B:300 2:1-20:18'>2,1—20,18</a>). <br/>• —Errege eta profeten aurkako mezuak (<a href='B:300 21:1-24:10'>21,1—24,10</a>). <br/>• —Jeremiasen eginkizunari buruz sintesia (<a href='B:300 25:1-14'>25,1-14</a>). <br/>• —Nazioei zuzenduriko mezuen sarrera (<a href='B:300 25:15-38'>25,15-38</a>). <br/>• —Profetaren bizitzako gorabeherak (<a href='B:300 26:1-29:32'>26,1—29,32</a>). <br/>• —Salbamen-mezuak: Herriaren berriztapena (<a href='B:300 30:1-33:26'>30,1—33,26</a>). <br/>• —Profetaren bizitzako gorabeherak (<a href='B:300 34:1-45:5'>34,1—45,5</a>). <br/>• —Nazioei zuzenduriko mezuak (<a href='B:300 46:1-51:64'>46,1—51,64</a>). <br/>• —Eranskina (<a href='B:300 52:1-34'>52,1-34</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/><i>Negar Kantak</i> izeneko liburuak negar-gai eta kanta-gai bat besterik ez du: Jerusalemen hondamendia; hiria suntsitu dute, jende asko Babiloniara gatibu eraman, Judako erreinuak independentzia galdu. K.a. 587an gertatu zen ezbehar latz hau. Handik berehala idatziak dira <i>Negar Kantak</i> une hartan israeldarrei bihotzera eta eztarrira zetozkien galdera larriei erantzun beharrez. <p/>Liburuaren idazlea ezezaguna dugu. Tradizioak Jeremiasen izenpean jarri badu ere, ez dago horri eusteko oinarririk. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Ezbehar negargarrian Jerusalemen eta Judan bizirik geldituen bost lantu-poemak osatzen dute liburua. Hondamendia eta txikizioa besterik ez dute begi aurrean. Nor da, bada, horren guztiaren errudun? Jauna ez al zaio bere herriari etsai gogor gertatu? Ez al ditu bere agintzari guztiak gezurtatu? <p/>Bai, aitortzen dute, aitortu, beraiena dela errua, Jaunaren bidetik aldenduak baitziren. Baina are gehiago gogoratzen dute «Jaunaren errukia ez dela agortu», «haren leialtasuna handia dela» (<a href='B:310 3:22-23'>3,22-23</a>). Horra, minez eta malkoz, eta itxura guztien kontra, fededunak duen itxaropen-iturria. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jerusalem zapuztua (<a href='B:310 1:1-22'>1,1-22</a>). <br/>• —Jauna Jerusalementzat etsaiaren pare (<a href='B:310 2:1-22'>2,1-22</a>). <br/>• —Hondamendian itxarobidea (<a href='B:310 3:1-66'>3,1-66</a>). <br/>• —Jerusalemen setio latza (<a href='B:310 4:1-22'>4,1-22</a>). <br/>• —Jauna, uztaguzu zuregana bihurtzen (<a href='B:310 5:1-22'>5,1-22</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Buzi delako baten seme, Jerusalemgo apaiz-familia batekoa zen Ezekiel. Liburuan kontaturiko gertaera historikoengatik, K.a. VII. mendearen bigarren erdialdean jaio zela pentsa dezakegu. Bera ere apaiz, profetagintzarako deia hartu zuen momentutik egiten zaigu ezagun, eta Israelgo historiako aldirik latzena bizi behar izan zuen: erbestealdia, alegia. <p/>Historiari dagokionez, K.a. 605. urteaz geroztik, babiloniarrak bilakatu ziren Erdi Ekialde osoaren jaun eta jabe, Nabukodonosor erregea (K.a. 605-562) buru zutela. <p/>Judako erregeak ez zuelako aginte arrotz honen aurrean makurtu nahi izan, K.a. 597an Nabukodonosorrek Jerusalem hiriburua hartu zuen. Ez zuen hiria suntsitu, baina bai jenderik kualifikatuena —erregea eta Ezekiel apaiza tartean— erbestera eraman. <p/>Han, Babiloniako erbestealdian, K.a. 593an hasi zen Ezekiel profetagintzan, bai bertan atzerrian zeuden israeldarrei begira, baita Judan gelditutakoei begira ere. <p/>Judako errege berria zen Sedekiasek ere babiloniarren kontra altxatu nahi izan zuen laster, eta K.a. 587an Nabukodonosorrek berriro inguratu zuen Jerusalem. Menpean hartu zuenean, oraingoan bai, dena suntsitu zuen, tenplua barne, eta bigarren erbestealdia hasi zen. Ezekielek profetagintzan jarraitu zuen K.a. 571 arte gutxienez. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Ezekielen estiloa betidanik izan da liluragarria bere deskripzioen aberastasun eta konplexutasunagatik. Liburu honen bereizgarriak dira ikuskarien kontaketak (<a href='B:330 1:1-3:15'>1,1—3,15</a>; <a href='B:330 8:1-11'>8—11</a>; <a href='B:330 37:1-14'>37,1-14</a>; <a href='B:330 40:1-48'>40—48</a>) eta ekintza eta keinu sinbolikoen narrazioak. Sarri dauden errepikapenek eta estilo-aldaketek pentsarazten dutenez, Ezekielen profetagintza ahozkoa izango zen, entzule eta jarraitzaileek beste batzuei eskualdatua —honelako kateetan sortu ohi diren gehigarri edo eranskinekin—, halakoren batean dena bildu eta idatziz egungo liburua eratu zen arte. <p/>Profetaren mezuaren ildo nagusiak. K.a. 597ko porrotaren ostean, erbesteratuak laster itzultzeko itxaropenez bizi diren bitartean, Judan gelditutakoek Jainkoaren kutun eta begikotzat, eta lurraren jabetzari buruzko agintzari zaharren hartzailetzat dauzkate beren buruak. Uste honi kontra egiten dio Ezekielek: 597ko ezbeharra Jainkoaren epaiaren seinale da, eta oraindik zeharo burutugabea gainera (1—24 kap.ak). <p/>587an Jerusalem erabat suntsitzea ilusio guztien amaiera da: Jainkoaren epaia bete da. Erbestealdia, herriaren bekatuaren ondorio dela aldarrikatzen du orain Ezekielek. Aurrerantzean, nork bere erantzukizun petsonala onartu beharko du (18. kap.) eta Jainkoak, historiaren Jaunak, bere herria berreraikiko du, bizimodu eta barne-berrikuntza osoan oinarrituta beti ere (32—39 kap.ak). <p/>Jaunak zigortu egingo ditu Israel zapaldu duten nazioak, eta hauek ere aitortu beharko dute Jaunaren subiranotasuna eta nagusitasuna historiaren gain (25—32 kap.ak). <p/>Herri berritua seguru bizi ahal izango da bere lurraldean eta Jaunari kultu egingo dio tenplu berreraikian. Tenplu ideial honen deskripzio zabala ematen du Ezekielek, Jauna bertara itzuliko dela eta tenplutik, erreka bailitzan, salbamena sortuko dela iragarriz (40—48 kap.ak). <p/>Oro har, «Jainkoaren santutasuna» da Ezekielen mezuaren gai nagusia. Santutasun hau bekatuak iraintzen du, idolatriak eta benetako kultuaren profanazioak batez ere. Apaiz-tradizioaren ildotik, kultuarekiko arreta bizia du Ezekielek. Ondorioz, berak amesten duen Israel berria komunitate kultual eta teokratikoa da, aurrekoak ez bezalako errege berri batekin eta tenplu berriaren inguruan. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera: Ezekielen profeta-bokazioa (<a href='B:330 1:1-3:27'>1,1—3,27</a>). <br/>• —Jerusalem erori aurretikoa: Zigor-epaiaren iragarpena (<a href='B:330 4:1-24:27'>4,1—24,27</a>). <br/>• —Nazioen aurkako profeziak (<a href='B:330 25:1-32:32'>25,1—32,32</a>). <br/>• —Jerusalem erori ostekoa: Itxaropena eta bizi berria Israelentzat (<a href='B:330 33:1-39:29'>33,1—39,29</a>). <br/>• —Tenpluari eta lurraldeari buruzko ikuskaria (<a href='B:330 40:1-48:35'>40,1—48,35</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Liburuak bere protagonistaren izena hartzen du. Daniel —izenak «Jaunak epaitzen du» esan nahi du— Babilonian erbesteraturiko judu gaztea da, eta liburua Babiloniar Inperioaren bukaeran eta pertsiarraren hasieran girotua dago. <p/>Hebreerazko Bibliak «Idaztien» artean kokatzen du <i>Daniel.</i> Grekozko antzinako itzulpenak, berriz, profeten artean sartzen du, <i>Ezekielen</i> ondoren. <p/><i>Daniel</i> liburua berezia da I.Z.n, berorrekin literatur mota berri bati ematen baitzaio hasiera, judaismoan eta lehen kristau-mendeetan garapen handia izango duen literatur mota apokaliptikoari, alegia. <p/>Bibliako hiru hizkuntzetan dago idatzia: hebreeraz, arameeraz eta grekoz. Grekozko antzinako itzulpenetan, hebreerazko testuari (1—12) lau eranskin luze egiten zaizkio: bi otoitz-testu, hirugarren kapituluan tartekatuak, eta bi kontakizun, 13—14 kap.ak osatzen dituztenak. Grekozko eranskin hauek liburu berezi bezala azaltzen dira itzulpen honetan, <i>DANIEL grekoa</i> izenez, deuterokanonikoen sailean. <p/>Liburuak azaltzen duenaren arabera kontakizuna erbestealdi-garaian kokatua dagoen arren, kronologiaren zehaztasun-ezak eta histori datu okerrek kronologia hori fiktizioa dela salatzen dute. Ohiko prozedura da hau apokalipsi-liburuetan, hots, orainaldiko gertakizunak iraganean gertatuak bailiran aurkeztea; baita idazlana iraganeko pertsonaia ospetsuren baten izenpean aurkeztea ere. Berez, 10—11 kap.etako ikuskari handiak adierazten duenez, Ekialde Hurbileko eta judaismoaren historiaz ari da. Liburuaren pertsekuzio-giroak seleukotarrek Palestina menpean izan zuten garaira garamatza, eta batez ere Antioko IV.ak judu-herri eta -erlijioaren kontra eragin zuen pertsekuziora. Liburua, beraz, makabearren matxinadaren inguruan sortu zen, 167-164 urteetan. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburua bi zatitan bana daiteke. <p/>Lehenengoak (1—6 kap.ak) Daniel eta beronen hiru lagun ditu protagonista. Hauek, Jainkoarengan sinetsiz eta beronen legeari obedituz, garaile ateratzen dira pertsegitzaileen aurrean. <p/>Bigarren zatiak (7—12 kap.ak) Danielen hiru ikuskari dakartza. Sinbolo misteriotsuz beteak daude eta, hauen azalpena ematean, judu-herria zapaltzen ari diren botereei buruz Jainkoak dituen asmoak agertzen dizkigute: Jainkoak hondatu egingo ditu jentil-inperioak eta salbatu bere herria. <p/>Danielena krisi- eta pertsekuzio-aldirako mezua da. Herriak beraren kultur eta erlijio-berezitasuna eta izatea bera ere astintzen eta arriskuan jartzen dituen egoera bizi du. Beraz, liburuak judaismoaren oinarrizko balore erlijiosoak finkatu nahi ditu: legea, Jainko bakarrarenganako fedea idolatriaren aurrean, nahiz eta oinazeak eta pertsekuzioak jasan behar. <p/>Egoera horretan historia era berezian azaltzen du liburuak. <i>Apokalipsi</i> hitzak, hain zuzen, <i>agerpena/errebelazioa</i> esan nahi du. Jainkoak gidatzen du historia eta azkenean giza inperio zapaltzaileak, gaitzaren indarrak, garaitu egingo ditu, bere betiko erreinua ezartzeko. Baina oraingoa —herriak eta egileak bizi duten garaia— azken aurreko borroka, probaldi eta pertsekuzioen garaia da. <p/>Horregatik, beharrezkoa da iraupena, eta Danielen mezua itxaropen- eta adore-mezua da herri pertsegituarentzat. Hurbil da Jainkoaren garaipena eta Jainkoaren herriak etorkizun argia izango du haren betiereko erreinuan. Testuinguru honetan kokatu behar da I.Z.n hain argi eta garbi lehen aldiz egiten den hildakoen piztueraren baieztapena ere (ik. <a href='B:340 12:1-4'>12,1-4</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Daniel eta lagunak Babilonian (<a href='B:340 1:1-6:29'>1,1—6,29</a>). <br/>• —Danielen ikuskariak (<a href='B:340 7:1-11:45'>7,1—11,45</a>). <br/>  —Lehen ikuskaria: Lau piztitzarrak (<a href='B:340 7:1-28'>7,1-28</a>). <br/>  —Bigarren ikuskaria: Aharia eta akerra (<a href='B:340 8:1-9:27'>8,1—9,27</a>). <br/>  —Hirugarren ikuskaria: Lihoz jantzitako gizona (<a href='B:340 10:1-11:45'>10,1—11,45</a>). <br/>• —Larrialdi- eta piztuera-garaia (<a href='B:340 12:1-13'>12,1-13</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Oseas profetak Israelgo erreinuan (Iparraldeko erreinuan) predikatu zuen, Amos profetak baino hamarren bat urte geroago, hau da, K.a. 750. urte aldera. Hogeita bost urte inguruan izan zen bertan profeta, Samaria hiriburua 721ean asiriarren menpe erori eta Israelgo erreinua bertan behera galdu zen arte. <p/>Garai horretan (ik. 2 Erg <a href='B:120 14:23-17:23'>14,23—17,23</a>), Asiriaren, Ekialde Hurbileko potentzia nagusiaren, mehatxua du Israelek bere gain. Independentziari nola eutsiko, elkarren kontrako politika-bideak hartzen dituzte agintariek: batean Asiriaren alde, bestean aurka Egiptoren babesean (dagoeneko ahuldua egon arren, Egipto da oraindik Asiriari aurre egiteko bakarra). <p/>Amosek salatuak zituen gizarte-desberdintasunak areagotuz doaz. Baina, batez ere, Jainkoarenganako fedea da herrian kili-kolo: gero eta biziagoa da kanaandar erlijioaren erakarmena (esate baterako, kanaandarren jainkoei egiten diete otoitz euria eta soroen emankortasuna lortzeko). <p/>Pertsonalki ere, esperientzia latz eta itxura batean zentzugabea bizi izan zuen Oseasek: emagaldu batekin ezkontzeko eskatu zion Jaunak, eta hari leial izateko, nahiz eta hura desleial izan. Hau guztia bere profeta-bokazioaren eskakizun bezala bizi izan zuen Oseasek eta Jainkoaren eta Israelen arteko harremanen irudi gisa. <p/>Oseas dugu, hitz egiteaz gain, bere historiaren eta bere predikuaren parte bat idatzia utzi duen profetarik zaharrenetarikoa. Zenbait ikertzaileren arabera, badaiteke Oseasen ikasle batzuek haren idazki-bilduma osatu izatea, data-aipamenak erantsiz (ik. <a href='B:120 1:1'>1,1</a>). <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Oseasen liburuan kontaketak, salaketak, aholkuak, agintzariak ditugu. <p/>Israeldarren desleialtasuna salatzeko, bere famili egoeraz baliatzen da Oseas, ezkontza-gorabeherez eta seme-alaben izenez, alegia: emaztea berari desleial izan zaion bezala, Jainkoaren herria ere desleial izan zaio bere Jaunari (1—3 kap.ak). Horregatik Jainkoaren epaia eta kondena Israelen gain. Gogor eta latza izango da zigorra: asiriar gudarosteak zapalduko du Israel, buruzagiak erbestera eramango dituzte eta herriak Egiptorako bidea hartu beharko du berriro. Baina Jainkoak herriari dion maitasunak tinko dirau (4—13 kap.ak). Desleialtasuna baino handiagoa den maitasun zentzugabearen logika! <p/>Jainkoak bere herria sendatuko eta berriro bereganatuko duela iragarriz amaitzen da liburua (14. kap.). <p/>Senar maitalearen eta aita maitekorraren irudi berri eta ausartez aurkezten du Oseasek Jainkoa, horrela itunaren irudi politikoa sakonduz eta aberastuz. Ez da harritzekoa, beraz, hark aparteko eragina izana Itun Zaharrean ez ezik (Jeremias, Ezekiel, Isaias Bigarrena), Itun Berrian ere (Oseasen aipamen ugari dira bertan: ik., batez ere, Mt <a href='B:470 9:13'>9,13</a>; <a href='B:470 12:7'>12,7</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Oseas eta bere familia, Jainkoaren eta herriaren irudi (<a href='B:350 1:2-3:5'>1,2—3,5</a>). <br/>• —Jaunak Israel salatu (<a href='B:350 4:1-14:1'>4,1—14,1</a>). <br/>• —Jainkoaren maitasuna nagusi aterako (<a href='B:350 14:2-10'>14,2-10</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Joel profetaren mezuak berebiziko eragina izan du menderik mende, nahiz eta zehatz jakin ez profeta hau nor eta noizkoa den. Zenbait ikertzaileren iritzian, K.a. V. edo IV. mendean idatzi zen liburua. Beste zenbaiten ustez, berriz, K.a. VII. mende-azkenean edo VI. mende-hasieran. <p/>Nolanahi ere, «Jaunaren egunaren» zain dagoen herriari mintzo zaio profeta, eta horixe dugu haren prediku-hari nagusia. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Jainkoak historiaren gain bere nagusitasuna agertuko eta herri guztiak epaituko dituen egun bezala agertzen digu «Jaunaren eguna». Jainkoarekiko jarreraren arabera epaitua izango da Israel, eta Israelekiko jarreraren arabera beste herriak. Zenbait hondamendiren deskripzioez ematen digu profetak egun ikaragarri horren berri: matxinsaltoen inbasioa, lehortea, sutea, gudari-tropela (<a href='B:360 1:2-12'>1,2-12</a>.<a href='B:360 1:15-18'>15-18</a>; <a href='B:360 2:1-11'>2,1-11</a>). Ikara larria sortzen duten triskantza-irudi latzak. <p/>Baina beldurretik konbertsiora eragiten du profetak: hutsik eta gorri, tenpluko kulturik ere gabe dagoen honetan, Jainkoarengana bihurtu behar du herriak otoitz eta arren, jokabide zitalaren damuz eta Jaunaren eroapen eta ontasunaren konfiantzaz (<a href='B:360 1:13-14'>1,13-14</a>.<a href='B:360 1:19-20'>19-20</a>; <a href='B:360 2:12-17'>2,12-17</a>). <p/>Jaunak bere herri damutuari entzungo dio, bai, eta bakea, ondasunak, poza emango (<a href='B:360 2:18-27'>2,18-27</a>; <a href='B:360 3:1-5'>3,1-5</a>; <a href='B:360 4:17-21'>4,17-21</a>). Bere epai zorrotzaz joko ditu Israeli borroka degioten nazioak: hondatuak gertatuko dira (<a href='B:360 4:1-6'>4,1-6</a>). Jauna, berriz, bere herriaren erdian, Jerusalemen, biziko da, eta Judako lurraldeak lasaitasuna eta uzta aberatsak izango. <p/>Baina, egunen batean, guztiek gozatuko dute presentzia horretaz, gizaki guztiei emango baitie Jaunak bere espiritua (<a href='B:360 3:1-2'>3,1-2</a>). Mendekoste-egunean, Joelen hitzok aipatuko ditu Pedrok, profetak iragarria egun horretan betetzen dela adieraziz (ik. Eg <a href='B:510 2:16-21'>2,16-21</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Matxinsaltoen inbasioa eta lehortea (<a href='B:360 1:1-12'>1,1-12</a>). <br/>• —Barau egitera deia, Jaunaren eguna bai baitator (<a href='B:360 1:13-2:27'>1,13—2,27</a>). <br/>• —Jaunak bere espiritua bidaliko, nazioak epaituko eta bere herria bedeinkatuko (<a href='B:360 3:1-4:21'>3,1—4,21</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>K.a. VIII. mendean, Israelgo erreinuak, Judako erreinutik iparraldera kokatuak, nahikoa ekonomi eta politika-giro erosoa bizi du: inguruko nazioak, Siria batik bat, ahulaldian direlarik, kanpotik ez du mehatxurik eta salerosketak oparotasuna dakarkio. Lasaitasun-giroa da nagusi, beraz, kultu-ospakizunen ederrean nabaritzen denez. <p/>Baina egiazko errealitatea bestelakoa da: aberastasunak gutxirenak, diferentziak gizartean gero eta nabarmenago, solidaritatea gero eta urriago, handiek txikiei zurrupa… Auzi-mahaiak ere galduak dira eta bidegabezko epaiak ematen dituzte, premiatsuenen kaltetan. Erlijioari dagokionez, kanaandar idolatriari loturik daudenak batetik, Israelen erlijioa eta pribilejioak lasaikeriarako aitzakia bihurtzen dituzten hainbat eta hainbat bestetik. <p/>Egoera honetan ageri da Amos profeta. Tekoakoa zen, Juda erreinuko herrixka batekoa (<a href='B:370 1:1'>1,1</a>), artzain nekazaria izatez (<a href='B:370 7:14'>7,14</a>); hegoaldekoa, beraz, baina Israelgo erreinuan predikatzera deitu zion Jaunak K.a. 760 aldera, bere bizimodua uztera nolabait derrigortuz (<a href='B:370 7:15'>7,15</a>). Amos dugu bere mezuak liburu batean bildu zituen edo zizkioten lehen profeta. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Inguruko nazioekiko Jainkoaren epaia eta zigorra iragarriz hasten da liburua, beraien gogorkeria eta injustizia direla eta. Baina gogorragoa da Jainkoaren epaia Israelentzat; izan ere, Jainkoak aukeratua du eta haren handitasuna agertzera deitua; honek are erantzukizun handiagoa leporatzen dio (1—2 kap.ak). <p/>Ez du aski, beraz, erlijio-ospakizun ederrak egitearekin: Jaunarekiko apaltasunean eta apalekiko justizian ageri da Jainkoari atsegin zaion kultua. Apalen defendatzaile da Jainkoa, eta zigorra datorkio haien eskubideak zapaltzen dituen herriari (3—6 kap.ak). <p/>Gero eta hurbilago sumatu zuen Amosek Jainkoaren zigorra bere bost ikuskarietan (7—9 kap.ak), eta 721ean hondatuko du, hain zuzen, Asiriak Samaria, Israelgo erreinuko hiriburua. Badirudi liburuaren amaierako salbamen-orakulua (<a href='B:370 9:11-15'>9,11-15</a>) beste norbaitek geroztik erantsia dela. <p/>Ez da harritzekoa Amosen mezua garaiko aginpide politiko eta erlijiosoari jasangaitz gertatzea. Bota ere berehala bota zuten Israelgo erreinutik kanpora (<a href='B:370 7:10-17'>7,10-17</a>), eta Judako bere lurraldera itzuli zen Amos, haren ondorengo berririk ez dugularik. <p/>Ederki asko erakusten digu Amosek zein iraultzailea den mundu honetan Jainkoaren mezua. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:370 1:1-2'>1,1-2</a>). <br/>• —Jainkoak herriak eta Israel epaitu (<a href='B:370 1:3-2:16'>1,3—2,16</a>). <br/>• —Jainkoak Israel kondenatu (<a href='B:370 3:1-6:14'>3,1—6,14</a>). <br/>• —Amosen ikuskariak (<a href='B:370 7:1-9:10'>7,1—9,10</a>). <br/>• —Azkena: berriztapen-agintzaria (<a href='B:370 9:11-15'>9,11-15</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/>Abdias profetaren liburuxka, egileaz izena besterik ez badakigu ere, K.a. 587az geroztikoa da, hau da, Jerusalemen hondaketaz geroztikoa. <p/>Jaunaren epaia iragartzen du Abdiasek Edomen aurka, Israelen auzo-herriaren aurka (Itsaso Hiletik hego-ekialdera zegoen kokatua). Izan ere, jatorriz Judarekin elkartua egon arren, hari lagundu beharrean, konkistatzaileei lagundu zien, Juda lurraldean guda-sarrerak eginez, eta haren hondamendiari probetxua atera zion, Jerusalemgo harrapakinetan parte hartuz. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Edomi laster datorkiola epaia iragartzen die Abdiasek bizirik geldituriko israeldarrei: Jaunak suntsituko ditu edomdarren indarra eta jakinduria harroa. Eta Edom ez ezik, Israelen gainerako etsaiak ere epaituko ditu Jainkoak, beraien gain duen jauntasuna eta aginpidea agertuz. Horrela, israeldarrak berriro beren lurraldera itzuli eta hartaz jabetuko dira, Jauna errege aitortuz eta goratuz. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jaunak Edom zigortuko (1-14). <br/>• —Jainkoak nazioak epaituko eta Israeli garaipena emango (15-21).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Biblian Jonas izeneko profeta bat aipatzen zaigu: Amitairen semea, Jeroboamen garaikoa (K.a. 787tik 747ra izan zen Jeroboam Israelgo errege) (ik. 2 Erg <a href='B:120 14:25'>14,25</a>). Baina liburuaren idazkerak eta edukiak babiloniar erbestealdiaz geroztik idatzia dela ematen dute aditzera, K.a. V. mendean segur aski. <p/>Antzinako profetaren izenaz baliatuz, ipuin edo parabola gisako bat asmatu du idazleak, garai horretan jentilekin harreman estuan bizi diren israeldarrentzako argibide eta ikasbide. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Beraz, Jonasen liburua ez da, gainerako profeten liburuak bezala, ez orakulu-bilduma, ez kontakizun historikoa, parabola baizik. <p/>Istorio honek oinarrizko zenbait egia jartzen digu aurrean: Jainkoak ez ditu israeldarrak bakarrik maite, baizik eta benetan atxikitzen zaizkion jentilei ere agertzen die bere maitasuna; gizakiek beraren oharpenak aditu eta jokabidea aldatu orduko baztertzen ditu Jainkoak bere mehatxuak; bera da izadiaren jaun eta jabe, biziaren eta heriotzaren jaun eta jabe bereziki, eta profetak ez du zertan haserreturik Jainkoak bekatariei barkamena ematen diela eta. <p/>Gainera, umorez eta samurki ematen digu Jonasen liburuak profetaren eta Jainkoarengandik misioren bat hartu duen edozeinen bizitzan sortu ohi diren tirabira, tentazio eta zalantzen berri. Larrialdian eta bakardadean, Jainkoak ez du profeta eskutik lagatzen, ezta beregandik urruti ihes egiten uzten ere. Behin eta berriz erakutsiko dio guztien Jainkoa dela eta guztiei salbamena opa diela. <p/>Jonasen istorioaz baliatu zen Jesus bere piztuera iragartzeko eta bere garaikoei ninivetarren konbertsioa eredutzat eskaintzeko (ik. Mt <a href='B:470 12:38-42'>12,38-42</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jonasek Jaunaren esanari uko (<a href='B:390 1:1-2:1'>1,1—2,1</a>). <br/>• —Jonasen otoitza (<a href='B:390 2:2-2:11'>2,2—2,11</a>). <br/>• —Jonas Ninivera (<a href='B:390 3:1-10'>3,1-10</a>). <br/>• —Jonasen haserrea eta Jainkoaren errukia (<a href='B:390 4:1-11'>4,1-11</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Isaias profetaren garaikidea dugu Mikeas, eta Amos baino zertxobait geroagokoa. Judearen hegoaldeko herrixka bateko nekazaria zen izatez, eta Jerusalemen bete zuen bere profetagintza K.a. 725etik 701era gutxi gorabehera. <p/>Iparraldeko erreinua eta bertako hiriburu Samaria asiriarren esku erori dira (K.a. 722/721ean) eta Judako erreinua asiriarren morroi bihurtu. 705ean, Asiriaren kontrako altxamenduan parte hartzen du Judako erreinuak, Ezekias erregeak hala erabakita; hori dela eta, Senakeribek Juda inbaditu eta Jerusalem setiatzen du; dena den, bestelako arrazoiak zirela bide, setioari utzi eta alde egiten du, baina Ezekias zerga ordaintzera behartuz. Asiriarren mehatxupe horretantxe predikatu zien Mikeasek Judako biztanleei. <p/>Amosek Israelen bezalaxe, Mikeasek ere gogor salatu zituen Judako buruzagien herriarekiko arduragabezia, gizarte-injustiziak, kultu arrotzak eta idolatria. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Mikeasen liburuak mezu bikoitza dakarkigu txandaka: epai-zigorren iragarpena batetik (1—3 eta <a href='B:400 6:1-7:7'>6,1—7,7</a>), salbamen-agintzaria bestetik (4—5 eta <a href='B:400 7:8-20'>7,8-20</a>). Amos, Oseas eta bere garaikide Isaiasen mezu bera du Mikeasek, haiena bere eginik. <p/>Ausardiaz ematen die aurpegi garaiko handikiei: lur-jabe aberats, agintari, epaile eta apaizei. Baita hitz lasaigarriz jendea liluratzen duten sasiprofetei ere. Jainkoaren herri direla eta, jendeak Jainkoaren babesean duen sasi-ustea salatzen du; izan ere, idolatriak eta injustiziek urratua dute Jainkoaren eta herriaren arteko ituna, eta iparraldekoek jasan duten zigor bera datorkie gainera. <p/>Baina Mikeasen predikazioa ez zen salaketa hutsa izan, Jainkoaren eskakizunen azalpena ere baizik. Justizia egin, samurki maitatu, Jainkoaren aurrean apalki bizi: horra Jainkoaren borondatea eta egin beharreko aukera (<a href='B:400 6:8'>6,8</a>). Gerorako, ziurtasun pozgarria eskaintzen du: bizirik geldituekin herri berria osatuko du Jainkoak, berak aukeraturiko erregearen gidaritzapean (<a href='B:400 5:1-4'>5,1-4a</a>). Hark ekarriko du bakea. Eta Jerusalemen bilduko dira nazioak Jaunari entzutera (<a href='B:400 4:1-5'>4,1-5</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jainkoak Juda eta Israelgo erreinuak salatu (<a href='B:400 1:1-3:12'>1,1—3,12</a>). <br/>• —Jainkoak salbamena eta errege berria agindu (<a href='B:400 4:1-5:14'>4,1—5,14</a>). <br/>• —Jainkoa bere herriaren aurka auzitan (<a href='B:400 6:1-7:7'>6,1—7,7</a>). <br/>• —Herriaren itxaropena eta otoitza (<a href='B:400 7:8-20'>7,8-20</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Nahum profetaren liburuak Ninive Asiriako hiriburuaren hondamendia iragartzen du. Asiria zen K.a. VII. mendean Ekialde Hurbil osoan jaun eta jabe; bere morroi zuen Judako erreinua ere. K.a. 663-612 urte bitartean kokatu behar da Nahumen profetagintza —hau da, 663an Tebas, Egiptoko hiriburua, asiriarrek hartu eta gero, baina 612an Ninive babiloniar eta mediarren esku erori baino lehen—. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Nahumen liburuxkak hiru atal ditu: <p/>Lehenengoak (<a href='B:410 1:2-8'>1,2-8</a>), sarrera orokor gisa, mundu osoaren nagusia Jauna dela aitortzen du eta ezin diola hari inork aurre egin. <p/>Bigarrenak (<a href='B:410 1:9-2:3'>1,9—2,3</a>) garaiko egoera politikoan Jainkoaren ahalmena nola agertuko den erakusten du: Ninive hondatuz eta Juda erreinuko biztanleak askatuz. <p/>Hirugarrenak (<a href='B:410 2:4-3:19'>2,4—3,19</a>) Niniveren eta beronen ahalmenaren suntsipena ospatzen ditu. <p/>Profetaren mezua ez da Niniveren hondamendi-iragarpen soila, hondamendi hori Jainkoaren epaiaren ondorioa baita. Beraz, Jaunaren ahalmena eta justizia azaltzen dizkie Nahumek bere garaikideei: maitasuna eta eroapena dauzka berarengan babesten den herriarentzat, baina epairik zorrotz eta beldurgarriena bere herriaren etsaientzat. <p/>Ninive hiri harro, kriminal eta galdua Jainkoaren kontrako giza ahalmen guztien irudia denez, hura bezalako ahalmen oro ere suntsipenera doa: horra Nahumen gaurkotasuna. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jainko beldurgarri eta ona da Jauna (<a href='B:410 1:1-8'>1,1-8</a>). <br/>• —Ninive eta Judarentzat mezuak (<a href='B:410 1:9-2:3'>1,9—2,3</a>). <br/>• —Ninive erasoz hartua eta suntsitua (<a href='B:410 2:4-3:19'>2,4—3,19</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Habakuk krisialdian ari izan zen profetagintzan, K.a. VII. mendearen azken alde eta VI.aren hasiera aldera segur aski. Asiriar inperioa gainbehera doa: K.a. 612an, bere hiriburu Niniveren erorketarekin batera, ahalmen guztia galduko du. Baina Babiloniar Inperio berria jarriko da haren ordez nagusi Ekialde Hurbil osoan, are eta gogorrago. Juda erreinuan, berriz, injustizia eta makurkeria dira nagusi. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Egoera honek bihotza hunkiturik, kexua, galdera eta protesta darizkio profetari Jainkoaren aurrean: nola utz dezake Jainkoak hori guztia gertatzen? Jainkoaren ekintza historian ezin ulertu. Profetaren erregu-galderak eta Jainkoaren erantzunak txandaka datoz Habakuken liburuxkan (1—2 kap.ak), profetaren otoitz batekin amaitzen delarik (3. kap.). <p/>Geroaz kezkaturik eta Jainkoaren asmoez galdezka dauden Juda erreinuko biztanleei eta edozein garaitako gizon-emakumeei, profetak erantzuten die: Jainkoak leial dirau, itxura guztien kontra, eta «bere leialtasunari esker biziko da zintzoa» (<a href='B:420 2:4'>2,4</a>), Jainkoak salbamenerako parte hartuko duelako konfiantzari leial eusten badio. Paulok txatal horixe aipatuko du Erromatarrei eta Galaziarrei idatziriko gutunetan (Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>; Ga <a href='B:550 3:11'>3,11</a>). Garai gogorretan itxaropenaren kontra itxaroten erakusten digu Habakuk profetak. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Profetaren eta Jainkoaren arteko elkarrizketa bizia (<a href='B:420 1:1-2:6'>1,1—2,6a</a>). <br/>• —Bost madarikazioak (<a href='B:420 2:6'>2,6b</a>-<a href='B:420 2:20'>20</a>). <br/>• —Habakuken otoitza (<a href='B:420 3:1-19'>3,1-19</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Sofoniasek Judako erreinuan bete zuen bere profetagintza K.a. VII. mendearen azken aldera, Habakuken aurretik eta Josias erregearen erlijio-erreforma (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:1-28'>23,1-28</a>) baino lehenago segur aski. Judako erreinuak historia-une dramatikoa bizi zuen (Nahum eta Habakuken liburuen sarreretan eman dugu krisialdi honen berri). Egipto eta Asiria ditugu garaiko bi potentzia nagusiak, Asiriak bere tokia babiloniar inperio berriari laster utzi beharko badio ere; bi potentzia horien arteko etsaigoak joko politiko korapilotsuan biltzen ditu gainerako estatu txikiak, eta Judako erreinua ez dago aparte. Erreinuan bertan, berriz, eragin handia dute kanpoko erlijio-usadioek, eta herri-gidariek beren probetxua besterik ez dute gogoan. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Jainkoak benetan gizakien ardurarik ba ote duen eta historia benetan gidatzen ote duen zalantzan dauden bere garaikideei erantzuten die Sofoniasek, Jainkoaren era askotako egintza iragarriz. Jainkoak Jerusalem eta Judako erreinua zigortzea erabaki duela iragarriz hasten da liburua, haren kontra bekatu egin baitute, idolatrian eta gogorkerian biziz (<a href='B:430 1:1-13'>1,1-13</a>). Epai hori Jaunaren haserre-egunean beteko da, eta hondamendi ikaragarria izango da orduan (<a href='B:430 1:14-18'>1,14-18</a>), baina Jaunaren esana egingo dutenak salbatu egingo dira (<a href='B:430 2:1-3'>2,1-3</a>). Epaiak eta hondamendiak ez dute Judako erreinua bakarrik joko, baita auzoko nazioak ere (<a href='B:430 2:4-15'>2,4-15</a>). Jerusalemek eta handikiek Jauna ahaztua dute; beraz, hiriak zigorra jasango du (<a href='B:430 3:1-8'>3,1-8</a>). <p/>Baina heriotzatik bizia sortuko da: Jaunak berriztatu egingo ditu nazioak, eta berak espero duen kultua emango diote (<a href='B:430 3:9'>3,9</a>); bizirik geldituekin herri berria egingo du, ohore emango dion herri apal eta behartsua; orduan, pozaren pozez izango dira Jerusalemen, Jaunak bere maitasuna agertu dielarik (<a href='B:430 3:9-20'>3,9-20</a>). <p/>Hona Sofoniasen ideia nagusia: «Jaunaren eguneko» suntsipenetik «Israelen hondarra» aterako da bizirik, Jainkoari leial zaion eta Jainkoak samurki maite duen «lurraldeko jende apala» (<a href='B:430 2:3'>2,3</a>; <a href='B:430 3:12'>3,12</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Jaunaren eguna (<a href='B:430 1:2-2:3'>1,2—2,3</a>). <br/>• —Israelen auzoko herrientzat epaia (<a href='B:430 2:4-15'>2,4-15</a>). <br/>• —Salaketa eta salbamen-agintzaria (<a href='B:430 3:1-20'>3,1-20</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Juduak Babiloniatik itzuliak ziren, Pertsiako errege Zirok K.a. 538an baimena eman ondoren. Baina hara: txikizioa eta hondakinak besterik ez zuten aurkitu beren lurralde maitean. Ez zen erraza han bizitzen, halako uzta urriekin eta halako eskasian. Pertsiar inperiotik ere bazetorren kezkabiderik, hango egoera politiko aldakorra zela eta: K.a. 522an Kambises erregea, Ziroren ondorengoa, hil bezain laster, tirabirak eta gatazkak sortu ziren. <p/>Hain egoera gogorrean, juduek badute aski neke eguneroko bizibeharrari erantzuten, eta ez dute presarik Jerusalemen Jainkoaren tenplua, 587an babiloniarrek suntsitua, berreraikitzeko. Horretarako medioak ere urri zituzten; samariarrak, berriz, atzetik erasoka. <p/>Tenplua berreraikitzeko jendea gogoberotzen saiatuko da Ageo. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Profetak K.a. 520an, abuztutik abendua bitartean, eginiko hitzalditxoak biltzen ditu liburuak; Zorobabel gobernariari eta Josue apaizari zuzenduak dira batik bat hitzaldiok. <p/>Tenpluarekiko gogo epel horretan nabari duten federik ezagatik dira uztak hain urri eta herria hain pobre, Jaunaren etxeak baino beren etxeek ardura gehiago baitiete (<a href='B:440 1:1-14'>1,1-14</a>). Jauna etorriko den eguna hurbil denez gero, tenplua eraiki behar da hari harrera egiteko, eta tenplu horrek lehengoaren aldean bikaina behar du izan (<a href='B:440 2:1-9'>2,1-9</a>). Horrela amaituko da herriaren miseria (<a href='B:440 2:10-20'>2,10-20</a>). Jainkoak bedeinkazio ugaria eta etorkizunik ederrena agintzen dizkio herriari, Zorobabel, Daviden ondorengoa, dela bide (<a href='B:440 2:20-23'>2,20-23</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Tenplu berria eta bere santutasun-eskakizunak (<a href='B:440 1:1-2:14'>1,1—2,14</a>). <br/>• —Jaunaren agintzariak (<a href='B:440 2:15-23'>2,15-23</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>Zakariasen liburua erbestetik aberrira itzulitako israeldarrei zuzentzen zaie. Helburu argia du: aberriratuengan itxaropena bizkortzea, eguneroko bizitzaren arazo zailak zirela eta, kikilduak eta bihotz-eroriak aurkitzen baitziren. Ziroren seme Kambises Pertsiako erregearen heriotza ondoren gertaturiko politika-nahasteak bitarte, pentsaera hau nagusitu zen juduen artean: gain-gainean zirela aldien bukaera eta Jaunaren etorrera. Baina Dario erregeak Pertsiar inperioko egoera bideratzea lortu zuen, eta, horrela, itxaropen hura bertan behera geratu zen. <p/>Liburuaren lehenengo zortzi kapituluek Zakariasek Jerusalemen K.a. 520-518 bitartean buruturiko jarduera aurkezten dute, Ageo profetak predikuari ekin zion epe bereko jarduera, alegia. <p/>Ondoren, gero eta sendoago egiten dira Jainkoaren etorreraren itxaropena —lurbira osoko errege bezala— eta hark aukeratu eta bidalitako gizon baten eginkizunean uste izatea. Gai honetaz dihardu liburuaren bigarren zatiak. Gaiz eta idazkeraz ezberdina denez, zenbait jakitunek geroagokotzat eta beste jatorri batekotzat jotzen du bigarren zati hau. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Liburua bi ataletan bana daiteke. <p/>Lehen atalak (1—8 kap.ak) zortzi ikuskariren aurkezpena eskaintzen du, ondoren bakearen eta ongizatearen agintzariak eginez. Ez dutela alferrik itxaron iragartzen die profetak bere garaikoei. Beharrezkoa izango da tenplua berreraikitzea Jauna onartzeko, bere erreinua ezartzera eta berak salbatu eta bildutako herria bedeinkatzera baitator. <p/>Bigarren atalak (9—14 kap.ak), epaia jasan ondoren, beste nazioak ere Jainkoaren herriko izanen direla iragartzen du. Nazioek erasoko diotenean, herria garbitua izanen da bere bekatuetatik, eta Jaunak salbatu egingo du azken erasoaldian. Bigarren atal honetan indar handia hartzen du Jainkoaren erreinua ezarriko duenaren irudiak. Errege apal eta garaile bezala aurkezten du, artzain on bezala, gizon zulatu eta heriotzara eramana bezala. <p/>Ebanjelariek Jesusen pertsona eta eginkizuna aurkezteko jaso dituzte bereizgarriok, nekaldi-kontakizunetan bereziki (ik. Mt <a href='B:470 21:4-5'>21,4-5</a>; <a href='B:470 26:31'>26,31</a>; Mk <a href='B:480 14:27'>14,27</a>; Jn <a href='B:500 19:37'>19,37</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:450 1:1-6'>1,1-6</a>). <br/>• —Zortzi ikuskariak (<a href='B:450 1:7-8:23'>1,7—8,23</a>). <br/>• —Israel eta atzerriko nazioak (<a href='B:450 9:1-14:21'>9,1—14,21</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Idazlea eta ingurugiro historikoa</h4> <p/>K.a. V. mendearen lehen aldian, 480-460 urteen inguruan, idatzi zen Malakias izeneko liburu hau. Herria ordurako erbestetik itzulia zen (K.a. 538an) eta tenplua berreraikia zuten (520tik 515a bitartean), Ageo eta Zakarias profeten predikuak akuilaturik. <p/>Baina bi profeta hauek susperturiko ametsak eta herriak Zorobabelengan jarriak zituen itxaropenak ez dira oraindik bete eta israeldarren fedea adoregabeziak eta axolarik ezak joa dago. Jainkoarentzako kultua aspaldi antolatua dago tenpluan, baina apaizek nagikeriaz betetzen dute. Horrela, Jaunaren legea betetzetik aldendu egiten dituzte israeldarrak. Ondorioz, solidaritatea eta elkartasuna epelduz doaz herritarren artean. Sutsu altxatzen da profeta egoera honen aurka, eta bakoitza bere erantzukizunaren buruz buru jartzen du ausardiaz, erbestealdi ondorengo judaismoa eratuz eta finkatuz doan garai honetan. <p/><h4>Ezaugarri nagusiak</h4> <p/>Apaizen faltsukeria eta arduragabezia salatzen ditu (<a href='B:460 2:1-9'>2,1-9</a>), baita Jaunari kultu egokirik ematen ez dion (<a href='B:460 1:6-14'>1,6-14</a>) eta Jaunaren legearen arabera bizi ez den (<a href='B:460 2:10-16'>2,10-16</a>) jendearen jokabidea ere. Jasotzen dituzten uzta urriak Jainkoaren epaiaren seinale dira, profetaren esanetan. Prest dago Jainkoa idolatrian eta injustizian bizi direnen kontra ekiteko (<a href='B:460 2:17-3:5'>2,17—3,5</a>; <a href='B:460 3:13-24'>3,13-24</a>). Baina berarengana bihurtzen eta aginduak betetzen dituena bedeinkatu egingo du (<a href='B:460 1:1-5'>1,1-5</a>). <p/>Kultuko eskaintzak, jentilekiko ezkontzak, dibortzioa eta hamarrenak azpimarratzen ditu bereziki Malakiasen irakaspenak. <p/>Bere «mandataria» bidaltzera doa Jainkoa, bere etorrerako bidea presta diezaion eta bere herriarekiko ituna hots egin dezan. <p/>Jainkoarekin topo egiteko prestatzera deitzen du Malakiasek, eta garai guztietako gizon-emakumeentzat balio du haren deiak. Jaunaren bidea prestatzen duen mandatariaren iragarpena da Itun Berrian gehientsuen aipatzen den testua (Mk <a href='B:480 1:2'>1,2</a>; Lk <a href='B:490 1:17'>1,17</a>.<a href='B:490 1:76'>76</a>; <a href='B:490 7:19'>7,19</a>.<a href='B:490 7:27'>27</a>; Jn <a href='B:500 3:28'>3,28</a>). Joan Bataiatzaileari aplikatu diote ebanjelariek (Mt <a href='B:470 17:11-13'>17,11-13</a>; Mk <a href='B:480 9:11-12'>9,11-12</a>; Lk <a href='B:490 1:17'>1,17</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta noiz idatzia</h4> <p/>Antzina-antzinako tradizioaren arabera, ebanjelio hau hamabietariko ikasle batek idatzia izango litzateke, Mateo (ik. <a href='B:470 9:9'>9,9</a>) edo Lebi (ik. Mk <a href='B:480 2:14'>2,14</a>) zerga-biltzaileak, alegia. Halere, segur aski, bigarren belaunaldiko eta judu-jatorriko kristau bat du egilea, grekoa zekiena eta I.Z.ari buruzko irakaspenetan ongi aditua. <p/>Konposizio-datari dagokionez, K.o. 80-90 bitartean koka daiteke, 70ean gertaturiko Jerusalemen hondamendiaren ondoren, gertakizun hau behin baino gehiagotan aipatzen baita (<a href='B:470 21:41'>21,41</a>; <a href='B:470 22:7'>22,7</a>; <a href='B:470 23:37-38'>23,37-38</a>). Badirudi Siriako Antiokian idatzia dela ebanjelioa: grekoz egiten zen han eta hiriak judu-kolonia ugaria zuen; bazen han kristau-elkarte bat ere, lehenengoetakoa hain zuzen (Eg <a href='B:510 11:19-30'>11,19-30</a>), bertan juduak eta jentilak berehala nahastu zirelarik; Pedrok garrantzi handia zuen elkarte hartan (Ga <a href='B:550 2:11-14'>2,11-14</a>), Mateoren ebanjelioan bezalaxe (<a href='B:470 15:15'>15,15</a>; <a href='B:470 16:16-19'>16,16-19</a>; <a href='B:470 17:24-27'>17,24-27</a>). <p/>Kanpo eta barru, egoera zailean bizi den elkarte batentzat idazten du Mateok. <p/>Kanpora begira, juduekiko gatazka bizi dute kristauek. Izan ere, 70. urtean Jerusalem hondatu eta gero, fariseuak eta berauen ortodoxia gertatu ziren beste judu-talde eta joeren artean nagusi. Alde batetik, gero eta intrantsigenteago ageri dira fariseuak Jesusen jarraitzaileekin; bestetik, gero eta ugariago dira Jesusen mezua eta harenganako fedea judaismoaz aparteko gauza bezala ulertzen dituzten kristauak. Juduen eta kristauen arteko polemika eta konponezina oso nabariak dira ebanjelio honetan (ik. <a href='B:470 23:1-11'>23,1-11</a>; <a href='B:470 21:43'>21,43</a>). Etengabe Itun Zaharra aipatuz eta betekuntza-esaeren bidez, hitzemandako Mesias hura Jesus dela eta honek betetzen dituela agintzariak frogatu nahi du hasiera-hasieratik (<a href='B:470 1:22'>1,22</a>). Era berean, Jesusek eraikitako Elizak duela orain Israelen misioa agertu nahi du (<a href='B:470 21:43'>21,43</a>). <p/>Barrura begira, berriz, elkarte-giroa epelduz doa, hasierako beroaldiaren ondoren: Jaunaren itzulera luzatzen ari da, eta Jesusen irakaspenak gogoratu behar ditu elkarteak nola bizi jakiteko, baita erakunde gisa antolatzeko ere. Elkarren zerbitzua du lege (<a href='B:470 18:12-14'>18,12-14</a>). Hasieran, judu-jatorriko kristauak ziren gehienak, baina jentilak ugariago gertatu ziren berehala; beraz, ez zetozen bat Moisesen legeari buruz (ik. <a href='B:550 5:17-45'>5,17-45</a>; <a href='B:470 15:1-20'>15,1-20</a>; <a href='B:470 23:1-7'>23,1-7</a>), ezta Elizaren misioaren luze-zabalari buruz ere (ik. <a href='B:470 10:5-6'>10,5-6</a>; <a href='B:470 15:24'>15,24</a>; <a href='B:470 28:18-20'>28,18-20</a>). Guztientzat elkargunea eskaini nahi du Mateoren ebanjelioak, tradizio desberdinak jasoz. <p/><h4>Ebanjelioaren hari nagusiak</h4> <p/>Mateoren ebanjelioa Markosen eskemari lotu zaio, baina gai berri asko sartzen du, Jesusen hitzak batik bat. Mateorenean ageri den gauzarik nabarmenena bost hitzaldiena dugu, hitzaldi horietan tradiziotik jaso dituen irakaspen gehienak biltzen dituelarik: mendiko hitzaldia (5-7), misiorako irakaspenak (10), erreinuaren parabolak (13), elkarte-bizitzari buruzko hitzaldia (18) eta hitzaldi eskatologikoa (24-25). Gainera, ebanjelioaren gerriak Jesusen sorreraren historia darama aurretik (1-2), Markosenak ez bezala. <p/>Sarrera bikoitza du (1-2 eta <a href='B:470 3:1-4:16'>3,1-4,16</a>) Jesusen misterioa aurkezteko; aurkezpen horri esker, Galileako predikura iristean (<a href='B:470 4:17'>4,17</a>), badakigu jadanik nor dugun erregetza hots egiten duen Jesus hori. Aurkezpen horretakoak ez dira folklorezko kontakizunak, ezta Jesusen biografia baterako albiste jakingarriak ere, Jesusen misterioari buruzko teologi gogoeta jatorrak baizik, Pazko ondoko sinesmenaren argitan eginak. Sarrera bikoitzak Jesus Daviden Seme bezala (1-2 kap.etan Joseri ematen zaion egiteko nagusian ageri denez) eta Jainkoaren Seme bezala (3,17an, bataiokoan, goitiko mintzoak aitortzen duenez) aurkezten du. <p/>Lehenengo kap.etan ematen zaizkigu jadanik, zirriborraturik, Jesusen misioa eta zoria bera. Jesus, Jainkoak hitzemana zuen Mesias (<a href='B:470 1:22-23'>1,22-23</a>), bere herrira doa hau salbatzeko (<a href='B:470 1:21'>1,21</a>); baina, jentilek -ekialdeko magoek- gurtzen duten bitartean (<a href='B:470 2:11'>2,11</a>), beraren herria urrun dago eta bertako erregeak hil egin nahi du (<a href='B:470 2:13'>2,13</a>). Jesusen ageriko predikua non hasi zen esatean, Mateok jentilen Galilea (<a href='B:470 4:15'>4,15</a>) dakarkigu gogora; izan ere, ilunpetan dagoen herriarentzat (<a href='B:470 4:16'>4,16</a>) izango da, azken batean, berri onaren predikua (<a href='B:470 28:19'>28,19</a>). Horra Mateoren ebanjelioaren gai nagusienetako bat: Israelen eta Elizaren arteko erlazioa. <p/>Sarrera-aurkezpenari buruz aipatu dugun mezu-zirriborro hau ebanjelio guztian zehar zabalduko eta osatuko da. Ebanjelioaren gerrian, Jesusen misioa azaltzen digu Mateok. Jainkoaren erregetzaren mezularia dugu, erregetza hori hitzez (5-7) eta egitez (8-9) hots egiten duelarik. 10. kap.tik aurrera, erregetzaren mezuari eta Jesusi berari jendeak egingo dien harrerak edo ukoak markatzen du ebanjelioa. Jendea bere jarrerak azalduz doa: batzuk urrunduz doazkio, beste batzuk -ikasleen taldea- gero eta estuago elkartuz. Hauen esku utziko du Jesusek bere misioaren jarraipena (10); hauei agertu zaizkie erregetzaren misterioak (<a href='B:470 13:11'>13,11</a>) eta hauei eman zaie Jesusen beraren egiazko misterioa sinesteko dohaina (<a href='B:470 16:16-17'>16,16-17</a>). Hauek dira, Pedro buru dutelarik, Jainkoaren herri berriaren oinarri (<a href='B:470 16:18-19'>16,18-19</a>). <p/>Hirugarren atalean, 16,21etik aurrera, Jesusen misioa Jerusalemgo azken zorira hurbilduz doan heinean, aipatutako kontrastea gogortuz doa. Jainkoaren nahia da, ukapena eta heriotza igaroz, Jesusek bere egitekoa betetzea (<a href='B:470 16:21'>16,21</a>; <a href='B:470 17:22-23'>17,22-23</a>; <a href='B:470 20:18-19'>20,18-19</a>). Aldi berean, Jesusek bere epaia ematen du, bai uko egiten dion herriaz (<a href='B:470 21:43'>21,43</a>), bai tenpluaz (<a href='B:470 24:2'>24,2</a>) eta bai erlijio-buruzagiez ere (<a href='B:470 23:33'>23,33</a>). Areago: bai Israelen, bai munduaren eta gizaki bakoitzaren historia, berarengan erabakitzen dela hots egingo du Jesusek, berarengan eskaintzen baitu Jainkoak azken salbamen-aukera (24- 25). <p/>Nekaldi eta piztueraren kontaketa (laugarren atala), Jesusek irakaspen guztiak amaitu dituela esanez hasten da (<a href='B:470 26:1'>26,1</a>). Oraintxe egiaztatzen da krisi mesianikoa: Jesusen bahitzeaz, Pedroren ukapenaz, Jesusen epaiketaz eta gurutziltzatzeaz (26-27). Gizakiek kondenatu eta hil egiten dute, baina Jainkoak arrazoi ematen dio, bera berpiztuz (28). <p/>Ebanjelioaren amaierak (<a href='B:470 28:16-20'>28,16-20</a>) ikasleen mundu guztirako misioa aurkezten digu; lurreko Jesusen -agindu dizuedan guztia- eta Jesus goraltxatuaren -ahalmen osoa eman dit Jainkoak- arteko segida azpimarratzen du. Juduak eta jentilak bilduz Jainkoaren herria bere betera eramatea: horra Elizak historian zehar eginkizun eta bokazio izango duen misioa, Jauna beti berekin izango duelako segurantzarekin (<a href='B:470 28:20'>28,20</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Aurkezpena: Daviden Seme eta Jainkoaren Seme den Jesusen misterioa (<a href='B:470 1:1-4:16'>1,1—4,16</a>). <br/>• —Jesusen egitekoa: Erregetza hots egina eta agertua (<a href='B:470 4:17-16:20'>4,17—16,20</a>). <br/>• —Jesusen egitekoa. Krisi mesianikoa (<a href='B:470 16:21-25:46'>16,21—25,46</a>). <br/>• —Nekaldia eta piztuera (<a href='B:470 26:1-28:15'>26,1—28,15</a>). <br/>• —Konklusioa: Ikasleak mundu osora bidaliak (<a href='B:470 28:16-20'>28,16-20</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Egilea nor den ziur jakiterik ez dago. Baina daitekeena da, antzinako tradizioak dioenez, Pedro eta Paulorekin estu lotua dagoen Markos delakoa izatea: Pedrok ezaguna zuen (Eg <a href='B:510 12:12'>12,12</a>) eta geroztik Pauloren eta Bernaberen misio-lagun izan zen (Eg <a href='B:510 12:25'>12,25</a>; <a href='B:510 13:5'>13,5</a>); azkenik, Erroman ageri zaigu Pedroren ondoan (1 P <a href='B:670 5:13'>5,13</a>). Erroman bertan idatzi zuen segur aski ebanjelioa; horretara garamatzate, tradizioaz gainera, idazlearen zenbait latinismok edo Erromako usadio berezien zenbait aipamenek, hala nola emazteak senarrarengandik dibortziatzeko duen eskubidearenak (<a href='B:480 10:11-12'>10,11-12</a>). <p/>K.o. 70. urte aldera idatzi zuen, ordu arte ahoz nahiz idatziz zatika eta banaka jasoak zeuden Jesusen irakaspen eta egintzak liburu batean bilduz. Bera izan da horretan lehenengoa, kristauen literatur mota berria sortuz, biografia baino gehiago katekesia helburu duelarik. Hiztegi murritza eta estilo sinple eta traketsa baditu ere, kontalari trebea dugu Markos: kontakizunak bizi-bizi, ñabarduraz eta zehaztasunez beteak eta oso egoki eraturik ematen dizkigu. <p/>Erromako kristau-elkarteren batentzat idazten du segur aski. Bertan gehienak ez dira judu; hortik juduen zenbait esaera eta usadio esplikatu beharra (ik. <a href='B:480 5:41'>5,41</a>; <a href='B:480 7:3'>7,3</a>). Egoera gogorra bizi dute, bai juduek eta bai jentilek gorroto dietelarik: mespretxua eta tratu txarrak ugari, baita pertsekuzioa ere (Neronen garaian, K.o. 64an). Inoiz baino beharrezkoagoa dute Jesus Mesias gurutziltzatuari begiratzea, zer eta nor den ongi jabetzea, haren jarraitzaile izaten ikasteko eta haren ondoren gurutzea eraman ahal izateko. <p/><h4>Ebanjelioaren hari nagusiak</h4> <p/>Geografi datuak oinarri dituen eskema nagusia nabari zaio ebanjelioari: Jesusen Galileako jarduna (jentil-lurraldeetara bi irtenaldirekin: <a href='B:480 7:24'>7,24</a>.<a href='B:480 7:31'>31</a>; <a href='B:480 8:27'>8,27</a>), Jerusalemerako bidea (<a href='B:480 10:1'>10,1</a>.<a href='B:480 10:32'>32</a>.<a href='B:480 10:46'>46</a>; <a href='B:480 11:1'>11,1</a>), Jerusalemen bere egitekoaren eta bizitzaren amaiera. Baina geografi marko hau ez da aski liburuaren barne-hariaren kontu emateko. <p/>Mk 1,1ek adierazten dizkigu, izenburu gisa, ebanjelio osoaren taxua eta xedea: «Hona hemen nola hasi zen Jesus Mesias, Jainkoaren Semea, dela dioen berri ona (ebanjelioa)». Ebanjelio hitzak ez du hemen liburua adierazten —«Lau ebanjelioak» esaten denean bezala—, berri ona baizik; berri on honen muina eta mamia, berriz, Jesus bera da. «Nor dugu hau?» (<a href='B:480 4:41'>4,41</a>); galdera horrixe erantzutea da Markosen helburu bakarra, Jesusen misterioa pixkana azaltzea, alegia: Jesus Jainkoaren Semea da eta Mesias, baina ez juduek espero zuten bezalakoa, oinazeduna baizik. Erantzun hori jasotzen duten pasarteak dira ebanjelioaren zedarri nagusi: <a href='B:480 1:11'>1,11</a>; <a href='B:480 8:29'>8,29</a>; <a href='B:480 9:7'>9,7</a>; <a href='B:480 14:62'>14,62</a>; <a href='B:480 15:39'>15,39</a>. Markosen ebanjelioaren berezitasunik nabarmenena hauxe da, hain zuzen: Jesus bera duela erdigune. Markosenean, Jesus ez da «mendiko hitzaldia» (Mt <a href='B:470 5:1-7'>5—7</a>) bezalako solasaldi luzez mintzo; ostera, bere egintzen bidez eta noizean behingo erantzunen bidez agertzen du bere burua. <p/>1,14tik aurrera, Jesus erregetza hots egiteari eta agertzeari emana dago erabat (<a href='B:480 1:14-15'>1,14-15</a>.<a href='B:480 1:38-39'>38-39</a>). Baina Jainkoaren erregetzaren mezuak, Jesusen irakaspenek eta mirariek, harridura eta Jesusen nortasunari buruzko galdera sorrarazten dituzte: «Nor dugu hau?» (<a href='B:480 1:21-28'>1,21-28</a>; <a href='B:480 2:12'>2,12</a>; <a href='B:480 4:41'>4,41</a>). Jesusi buruzko iritziak bananduak dabiltza (<a href='B:480 6:14-16'>6,14-16</a>; <a href='B:480 8:27-28'>8,27-28</a>). Jendea Jesusengana bilduz doan heinean, etsaigoa ere handituz doa (<a href='B:480 3:6'>3,6</a>; <a href='B:480 6:1-6'>6,1-6</a>; <a href='B:480 8:11'>8,11</a>). Jesusek talde bat elkartzen du bere ondoan, Hamabiak, bizimoduz eta misioz berekin bat egiten dituelarik (<a href='B:480 3:13-19'>3,13-19</a>; <a href='B:480 6:7-13'>6,7-13</a>). Haiei dagokie bereziki Jesusen misterioaz jabetzea, Markosek behin eta berriz haien adiezina azpimarratzen badu ere (<a href='B:480 4:10-11'>4,10-11</a>; <a href='B:480 7:17-18'>7,17-18</a>; <a href='B:480 8:14-21'>8,14-21</a>; <a href='B:480 9:32'>9,32</a>). Izan ere, Jesusen nortasunak ezkutuan gelditu behar du oraingoz (<a href='B:480 1:25'>1,25</a>; <a href='B:480 3:12'>3,12</a>; <a href='B:480 8:30'>8,30</a>; <a href='B:480 9:9'>9,9</a>) («sekretu mesianikoa»). Ikasleek beraiek ere ez dute ezagutuko, Jesus berpizturik berriro beraienganatuko den arte (<a href='B:480 14:28'>14,28</a>; <a href='B:480 16:7'>16,7</a>), horrela, haiengan gurutzeak galarazitako sinesmena berrituz (<a href='B:480 14:27'>14,27</a>). Beraz, Jesusen misterioaren azalpen den bezala, Jesusen segizioaren azalpen ere bada Markosen ebanjelioa, biak bereizi ezin direlarik. <p/>Pedrok Feliperen Zesarean egiten duen aitorpenaren ondoren (<a href='B:480 8:27-30'>8,27-30</a>), hirugarren atalean, Jesusen «gurutze-bidea» hasten da nolabait ere. Nekaldiaren eta piztueraren hiru iragarpenek azaltzen digute, errepika gisa, atalaren barne-haria (<a href='B:480 8:31'>8,31</a>; <a href='B:480 9:30-31'>9,30-31</a>; <a href='B:480 10:33-34'>10,33-34</a>). Jesus Jerusalemera bidean doa, Jainkoaren zerbitzari gisa, guztien alde bizia ematera (<a href='B:480 10:45'>10,45</a>). Bere ikasleek ere bide beretik beharko diote jarraitu (<a href='B:480 8:34-35'>8,34-35</a>; <a href='B:480 10:42-45'>10,42-45</a>). Ikasleak gero eta nahasiago eta harrituago daude: nola elkartu batean porrota eta garaipena, heriotza eta munduaren salbamena? «Gizonaren Seme» titulua damaio Jesusek bere buruari, bere egitekoaren alderdi biak —beherapena eta garaipena— batean biltzen eta adierazten dituen titulu misteriotsua. <p/>Laugarren atalean, Jesus Mesias bezala sartzen da Jerusalemen. Jerusalemen, Jainkoaren agintzariak eman zaizkion hirian, herri hautatuaren bihotzean, gertatzen da Jesusen eta judu-agintarien arteko erabateko jazargoa (<a href='B:480 11:12-14'>11,12-14</a>; <a href='B:480 12:6-9'>12,6-9</a>; <a href='B:480 13:1-37'>13,1-37</a>). <p/>Bosgarren atalak dakarkigu dramaren amaiera. Judu-agintariak Jesusi bizia kendu nahian dabiltza (<a href='B:480 14:1-2'>14,1-2</a>). Baina bere gogoz eta kabuz onartzen du Jesusek heriotza, Aitaren nahiari baiezko betea emanez (<a href='B:480 14:36'>14,36</a>). Bere bizia aurrez eskainia du (<a href='B:480 14:22-24'>14,22-24</a>). Erabat gizakien esku utzia dagoelarik, haiek gurutzean josten dute. Baina gurutze horrexen aurrean jartzen du Markosek fede-aitorpenaren gailurra: «Zinez, gizon hau Jainkoaren Semea zen» (<a href='B:480 15:39'>15,39</a>). <p/>Pazko-aldarri bozkariotsuarekin bukatzen da Markosen testigantza: «Piztua da», bizi da (<a href='B:480 16:6'>16,6</a>). Jainkoak arrazoi eman dio Jesusi. <p/>Gaur daukagun Markosen ebanjelioa eranskin batez amaitzen da (<a href='B:480 16:9-20'>16,9-20</a>). Eskuizkriburik onenek ez dakarte pasarte hori, eta Markosen jatorrizko idazkiari geroago erantsia da segur aski, Mateoren eta Lukasen kontakizunei jarraituz. Jesusen agerraldien eta ikasleei emandako misio-mandatuaren berri emanez, Elizaren historia Jesusen historiari lotzen zaio: Jesus bera ari da mendeetan zehar mundua salbatzen, bere bidalien ahoz eta eskuz (<a href='B:480 16:20'>16,20</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Berri onaren hasiera (<a href='B:480 1:1-13'>1,1-13</a>). <br/>• —Jesus Mesias bezala agertu (<a href='B:480 1:14-8:26'>1,14—8,26</a>). <br/>• —Jesus, Gizonaren Semea: Mesias sufrimendu-bidean (<a href='B:480 8:27-10:52'>8,27—10,52</a>). <br/>• —Jerusalemen: Jesus Mesias ukatua (<a href='B:480 11:1-13:37'>11,1—13,37</a>). <br/>• —Jesus, Jainkoaren Semea. Nekaldia eta piztuera (<a href='B:480 14:1-16:8'>14,1—16,8</a>). <br/>• —Eranskina (<a href='B:480 16:9-20'>16,9-20</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Antzina-antzinatik uste izan denez, Lukas da hirugarren ebanjelioaren egilea, eta Lukas delako hori Pauloren ikaslea dugu, sendagilea (Kol <a href='B:580 4:14'>4,14</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:11'>4,11</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>). Ebanjelioaren egilea eta <i>Apostoluen Eginak</i> liburuaren egilea, berriz, bat bera dira, bi liburuen hitzaurreek eta hizkuntza- nahiz pentsaera-antzak erakusten dutenez; halaxe uste izan da beti, bestalde. Baina egilea Pauloren ikaslea ote? Ez da segurua. Batetik, ebanjelioan ez da Pauloren ideia nagusirik nabarmen ageri eta, bestetik, Pauloren gutunen eta <i>Apostoluen Eginak</i> liburuaren arteko desberdintasunak nabarmenak dira. <p/>Nolanahi ere, giro helenistan hezitako kristaua dugu egilea, bere garaiko literatura ongi ezagutzen eta grekoz bikain idazten duena. Palestinako geografia eta usadioak, aldiz, ez ditu batere zehatz ezagutzen. Halere, Itun Zaharra aise darabil eta Israeli egindako agintzarien oinordekotzat dauka bere burua (Lk <a href='B:490 1:46-55'>1,46-55</a>.<a href='B:490 1:68-79'>68-79</a>). <p/>K.o. 80-90 bitartean idatzi zuen ebanjelioa, bigarren kristau-belaunaldiko eta erromatar kultur eta politika-giroan bizi zen elkarte batentzat. Jesus zuzenean ezagutu zutenak galduak dira dagoeneko. Eta kultur giro berriak galdera eta premia berriak sortzen ditu. Elkarte barruan, berriz, hasierako sua itzaliz doa, Jaunaren itzulera luzatuz, bihotza aberastasunei emateko eta Jesusen segizioaren eskakizunak ahazteko arriskua areagotuz. Egoera horretan, ez da Jesusen esanak eta eginak ahalik eta zehatzen gogoraraztea bezalakorik. Horretan ahalegintzen da Lukas, baina berri ona historiaren barruan kokatzen eta garaiko kulturarekin uztartzen saiatuz (<a href='B:490 2:1-2'>2,1-2</a>; <a href='B:490 3:1-2'>3,1-2</a>; Eg <a href='B:510 17:28'>17,28</a>). <p/>Jentil-jatorriko fededunentzat idazten du batik bat; hortik Palestinako geografiaren berri eman beharra (adib. <a href='B:510 1:26'>1,26</a>; <a href='B:510 4:31'>4,31</a>; <a href='B:510 8:26'>8,26</a>; <a href='B:490 23:51'>23,51</a>; <a href='B:490 24:13'>24,13</a>), judu-usadioak azaldu beharra (adib. <a href='B:510 1:9'>1,9</a>; <a href='B:510 2:23-24'>2,23-24</a>.<a href='B:510 2:41-42'>41-42</a>; <a href='B:510 22:1'>22,1</a>.<a href='B:510 22:7'>7</a>), legeari buruzko eztabaiden axolarik eza, jentilekiko ardura bizia, berpiztuaren gorputz-errealitatea azpimarratzea (<a href='B:490 24:39-43'>24,39-43</a>; azken puntu hau onargaitza zen grekoentzat; ik. Eg <a href='B:510 17:32'>17,32</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:1'>15</a>). <p/><h4>Ebanjelioaren hari nagusiak</h4> <p/>Hirugarren ebanjelioak, hainbat gauzatan aurreko bien antzekoa izan eta funtsean eskema berari jarraiturik ere, badu berezitasunik asko: berak bakarrik jaso dizkigun hainbat kontakizun (adib., Jesusen haurtzaroa: 1—2; Simon fariseuaren etxeko emakume bekataria: <a href='B:490 7:36-50'>7,36-50</a>; Zakeo: <a href='B:490 19:1-10'>19,1-10</a>; lapur ona: <a href='B:490 23:40-43'>23,40-43</a>), zenbait mirari (adib., emakume baten sendakuntza: <a href='B:490 13:10-17'>13,10-17</a>; hamar legendunen sendakuntza: <a href='B:490 17:12-19'>17,12-19</a>), baita Jesus berpiztuaren zenbait agerraldi ere (adib., Emausko ikasleena: <a href='B:490 24:13-35'>24,13-35</a>), eta hainbat eta hainbat parabola, ebanjelioetako esanguratsuenak (adib., samariar ona: <a href='B:490 10:30-37'>10,30-37</a>; aberats zentzugabea: <a href='B:490 12:16-21'>12,16-21</a>; aita eta bi semeak: <a href='B:490 15:11-32'>15,11-32</a>; aberatsa eta Lazaro: <a href='B:490 16:19-31'>16,19-31</a>; fariseua eta zergalaria: <a href='B:490 18:9-14'>18,9-14</a>). Errukiaren ebanjelioa dugu, Jainkoak gaixo, behartsu eta bekatariei dien maitasun ezti eta doakoa inork baino hobeto azaltzen diguna. <p/>Halere, Lukasen ebanjelioaren gauzarik bereziena beste hau dugu: obra zabalago baten lehen partea dela, alegia, bigarren partea <i>Apostoluen Eginak</i> liburua delarik. Ez dago bi liburuen hitzaurreak irakurri besterik: bigarrenak lehenengoa aipatzen du (Eg <a href='B:510 1:1'>1,1</a>) eta biak Teofilo delakoari zuzenduak dira; beraz, biak egile berarenak dira eta, egia esan, egituraz eta asmoz bakarra den liburu baten bi zati. Bi liburukion bidez, salbamen-historiaren ikuspegi zabala eskaintzen digu Lukasek, historia horrek hiru garai dituelarik: prestaketa-garaia (Israel), historiaren erdigunea (Jesus) eta misio-garaia (Eliza). Jesusekin hasitako salbamen-garaiak Elizaren historian eta misioan jarraitu behar du, salbamena gizaki guztiei eskainiz. <p/>Ebanjelioa hitzaurre batez hasten da (<a href='B:490 1:1-4'>1,1-4</a>). Bertan, liburua zer den eta nola egin duen azaltzen digu idazleak, hau da, iturriak (apostoluen testigantza, ahoz nahiz idatziz jasoa), metodoa (informazio-iturriak ardura guztiaz aztertzea) eta idazkiaren xedea (kateketikoa, Teofilo edo kristau-elkartea sinesmenean finkaraztea). <p/>Jesusen lehen aurkezpenak (<a href='B:490 1:5-4:13'>1,5—4,13</a>) bi sail desberdin ditu. Haurtzaroko kontakizunek (<a href='B:490 1:5-2:52'>1,5—2,52</a>) ez dute paralelorik beste ebanjelioetan. Joan Bataiatzailea eta Jesus aurkezten dizkigu, bien haurtzaroko gertakizunak paraleloan jarriz eta Jesusekiko Joanen mendetasuna azpimarratuz. Kapitulu hauetan, goi-mezu eta profezia batzuen bidez azaltzen digu Jesusen misterioa: Espirituaren bidez sortua da, santua, Jainkoaren Semea (<a href='B:490 1:35'>1,35</a>); salbatzailea eta Mesias Jauna (<a href='B:490 2:11'>2,11</a>); nazioentzat salbamen eta argia (<a href='B:490 2:30'>2,30</a>.<a href='B:490 2:32'>32</a>), bere herriarentzat «erorbide edo altxabide izateko ezarria», «eztabaida sortuko duen seinalea» (<a href='B:490 2:34-35'>2,34-35</a>). Bigarren sailean ere (<a href='B:490 3:1-4:13'>3,1—4,13</a>), Jesusen misterioa aurkeztuz jarraitzen du, Joan Bataiatzailearen, aitzindariaren, jarduna eta bataio ondoko gertakizunak direla bide: Espirituaren etorreraz eta goi-mintzoaz («zu zaitut neure Seme maitea») (<a href='B:490 3:21-22'>3,21-22</a>), Jesus Mesias bezala ezarria izan zen. <p/>Basamortuan tentaldia jasan ondoren (<a href='B:490 4:1-13'>4,1-13</a>), Jesus Galileara itzultzen da eta bere ageriko jardunari ekiten dio. Ageriko jarduera hori Nazareteko sinagogan hasten da, agerraldi programatiko batez (<a href='B:490 4:16-30'>4,16-30</a>), berau ebanjelioan ondoren datorren guztiaren bilduma delarik: Jesusengan, Espirituak gantzutu duen eta behartsuei berri ona hots egitera bidalia izan den Mesiasengan (<a href='B:490 4:18-19'>4,18-19</a>), datorkigu salbamena. Liburu Santuak bete dira (<a href='B:490 4:21'>4,21</a>). Salbamena jentilentzat ere zabalik dagoelako mezuak (<a href='B:490 4:24-27'>4,24-27</a>) bere jaioterrikoen pertsekuzioa sortzen dio (<a href='B:490 4:28-29'>4,28-29</a>), bere herri Israel osoaren aldetik jasan beharko duen pertsekuzioaren irudi. <p/>Hirugarren atala, «Jerusalemera bidean» izenburua duena (<a href='B:490 9:51-19:27'>9,51—19,27</a>), da Lukasen bereziena. Bertan jaso digu, Jerusalemerako bidea ardatz dela eta honen inguruan, beste ebanjelioetan han-hemenka zabaldurik dagoen material asko, baita bereak bakarrik dituen eta lehen aipatu ditugun zenbait parabola ere. Atalaren buruan, esaldi biribil batean, Jesusek Jerusalemera, bere misioa burutuko duen hiri santura, joateko erabakia agertzen digu (<a href='B:490 9:51'>9,51</a>). Bidaia hau ez da Lukasek eratu duen literatur marko artifizial bat besterik, era askotako materialak sailean bildu eta Pazko-argitan jartzea helburu duelarik. Gehienbat ikasleei zuzenduriko katekesi luzea dugu atala; Pazko ondoren berri ona nola bizi eta hots egin irakatsi nahi die ikasleei. <p/>Jerusalemgo ministerioa (<a href='B:490 19:28-21:38'>19,28—21,38</a>) eta nekaldiaren kontaketa (22—23) beste ebanjelioen eskemari jarraituz ematen dira gehienbat. Hala ere, azken afariaren kontaketa luzaturik dakarkigu Lukasek, ikasleentzako zenbait aholku, oharpen eta agintzari erantsiz (<a href='B:490 22:14-38'>22,14-38</a>). Lukasen arabera, nekaldian bertan ere, errukizko egintzak eginez jarraitzen du Jesusek (<a href='B:490 23:28-31'>23,28-31</a>.<a href='B:490 23:34'>34</a>.<a href='B:490 23:42-43'>42-43</a>). <p/>Pazko-gertakariak (24) erabat Jerusalemen kokatuak ditugu. Jerusalemen burutu du Jesusek bere misioa, eta Jerusalemdik abiatuko da kristau-mezua, <i>Apostoluen Eginak</i> liburuaren arabera. Jerusalem dugu, bada, Lukasen obrako bi zatien ardatz. Pazko-kontakizun horiek, Jainkoak Mesias bere aintzara eramateko aukeratu duen bide bezala agertzen digute nekaldia (<a href='B:490 24:26'>24,26</a>), Jesusek aurrez adierazitako (<a href='B:490 24:7'>24,7</a>) eta Liburu Santuetan iragarritako (<a href='B:490 24:25-27'>24,25-27</a>.<a href='B:490 24:44-46'>44-46</a>) Jainkoaren borondate bezala. <p/><i>Apostoluen Eginak</i> liburua hasiko den bezalaxe bukatzen da ebanjelioa: apostoluen misio eta testigu gisa ezartzeaz, Espirituaren agintzariak eta berpiztuaren jauntasuna agertzen duen igokundearen lehen aipamenaz (<a href='B:490 24:48-53'>24,48-53</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Hitzaurrea. Eskaintza (<a href='B:490 1:1-4'>1,1-4</a>). <br/>• —Jesusen aurkezpena (<a href='B:490 1:5-4:13'>1,5—4,13</a>). <br/>• —Galileako misioa (<a href='B:490 4:14-9:50'>4,14—9,50</a>). <br/>• —Jerusalemera bidean (<a href='B:490 9:51-19:27'>9,51—19,27</a>). <br/>• —Jerusalemen (<a href='B:490 19:28-23:56'>19,28—23,56a</a>). <br/>• —Piztuera eta igokundea (<a href='B:490 23:56'>23,56b</a>—<a href='B:490 24:53'>24,53</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Ebanjelio honen sorburuan dagoen komunitateak Jesusek «gehien maite zuen» ikaslearekin identifikatzen du autorea, 21,24ko konklusioan ikus daitekeenez. Ikasle hau behin eta berriro agertzen da Pazko-kontakizunetan (<a href='B:500 13:23'>13,23</a>; <a href='B:500 19:26'>19,26</a>; <a href='B:500 20:2'>20,2</a>); hau <a href='B:500 1:35-39'>1,35-39</a> eta 18,15ean agertzen den «beste ikaslea» bera da. Ebanjelioak ez du ikasle honen izenik ematen. <p/>II. mendetik aurrera kristau-tradizioak Joanekin, Zebedeoren semearekin, identifikatzen du ikasle hori eta ebanjelioaren idazletzat jotzen. Baina ez dakigu ziur ez non, ez nork idatzi zuen ebanjelioa. Segur aski, ebanjelio honek eratze-prozesu luze samarra izan zuen. Azken moldaketa lehenengo mendearen azken urteetan burutu zen, beste hiru ebanjelioena baino beranduago. <p/>Mezuaren hartzaileari dagokionez, egoera zail samarrean bizi zen kristau-komunitate batentzat idatzi zela pentsa daiteke, bai barne-eztabaidengatik (Joan Bataiatzailearen jarraitzaileak, Jesusen jainkotasuna edo gizatasuna zalantzan jartzen zutenak…), bai judaismoarekiko sumatzen den gatazkagatik. <p/><h4>Ebanjelioaren hari nagusiak</h4> <p/>Nahiko berezia eta ezberdina dugu hau beste hiru ebanjelioen —Sinoptikoen— aldean. Material ezberdina jasotzen du, eta beste tradizio batekoa dirudi. Sinoptikoek Jesusen jarduera gehiena Galilean kokatzen badute, azkenean bidaia bakarra eginez Jerusalemera, Joanen ebanjelioak Jesusek Judean egindakoa azpimarratzen du, eta Jerusalemera hiru joanaldi aipatzen. Sinoptikoetan hogeita hamarren bat mirari azaltzen badira, Joanen ebanjelioan zazpi bakarrik dira mirarizko seinaleak. Sinoptikoek Jesusen irakaspena esaldi laburretan ematen dute, parabola askorekin. Joanek, berriz, gaien inguruko hitzaldi luze eta landuagoak ditu. Hiztegia eta baliabide literarioak ere bereziak dira; sarri erabiltzen ditu maitatu, epaitu, testigantza eman, egia, bizia, mundua eta beste hitz batzuk. Honen helburu nagusia ez da hainbeste Jesusen bizitzako xehetasunak kontatzea, ez baita historiaz arduratzen; izaera bereziki teologiko eta espirituala du laugarren ebanjelioak. Eta hau litzateke ikuspegirik egokiena liburu hau irakurri eta ulertzeko. <p/>Mezuari dagokionez, Joanen ebanjelioa loturik dago Jesusekin bizi izan zirenek —eta batez ere Jesusek «gehien maite zuen» ikasleak— eman zuten testigantzarekin; baina, aldi berean, Jesus mundutik desagertu ondorengo kristau-komunitate batek, Espiritu Santuaren gidaritzapean, Jesusen misterioa hobeto ulertzeko egin zuen ahalegina erakusten du, Jesusen bizitzaren, egintzen eta hitzen esanahian sakondu nahirik, alegia. Honi dagokionez, Kristo, batetik, Jainkoa bera bezain handi eta ahaltsu dela, eta, bestetik, benetako gizaki dela azpimarratzen du. <p/>Sarreran (1. kap.) hitzaurrea dugu lehenik, gorazarre moduan moldatua; bertan Jainkoaren betiko Hitza bezala agertzen da Jesus, gizaki bihurtu eta munduan bizitzera etortzen dena, gizon-emakumeen bizia, argia eta egia delarik. Hitzaurreak ebanjelioaren gai nagusiak aurreratzen dizkigu. Berehala Jesusekin topo egin zutenen lekukotasuna agertzen da (Joan Bataiatzailea, Andres ikaslea, Felipe, Natanael… ). <p/>Gainerakoan, bi zati nagusi daude liburuan: <p/>Lehenengoa, Jesusen mirarizko seinaleak (<a href='B:500 2:1-12:50'>2,1—12,50</a>), maiz Seinaleen Liburua deitua. Jesusen zazpi mirari agertzen dira, ebanjelio honetan seinale deituak: Kanako ezteiak (<a href='B:500 2:1-11'>2,1-11</a>), errege-funtzionarioaren semearen sendaketa (<a href='B:500 4:46-54'>4,46-54</a>), elbarriaren sendaketa (<a href='B:500 5:1-9'>5,1-9</a>), ogi-ugalketa (<a href='B:500 6:1-14'>6,1-14</a>), Jesus oinez ur gainean ibiltzea (<a href='B:500 6:16-21'>6,16-21</a>), jaiotzatiko itsuaren sendaketa (<a href='B:500 9:1-7'>9,1-7</a>) eta Lazaroren piztuera (<a href='B:500 11:1-44'>11,1-44</a>). Jesusen hitzaldi luze eta elkarrizketen bidez seinale horien esanahia azaltzen da. Seinale, hitzaldi eta elkarrizketek Jesusen misterioa agertzea dute helburu, eta Jesusen egitekoa Aita agertzea dela erakusten dute. <p/>Bigarren zatia, Jesusen nekaldi eta piztuera (<a href='B:500 13:1-20:31'>13,1—20,31</a>), maiz Jesusen Orduaren Liburua deitua. Bertan Jesusek bere azken gomendioak eta testamentu espirituala uzten dizkie ikasleei (13—16). Otoitzean heriotzarako prestatzen da, beretarrak Aitaren esku utziz (17). Atxiloketa, kondena, heriotza eta piztueran beste ebanjelioen bide bertsutik jotzen du (18—20), Jesusen nekaldiaren eta piztueraren inguruan beraren aintza agertzen delarik. Ebanjelioaren lehen konklusio diren <a href='B:500 20:30-31'>20,30-31</a> tx.etan ebanjelio osoaren helburua aitortzen da. <p/>21. kap.a liburua amaitu ondoren sarturiko eranskina da eta Jesus piztuaren azken agerpena biltzen du, Jesusek maite zuen ikasleak toki berezia duelarik Pedrorekin batera. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:500 1:1-51'>1,1-51</a>). <br/>• —Jesusen mirarizko seinaleak (<a href='B:500 2:1-12:50'>2,1—12,50</a>). <br/>• —Jesusen nekaldia eta piztuera (<a href='B:500 13:1-20:31'>13,1—20,31</a>). <br/>• —Eranskina (<a href='B:500 21:1-25'>21,1-25</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Hirugarren ebanjelioaren egile bera du <i>Apostoluen Eginak</i> liburuak. Hala erakusten du bi hitzaurreen konparaketak, baita hizkuntzaren eta pentsaeraren konparaketak ere. Baina nor dugu egile hori? Antzinako tradizioak Lukas dela dio, eta hau Paulok aipatzen duen «sendagile maitea» bera dela (Kol <a href='B:580 4:14'>4,14</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:11'>4,11</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>). Baina azken puntu hau ez dago batere argi. Egia da, Pauloren ibilaldien berri kontatzean, egileak inoiz «gu» esanez idazten duela (ik. <a href='B:510 16:10-17'>16,10-17</a>; <a href='B:510 20:5-15'>20,5-15</a>; <a href='B:510 21:1-18'>21,1-18</a>; <a href='B:510 27:1-28:16'>27,1—28,16</a>); baina gure liburuan eta Pauloren gutunetan ageri den pentsaerak ez datoz bat zenbait puntu garrantzitsutan, hala nola apostolutzaren ideian edo legearen garrantzia ulertzeko moduan. <p/>Badaiteke <i>Apostoluen Eginak</i> liburua, kristauentzat ez ezik, kristautasunaren berri jakin nahi zuen zenbait jentil eskolaturentzat ere idatzia izatea. Baina, zalantzarik gabe, kristauentzat egina da batik bat: hasierako sugarra galdua duen kristau-elkarte batentzat, epelkeria eta zabarkeria nabaritzen hasi zaizkien fededunentzat, sinesmena Erromatar inperioaren muga zabaletan eta kulturan bizi behar duten kristauentzat. Horrelakoak fedean egoki hezi eta suspertzea du liburuak helburu. <p/><h4>Liburuaren hari nagusiak</h4> <p/>Lukasen obraren bigarren partea dugu <i>Eginak</i> liburua (<a href='B:510 1:1-2'>1,1-2</a>); beraz, ebanjelioa baino geroxeago, K.o. 80-90 aldera, idatzia. Igokundeko gertakizuna dugu bi parteon arteko ardatza. Ebanjelioa igokundearen kontaketaz amaitzen da (Lk <a href='B:490 24:51'>24,51</a>), beronek Jesusen misioa burutzen duelarik; <i>Eginak</i> liburua ere igokundearen kontakizun berri batez hasten da, beronek ematen dielarik hasiera Elizaren garaiari (<a href='B:510 1:7'>1,7</a>) eta misio-zabalkundeari (<a href='B:510 1:8'>1,8</a>), Jauna etorri artean (<a href='B:510 1:11'>1,11</a>). Apostoluen begiak, mugiezinik zerura begira ordez, aurrera begira, geroko historiari begira, jartzen dira. Baina, lehenik, Espirituaren agintzaria egiten die Jaunak mahaian elkarturik dauden Apostoluei, Espiritua izango baita misioaren indar eta eragile, munduko bideetan barrena (<a href='B:510 1:8'>1,8</a>). <p/>Kristautasunaren hasiera ezagutu nahi duenarentzat <i>Apostoluen Eginak</i> liburua baino hoberik ez bada ere, liburu honek ez du izan nahi lehen kristau-aroaren historia hutsa, 30 urte inguruko kronika soila. Hori baino gehiago, mugarik gabeko misio-garaiaren ataria eta eredua eskaini nahi du. Bestalde, «Apostoluen Eginak» izenburua ez da egokia; lehenik, Apostolu guztien nondik norakoaren berri ematen ez digulako, ezta gutxiagorik ere (Hamabietatik Pedro bakarrik ageri da, eginkizun garrantzitsu batez jantzia); baina areago, liburuan benetako protagonista Espiritu Santua delako. <p/>1,8ko egitarauak, <i>Eginak</i> liburuaren garapena ez ezik, Elizaren mundu honetako ibilbide guztia ere bildu nahi du. Paulo Erromara, garaiko munduaren bihotzera, iristea da nolabait egitarau hori bete denaren seinale eta irudi («lurraren bazterretaraino»). Bere liburuko azken esaldietan, Jainkoaren erregetza eta Jesusen mezua «batere eragozpenik gabe» hots eginez azaltzen digu egileak Paulo (<a href='B:510 28:31'>28,31</a>). Hau da, misioa gerorantz luzatuz amaitu nahi izan du bere liburua, 62-63 urteen ondorengo berririk batere jaso gabe. <p/><i>Eginak</i> liburuak maisuki lotzen ditu, eta bata bestearen parean ematen, literatur moldea eta teologi mamia. Misioaren aurrera-mailak deskribatzen ditu. «Espiritua» eta «lekukoak» dira misioaren bi eragileak. Misio hori agerian hasi aurretik, geldiunetxo batean bezala, ondoren datorren guztiaren oinarri diren bi gertakizunen berri ematen digu: Hamabi Apostoluen, lekukoen, taldea berriro osatzea —Judasen ordez taldean Matias sartuz— (<a href='B:490 1:15-16'>1,15-16</a>), eta Espirituaren etorrera (<a href='B:510 2:2-4'>2,2-4</a>). <p/>Misioa Pedroren Mendekosteko hitzaldiaz hasten da, honek lehenengo konbertsioak eragiten dituelarik. Bigarren atal hau, erabat Jerusalemen lekutua, mugimendu berezi baten arabera dago eratua: lekukoen jarduera eta judu-agintarien aldetiko erasoa. Elkarte-barruko bizimoduaren berri ere ematen digu idazleak atal honetan: Apostoluen inguruan bildua eta Espirituak bizkortua erakusten digu elkartea, senidearteko elkartasuna azpimarratuz, elkartasun hori ondasun-erkidegoan nabari delarik bereziki. <p/>Hortik aurrera, ebanjelioaren zabalkundea eta Elizaren hazkundea deskribatzen saiatuko da gehienbat idazlea. Zabalkunde hori, halere, ez da eragozpenik gabe gertatuko. Hirugarren atalean, Palestinan eta Palestinatik kanpora Elizaren zabalkundea azaltzen duenean, bi aldaketa garrantzitsu topatzen ditugu: hemendik aurrera Paulo da, Pedroren ordez, protagonista; aldi berean, Antiokia da, eta ez Jerusalem, misioaren abiapuntu. Bitarte horretan onartzen dira lehenengoz jentilak Elizan (<a href='B:510 10:1-11:18'>10,1—11,18</a>). Gertakizun hauek guztiok Jerusalemdik, judaismoaren erdigune eta bihotzetik, urruntzea dakarte berekin, urruntze geografikoa ez ezik, baita teologikoa ere. <p/>Jentilak Elizan onartzeak, elkarte berriak judaismoarekin zer lotura behar duen planteatu zien: jentil konbertituek judu bihurtu behar ote dute kristau izango badira? Erdainkuntza eta legeko betebeharrak ezarri behar ote zaizkie? Liburuaren erdiko kapituluan, 15.ean alegia, garbitzen da arazo hau, Moisesen legearekiko ebanjelioaren askatasuna aitortuz (4. atala). <p/>Baina kristautasuna legearen eskakizunetatik askatuagatik, ez da ukatzen sinesmen berriak Jainkoak Israel herriari egindako agintzarietan dituela bere erroak. Izan ere, Jesusen piztuera dela bide eta Espirituaren dohainaz, erabat bete du Jainkoak Israelen itxaropena. Bete, ordea, orain arte agintzaria hesiturik zeukaten nazio-muga estuak apurtuz bete du; judu eta jentil, denak dira deituak Jesu Kristori esker salbamena lortzera eta Jainkoaren herri berria osatzera. Juduek kristau-predikuari entzungor egingo diotelarik, jentilengana igaroko da ebanjelioa (<a href='B:510 28:25-28'>28,25-28</a>); hori dio Paulok Erromako juduei egiten dien azken hitzaldian, liburu guztiaren muina eta konklusioa adieraziz. <p/>Liburuaren azken atala osorik Pauloren auziari emana dago, Paulo Jerusalemdik Erromara daramanari. Auzi horretan argi asko uzten da juduek salatzen dutenetik errugabe dela Paulo, eta sinesmen berria, kristautasuna, legezkoa dela, ez baitu erromatar legedia hausten. <p/><i>Apostoluen Eginak</i> liburuak deskribatzen digun Eliza, inolaz definitzekotan, honela definituko genuke: Espiritu Santuak gidaturik eta elkarrekiko senidetasunean, Jesusen testigantza egin nahi duten ikasleen elkartea. Beraz, honako hauek lituzke hiru osagai funtsezkoenak: Espirituaren eragina eta indar berritzailea, misioa edo testigantza, misioaren sorgune eta ezaugarri den elkarte-bizitza. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:510 1:1-11'>1,1-11</a>). <br/>• —Jerusalemgo eliz elkartea (<a href='B:510 1:12-8:3'>1,12—8,3</a>). <br/>• —Elizaren lehen hedakuntza (<a href='B:510 8:4-14:28'>8,4—14,28</a>). <br/>• —Jerusalemgo biltzarra (<a href='B:510 15:1-35'>15,1-35</a>). <br/>• —Eliza greziar munduan hedatu (<a href='B:510 15:36-21:16'>15,36—21,16</a>). <br/>• —Jerusalemdik Erromara (<a href='B:510 21:17-28:31'>21,17—28,31</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Paulo apostolua da gutun honen egilea, Tertzio izeneko bati diktatu eta honek idatzia (<a href='B:520 16:22'>16,22</a>) Erromako eliz elkarteari bidaltzeko. Izan ere, ekialdeko herrialdeetan, Asia Txikian eta Grezian, urte luzez ibili ondoren, Paulok mendebalderantz joatea erabaki zuen, Espainiaraino, Erroman barna eta, bidenabar, Erromako elkartea ikusi eta ezagutu (<a href='B:520 15:23-24'>15,23-24</a>). <p/>Inperioko hiriburu ospetsua zen Erromako kristau-elkartea ez zen Paulok sortua. Seguruenik, Palestinatik etorritako judu-kristauek Erroman bizi ziren juduen artean sortua zen, datu zehatzik ez dugun arren. Baina juduak ez ezik, judu ez zirenak ere —jentilak, alegia— sartuak ziren Erromako eliz elkartean. Elkartekideak, eskuarki, behe-mailetako jendea ziren: esklabo, langile, artisau eta merkatari xume. Uste denez, jentil izaniko kristauak ditu bereziki gogoan Paulok, gutun hau, segur aski Korintotik 57. eta 58. urte arteko neguan, idaztean. <p/>Erromako elkartea, beraz, ez zuen Paulok ongi ezagutzen, beraien zenbait berri bazuen arren. Horregatik, Paulok ez du aipatzen Erromako elkartearen arazo berezirik, baina bai elkarte hura ikustera eta sinesmenean sendotzera (<a href='B:520 1:12'>1,12</a>) joateko duen gogoa (<a href='B:520 15:22-23'>15,22-23</a>). Izan ere, aurrez aurre ikusi nahi du Erromako kristauen sinesmen ospetsu eta goraipatua (<a href='B:520 1:8-13'>1,8-13</a>). Paulok gutun honen bidez bere ikustaldia prestatu nahi izan zuen. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Hauxe dugu Pauloren gutunik luzeena; hala ere, ez da Pauloren pentsamendu eta irakaspenaren sintesi edo bilduma osoa. Urte bat inguru lehenago Galaziako kristau-elkarteei eginiko gutunean aipatzen duen zenbait gai nagusi luze eta zabalago lantzen du erromatarrei eginikoan. Oinarrizko gaia 1,16-17an aurkituko dugu: Jesu Kristoren berri ona Jainkoaren indarra da sinestedun guztiak salbatzeko, bai juduak, bai judu ez direnak. Berri onak agertzen digunez, Moisesen legea betetzeagatik ez, baizik eta Kristorengan sinesteagatik onartzen gaitu Jainkoak eta berekin adiskidetzen. <p/>Garai hartako gizon-emakumeen egoera erlijiosoa aipatuz hasten du Paulok gaiaren adierazpena. Denak, judu nahiz jentil, bekatari dira; horregatik, denak daude salbamenaren beharrean, bekatuak heriotzara baitaramatza denak, hots, Jainkoarengandik bereiztera. Gizakiak ezin du bere indarrez salbamena erdietsi. Moisesen legea betetzeak ere ez zuen salbamen osoa ekarri; honela, legearen ezina agertu zen. Jainkoak berak baizik ez dezake inork salbabiderik eman (<a href='B:520 1:18-3:20'>1,18—3,20</a>). <p/>Azken aldietan, hala ere, salbamenerako bidea, hau da, Jesu Kristogan sinestea, eman die Jainkoak bekatariei. Sinesmenagatik onartu zuen Jainkoak Abraham, eta agintzaria ere dohain hutsa da (<a href='B:520 3:21-4:25'>3,21—4,25</a>). <p/>Gizon-emakumeekiko maitasunak eraginik, Jainkoak berak ematen dio hasiera salbamen-egintzari, hots, bekatuaren indar hondatzailea desegin eta gizakia onartu eta salbatzeari. Xede horrekin bidali zuen mundura bere Semea, Jesus, gizon-emakumeen egoera berean. Kristo Jesusek bere bizia eman zuen, artean bekatari ginelarik. Horrela, lehenengo gizonaren, Adamen, jokaeragatik bekatua eta heriotza nagusitu baziren ere, bigarren gizonaren, Jesusen, jokaeragatik Jainkoaren onespena eta salbamena nagusitu dira. <p/>Salbamen horretan esku hartzeko, Kristo hil eta piztuarekin bat egin beharra dute gizon-emakumeek berarengan sinetsiz. Bat-egite hau bataioan gertatzen da lehenengoz; izan ere, behinola Kristorengan eta Kristoren bitartez gertarazi zuen salbamen-egintza, bataiatzen den gizaki bakoitzarengan gertarazten du orain Jainko Aitak. Horretarako isurtzen dio bataiatuari Kristoren Espiritua, eta Espirituak Jainkoaren seme-alaba, Kristoren gorpuzkide eta agintzari edo promesen oinordekide, egiten du bataiatua, bekatuaren indarpetik eta Moisesen legepetik ere askatuz. <p/>Kristoren heriotzan eta piztueran esku hartu izateak izaki berri egiten du pertsona. Horregatik, biziera berria, jokaera moral berria, hasi behar du. Espirituaren eraginez, giza grinak menderatu behar ditu, Espirituaren arabera bizi ahal izateko, salbamen betearen itxaropenean (<a href='B:520 5:1-8:39'>5,1—8,39</a>). <p/>Jainkoak gizon-emakume orori eskaini nahi dio salbamen-bide hau, baita israeldarrei ere, Israel herriak Mesias eta beronen berri ona onartu ez dituen arren. Jainkoa, ordea, leiala da eta eramango ditu salbamen-bidera Israel herriaren hondarrak (<a href='B:520 9:1-11:36'>9,1—11,36</a>). <p/>Irakaspen horien ondoren, kristau-jokaera eramateko aholku eta arauak ematen ditu Paulok. Bere burua opari bizi, santu eta atsegingarri eskaini behar dio kristauak Jainkoari; eliz elkartearen baitan eta besteen zerbitzuan norberari dagozkion eginkizunak bete, eta, maitasunaren eraginez, denei on egin, gaiztakeria menderatu, agintarien esaneko izan, sinesmen ahulekoei lagundu, Kristo bera eredu harturik (<a href='B:520 12:1-15:13'>12,1—15,13</a>). <p/>Greziako kristau-elkarteetan Jerusalemgoarentzat bildu duten dirua bertara eraman ondoren, Espainiara eta, bidenabar, Erromara joateko dituen gogoa eta asmoa aipatzen ditu bukaeran (<a href='B:520 15:14-33'>15,14-33</a>). <p/>Azken kapitulua geroztik erantsia izan daitekeela dio zenbaitek, batik bat 16,25-27ko doxologia, gorespen-kantua. Azken agurrak eta goraintziak bidaltzen ditu Paulok, alderdikeriak sortzen dituztenekin erne ibiltzeko ere eskatzeaz batera. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta gai nagusiari sarrera (<a href='B:520 1:1-17'>1,1-17</a>). <br/>• —Gizadi osoa salbamenaren beharrean (<a href='B:520 1:18-3:20'>1,18—3,20</a>). <br/>• —Salbamenerako bidea (<a href='B:520 3:21-4:25'>3,21—4,25</a>). <br/>• —Kristau-biziera berria (<a href='B:520 5:1-8:39'>5,1—8,39</a>). <br/>• —Israeldarren salbamena (<a href='B:520 9:1-11:36'>9,1—11,36</a>). <br/>• —Kristau-jokaera (<a href='B:520 12:1-15:13'>12,1—15,13</a>). <br/>• —Azken agurrak (<a href='B:520 15:14-16:27'>15,14—16,27</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Gutun hau Paulo apostoluak egina, diktatua, da, azken agurra bere eskuz idatzi zuelarik (<a href='B:530 16:21'>16,21</a>); segur aski 56. urteko udaberrian, Pazko inguruan, eta Efeson, hirugarren ibilaldi apostolikoa egiten ari zelarik. Zenbait ikertzailek dioenez, gutun honen aurretik idatzia zien beste bat, 5,9-13an aipatua; baina galdua da gutun hau (hala ere, batzuek diote 2 Ko <a href='B:540 6:14-7:1'>6,14—7,1</a> pasartea galdutako gutunaren zatia dela). <p/>Paulo 50. urtearen hasiera aldera heldu zen Korintora, bere bigarren ibilaldi apostolikoan, eta urte eta erdiz aritu zen han ebanjelioa hots egiten (Eg <a href='B:510 18:1-18'>18,1-18</a>), juduen artean lehenik eta, haiek gaizki hartu zutenez, jentilen artean gero. Kristau-elkarte ugaria eta bizia, jende apal eta xumez osatua (<a href='B:530 1:26-28'>1,26-28</a>), utzi zuen alde egitean. <p/>Grezia hegoaldean, Peloponeso penintsulan, dagoen Korinto hiria handia zen aldi hartan, Akaia izeneko erromatar probintziako hiriburua; historialariek diotenez, 600.000 bizilagun zituen (200.000 libre eta 400.000 esklabo), Hego Europako eta Asia aldeko toki askotatik etorriak. Merkataritza, filosofi irakaskuntza eta kirolak ziren ekinbiderik nagusienak; militarrak ere ugari ziren. Bazen judu-kolonia aski handia ere. Era guztietako erlijio eta kultuak ikus zitezkeen, jainko erromatar, greziar nahiz ekialdekoei eskainiak. Moralgabekeria ere nabarmena zen hirian, bertako gehiegikeriek izen franko txarra eman ziotelarik Korintori. <p/>Horiek horrela, ez zen harritzekoa, Paulok Korintotik alde egin eta gero, eztabaidak, banaketak, gatazkak eta arazoak sortu izana elkarte hartan; alderdi erlijiosoak sortu ziren (<a href='B:530 1:12'>1,12</a>), bakoitzak Kristoren egiazko berri ona berak zuela zioelarik; kanpotik, beharbada Palestinatik, etorritako judu-kristau batzuek irazeki zuten haserrearen sua eta liskarra, salbamena iristeko Moisesen legea bete behar zela irakatsiz; zenbait elkartekiderengan nabarmena zen lizunkeria; jentilek beren idoloei eskainitako okela jateak ere anitz arazo sortzen zuen elkartekideen artean; kultu-biltzarrak, Jaunaren Afariaren ospakuntzak, ere ez ziren oso bare eta serioak, elkar maitasunak huts egiten zuen maiz. <p/>Korintoko elkartearen ordezkari batzuek (<a href='B:530 16:17'>16,17</a>), Apolok (<a href='B:530 16:12'>16,12</a>; Eg <a href='B:510 18:27'>18,27</a>) eta andere merkatari baten, Kloeren, langileek eman zioten Paulori arazo horien berri. Korintoarrek gutunen bat ere bidalia zioten, beren arazoentzat irtenbidea eskatuz. Erantzunez, zenbait gutun bidali zien Paulok, baina bi besterik ez zaizkigu kontserbatu. Hala ere, askoren ustetan, <i>2 Ko</i> gutuna gainerako gutun horien bilduma da. <p/>Gutuna interesgarria da, lehen kristau-elkarteen egoera eta arazoez jabetzeko aukera ematen digulako. Bestalde, gutunak badu zeresanik gaur egunerako ere; egoera konkretu eta zenbait arazo zehatzi erantzuten badie ere, horiek argitzeko Paulok erabiltzen dituen printzipioak baliagarriak baitira beti. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Elkartea agurtu eta Jainkoari esker-otoitz laburra egin ondoren, berehala heltzen dio Paulok hariari. Era askotako gaiak ukitzen eta sakontzen ditu, korintoarren gehiegikeriak eta okerrak zuzendu eta egin dizkioten galderei erantzun nahirik. <p/>Zuzendu nahi duen lehenengo gehiegikeria elkartekideen artean sortu den zatiketa da. Kristautasuna ezin da maisu eta buruzagi asko izan ditzakeen edozein jakinduri eskola edo filosofi sistematzat har. Kristauontzat bakarra da jakinduria: Jainkoarena, Kristoren gurutzean Espirituaren bidez agertua. <p/>Paulok egin ditu korintoarrak kristau, nahiz eta geroztik irakasle asko izan duten. Timoteo bidaliko die, Paulok berak korintoarren alde egin duena oroitarazteko (<a href='B:530 1:10-4:21'>1,10—4,21</a>). <p/>Bigarren gehiegikeria, kristau-elkartean ageri den lizunkeria da; elkartea ere Korinton nagusi den lizunkeriaz kutsatua dago. «Kristoren gorputzeko atal» eta «Jainko biziaren tenplu» direla oroitarazten die Paulok (5—6). <p/>Korintoarrek egindako galderei erantzuten die ondoren. Lehenengoari erantzunez, edozein egoeratan, jentil batekin nahiz fededun batekin ezkondurik, ezkongabe edota alargundurik, esklabo nahiz libre izan, kristaua santu izan daitekeela diotse Paulok (<a href='B:530 7:1-40'>7,1-40</a>). <p/>Jentilek beren idoloei eskainitako abereen haragia erosi eta jan ote zitekeen ere galdetu zioten. Zilegi izanik ere, norbaitentzat oztopobide baledi, ez jateko esaten die (<a href='B:530 8:1-11:1'>8,1—11,1</a>). <p/>Kultu-batzarrei buruzko galderei erantzuten die gero. Elkartearen bileretan eta jarduera guztietan senide-maitasunak nagusi izan behar duela dio Paulok, denak Kristoren gorputz-atal direlako (<a href='B:530 11:2-14:40'>11,2—14,40</a>). Jaunaren Afaria ospatzeko nolako jarrera behar den ere oroitarazten die; hauxe dugu, hain zuzen, eukaristiaren aipamenik zaharrena (<a href='B:530 11:23-26'>11,23-26</a>). Pasarte honetan aurki dezakegu, halaber, maitasunari eginiko gorazarre bikaina (<a href='B:530 13:1-13'>13,1-13</a>). Korintoko elkartea Espirituaren dohainetan aberatsa da. Baina nahasmendua sortzeko arriskua dutela ikusarazten die Paulok, eta lehentasuna elkartea hazteko lagungarri diren dohainei ematen die, profezi dohainari batik bat (<a href='B:530 14:1-40'>14,1-40</a>). <p/>Kristauen piztuerari buruzko galderari erantzuten dio azkenik. Kristoren piztuera da, hain zuzen, kristau-sinesmenaren oinarria. Testiguengandik hartu eta berak eman ziena oroitarazten die Paulok, Kristoren heriotza-piztuerei buruzko irakaspen nagusia aipatuz. Kristauak ere Kristorekin batera piztuko dira eta ustelezinak izango (<a href='B:530 15:1-58'>15,1-58</a>). <p/>Azkenean, zenbait arau ematen du Paulok, Jerusalemgo elkarteari laguntzeko diru-bilketa nola egin esanez. Zenbait ibilaldi egiteko asmoak ere aipatzen ditu eta zenbait eskabide egiten, azken agurra idatziz bukatzeko. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta sarrera (<a href='B:530 1:1-9'>1,1-9</a>). <br/>• —Korintoko eliz elkarteen zatiketak (<a href='B:530 1:10-4:21'>1,10—4,21</a>). <br/>• —Jokabide okerrak elkartean (<a href='B:530 5:1-6:20'>5,1—6,20</a>). <br/>• —Ezkontzaz eta gizarte-bizitzaz kristau-ikuspegia (<a href='B:530 7:1-40'>7,1-40</a>). <br/>• —Sasijainkoei eskainiriko haragia (<a href='B:530 8:1-11:1'>8,1—11,1</a>). <br/>• —Eliz batzarrak (<a href='B:530 11:2-14:40'>11,2—14,40</a>). <br/>• —Kristauen piztuera (<a href='B:530 15:1-58'>15,1-58</a>). <br/>• —Konklusioa (<a href='B:530 16:1-24'>16,1-24</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Korintoko elkarteari eginiko bigarren gutun hau ere Paulorena da. 56. urteko Pazko inguruan idatzi zien gutunak <i>(1 Korintoarrei gutunak)</i> ez zituen gauzak baretu, ezta Timoteoren ikustaldiak ere, Paulok bidalirik joan bazen ere. Korintoko elkarteko askok, Pauloren aurka jarririk, ukatu egiten zuen beraren aginpidea, Jerusalemdik apostoluen gomendiozko gutun batekin etorri ziren judu-kristau batzuen eraginez. 56ko udan Korintotik Efesora itzuli eta hango egoeraren berri eman zion Timoteok Paulori. Orduan, Paulo bera joan zen Korintora (<a href='B:540 1:23-2:1'>1,23—2,1</a>); baina ez zuen egoera zuzentzea erdietsi. Korintoar batek denen aurrean atsekabetu zuen Paulo edota Pauloren laguntzaileetako bat (<a href='B:540 2:5-11'>2,5-11</a>; <a href='B:540 7:12'>7,12</a>; <a href='B:540 11:1-15'>11,1-15</a>). Ikustaldia laburra izan zen eta, berriro itzultzeko asmoz (<a href='B:540 1:15-16'>1,15-16</a>), Efesora itzuli behar izan zuen bizkor. Handik gutun bat idatzi zien «negarrez» (<a href='B:540 2:3-4'>2,3-4</a>) 57. urtearen hasiera aldera. 10—13 kap.etako pasartea gutun honen zatia dateke. <p/>Efesotik ere atera beharra izan zuen, norbaitzuekin izan zuen eztabaidagatik (1 Ko <a href='B:530 15:32'>15,32</a>). Mazedoniara jo zuen. Han elkartu zen Korintotik zetorren Titorekin. Honek jakinarazi zion, goraxeago aipatu gutunaren ondorioz Korintoko elkartea baretu zela, zatiketak desagertuz zihoazela, apostoluaren aginpidea onartzen zutela eta Pauloren kontra asaldatu zena zigortzeko prest zeudela. Berri hauek jakinik, berriro idatzi zien Paulok, 57. urtearen azken aldera, bere poza adieraziz eta korintoarrei egin nahi zien hirugarren ikustaldia prestatzeko (<a href='B:540 13:1'>13,1</a>). <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Esan dezagun aurrez, zenbait ikertzaileren ustetan, <i>2 Ko gutun</i> hau Paulok korintoarrei idatzitako lauzpabost gutun-zatiren bilduma izan daitekeela, zati horietan nabari diren estilo eta gai desberdinak kontuan izanik: <p/>—<a href='B:540 2:14-7:4'>2,14—7,4</a> atala Paulok 56ko udan idatzitako gutun baten zatia dateke. Paulok bere apostolu-izatea eta eginkizuna defendatzen ditu eta sasiapostoluak salatzen; <p/>—10—13 atala 57aren hasieran «negarrez» idatzitako gutunaren zatia dateke; <p/>—<a href='B:540 1:1-2:13'>1,1—2,13</a> eta <a href='B:540 7:5-16'>7,5-16</a> pasarteak 57aren azken aldera, Titoren bitartez berri pozgarriak jakin ondoren idatzitako gutunaren zatiak dira, agian; <p/>—8—9 atalean, berriz, Jerusalemgo elkarte behartsuari laguntzeko diru-eskea eginez idatzitako beste bi gutunen zatiak egon daitezke bilduak. <p/><i>2 Ko gutun</i> honetan, zenbait gutun-zatiren bilduma izan daitekeen arren, gai bat dago azpimarratua: Paulok bere apostolu-izateaz eta eginkizunaz egiten duen defentsa. Berak Korintoko elkartearen baitan egina eta izan duen jokaera aipatzen dituen zatia da luzeena (<a href='B:540 1:12-7:16'>1,12—7,16</a>). Bere apostolu-lanaren gorabeherak, atsekabeak eta atseginak, arriskuak eta pozaldiak adierazten dizkie. <p/>Hurrengo atalean, Jerusalemgo elkartearentzat egin beharrekoa den diru-bilketaz mintzo da (<a href='B:540 8:1-9:15'>8,1—9,15</a>). Jesu Kristoren eskuzabaltasuna jartzen die ikasbidetzat, eta Mazedoniako elkartearena ere aipatzen die. Jainkoari eskerrak emateko aukera eskainiko die hartzaileei diru-bilketak, eta kristau-elkartasuna azaltzeko eta sinesmenean denak bateragotzeko balio izango du. <p/>Gutunaren azken zatia (<a href='B:540 10:1-13:10'>10,1—13,10</a>) bere apostolu-izatea defendatzen ematen du Paulok. Beraren etsaiek zabaldu dituzten gezurrezko salakuntzei, kalumniei, erantzuten die: horiek sasiapostolu dira, gezurrezko langile, apostolu-itxura baizik ez dutenak; Satanasen zerbitzari dira. Hori esateko, ebanjelioa hots egite-lanean jasan behar izan dituen neke eta atsekabeak hartzen ditu oinarri, baita izan dituen goi-agerpenak ere. Oso kezkatua dago Paulo korintoarren artean eztabaidak, haserreak, nahasmenduak aurkituko dituelakoan. Hala ere, maitekiro mintzo zaie, elkartea eraikitzeko baita Jaunarengandik hartu duen aginpidea. Baina zentzarazteko ere bai: Korintora hirugarren aldiz joatean, bai-bainaka ez dela ibiliko esaten die, gauzak behar bezala erabakiko dituela baizik. <p/>Elkarteari adore emanez eta agur eginez bukatzen du gutuna (<a href='B:540 13:11-13'>13,11-13</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta sarrera (<a href='B:540 1:1-11'>1,1-11</a>). <br/>• —Pauloren jokaera korintoarren artean (<a href='B:540 1:12-7:16'>1,12—7,16</a>). <br/>• —Diru-bilketa Jerusalemgo kristauen alde (<a href='B:540 8:1-9:15'>8,1—9,15</a>). <br/>• —Paulo bere apostolutzaren alde (<a href='B:540 10:1-12:21'>10,1—12,21</a>). <br/>• —Amaiera (<a href='B:540 13:1-13'>13,1-13</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Galaziarrei idatzitako gutun honen egilea Paulo apostolua da; gutunaren bukaera bere eskuz eta «hizki handiz» idazten die Paulok, gainerakoa diktatu ondoren. <p/>Galazia izeneko lurraldeak Asia Txikiko (gaurko Turkiako) iparraldea hartzen zuen. Bizilagunak jatorriz zeltak ziren, Galiako (Frantziako) leinuen ahaideak. 45-48 urte bitartean, lehenengo ibilaldi apostolikoan, Asia Txikiaren hegoaldeko hirietan (Ikonion, Derben, Listran, Pisidiako Antiokian) ebanjelioa hots egin zuen Paulok; bigarren ibilaldian, 50-52 urte bitartean, berriz, Galaziako hirietan (Eg <a href='B:510 16:6'>16,6</a>), ondoren Grezian sartzeko. Galazia lurraldean sortu zituen eliz elkarteei idatzia da gutun hau. <p/>55. urte aldera Efeson zelarik, Galaziako elkarteak nahasiak zebiltzala jakin zuen Paulok. Palestinako elkarte judu-kristauetatik etorritako predikariren batzuek ekarri zuten nahasmendua Galaziara ere. Paulok hots egin eta irakatsi zien ebanjelioa ez zela jatorra eta egiazkoa, eta Paulo bera gezurrezko apostolua zela zioten. Juduzale haien esanetan, Moisesen legea onartu beharrik —erdainkuntza egin beharrik batik bat— ez zela zioen ebanjelioa faltsua zen, ez zetorren Jerusalemgo apostoluengandik. Horregatik, ez zuen baliorik Paulok hots egindakoak. <p/>Arazo hau Galaziako elkarteetan ez ezik, beste elkarte askotan ere agertua zen. Arazo hau eztabaidatzeko eta erabakitzeko bildu zen, hain zuzen, Jerusalemgo biltzarra 50. urte inguruan (Eg <a href='B:510 15:1-29'>15,1-29</a>). Efesotik edo Mazedoniatik 56/57. urte aldera galaziarrei bidaltzen dien gutun honetan sutsu eta gogor defendatzen ditu Paulok bere apostolu-izatea eta lana, baita berak hots egin duen ebanjelioa ere, bakarra dela eta besterik ez dagoela esanez (<a href='B:550 1:6-10'>1,6-10</a>). Geroxeago, 57-58 arteko neguan, erromatarrei idatziko zien gutunean luze eta zabalago landuko zuen zenbait gai garrantzitsu aipatzen du Paulok galaziarrei eginiko honetan. Zerikusi handia dute, beraz, batak bestearekin <i>Ga</i> eta <i>Erm gutunek.</i> <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Eztabaidaren suak hari bakarra eta garbia ikusten uzten ez badu ere, hiru sail nabari ditzakegu gutun honetan: <p/>—Lehenik (1—2 kap.ak), bere apostolu-izatea defendatzen du Paulok, gizakiengandik ez, baizik eta Jesu Kristogandik eta Jainko Aitarengandik hartu duela esanez (<a href='B:550 1:1-10'>1,1-10</a>). Hots egin duen ebanjelioa ere defendatzen du, gizakien asmaketa ez dela esanez, Jesusek berak adierazia baizik. Paulok Jerusalemgo apostoluei berak hots egindako ebanjelioaren berri eman zien eta apostoluek ontzat hartu zioten. Nahasmenduak «gezurrezko anaiek» (juduzaleek) sortzen zituzten, Kristorengandik dugun askatasuna oztopatzeko, jentil-jatorriko kristauak Moisesen legearen menpean esklabo bihurtu nahirik. Pedrori berari ere denen aurrean behin gogor egin behar izan ziola aitortzen du Paulok, juduzaleen beldurrez judu ez ziren kristauengandik bereizi zelako. Izan ere, Paulok garbi ikusi du «Kristorengan sinesteagatik onartzen gaituela Jainkoak eta ez Moisesen legea betetzeagatik» edota erdainkuntza egiteagatik (<a href='B:550 1:11-2:21'>1,11—2,21</a>). <p/>—Ondoren (3—4 kap.ak), bere irakaspen nagusia eskaintzen du: egiazko salbamena Jainkoarengandik datorkigu Kristoren bidez, eta Kristo sinesmenez onartzeak sartzen gaitu gu Jainkoaren salbamen-bidean. Salbamena dakarkigun gertakari nagusia, beraz, Kristo da. Eta Kristo salbatzaile bakartzat onartzean ematen dio Jainkoak gizakiari salbamena. Onartze hau, noski, adimenez ez ezik, bihotzez ere egin behar da eta jokaeretan adierazi, elkar maitatuz batik bat (<a href='B:550 3:1-4:7'>3,1—4,7</a>). Galaziarren egoerari buruz dituen kezkak ere aipatzen ditu Paulok, antzina bezala legea betetzera itzuli nahi baitute (<a href='B:550 4:8-20'>4,8-20</a>). <p/>—Azkenik (5—6 kap.ak), Kristok askaturiko gizakiak nolako jarrera behar duen adierazten du, Espirituaren arabera askatasunean bizitzeko eta ez giza grina txarren menpe: kristaua Kristoren irudira sorturiko izaki berria da eta ez dago legearen menpe; kristau-erlijioa, antzinako Sara bezala, askatasun-erlijioa da; judu-erlijioa, aldiz, Agar bezala, esklabotza-erlijioa (<a href='B:550 4:21-5:1'>4,21—5,1</a>). Legearen mendera itzultzea kristau-askatasuna galtzea izango litzateke. Baina askatasuna ez da, grina txarrei jarraituz, lasaikerian ibiltzea, senide arteko maitasunean bizitzea baizik, Espirituaren eraginari erantzunez eta berari dagozkion fruituak emanez (<a href='B:550 5:2-6:10'>5,2—6,10</a>). <p/>Gutunean eman duen zenbait ideia nagusi laburbilduz —bere eskuz eta hizki handiz idatziz (<a href='B:550 6:11'>6,11</a>)— bukatzen du Paulok: harrotzeko bide bakarra Kristoren gurutzea du, gurutzea baita salbamen-iturri bakarra; erdaindua izan ala ez berdin dio; sorkari berri izateak du balio (<a href='B:550 6:15'>6,15</a>); Paulo Kristoren apostolu da; argi agertzen dute hori apostolu-lanen ondorioz gorputzean dituen aztarrenek (<a href='B:550 6:11-18'>6,11-18</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta sarrera (<a href='B:550 1:1-10'>1,1-10</a>). <br/>• —Paulo bere apostolutzaren alde (<a href='B:550 1:11-2:14'>1,11—2,14</a>). <br/>• —Salbamena Kristorengan sinestetik (<a href='B:550 2:15-4:20'>2,15—4,20</a>). <br/>• —Kristau-askatasuna (<a href='B:550 4:21-6:10'>4,21—6,10</a>). <br/>• —Amaiera (<a href='B:550 6:11-18'>6,11-18</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/><i>Efesoarrei gutuna (Flp, Kol eta Flm gutunekin</i> batera) tradizioz «Presoaldiko Gutunak» deiturikoen sortan sartzen da, Paulok Jesusengatik preso dagoela aipatzen baitu (<a href='B:560 3:1'>3,1</a>; <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; <a href='B:560 6:20'>6,20</a>). <p/>Asia zeritzan erromatar probintziako (gaur egungo Turkian) hiriburua zen Efeso K.a. 133az gero; Ekialde eta Mendebalde arteko komunikagune garrantzitsua zen. Filosofi eta kultur mugimenduak, artea eta zenbait erlijioren kultuak bertan biltzen zirelako zen oso ezaguna Efeso. <p/>Bere bigarren apostolu-ibilaldian (50-52 urte bitartean) egonaldi laburra egin zuen Paulok Efeson (Eg <a href='B:510 18:19-21'>18,19-21</a>). Hirugarren ibilaldian, berriz (53-58 urte bitartean), ia hiru urtez gelditu zen bertan, ebanjelioa hots eginez (Eg <a href='B:510 19:1-20:1'>19,1—20,1</a>.<a href='B:510 20:31'>31</a>). Egonaldi hau oso emankorra izan zen, haren predikuak juduen eta jentilen artean zenbait istilu sorrarazi bazuen ere. <p/>Zenbait ikertzaileren ustetan, ezin da ziur esan gutun hau Paulok berak idatzia den ala ez, ezta Efesoko elkartearentzat bakarrik idatzia den ere. Izan ere, idazkiak berak ez du adierazten igorleak eta hartzaileak elkar ezagutzen zutenik, ezta, Paulorengan ohiko den arren, elkarteari buruz inolako berri zehatzik aipatzen ere. Bestalde, Efeso izena ez da eskuizkriburik zaharrenetan ageri. Gutunaren gaia orokorra da. Uste izan da gutun hau ez dela eliz elkarte jakin bati zuzendua, Asia probintziako eliz elkarte guztiei baizik. Nabariak dira, bestalde, <i>Kolosarrei Gutunarekin</i> dituen erlazioak, bai gaiari, bai hizkerari dagokienean. Askok uste du, <i>Kolosarrei Gutunean</i> oinarriturik, Pauloren ikasleren bat, hura hil eta gero, haren izenaz baliatu zela bere mezuari indarra eta aginpidea emateko. Beste zenbaiten iritziz, ordea, ez dago arrazoi erabakiorrik iritzi tradizionala ukatzeko, Paulok gutun hau 62/63an Erroman preso zegoelarik idatzi zuela ukatzeko, alegia. <p/>Elkarte hartzaileak, beren gizartean zuten lasaikeriak edota zabaltzen ziren filosofiek liluraturik zeuden, nonbait. Gutun honen egileak, Kristoren misterioa argi ikusten eta leial bizitzen lagundu nahi izan zien, egiazko fedean iraun zezaten. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Kristoren gorputza den Elizaren batasunaz idazleak egiten duen gogoeta da gutunaren irakaspenik nagusienetakoa. Aipatua zuen lehendik ere Paulok ideia hau (1 Ko <a href='B:530 12:12-30'>12,12-30</a>); <i>Ef gutunaren</i> idazleak, ordea, ideia hori jaso eta indartu egiten du, Jainkoak betidanik duen asmoa gizadi osoa Kristo baitan eta Kristoren bitartez batasunean biltzea dela azpimarratuz. Eliza da kosmos osora hedatzen den xede hori burutzeko bitartekoa. <p/>Agur labur baten ondoren (<a href='B:560 1:1-2'>1,1-2</a>), Jainkoaren betidaniko salbamen-asmoari eskainitako gorazarrea dator (<a href='B:560 1:3-14'>1,3-14</a>). Salbamen-asmo hori Kristorengan bete da; horregatik da Kristo zeru-lurretako indarren nagusi eta Elizaren buru. Eta Kristoren bitartez, denoi eskaintzen digu Jainkoak salbamena, oinordekotza. <p/>Dirudienez, bazen aldi haietako kristauen artean Kristok salbamen-egintzan izan zuen protagonismoa zalantzan jartzen zuenik. Gutunaren egileak Kristoren nagusigoa eta protagonismo bakarra azpimarratzen ditu: Kristok adiskidetu ditu Jainkoarekin eta elkarrekin bi herriak —erdainduak eta erdaingabeak—, biak bat eginez eta baketuz (<a href='B:560 1:15-2:22'>1,15—2,22</a>). <p/>Jainkoak Paulori eman zion eginkizuna aipatzen du, ondoren, gutunak: judu ez direnak ere, jentilak alegia, betiko salbamenean oinordekide eta partedun direla hots egitea (<a href='B:560 3:1-13'>3,1-13</a>). Idazleak otoitz egiten dio Jainkoari Kristoren maitasunak sinestedunen barrua argi dezan eta Espirituaren indarrez biziberri dezan (<a href='B:560 3:14-21'>3,14-21</a>). <p/>Sinestedunek beren izate berriari dagokionez bizi behar dute. Batasuna erdiesten eta sendotzen saiatu behar dute, Jauna bakarra, Aita ere bakarra, sinesmena ere bakarra dituztenez. Horretarako nork bere dohainak ditu (<a href='B:560 4:1-16'>4,1-16</a>). Sinesgabe zireneko jokaera zaharrak utzi eta giza izate berriaren arabera jokatzera dei egiten die idazleak elkartekideei. Biziera berri horrek eskakizun zehatzak ditu, denak bat eginik bizi eta munduan argiaren lekuko izateko (<a href='B:560 4:17-5:20'>4,17—5,20</a>). Kristorengan dugun bizi berri honek kristau-elkarteko harreman guztiak behar ditu eratu: senar-emazteen eta guraso eta seme-alaben artekoak, esklaboen eta nagusien artekoak (<a href='B:560 5:21-6:9'>5,21—6,9</a>). <p/>Jainkoaren hitza, sinesmena, zintzotasuna, egia eta salbamena armatzat harturik, gaizkiaren indarren aurka borrokatzeko dei egin ondoren, agur egiten die idazleak elkartekideei, beraren berri ematera Tikiko anaia bidaltzen diela ere esanez (<a href='B:560 6:10-20'>6,10-20</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:560 1:1-2'>1,1-2</a>). <br/>• —Kristoren eta Elizaren misterioa (<a href='B:560 1:3-3:21'>1,3—3,21</a>). <br/>• —Kristauen jokabide berria (<a href='B:560 4:1-6:20'>4,1—6,20</a>). <br/>• —Azken agurra (<a href='B:560 6:21-24'>6,21-24</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Filipo Grezia iparraldeko, Mazedoniako, hiria zen. Kostatik 12 km-ra zegoen, bertatik erromatar galtzada ospetsuenetako bat igarotzen zelarik. Biztanleen gehiengoa erromatar jatorrikoa zen; gutxi ziren juduak, ez baitzuten han sinagogarik (Eg <a href='B:510 16:13'>16,13</a>). <p/>Filipoko kristau-elkartea Paulok Europan sortu zuen lehena da (Eg <a href='B:510 16:16-24'>16,16-24</a>). Bere bigarren misio-ibilaldian iritsi zen Filipora (K.o. 50/51 urteetan), Silas, Timoteo eta, agian, Lukas lagun zituela. Ez dirudi luzea izan zenik egonaldia. Geroago bi aldiz igaro zen Filipotik (Eg <a href='B:510 20:1'>20,1</a>.<a href='B:510 20:3'>3</a>). Hala ere, harreman bihotz handiko eta iraunkorrak sortu ziren Pauloren eta Filipoko kristauen artean, hauek bihurtu zirelarik Pauloren kristau kutunenak (<a href='B:570 1:7-8'>1,7-8</a>). Filipoarrengandik bakarrik onartu zuen Paulok laguntza, beharrean zegoenean (<a href='B:570 4:10-16'>4,10-16</a>; ik. 2 Ko <a href='B:540 11:8-9'>11,8-9</a>), bere buruari ezarritako arauaren kontra. Filipoarrek Epafroditoren bidez bidali zioten diru-laguntzak, hain zuzen, eman zion Paulori gutun hau idazteko bide, bere esker ona azalduz. <p/>Paulo kartzelan aurkitzen da (<a href='B:570 1:7'>1,7</a>.<a href='B:570 1:13'>13</a>.<a href='B:570 1:14'>14</a>.<a href='B:570 1:17'>17</a>) gutuna idaztean, Efeson segur aski, 56. urte inguruan. <p/>Zenbait ikertzailek uste du gaur dugun testua ez dela gutun bakarra, bi edo hiru gutun elkarri erantsiak baizik. Izan ere, nabari dira testuan zenbait haustura eta bat-bateko tonu-aldaketa. Dena den, inork ez du zalantzan jartzen gutuna bere osotasunean Paulorena denik, eta hark idatzitakoen artean bere-bereenetakoa gainera. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gutun honetan, alde batetik, Paulok filipoarrei zien maitasuna agertzen digu (<a href='B:570 1:7-9'>1,7-9</a>; <a href='B:570 2:1-2'>2,1-2</a>; <a href='B:570 4:1'>4,1</a>). Beste aldetik, «Kristoren gurutzearen aurka dabiltzanek» (<a href='B:570 3:18'>3,18</a>) elkarteak ebanjelioarekiko duen zintzotasuna arriskuan jarriko duten beldurra adierazten du. Kristau juduzaleez ari da, legeko arau zaharkituak —erdainkuntzarena, esate baterako— betearazten saiatzen baitziren (<a href='B:570 1:15-17'>1,15-17</a>; <a href='B:570 3:2-6'>3,2-6</a>). Kristorenganako sinesmenean tinko irautera eta larrialdian bozkarioz bizitzera dei egiten die Paulok (<a href='B:570 1:27-30'>1,27-30</a>; <a href='B:570 2:16-18'>2,16-18</a>; <a href='B:570 3:1'>3,1</a>; <a href='B:570 4:4-7'>4,4-7</a>). <p/>Hasierako agurra egin ondoren, apostoluak bere esker ona, poza eta maitasuna agertzen ditu, gutun honen bidez elkarte harekin harremanetan jartzen delako (<a href='B:570 1:3-11'>1,3-11</a>). Preso dago; baina atsekabe honek bizkortu egiten dizkio bihotza, itxaropena eta Kristoren berri onaren alde saiatzeko gogoa (<a href='B:570 1:12-26'>1,12-26</a>). <p/>Kristau-sinesmenaren aldeko borrokan sendo eta elkartuak iraun dezaten dei egiten die filipoarrei (<a href='B:570 1:27-30'>1,27-30</a>). Kristoren apaltasuna eta bihotz-zabaltasuna eredutzat hartu behar dituzte beren jokaeran, munduaren erdian argi-zuzi bizi izan daitezen (<a href='B:570 2:1-18'>2,1-18</a>). <p/>3. kap.a erdainkuntza ezarri nahi dieten juduzaleen aurkako oharrarekin hasten da. Hemen tonu-aldaketa nabari-nabaria gertatzen da eta Pauloren hizkera gogortu egiten da. Erdainkuntzak eta gainerako judu-betebeharrek —«giza mailako gauzak»— ez dute ezer balio Kristo ezagutzearen eta harekin bat eginik bizitzearen aldean (<a href='B:570 3:1-11'>3,1-11</a>). Beren bihotza lurreko gauzetan jarri dutenen aurrean, kristauak zeruko hiritar dira eta horren arabera jokatu behar dute (<a href='B:570 3:12-4:1'>3,12—4,1</a>). <p/>Poz daitezen otoika bukatzen du gutuna. Aldi berean, egiazko, zuzen eta on diren gauza guztiak onar ditzatela eskatzen die (<a href='B:570 4:2-9'>4,2-9</a>). Azken agurra baino lehen, eskerrak ematen dizkie Paulok filipoarrei, hauek bidali dioten laguntzagatik (<a href='B:570 4:10-23'>4,10-23</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:570 1:1-2'>1,1-2</a>). <br/>• —Paulo eta Filipoko eliz elkartea (<a href='B:570 1:3-26'>1,3-26</a>). <br/>• —Kristau-elkartearen jokabidea (<a href='B:570 1:27-3:1'>1,27—3,1a</a>). <br/>• —Legearen aldeko predikatzaileen kontra (<a href='B:570 3:1'>3,1b</a>—<a href='B:570 4:1'>4,1</a>). <br/>• —Azken aholkuak, esker ona eta agurra (<a href='B:570 4:2-23'>4,2-23</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Asia Txikiko hiria da Kolosa, Efesotik 180 km ingurura. Pauloren lankide zen Epafrasek sortu zuen Kolosako kristau-elkartea (<a href='B:580 1:6-7'>1,6-7</a>), gutunean aipatzen diren Laodizea eta Hierapolis hirietakoak bezalaxe (<a href='B:580 4:13'>4,13</a>). Kolosako kristauak jentil-jatorrikoak ziren gehienbat, gutunean aipaturiko zenbait arazok judu-kristauak ere bazirela aditzera ematen duen arren. <p/>Irakaspen-arazoei buruzko kezka sakona azaltzen zaigu gutun honetan. Ez da erraza, hala ere, Kolosako kristauak astintzen zituen irakaspen okerrak zeintzuk ziren jakitea (<a href='B:580 2:4'>2,4</a>). Judu-tradizioko eta greziar filosofiako zenbait erlijio-gai eta espekulazio nahasian emanak zirela dirudi (<a href='B:580 2:8'>2,8</a>). Edonola ere, aingeruei buruzko eta Jainkoaren eta munduaren bitartekotzat jotzen zituzten beste izaki edo indarrei buruzko irakaspenek zalantzan jartzen zituzten Kristo bera eta beronen egitekoaren garrantzia eta maila. <p/><i>Kolosarrei gutuna</i> berezia da Pauloren beste gutunen ondoan, bai hizkera eta idazkerari, bai edukiari dagokienez. Horregatik, uste izan da egilea ezin zela Paulo izan, honen lankide edo ikasleren bat baizik. Hala ere, <i>Filemoni gutunarekin</i> azaltzen duen egoera-kidetasunagatik, ikertzaile askok Paulok idatzia dela uste du, 58-60 urteetan Zesarean kartzelan zegoela seguruenik. Bestalde, uste da <i>Efesoarrei gutuna</i> Kolosarrei egindako hau kontuan harturik eta beronetan oinarriturik idatzia dela. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Hasierako agurraren ondoren, eskerrak ematen dizkio Paulok Jainko Aitari kolosarren sinesmen, itxaropen eta maitasunagatik (<a href='B:580 1:3-6'>1,3-6</a>) eta otoitz egiten, Jainkoa geroz eta ezagunagoa izan dezaten; esker oneko izan behar dute, Jainkoak ilunpetatik argiaren eta askatasunaren erreinura aldatu dituelako (<a href='B:580 1:9-14'>1,9-14</a>). <p/>Ondoren datorren Kristori buruzko gorazarreagatik da bereziki ezaguna eta aipatua <i>Kolosarrei gutuna</i> (<a href='B:580 1:15-20'>1,15-20</a>). Kreazioaren eta Elizaren buru ezarri du Jainkoak Kristo, beronen bidez sortu baititu gauza guztiak eta beronen bidez adiskidetu du berekin mundua. Kolosarrek badute esku eta parte Kristoren salbamenean; horretarako, ordea, hartu duten salbamen-mezuari zintzo eutsi behar diote (<a href='B:580 1:21-23'>1,21-23</a>). <p/>Idazleak bere burua Kristoren zerbitzari bezala aurkezten du; horretan eman ditu bere ahalegin, borroka eta nekeak (<a href='B:580 1:24-2:5'>1,24—2,5</a>). <p/>Kristo Jauntzat onartu dutenek aukera honi dagokion jokabidea behar dute hartu. Kristo dute beren bizitzaren oinarri eta erro bakarra, eta hutsal eta okertzat eman behar dituzte Kristori berari eta salbamen-egintzari balioa nahiz garrantzia kentzen dieten irakaspen eta jokabideak (<a href='B:580 2:6-3:4'>2,6—3,4</a>). Indar guztiaz oihukatzen du Paulok Jesu Kristo dela Jaun bakarra eta gorena, munduko eta munduaz gaindiko errealitate guztien gainetik Jaun. <p/>Kolosarrek beren giza izaera zaharra erantzi eta berria jantzi behar dute, beroni dagokion arabera biziz eta, denen gainetik, maitasunaren eskakizunak betez (<a href='B:580 3:5-17'>3,5-17</a>). Azken aholku eta agurrak egin aurretik, bizitza berri horren arabera bizitzeko eskatzen die senar-emazteei, guraso eta seme-alabei, esklabo eta nagusiei (<a href='B:580 3:18-4:1'>3,18—4,1</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta sarrera (<a href='B:580 1:1-14'>1,1-14</a>). <br/>• —Kristoren misterioa (<a href='B:580 1:15-2:5'>1,15—2,5</a>). <br/>• —Kristorekin piztu direnen jokabide berria (<a href='B:580 2:6-4:1'>2,6—4,1</a>). <br/>• —Azkena (<a href='B:580 4:2-18'>4,2-18</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Gutun hau dugu I.B. osoko idazkirik zaharrena. <p/>Tesalonika hiri jendetsua zen, Mazedonia erromatar probintziako hiriburua eta Egeo itsasoko merkatari-portu garrantzitsua. Juduek sinagoga zuten bertan (Eg <a href='B:510 17:1-4'>17,1-4</a>). Paulo bere bigarren misio-ibilaldian, K.o. 50. urte inguruan, iritsi zen Tesalonikara, Silas eta Timoteo lagun zituela. Pauloren egonaldiak emaitza ederra izan zuen (<a href='B:590 1:6-7'>1,6-7</a>) eta kristau-elkarte ugaria sortu zen, jentil-jatorriko jendez osatua gehienbat. <p/>Paulok, juduen ikusiezinak sortutako istiluak zirela eta, Tesalonikatik alde egin behar izan zuen. Atenasen zegoela, Tesalonikako egoeraz kezkaturik, Timoteo bidali zuen hango kristauen berri jakiteko (<a href='B:590 3:1-2'>3,1-2</a>). Paulo Atenas utzi eta Korinton zegoela itzuli zitzaion Timoteo, Tesalonikatik berri pozgarriak ekarriz (<a href='B:590 3:6-8'>3,6-8</a>). Paulok berehala idazten die, 51. urtean seguruenik, bere poza adierazi eta adore emateko, alde batetik; eta, bestetik, elkartean bizi-bizi zeuden zenbait arazo eta kezkari buruz argibideak emateko. Kristoren aintzazko etorrera aurretik hildakoen zoriaz eta etorrera horren epeaz zeuden kezkaturik tesalonikarrak. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gutunak ongi berezitako bi atal ditu. Lehenengoan (<a href='B:590 1:2-3:13'>1,2—3,13</a>) Pauloren eta Tesalonikako kristau-elkartearen arteko harremanak dira mintzagai, berri guztiok esker oneko giro pozgarriz inguraturik ematen zaizkigularik. Bigarren zatian (<a href='B:590 4:1-5:11'>4,1—5,11</a>) piztuerari buruzko irakaspena ematen zaigu. <p/>Agurraren ondoren, Paulok eskerrak ematen dizkio Jainkoari tesalonikarrek sinesmen, maitasun eta itxaropenean sendo dirautelako (<a href='B:590 1:2-10'>1,2-10</a>). Lehen ikustaldian zintzo ari izan zen Paulo haien artean; ez zuen azpikeriaz jokatu, egiazko maitasunez baizik (<a href='B:590 2:1-12'>2,1-12</a>); tesalonikarrek ere Pauloren hitza Jainkoaren hitz bezala hartu zuten, eta hitz horrek, pertsekuzioa gorabehera, fruitu ederrak ekarri zituen sinestedunen artean (<a href='B:590 2:13-16'>2,13-16</a>). Ondoren, haiek ikustera joateko duen gogo bizia azaltzen die Paulok; baina ezinezkoa gertatu zitzaionez, Timoteo bidali zien, eta honek berri onak ekarri zizkion Paulori (<a href='B:590 3:1-8'>3,1-8</a>). Paulok, berriro, bere bozkarioa azaltzen du eta Jaunari eskerrak ematen dizkio (<a href='B:590 3:9-13'>3,9-13</a>). <p/>Kristauei dagokien jokabideari buruzko zenbait aholkuren ondoren (<a href='B:590 4:1-12'>4,1-12</a>), Paulok gutuneko gai deigarrienari ekiten dio, hilak diren kristauen azken zoriari buruzko irakaspena eskainiz. Kristoren azken etorrera aurretik hildako kristauek ere izango dute parte haren betiko bizian; ez dute, beraz, tesalonikarrek zertan kezkaturik; bestalde, gauez datorren lapurra bezala etorriko da Jaunaren eguna; erne egon beharra dago, beraz (<a href='B:590 4:13-5:11'>4,13—5,11</a>). <p/>Azken agurren aurretik, aholku gehiago ematen ditu Paulok, elkarte-bizitza sendotzeko batik bat (<a href='B:590 5:12-22'>5,12-22</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:590 1:1'>1,1</a>). <br/>• —Jainkoari esker ona (<a href='B:590 1:2-3:13'>1,2—3,13</a>). <br/>• —Aholkuak Jaunaren etorrerari begira (<a href='B:590 4:1-5:11'>4,1—5,11</a>). <br/>• —Amaiera (<a href='B:590 5:12-28'>5,12-28</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/><i>Tesalonikarrei Bigarren Gutunak</i> 1 Ts gutunaren izenburu bera du igorle eta hartzaileei dagokienez; baina gutunak erakusten duen egoera aski ezberdina da. Horregatik, <i>Tesalonikarrei Lehen Gutuna</i> zalantzarik gabe Paulok idatzitakotzat hartu ohi bada, ez da gauza bera gertatzen 2 Ts gutunarekin. Alde batetik, 2 Ts gutunak erruz erabiltzen du 1 Ts, esaldi eta txatal osoak ia hitzez hitz errepikatuz; baina, bestetik, gai nagusiari buruzko irakaspena —Jaunaren etorrerari buruzkoa, alegia— oso desberdina da. Lehenengoan, Jaunaren etorrera ustekabean gertatuko zela eta erne egon behar zela azpimarratzen zuen Paulok. Oraingo honetan, berriz, Jaunaren etorrera luzatu egingo dela eta aurrez zenbait seinalek gertatu behar duela esaten zaigu (<a href='B:600 2:1-12'>2,1-12</a>). <p/>Tesalonikako kristauak, Jaunaren etorrera zela eta, nahasturik zebiltzan eta ondorio okerrak ateratzen zituzten uste horretatik: lan-ardura alde batera utzia zuten eta zabarkerian bizi ziren. Gainera, baieztapen horiek egiten zituztenak Paulori egozten zizkioten adierazpen eta idazkietan oinarritzen ziren (<a href='B:600 2:1-3'>2,1-3</a>; <a href='B:600 3:6'>3,6</a>). Egoera horren aurrean, egileak, Pauloren ikasleren batek segur aski, honen aginpideaz baliatuz eta bere idazkia Tesalonikako elkarte berari zuzenduz, lehen gutunean esana argitu eta gaizki ulertuak konpondu nahi ditu. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Jainkoaren epaia eta Kristo Jaunaren etorrera dira gutunaren gai nagusiak. <p/>Tesalonikako fededunek, Jaunaren etorrera dela eta, ez dute zertan larritu, berehalako batean gertatuko delakoan. Izan ere, Jauna etorri aurretik, zenbait seinalek gertatu behar du, etorrera horren adierazle: gizarteak baztertu egingo du sinesmena eta, Satanasen eraginez, «gaiztakeri gizona» agertuko da, mirariak eginez jendea liluratzeko (<a href='B:600 2:1-12'>2,1-12</a>). Tesalonikarrek ez dute zertan kezkatu, Jesu Kristoren aintza eskuratzeko aukeratu baititu Jainkoak. Horregatik behar dute sinesmenean sendo iraun, egun handiaren zain (<a href='B:600 2:13-17'>2,13-17</a>). <p/>Bitartean, beharrezkoa da bakean lan egitea, zabarkerian eta alferkerian erori gabe, aspertu gabe on eginez (<a href='B:600 3:6-15'>3,6-15</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta esker ona (<a href='B:600 1:1-4'>1,1-4</a>). <br/>• —Jainkoaren epaia Kristoren etorrerakoan (<a href='B:600 1:5-12'>1,5-12</a>). <br/>• —Jaunaren etorrera (<a href='B:600 2:1-17'>2,1-17</a>). <br/>• —Otoitz eta lan egiteko deia (<a href='B:600 3:1-15'>3,1-15</a>). <br/>• —Agurra (<a href='B:600 3:16-18'>3,16-18</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Timoteori eginiko bi gutunek eta Titori egindakoak sail berezia osatzen dute Pauloren izenean datozen gutun guztien artean. XVIII. mendetik hasita, «Gutun Pastoralak» edo «Artzain-gutunak» izena ematen zaie. Pauloren izenean datozen beste guztiak ez bezala —Filemoni egina salbu— lagun bakarrari, ez elkarteei, zuzenduak daude. Paulok idatziak bezala azaldu arren, eta Pauloren beraren esaldiak eta bizitzako zenbait xehetasun eman arren, exegeta moderno askok Pauloren ikasleren batek beranduago idatziak direla uste du. <p/>Gutun hauen xedea eliz zuzendariei aholkuak ematea da, beren elkarteetan dituzten erantzukizun eta egitekoak ongi bete ditzaten. Hiru gutunok oso elkarren kideko ditugu idaztankeraz, edukiz eta erakusten diguten ingurugiro historikoaz. <p/>Paulok Listran aurkitu zuen Timoteo bere bigarren misio-ibilaldian (Eg <a href='B:510 16:1-3'>16,1-3</a>). Bai <i>Eginak</i> liburuan, bai gutunetan, Pauloren ondoan azaltzen zaigu ia beti. Oso gazterik hasi zen Paulori laguntzen (1 Tm <a href='B:610 4:12'>4,12</a>; <a href='B:610 5:1'>5,1</a>) eta beronen ikaslerik maiteen bihurtu zen (Flp <a href='B:570 2:19-24'>2,19-24</a>). Eginkizun bereziak gomendatu zizkion Paulok Tesalonikan, Korinton eta Filipon. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gutuna Paulok bere ikasle Timoteori idatzia bezala azaltzen zaigu. Paulok, Mazedoniara alde egitean, Efeson utzi zuen Timoteo bertako elizaren arduradun. Gutunean aholkuak ematen dizkio bere karguan nola jokatu behar duen adieraziz. <p/>Lehen aholkuetatik (<a href='B:610 1:3'>1,3</a>) azkenekoetara (<a href='B:610 6:20-21'>6,20-21</a>) behin eta berriro fedearen garbitasuna, fedeari eustea eta berau defendatzea aipatzen ditu, sasimaisuen espekulazioen aurka; hauek, auziak eta eztabaida hutsalak (<a href='B:610 6:4'>6,4</a>), ipuinak eta amaigabeko jatorri-zerrendak dituzte atsegin (<a href='B:610 1:4'>1,4</a>), aszetismo estuko zenbait agindu ere tartean sartzen dutelarik (<a href='B:610 4:3'>4,3</a>). Honek guztiak arriskuan jartzen du sinesmena (<a href='B:610 1:19'>1,19</a>). Beraz, Timoteoren egitekorik nagusiena irakastea da, irakaspen osasungarria (<a href='B:610 1:10'>1,10</a>), idazleagandik jaso duena, ematea; doktrina horretaz baliatu behar du etsaiei aurre egiteko (<a href='B:610 1:3'>1,3</a>), bekatu egiten dutenak zentzarazteko (<a href='B:610 5:20'>5,20</a>) eta denei aspertu gabe eragiteko (<a href='B:610 4:13'>4,13</a>). <p/>Jainkoak eman dion dohainaz baliatzen jakin behar du Timoteok (<a href='B:610 4:14'>4,14</a>). Jainkoaren gizon (<a href='B:610 6:11'>6,11</a>) eta Kristoren zerbitzari bezala (<a href='B:610 4:6'>4,6</a>), fedearen aldeko borroka jatorrean irauteko adore ematen dio idazleak: justizia, sinesmen, eroapen eta otzantasunean saiatu behar du (<a href='B:610 6:11'>6,11</a>), fededunentzat eredu izanez (<a href='B:610 4:12'>4,12</a>); borroka hori, betiko bizitzara deitzen duen Jainkoarengan itxaropena jarriz egin beharko du (<a href='B:610 4:10'>4,10</a>; <a href='B:610 6:12'>6,12</a>). Kristau-familiako guztiez (<a href='B:610 5:1-2'>5,1-2</a>), bereziki alarguntsez (<a href='B:610 5:3-16'>5,3-16</a>), arduratuko da eta denei burubide onak emango: emakumeei (<a href='B:610 2:9-15'>2,9-15</a>), esklaboei (<a href='B:610 6:1-2'>6,1-2</a>), aberatsei (<a href='B:610 6:17-19'>6,17-19</a>). <p/>Eliz elkartea ongi antolatzen saiatu behar du, zuzendari eta diakono egoki eta akats gabeak ezarriz (<a href='B:610 3:1-13'>3,1-13</a>; <a href='B:610 5:22'>5,22</a>). <p/>Azkenik, aipa ditzagun mezu berezia duten zenbait pasarte: bere bizitzako esperientziari buruzko atala (<a href='B:610 1:12-17'>1,12-17</a>), gizaki guztien alde otoitz egiteko eskea (<a href='B:610 2:1-8'>2,1-8</a>) eta Kristorengan burutu den Jainkoaren egitasmoari gorazarrea (<a href='B:610 3:16'>3,16</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:610 1:1-2'>1,1-2</a>). <br/>• —Sasimaisuekin kontuz ibili eta berri ona iragarri (<a href='B:610 1:3-20'>1,3-20</a>). <br/>• —Otoitza eta kultuaren antolaketa (<a href='B:610 2:1-15'>2,1-15</a>). <br/>• —Elkarte-arduradunak eta diakonoak (<a href='B:610 3:1-16'>3,1-16</a>). <br/>• —Timoteoren artzain-eginkizunak (<a href='B:610 4:1-6:19'>4,1—6,19</a>). <br/>• —Azken agurra (<a href='B:610 6:20-21'>6,20-21</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Gutun honen igorlea eta hartzailea, Timoteori egindako lehen gutuneko berak dira, baina bien egoera eta giroa ez dira berdinak; oraingo honetan, idazlea kartzelan dago Erroman (<a href='B:620 1:8'>1,8</a>.<a href='B:620 1:16-17'>16-17</a>) eta hurbil sumatzen du heriotza; Timoteori egiten dizkion aholku eta erreguak estuagoak eta premiazkoagoak dira: idazlearen testamentu-antza dute. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gaiaren aldetik <i>1 Timoteori gutunaren</i> berdintsua bada ere, <i>2 Timoteoren</i> hizkera askoz ere pertsonalagoa da; luzeago ematen du idazlearen egoeraren berri: Paulo kartzelatua dago, denek utzia (<a href='B:620 4:16'>4,16</a>), baina nahigabe guztien artean Jaunak bizkortzen du (<a href='B:620 1:12'>1,12</a>); hurbil sumatzen du jadanik bere azken askapena (<a href='B:620 4:17-18'>4,17-18</a>), bere biziaren eskaintzaz lortuko duena (<a href='B:620 4:6'>4,6</a>); esker onez aipatzen du Timoteo, beren arteko adiskidetasun mina eta apostolutzan nahiz erasoaldietan beti bat eginik egon zaion bere seme eta ikaslearen elkartasuna gogora ekartzen dituelarik (<a href='B:620 1:2-5'>1,2-5</a>). <p/>«Horregatik gogorarazten dizut indarberri dezazula nik eskuak ezartzean Jainkoak eman zizun dohaina» (<a href='B:620 1:6'>1,6</a>). Dohain honek, aldi berean, berri ona, Jainkoaren onginahi salbatzailea (<a href='B:620 1:9-10'>1,9-10</a>) eta apostolu-ministerioa (<a href='B:620 1:11-12'>1,11-12</a>) adierazten ditu. Lehenik, Paulorengandik hartu duen gordailua Espirituaren laguntzaz zaintzeko eskatzen dio Timoteori (<a href='B:620 1:14'>1,14</a>), berarengandik ikasi eta onartu duen hartan tinko iraunez (<a href='B:620 3:14'>3,14</a>), Liburu Santuak oinarritzat harturik (<a href='B:620 3:15-16'>3,15-16</a>) eta eztabaida zoroak alde batera utziz, horiek sesioak sortzeko (<a href='B:620 2:23'>2,23</a>) eta sinesmena hondatzeko (<a href='B:620 2:14-18'>2,14-18</a>) bestetarako ez baitira. Bigarren, bere burua berri onaren zerbitzura emateko eskatzen dio, eragozpenen aurrean atzera egin gabe (<a href='B:620 2:1-3'>2,1-3</a>), lotsarik gabe, idazlearen beraren antzera (<a href='B:620 1:8-12'>1,8-12</a>), aurka jartzen direnak zentzaraziz (<a href='B:620 2:25'>2,25</a>), garaia denean eta ez denean berri ona hots eginez (<a href='B:620 4:2-5'>4,2-5</a>). <p/>Aipagarria da atal berezi bezala 2,11-13ko gorazarrea. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra, esker ona eta leialtasunerako deia (<a href='B:620 1:1-18'>1,1-18</a>). <br/>• —Jesu Kristoren soldadu on bezala jokatu (<a href='B:620 2:1-13'>2,1-13</a>). <br/>• —Artzain arduratsu eta frogatua (<a href='B:620 2:14-4:5'>2,14—4,5</a>). <br/>• —Pauloren egoeraz berriak eta Timoteori aginduak (<a href='B:620 4:6-18'>4,6-18</a>). <br/>• —Azken agurrak (<a href='B:620 4:19-22'>4,19-22</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Gutunaren ustezko hartzailea, Tito, jatorriz jentila zen (Ga <a href='B:550 2:3'>2,3</a>) eta Paulok konbertitu zuen (<a href='B:630 1:4'>1,4</a>). Antiokiako eliz elkartekidea zen, eta Paulori lagunduz joan zen Jerusalemgo biltzarrera (Ga <a href='B:550 2:1'>2,1</a>). Paulok eginkizun zaila eman zion Korinton, baina jakin zuen ongi burutzen (2 Ko <a href='B:540 2:13'>2,13</a>; <a href='B:540 7:13-16'>7,13-16</a>; <a href='B:540 8:6'>8,6</a>; <a href='B:540 12:18'>12,18</a>). Urte batzuk geroago, Kretan aurkitzen dugu; hara idazten dio Paulok gutun hau (<a href='B:630 1:5'>1,5</a>). Apostolua hil baino lehentxeagotik, eta segur aski honek bidalita, Dalmaziara joan zen (2 Tm <a href='B:620 4:10'>4,10</a>). <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/><i>Titori gutuna</i> Timoteori egindako lehenaren antzekoa da. Idazleak Kretan utzi du Tito eliza antolatzeko. Hiri bakoitzean elkarte-arduradunak izendatu behar ditu. Lehenik, arduradun hauek zer-nolako dohainak eta jokaera behar dituzten erakusten dio (<a href='B:630 1:6-9'>1,6-9</a>). Egoera nahiko gaitzaren aurrean gertatuko da: sasimaisuak (<a href='B:630 1:10-16'>1,10-16</a>) eta alderdikeri sortzaileak (<a href='B:630 3:10'>3,10</a>) isildu eta zentzarazi behar ditu. Kristau bezala dituzten erantzukizunez jakinaren gainean jarri behar ditu Titok eliz elkarteko guztiak: gizon, emakume, zahar, gazte eta esklaboak (<a href='B:630 2:1-10'>2,1-10</a>). Agintariei obeditu, guztiekin bakean bizi eta egintza onetan lehenengoak izaten ikasi behar dute (<a href='B:630 3:14'>3,14</a>), Tito bera hitzez eta jokabidez eredu dutela (<a href='B:630 2:7-8'>2,7-8</a>). <p/>Gutunaren barruan Jainkoaren onginahizko salbamenari buruzko bi azalpen mamitsu ditugu aipagarri: <a href='B:630 2:11-14'>2,11-14</a> eta <a href='B:630 3:4-7'>3,4-7</a>. Bi pasarte hauen ondoan, aipatzekoa da agurra ere (<a href='B:630 1:1-4'>1,1-4</a>), salbamenaren eta apostolutzaren teologia osoa baitago bertan bildua. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:630 1:1-4'>1,1-4</a>). <br/>• —Eliz elkarteko arduradunak eta sasimaisuak (<a href='B:630 1:5-16'>1,5-16</a>). <br/>• —Sinestedunen betebeharrak (<a href='B:630 2:1-3:7'>2,1—3,7</a>). <br/>• —Titori burubideak eta azken agurra (<a href='B:630 3:8-15'>3,8-15</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Kolosarra zen Filemon, aberatsa, Paulok kristau egina (19). Pauloren lankide izan zen eta kristau-elkartearekiko eskuzabala (5-7). <p/>Jadanik zahartua eta preso zegoelarik idatzi zion gutuna Paulok, <i>Kolosarrei gutuna</i> idatzi zuen egoera eta garai bertsuetan (alderatu 9.10.13.23-24 eta Kol <a href='B:580 4:3'>4,3</a>.<a href='B:580 4:7'>7</a>.<a href='B:580 4:14'>14</a>). <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Onesimo esklaboak ihes egina zion Filemoni, beronekin gorabeheraren bat izan ondoren (18). Nola ez dakigula, Onesimok Paulorekin topo egiten du eta honek kristau bihurtzen (10). Paulok berekin eduki nahi zuen, baina ez du erabakirik hartu nahi nagusiaren baimenik gabe (13-14); horregatik, Filemoni bidaltzen dio Onesimo, gutuntxo honekin batera, esklaboa «anaia maite» bezala ez ezik (16), Paulo bera bezala hartzeko erregutuz (17). Ez dio ageri-agerian esklaboari askatasuna emateko eskatzen, baina ez du dudarik eskatutakoa baino gehiago egingo duela Filemonek (21). <p/>Pauloren asmoa gutunean ez da esklabotzari buruzko irakaspena bere zabalean ematea, kasu berezi bat konpontzea baizik. Baina ikusmolde guztiz berria azaltzen digu gai honetan, azkenean esklabotzaren gaitzespena ekarriko duen ikusmoldea: «ez da jadanik bereizketarik juduaren eta judu ez denaren artean, esklaboaren eta librearen artean, gizonezkoaren eta emakumezkoaren artean, zuek guztiok bat baitzarete Kristo Jesusengan» (Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>); beraz, gizaki guztiak berdinak gara Jainkoaren aurrean. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (1-3). <br/>• —Filemonen maitasuna eta sinesmena (4-7). <br/>• —Paulo, Onesimo esklaboaren alde mesede eske (8-22). <br/>• —Azken agurra (23-25).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Idazki honetaz zehaztasun historikorik ez daukagu. Pauloren gutunen bilduman sartu izan bada ere, kristautasunaren lehen mendeetatik konturatu ziren ez zela Pauloren beste idazlanak bezalakoa: literatur arrazoiengatik eta teologiagatik. Idazlearen datu segururik ere ez daukagu: bigarren belaunaldiko kristaua da, jatorriz judua seguruenik, baina kultura grekoaz ere jabetua eta Liburu Santuak sakon ezagutzen dituena. Idazkia Paulorena ez den arren, haren inguru edo tradizioari loturik ikusi ohi da. Luterok Apolo (Eg <a href='B:510 18:24-28'>18,24-28</a>) proposatu zuen gutunaren egiletzat; hipotesia sinesgarria da, inolako froga zehatzik ez dagoen arren. <p/>Hebrearren erlijio-gaiak asko erabiltzen dituelako, jatorriz judu zirenek osatzen zuten kristau-komunitateren bati idatzia izango zela pentsatu zen; horregatik ezarri zitzaion <i>Hebrearrei gutuna</i> izenburutzat; baina hau ere ez dago argi jakiterik. Dirudienez 80-90 urte inguruan idatzia da. <p/>Idazlan edo sermoi hau egoera zaila bizi zuen kristau-elkarte bati idatzia dago. Bigarren belaunaldiko kristauak krisi berezia jasaten ari ziren: zabarkeria (<a href='B:650 2:3'>2,3</a>), salbazioaren estimu eskasa, komunitatearen bilerak uzteko joera (<a href='B:650 10:25'>10,25</a>). Idazleak larritzat hartzen du egoera, fedean hozteko (<a href='B:650 3:12'>3,12</a>) edo fedea ukatzeko (<a href='B:650 6:4-6'>6,4-6</a>) arriskua ikusten baitu. <p/>Idazlanak, gutuntzat hartua izan bada ere, komunitate bati bidalitako homilia baten antz gehiago du. <p/><h4>Idazkiaren hari nagusiak</h4> <p/>Bi hari nagusi bereiz genitzake idazlanean elkarrekin nahasturik: bata, doktrina-alderdia lantzen duena (<a href='B:650 1:1-4'>1,1-4</a>; <a href='B:650 2:5-18'>2,5-18</a>; <a href='B:650 4:15-5:10'>4,15—5,10</a>; <a href='B:650 7:1-10:18'>7,1—10,18</a>; <a href='B:650 12:18-24'>12,18-24</a>); bestea, aholku- edo erregu-gisakoa (<a href='B:650 2:1-4'>2,1-4</a>; <a href='B:650 3:7-4:13'>3,7—4,13</a>; <a href='B:650 5:11-6:12'>5,11—6,12</a>; <a href='B:650 10:19-39'>10,19-39</a>). Fedean eta itxaropenean gogoberotzeko, Kristoren misterioa bere sakonean argitu nahi die kristauei. <p/>Bost zati handitan dago banatua: <p/>Lehenengoan (<a href='B:650 1:5-2:18'>1,5—2,18</a>), Kristoren, Jainkoaren Semearen, duintasuna azpimarratzen da, zerbitzari huts diren aingeruena baino handiagoa dela esanez. Bigarrenean (<a href='B:650 3:1-5:10'>3,1—5,10</a>), Kristoren apaizgoaren bikaintasuna aldarrikatzen du egileak; Moises eta Jesus alderatzen ditu, Jesusen bitartekotza Moisesenaren gainetik jarriz; Jesus da apaiz nagusia, Jainkoari dagozkionetan fidagarria eta gizakiarekiko errukitsua. Hirugarren zatiak (<a href='B:650 5:11-10:39'>5,11—10,39</a>), zatirik zabalen eta nagusienak, Kristoren apaizgoaren alde bereziak aztertzen ditu: antzinako israeldar apaizgoa eta Kristoren apaizgo berria, kultu zaharra eta Kristok inauguratutako kultu berria alderatzen dira; benetako kultua, Jesusek bere bizia maitasunez opari eskainiz burututakoa da; honek bakarrik lor dezake egiazko berrikuntza. Laugarren zatiak (<a href='B:650 11:1-12:13'>11,1—12,13</a>) kristau-bizitzaren oinarrizko bi alderdiz dihardu: fedeaz eta iraupenaz; horretara eragiteko, salbamen-historiako hainbat testigu aipatzen ditu. Bosgarren zatiak (<a href='B:650 12:14-13:19'>12,14—13,19</a>) kristau-jokabideak dituen bi alderdiak gogoratzen dizkigu: bai Jainkoaren aurrean, bai senideen aurrean izan behar dugun jokabidea, beti ere Kristo eredu dugularik. <p/>Kristoren misterioa da idazki guztiaren muina. Hori azaltzeko, apaizgo eta kultuaren hiztegiaz baliatzen da idazlea. Kristok, Jainkoaren Semeak, apaiz bezala betetzen du bere salbamen-egintza. Salbamen-egintza hori Jesusek, apaiz nagusiak, bere burua opari eskaintzen duenean iristen da bere gailurrera; misterio honek batean biltzen ditu Jesusen sufrimendua, heriotza, piztuera, zeruetara igotzea eta haren betiko bitartekotza. Horrela, Kristo Itun Berriko apaiz-bitarteko eta senide gaituen gizaki guztiontzat salbamen-iturri bihurtu da. <p/>Kultu-giroko eskema honen barruan, idazlan honek, I.Z.eko eta I.B.ko salbamen-bideak aurrez aurre jartzen ditu: Jesusen apaizgoaren eta kultu berriaren nagusitasuna eta baliotasuna azpimarratzen ditu. Kristoren odolak bakarrik burutu dezake gizakiaren eta Jainkoaren arteko itun berria, Kristoren odolak bakarrik berri dezake gizakia (<a href='B:650 9:11-15'>9,11-15</a>). I.Z.ean ongi ezagunak diren hitz eta ideiak erabiltzen ditu, hala nola, ituna, kultua, apaizgoa, sakrifizioa… Baina errealitate hauek guztiek, Jesu Kristori aplikatuz gero, esanahi guztiz berriak hartzen dituzte eta eduki berriak adierazten. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Sarrera (<a href='B:650 1:1-4'>1,1-4</a>). <br/>• —Kristo aingeruen gainetik (<a href='B:650 1:5-2:18'>1,5—2,18</a>). <br/>• —Kristo apaiz nagusi fidagarri eta errukitsu (<a href='B:650 3:1-5:10'>3,1—5,10</a>). <br/>• —Jesu Kristo, Itun Berriko apaiz nagusia (<a href='B:650 5:11-10:39'>5,11—10,39</a>). <br/>• —Fedea eta iraupena (<a href='B:650 11:1-12:13'>11,1—12,13</a>). <br/>• —Kristoren opariaren fruituak kristau-bizitzan (<a href='B:650 12:14-13:19'>12,14—13,19</a>). <br/>• —Azken gurariak eta agurrak (<a href='B:650 13:20-25'>13,20-25</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>«Santiago, Jainkoaren eta Jesu Kristo Jaunaren zerbitzaria» bezala ageri zaigu egilea (<a href='B:660 1:1'>1,1</a>). Seguruenik, ez da Hamabi Apostoluen zerrendan agertzen diren bi Santiago haietakoa. Badaiteke, ordea, «Jaunaren anaien» taldeko zen (Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a>; <a href='B:480 15:40'>15,40</a>) eta Jerusalemgo elkartearen buru bezala azaltzen den Santiago izatea (Eg <a href='B:510 12:17'>12,17</a>; <a href='B:510 15:13'>15,13</a>; <a href='B:510 21:17-18'>21,17-18</a>; Ga <a href='B:550 1:19'>1,19</a>; <a href='B:550 2:12'>2,12</a>); ez da, ordea, segurua. Askok uste du Santiagoren irakatsien tradizioa hartuz eta beraren izenaz eta aginpideaz baliatuz, beste norbaitek idatzia dela. <p/>Idazlana nori zuzendua den jakitea ere ez da erraza. «Atzerrian zabaldurik dagoen Jainkoaren herriko guztiei» dio agurrean. Ez dirudi eliz elkarte jakin bati idatzia denik, helenismoko kultur giroan bizi ziren kristau-komunitateei baizik. Horietan Pauloren irakaspena urrutiegi eraman dute, fedeari garrantzi handia emanez, baina berorren ondorio moralak ahaztuz (<a href='B:660 2:14-26'>2,14-26</a>); era berean, aberatsek behartsuak zapaldu egiten dituzte (<a href='B:660 2:5-7'>2,5-7</a>; <a href='B:660 5:1-6'>5,1-6</a>). Idazkia 80. hamarkadan kokatu ohi da. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gutun bezala azaltzen bada ere, homilia edo katekesi antzeko idazlana da. Ez du Pauloren edo Joanen idazkien teologia sakonik. Harritzekoa da lehen gizaldietako kristauen gairik nagusienak ez erabiltzea eta Jesu Kristoren heriotza-piztueren aipamenik ere ez egitea. Bi aldiz bakarrik aipatzen du Jesu Kristo. Gutunak I.Z.eko profeta- eta jakinduri tradizioetan eta Jesusen irakaspenetan oinarrituriko mezu etikoa dakar gehienbat. <p/>Egitura handirik ez duen testu honen punturik nagusienak aipatuko ditugu: <p/>1. Bereizkeriarik ez egitea (<a href='B:660 2:1-13'>2,1-13</a>): Zorrotz eta hizkera biziz adierazten du norbait honelakoa edo bestelakoa izateagatik bereiztea fedearen aurka doala. <p/>2. Fedea eta egintzak (<a href='B:660 2:14-26'>2,14-26</a>; ik. <a href='B:660 1:22-25'>1,22-25</a>.<a href='B:660 1:27'>27</a>): Idazki honen punturik nagusiena hauxe dugu. Fedeak, egiazkoa izateko, egintzak behar ditu lagun; egintzarik gabeko fedea hila da, hutsa da. Jainkoaren mezua, entzun eta bete egin behar da. Hau argitzeko, katekista trebe bezala, irudi eta alegia xumeez eta I.Z.eko zenbait pertsonaiaren adibidez baliatzen da. <p/>3. Mihia hezi beharra (<a href='B:660 3:1-12'>3,1-12</a>; ik. <a href='B:660 1:19-20'>1,19-20</a>.<a href='B:660 1:26'>26</a>): Beste gai askotarako bezala, hemen ere I.Z.eko jakinduri liburuetatik hartzen du ikasbidea. <p/>4. Egiazko jakinduria (<a href='B:660 1:5-8'>1,5-8</a>; <a href='B:660 3:13-18'>3,13-18</a>): Goiko jakinduria eta lurrekoa bereizten ditu. Goikoa bere maitasunezko fruituez ezagutzen da; Jainkoaren dohaina da, konfiantza osoz egindako otoitzaz lortzen dena. <p/>5. Aberatsen aurkako mehatxuak (<a href='B:660 5:1-6'>5,1-6</a>; ik. <a href='B:660 2:7'>2,7</a>; <a href='B:660 4:13-17'>4,13-17</a>): Aberatsen aurka jardunaldi gogorra egiten du, aberastasunak segurtasun faltsua sortzen duela eta behartsuen gupidarik ez duela salatuz. <p/>Antzeko beste zenbait gai ere badarabiltza gutunak logika handirik gabe nahasturik. <p/>Dena den, idazlan honetan gizarte-justiziaren ardura begi-bistakoa da; agian, ardura horixe du bere alderik nabarmenena. Fedea eta bizitza, lagun hurkoarekiko maitasuna batik bat, elkarrengandik banaezinak direla azpimarratzen du. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:660 1:1'>1,1</a>). <br/>• —Probaldietan sendo iraun. Tentaldia (<a href='B:660 1:2-18'>1,2-18</a>). <br/>• —Hitza entzun eta bete (<a href='B:660 1:19-27'>1,19-27</a>). <br/>• —Sinesmenak bereizkeriarik ez. Fedea eta egintzak (<a href='B:660 2:1-26'>2,1-26</a>). <br/>• —Mihia hezi. Goiko jakinduria (<a href='B:660 3:1-18'>3,1-18</a>). <br/>• —Jaunaren menpean jarri. Bat bakarra epailea (<a href='B:660 4:1-12'>4,1-12</a>). <br/>• —Harropuzkeriaren aurka. Aberatsen aurka (<a href='B:660 4:13-5:6'>4,13—5,6</a>). <br/>• —Pazientzia. Otoitza (<a href='B:660 5:7-20'>5,7-20</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Hemeretzigarren mendea arte tradizioak Pedrorena bezala hartu izan du gutun hau. «Pedrok, Jesu Kristoren apostolu honek» (<a href='B:670 1:1'>1,1</a>) dio gutunaren hasieran; azken aldera, berriz, «Silvanoren eskuz idatzi dizuet gutun labur hau» (<a href='B:670 5:12'>5,12</a>). «Babilonia» izeneko hiritik bidalia da gutuna; seguruenik, Erroma, inperioko hiriburua, adierazteko sinboloa da, <i>Apokalipsian</i> bezala. Askoren iritziz, Pedrok idatzia bada, Silvanoren laguntza nabarmena izan behar zuen, bai hizkera aldetik, bai doktrina-adierazpenaren aldetik. Gaur egun, ordea, iritzirik zabalena hauxe da: Pedroren eskola edo tradizioko kristau batek idatzi zuela, Pedroren martiritzaren ondoren. Bada, hala ere, antzinako iritziari eusten dionik, idazkia Neronen pertsekuzioan (K.o. 64. urtean) kokatzen duelarik. <p/>Asia Txikiko eliz elkarteei idatzia da. Gehienbat, jentilen artetik sorturiko elkarteak ziren eta gizarte-maila apalekoak. Egoera nahiko zail eta arriskutsuan, probaldiak sufritu beharrean (<a href='B:670 1:6'>1,6</a>) eta erasopean aurkitzen ziren, agian inguruko gizarte paganoak onartzen ez zituelako. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Bataioari buruzko kultu- eta katekesi gaietan oso sustraitua dagoen gutuna da, jendaurrean, kultu-batzarretan, irakurtzeko egina. Atal batzuek garai hartan erabiltzen ziren bataio-liturgiako gorazarre eta fede-aitormenak dirudite (<a href='B:670 1:3-5'>1,3-5</a>.<a href='B:670 1:18-21'>18-21</a>; <a href='B:670 2:21-25'>2,21-25</a>; <a href='B:670 3:18-22'>3,18-22</a>). <p/>Gutunaren edukia, bi kristologi testu hauetan hezurmamitzen da: <a href='B:670 2:21-25'>2,21-25</a> eta 3,18-22an. Fede-aitormen horretatik ongi ulertzen da fededunak zergatik <p/>—salbamena uste osoz itxaron behar duen: <a href='B:670 1:3-12'>1,3-12</a>; <a href='B:670 3:5-15'>3,5-15</a>; <a href='B:670 5:10-11'>5,10-11</a>; <p/>—edozein gizarte-egoeratan biziera santua eraman behar duen: <a href='B:670 1:13-3:17'>1,13—3,17</a>; <a href='B:670 4:1-11'>4,1-11</a>; <a href='B:670 5:1-4'>5,1-4</a>; <p/>—edozein eratako sufrimendu eta zailtasunetan ez duen atzera egin behar: <a href='B:670 3:8-17'>3,8-17</a>; <a href='B:670 4:12-19'>4,12-19</a>. <p/>Kristoren nekaldia gutunaren atal garrantzitsuenetan azaltzen denez, berau izan daiteke gutunaren doktrina ulertzeko giltza: Kristoren nekaldiaren azkena ez da heriotza, bizia baizik (<a href='B:670 3:18'>3,18</a>; <a href='B:670 4:6'>4,6</a>); beraz, itxaropen segurua sortzen du, poza darion itxaropena, ekintzaile eta erakarlea. «Egon beti prest zuen itxaropenaren arrazoia eskatzen dizuenari erantzuna emateko» (<a href='B:670 3:15'>3,15</a>) delako aholkua da inportanteena gutunean eta adierazkorrenetakoa ere bai I.B. guztian. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra eta esker ona (<a href='B:670 1:1-5'>1,1-5</a>). <br/>• —Salbamena eta biziera berria (<a href='B:670 1:6-2:3'>1,6—2,3</a>). <br/>• —Kristoren gain eraikiak (<a href='B:670 2:4-10'>2,4-10</a>). <br/>• —Gizarteko harremanak (<a href='B:670 2:11-3:12'>2,11—3,12</a>). <br/>• —Probaldi eta sufrimenduen aurrean (<a href='B:670 3:13-4:19'>3,13—4,19</a>). <br/>• —Elkarte-bizitzako betebeharrak (<a href='B:670 5:1-11'>5,1-11</a>). <br/>• —Azken agurrak (<a href='B:670 5:12-14'>5,12-14</a>).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Hasieratik, «Simon Pedro» bezala aurkezten da idazlea; gaur egun, ordea, ia denek beranduagokotzat jotzen dute gutuna. Idazkeraz eta doktrinaz, <i>Pedroren Lehen Gutunarekin</i> alde handiak ditu. Baina, batez ere, <i>Judasen gutunarekin</i> —hau lehen mendeko azken urtetakoa izanik— duen erlazio estuagatik, egilea ezin izan daiteke lehen kristau-belaunaldikoa (konparatu <a href='B:680 2:1-22'>2,1-22</a> eta Ju <a href='B:720 1:4-16'>4-16</a>). Seguruenik, kultura grekoan hezitako judu-kristaua zen, Pedroren bizitza eta katekesia ongi ezagutzen zituena. Pedroren izenpean jarriz, idatzitakoa apostoluaren irakatsietatik hartu zuela adierazi nahi zuen. Dirudienez, I.B.ko idazki berriena da, II. mendeko lehen aldikoa. <p/>Norentzat idatzia izan zen ere ez da garbi azaltzen: «gurea bezain fede baliotsua iritsi duzuenoi». Testua aztertuz, badirudi judu-jatorriko kristauak zirela hartzaileak, kultura grekoaren eragin dezentea zutenak. Horien artean sasimaisu batzuk azaldu dira, beren irakatsi eta jokabideez kristau-elkartea hondatzeko zorian jartzen dutenak. Ez da erraza zehazten zein diren berorien pentsaera eta iritzi okerrak. Gainera, Kristoren etorrera atzeratzen zelako kezkaturik ageri dira komunitate horiek. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Gutun honek «testamentu-gutun» baten itxura du. Idazleak azken gomendioak ematen dizkie beretarrei. Gomendioen helburua, datozkien arriskuez ohartaraziz, eliz elkartekoei batasunean iraunaraztea da. Horretarako, Jainkoak lehen zer egin dien gogorarazten die eta gerora ere horrela jokatuko duen segurtasuna ematen. <p/>Idazleak, garaiko irakaspen faltsuek kristau-elkartea desegiteko duten arriskua ikusiz (<a href='B:680 2:1-22'>2,1-22</a>; <a href='B:680 3:17'>3,17</a>), kristauen oinarrizko ondasuna, fedea (<a href='B:680 1:1'>1,1</a>.<a href='B:680 1:5'>5</a>) eta Kristoren ezagutza (<a href='B:680 1:2'>1,2</a>.<a href='B:680 1:5'>5</a>.<a href='B:680 1:8'>8</a>; <a href='B:680 2:20-21'>2,20-21</a>; <a href='B:680 3:18'>3,18</a>), finkatu nahi du. <p/>Gainera, Kristoren etorrerak luzatzen zuelako kezkaturik dauden kristauei, zertan kezkaturik ez dutela esaten die, Jauna pazientziaz ari baita jokatzen; baina ustekabean etorriko da Jauna eta «lurra bere egintza guztiekin agerian geldituko da Jainkoaren epairako» (<a href='B:680 3:3-14'>3,3-14</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (<a href='B:680 1:1-2'>1,1-2</a>). <br/>• —Kristau-bokazioan sendo irauteko aholkua (<a href='B:680 1:3-11'>1,3-11</a>). <br/>• —Kristoren, apostoluen eta profeten hitzak (<a href='B:680 1:12-21'>1,12-21</a>). <br/>• —Sasimaisuen aurka (<a href='B:680 2:1-22'>2,1-22</a>). <br/>• —Jaunaren etorreraz (<a href='B:680 3:1-10'>3,1-10</a>). <br/>• —Bizitza santurako deia (<a href='B:680 3:11-18'>3,11-18</a>).


introduction:
 <p/><b>JOANEN GUTUNAK</b> <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatziak</h4> <p/>Kristau-tradizioak Joani egozten dizkion hiru gutun hauek, <i>Apokalipsia</i> bezala, laugarren ebanjelioaren tradizio berekoak dira —hizkuntzaz eta pentsamoldez ere oso antzekoak—, baina ez du esan nahi pertsona berak idatziak direnik. Litekeena da, ordea, ebanjelioaren azken idazketa egin zuena bera izatea gutun hauen idazlea ere. <p/>Joandar komunitateko kideei idatziak izan ziren K.o. 100. urte inguruan. Lehen gutuna, luzeena, beste biak baino beranduago idatzi zela uste da. Gainera, lehenak ez du gutun-itxurarik forma aldetik, ez du igorlerik, ez hartzailerik, ez agurrik zehatz aipatzen. Bigarrena eliz elkarte bati zuzenduriko gutuna da, eta hirugarrena Gaio delako bati. <p/>Sumatzen denez, bazen komunitate hartan doktrina-gatazkarik (Jesusen benetako izaerari buruzko zalantzarik), jatorrizko mezuarekiko desbiderapenik (antikristoak, sasiprofetak) edo elkar bizitzan arazorik (maitasunik eza, alegia). <p/><h4>Gutunen hari nagusiak</h4> <p/>Lehena da mezu teologiko sakon eta garatuena duena. Halere, ez du ematen idazleak gutuna idazterakoan aurretiazko plan zehatz bati jarraitu dionik. Oinarrian gai desberdinak ditugu (argia eta iluna, gezurra eta egia, bekatua eta barkamena, Espiritua eta ezagutza, Jainkoaren agindua —maitasunarena batik bat—, sinesmena eta mundua, antikristoa…); gero bi gai nagusiren inguruan ardazten da idazkia: fede-aukera sakona Jesus Jaunari buruz eta elkarrekiko maitasun-bizitza (<a href='B:690 3:23-24'>3,23-24</a>). <p/>2,18-19an esaten denez, antikristo asko agertu da dagoeneko, komunitate barrutik hain zuzen ere, eta 4,1ean sasiprofetak aipatzen dira. Jatorrizko doktrinaren nahasle horien aurka kontuz ibiltzeko ohartarazten ditu sinestedunak, fedean sendo eta zintzo irauteko. <p/>Bigarren gutunean ere engainatzaile eta antikristoekin kontuz ibiltzeko aholkua errepikatzen da, eta elkar maitatzeko agindua gogorarazten bereziki. <p/>Hirugarrenean, Gaio goraipatzen du fede-senideei emaniko laguntzagatik, eta Diotrefes kritikatzen bere handizalekeriagatik eta apostoluak bidalitako predikari ibiltarien aurkako jarreragatik. <p/><b>JOANEN LEHEN GUTUNA


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/>Idazleak Santiagoren anaia dela esaten du (1), hau da, Jerusalemgo kristau-elkartearen buru izandako Santiagorena (ik. <i>Santiagoren Gutunari Sarrera</i>). Beraz, Jesusen ahaide bezala ebanjelioetan aipatzen den Judas izango litzateke (Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a>). Baina, hori ez da inolaz ere onargarria. Gutuna, seguruenik, Santiagoren eskola edo tradiziotik gertu zegoen judu-kristauren batek idatzia da, I. mendearen azken aldera. <p/>Hartzaileei buruz ere ez dugu argitasunik, gutunean zehaztasunik gabe adieraziak baitaude. Judu-tradizioan ongi erroturik zeuden kristauak dirudite, garaiko apokalipsi-literatura ezagutzen zutenak eta kristau-elkartea kanpoko eta barruko arriskuetatik kutsatu gabe zaindu nahi zutenak. Arriskuak elkartean sartu diren sasimaisuengandik datoz. Gutunak ez du argi erakusten zein ziren beraien iritzi okerrak; egileak beren jokaera ustelagatik gaitzesten ditu batik bat. <p/><h4>Gutunaren hari nagusiak</h4> <p/>Azpikeriaz kristau-elkartean sartu eta fedea arriskuan jartzen duten sasimaisuen aurkako salaketa gogorra egiten du gutunak. Apostoluengandik jasotako irakaspenari tinko eustera eragin nahi die kristauei, sasimaisuen lilurapean erori gabe. Zalantzan dabiltzanak salatu eta beste horiekin kontuz ibili behar dute. <p/>Sasimaisu horien aurrean azti ibil daitezen, I.Z.eko zigor-adibideak eta Biblian ez dauden judu-tradizioko etsenplu batzuk aipatzen ditu. <p/>Azkenik, otoitzera eta iraupenera gonbidatzen ditu. Gutuna, azken agurrik gabe, doxologia eder batez bukatzen da. <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Agurra (1-2). <br/>• —Gutunaren arrazoia: sasimaisuak (3-16). <br/>• —Elkarteari oharpenak eta gomendioak (17-23). <br/>• —Azkena: Aintza Jainko bakarrari (24-25).


introduction:
 <p/><b>SARRERA</b> <p/><h4>Nork eta norentzat idatzia</h4> <p/><i>Apokalipsi</i> hitzak <i>agerpen</i> esan nahi du, estalkia kendu eta zerbaiten atzean dagoen misterioa azaltzea; apokalipsia errebelazioa da, ezkutuko zerbaiten azalpena. K.a. II. mendetik K.o. II.era garatu zen pentsamolde eta literatura apokaliptikoa, lehenik juduen eta gero kristauen artean. Literatura honen ordezkari nagusia I.Z.ean <i>Daniel</i> liburua da, baina tankera honetako idazki asko sortu zen kristau-aroaren hasiera inguruan. Lotura handia du literatura profetikoarekin, baina apokaliptika historiaren azkenari dagokio; orduan Jainkoaren salbamen-asmoa garaile aterako da, kontrako etsai guztiak suntsitu ondoren. Forma aldetik, beronen bereizgarri nagusiak sinbolismoaren ugaritasuna eta garrantzia izan litezke; honelako idazkietan dena sinbolo bidez adierazten da (zenbakiak, koloreak, piztiak… ) eta hauen esanahia argitu beharra dago mezua ulertzeko. <p/>Joanen <i>Apokalipsiak</i> ere etorkizunerako iragartzen du Jesus piztuaren erreinuaren aintzazko agerpena eta erruz erabiltzen du honelako idazkietan ohikoa den sinbolismoa. Baina era berean <i>Apokalipsiak</i> salbamenaren eta Jesus Jaunaren garaipenaren gaurkotasuna azpimarratzen du (ik. <a href='B:730 12:11'>12,11</a>). Izan ere, Jesusen Pazkoak errotik aldatu du historiaren kristau-ikuspegia, azken garaipena etorkizunean baino gehiago iraganean baitago kokatua, eta kristau-elkarteak aldian aldiko egoeratan egiazta dezake «hila izan den Bildotsak eskuratu duela garaipena» (<a href='B:730 5:5'>5,5</a>). <p/>Oro har, pertsekuzio-garai eta egoera larrietan herriaren itxaropena sendotzea zen idazki apokaliptikoen helburua. Hona nola aurkezten zaigun Joan, liburuaren egilea: Jesusen lekuko gisa, beraren testigantza egiteagatik erbesteratua eta mezu-hartzaileekin «atsekabean eta itxaropenean kideko» (<a href='B:730 1:9'>1,9</a>). <p/>Tradizioan liburu hau Joan apostoluari egozten zaio, eta badu loturarik 4. ebanjelioarekin eta Joanen gutunekin, baina honek ez du esan nahi Joanek berak pertsonalki idatzi zuenik. Izan ere, liburu hau, I. mendearen amaiera aldera, Domiziano enperadorearen garaian, Joan apostoluaren eskola edo komunitateko kideren batek idatzia da. Eta idatzi, egoera estu eta larria jasaten ari zen komunitateren batentzat idatzi ere; egoera larria, bai kanpotiko —Erromako inperioaren, itsasotik datorren «piztia»-ren— eraso eta pertsekuzioengatik, baita komunitate barneko desbideratzaileengatik ere. Beraz, ugari diren sinboloak ulertzeko, garai hartako historiaren argitan jokatu beharra dago. <p/><h4>Liburuaren hari nagusiak</h4> <p/>Liburu misteriotsua da, argitu beharreko sinbolo eta enigmaz betea, agian egoera politiko bereziak hitz-erdika idaztea eskatzen zuelako, kristau zintzoek bakarrik uler zezaketen moduan, alegia. Sinbolo hauetariko gehienek I.Z.ean dute jatorria, nahiz eta beste judu-tradizio batzuk eta naturako elementuak ere hartzen diren horretarako. <p/>Egitura sinplea du. Sarreraren ondoren, gorputz nagusia garbi banatua dago bi zatitan, 1,19an esanaren haritik: «Dagoeneko badena» (<a href='B:730 1:9-3:22'>1,9—3,22</a>) eta «Geroago gertatzekoa» (<a href='B:730 4:1-22:21'>4,1—22,21</a>). <p/>Lehenik, Jesus Jaunaren agerpena eskaintzen du, «hilik egon baina orain bizirik dagoenaren» etorrera iragarriz (1. kap.). Ondoren (2—3 kap.ak), Joanek, gutun modura, Jaunaren partetik Asia Txikiko zazpi eliz elkarteei zuzenduriko profeta-mezua dator. Eliza hauen barne-egoera, heresiaren aurrean duten jarrera batik bat, aztertzen da, eta Jaunak, bakoitzaren jokabidearen arabera, txalotu eta adore ematen die edota errieta eta konbertsiorako deia egiten. <p/>Bigarren zatia —bereziki apokaliptikoa dena— Jainkoaren tronuaren ikuskariarekin hasten da, eta tronuaren aurrean garatzen den zeruko liturgiarekin (4. kap.). Ikuskariak lurrean pertsegiturik dagoen eliz elkartearen aintzazko irudia aurkezten du nolabait. Zeruko liturgia horretako gorazarre eta garaipen-kantuak ez dira isilduko liburu osoan zehar. Ondoren, Jesus berpiztuak, «heriotzaren bidez garaipena lortu duen Bildotsak», giza historiarekiko Jainkoaren salbamen-asmoa barnean duen liburua hartzen du, eta beronen burutzapenari ekiten dio liburuaren zazpi zigiluak banan-banan irekiz (<a href='B:730 5:1-8:5'>5,1—8,5</a>). Herensugeari eta honen piztiei jarraituz Bildotsaren aurka ariko direnek zigorra izango dute (<a href='B:730 8:6-11:16'>8,6—11,16</a>; <a href='B:730 12:1-13'>12—13</a>; <a href='B:730 14:6-20'>14,6-20</a>; <a href='B:730 15:5-16:21'>15,5—16,21</a>). Erantzule nagusiena Erroma izango da, «emagaldu handia» (<a href='B:730 17:1'>17,1</a>), «Babilonia handia» (<a href='B:730 17:5'>17,5</a>); ezinbestean hondatuko da hori (<a href='B:730 18:1-3'>18,1-3</a>), zeruraino pilatu baititu bere bekatuak (<a href='B:730 18:3'>18,3</a>.<a href='B:730 18:7-24'>7-24</a>). <p/>Bildotsari jarraitzen diotenek, kosta ahala kosta, hitza hots egingo dute (<a href='B:730 10:8-11'>10,8-11</a>), eta horiek goratuko dute Jainkoa, beronen epaiaren lekuko izanez (<a href='B:730 11:17-18'>11,17-18</a>); bekokian idatzia Bildotsaren eta honen Aitaren izena eramango dute (<a href='B:730 14:1-5'>14,1-5</a>), kantika abestuko dute (<a href='B:730 15:1-4'>15,1-4</a>), eta Bildotsaren ezteietara gonbidatuak izango dira (<a href='B:730 19:1-10'>19,1-10</a>). <p/>Azken borroka, erabakiorra, Jesusen eta Satanasen artean izango da, Satanas erabat gaitzetsia eta hondatua gertatuko delarik (<a href='B:730 19:11-20:10'>19,11—20,10</a>). Azkenean, zeru-lur berriak sortuko dira eta gizadia Jerusalem berri, Jainkoaren bizi eta maitasunaz argitua, bihurtuko da behin betiko (21—22). <p/>Laburbilduz, <i>Apokalipsiak</i> une jakin bateko eta historialdi guztietarako bere izaera eta bizi-konpromisoaren interpretazio teologikoa eskaintzen dio kristau-elkarteari; batez ere, fedean eta leialtasunean sendo irauteko behar duen adorearen oinarria azaltzen dio: Kristok, bere Pazko-misterioaren bidez, lortua du funtsean gaitzaren —eta bere burua jainkotu nahi duen edozein botereren— kontrako behin betiko garaipena. <p/><i>Apokalipsia,</i> goitik behera, itxaropen- eta garaitzapen-mezua da, liburuaren bukaerako erregu-oihuak adierazten duen bezala: «Zatoz, Jesus Jauna!» (<a href='B:730 22:21'>22,21</a>). <p/><b>Eskema</b> <p/>• —Hitzaurrea (<a href='B:730 1:1-8'>1,1-8</a>). <br/>• —Dagoeneko badena (<a href='B:730 1:9-3:22'>1,9—3,22</a>). <br/>• —Geroago gertatzekoa (<a href='B:730 4:1-22:21'>4,1—22,21</a>).


introduction:
<div class="copyright"><h1>Elizen Arteko Biblia (EAB)</h1> <p>Se trata de la traducción de la Biblia en lengua Vasca, Euskera, auspiciada por la Sociedad Bíblica. La Traducción fue llevada a cabo por un equipo interconfesional de biblistas según las normas de cooperación para las traducciones bíblicas suscritas por las Sociedades Bíblicas Unidas y la Iglesia Católica.</p> <p>Es una traducción de nivel medio alto en Euskera Batua, la lengua estandarizada por la Académia de la Lengua Vasca. Esta biblia se edita en edición interconfesional con los libros Deuterocanónicos entre el Antiguo y el Nuevo Testamento.</p></div>


