# commentaries

marker: [3]
text:
<em>debekatu egin baitidate: </em>Honela ere uler daiteke: <em>atxiloturik bainago </em>(ik. <a href='B:300 20:1-2'>20,1-2</a>).


marker: [6]
text:
<em>hori guztia: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>haren esanera </em>gehitzen du.


marker: [8]
text:
<em>ondorengo inor: </em>Izatez, Joiakimen semea, Jekonias (ik. <a href='B:300 37:1'>37,1</a>) izango da errege, baina hiru hilabetez bakarrik. <em>ehortzi gabe: </em>Ik. <a href='B:300 8:2'>8,2</a> oh.


marker: ⓝ
text:
Otoitz egiozu 42,2; 1 Erg <a href='B:110 13:6'>13,6</a>; 2 Erg <a href='B:120 19:4'>19,4</a>. Ik. <a href='B:120 7:16'>7,16</a>+.


marker: [3]
text:
<em>gudalburuak: </em>Tx.eko testua iluna da. Babiloniar funtzionarioen izenak eta tituluak ez dira seguruak, eta ez datoz bat 13. tx.ean ematen direnekin.


marker: [1]
text:
<em>Rama: </em>Ik. <a href='B:300 31:15'>31,15</a> oh. Jeremiasen zoriari buruzko kontakizunak nahasiak dira. 39,11-14an esanaren arabera, Nebuzaradanek Jerusalemen hartu zuen Jeremias bere ardurapean; hemen, berriz, Raman, gatibuen artean, aurkitzen dugu.


marker: [2]
text:
<em>Nirekin… baduzu: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoa iluna da. <em>Gedalias: </em>Ik. <a href='B:300 26:24'>26,24</a> oh. Goi-funtzionarioen familiakoa zen.


marker: [1]
text:
<em>bizarra… zauriz beteta: </em>Dolu- eta nahigabe-zeinuak dira (ik. <a href='B:300 48:37'>48,37</a>; 2 Sm <a href='B:100 19:25'>19,25</a>; Is <a href='B:290 22:12'>22,12</a>). Ez da argi ikusten zein den erromesaldi honen arrazoia.


marker: [1]
text:
<em>Azariasek: </em>Grekozko itzulpenaren arabera (ik. <a href='B:300 43:2'>43,2</a>); hebreerazkoak <em>Jezaniasek </em>dio (ik. <a href='B:300 40:8'>40,8</a>).


marker: ⓗ
text:
Otoitz egiozu 37,3+. Lehen asko, orain gutxi Dt <a href='B:50 28:62'>28,62</a>; Dn gr <a href='B:341 3:37'>3,37</a>.


marker: [2]
text:
<em>garaitu egingo du Egipto: </em>Honela gertatu zen, hain zuzen, 568/567 urtealdian, Amasis Egiptoko faraoi zela.


marker: ⓙ
text:
Egiptori eraso 46,13; Ez <a href='B:330 29:19-20'>29,19-20</a>. heriotzarako dena <a href='B:330 15:2'>15,2</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Su emango die: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>Su emango diot </em>(Jaunak, alegia) dio.


marker: [4]
text:
<em>Heliopolisko: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Egipton dagoen Eguzki-etxeko </em>dio. <em>Heliopolis </em>Egiptoko <em>On </em>hiriaren grekozko izena zen; bertan jainko Eguzkiaren tenplu handi bat zegoen.


marker: [1]
text:
<em>Migdol, Tafnes: </em>Niloko deltaren ekialdeko hiriak dira. <em>Menfis: </em>Deltaren hegoaldean zegoen. <em>Patros eskualdea: </em>Egipto Garaia adierazten du (ik. Ez <a href='B:330 29:14'>29,14</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
Migdol 46,14; Ir <a href='B:20 14:2'>14,2</a>; Ez <a href='B:330 29:10'>29,10</a>; <a href='B:330 30:6'>30,6</a>. Tafnes eta Menfis 2,16+.


marker: ⓚ
text:
Bete egin behar omen dituzue 44,17; Am <a href='B:370 4:4-5'>4,4-5</a>. intsentsua eta isur-opariak 7,18; 19,13; So <a href='B:430 1:5'>1,5</a>. Ik. <a href='B:430 1:16'>1,16</a>+.


marker: ⓝ
text:
banaka batzuk bakarrik itzuliko 44,14; 51,50; Is <a href='B:290 11:11'>11,11</a>; <a href='B:290 27:13'>27,13</a>; Ez <a href='B:330 6:8'>6,8</a>.


marker: ⓐ
text:
froga bat eman 1 Sm <a href='B:90 2:34'>2,34</a>; 2 Erg <a href='B:120 19:29'>19,29</a>; <a href='B:120 20:9'>20,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>Hofra faraoia: </em>K.a. 570ean, babiloniarren inbasioa baino bi urte lehenago, Amasisek kendu zion erregetza Hofrari (ik. <a href='B:300 43:11'>43,11</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>Karkemix: </em>Gaur egungo Sirian zegoen, Turkiako mugatik hurbil. Bertan, asiriarren lagun joandako Neko faraoia garaitu zuen Nabukodonosorrek K.a. 605ean; garaipen horrek Siria eta Palestinako ateak zabaldu zizkion Nabukodonosorri.


marker: ⓖ
text:
Egiptorentzat 25,19+. Neko faraoia 2 Erg <a href='B:120 23:29'>23,29</a>; 2 Kro <a href='B:140 35:20'>35,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Galaad: </em>Ik. <a href='B:300 8:22'>8,22</a> oh. <em>Egiptoko herri: </em>H.h., <em>Neskatxa (Birjina) Egipto alaba; </em>herriaren pertsonifikazioa da (ik. <a href='B:300 4:11'>4,11</a>.<a href='B:300 4:31'>31</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
sendabelarren bila Galaadera 8,22; Has <a href='B:10 37:25'>37,25</a>. zuretzat ez erremediorik <a href='B:10 10:19'>10,19</a>+.


marker: [5]
text:
<em>idi sakratua: </em>Menfisko idi sakratua, Apis deitua; hiriko eta Egipto osoko indar babesleen sinbolo zen.


marker: ⓔ
text:
Egiptoren (eta herrien) eraberritzea 48,47; 49,6.39; Is <a href='B:290 19:19-25'>19,19-25</a>; Ez <a href='B:330 29:13-15'>29,13-15</a>. Ik. <a href='B:330 12:15'>12,15</a>+.


marker: [1]
text:
<em>filistearrak: </em>Palestinaren hegoaldeko kostaldean kokaturik zeuden; <em>Kretan </em>zuten jatorria (ik. 4. tx.). <em>eraso baino lehen: </em>Ez dakigu zein erasoz ari den; dena dela, ondoren iragartzen den erasoa iparraldetik dator, eta ez Egiptotik.


marker: ⓚ
text:
burusoil, gorputza urraturik 16,6+; Is <a href='B:290 3:24'>3,24</a>; Am <a href='B:370 8:10'>8,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Moab: </em>Itsaso Hilaren ekialdeko lurraldea da. Kap. honetako izen asko Is 15ean azaltzen dira (ik. Is <a href='B:290 15:1'>15,1</a> oh.). Kap.an zenbait hitz-joko nabarmen aurkitzen dugu; adib., <em>Hexbonen </em>eta <em>bideak prestatu </em>itzuli dugun hitzaren artean, eta <em>Madmen </em>eta <em>mutu gelditu </em>hitzen artean.


marker: [2]
text:
<em>basastoak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Aroer </em>dio (Moabeko hiria da Aroer).


marker: ⓑ
text:
zeure indarrean fidatu 17,5; Is <a href='B:290 2:22'>2,22</a>; Flp <a href='B:570 3:4'>3,4</a>. eta ondasunetan 49,4; Sal <a href='B:230 52:9'>52,9</a>; Es 11,28. Kemox 1 Erg <a href='B:110 11:7'>11,7</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:13'>23,13</a>. erbestera 49,3.


marker: [5]
text:
<em>Betel: </em>Israelgo antzinako kultu-lekua; bertan Jerusalemgoaren aurkako santutegia eraiki zuen Jeroboamek, Israel bi erresumatan banatu ondoren (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:28-29'>12,28-29</a>). Hemen, Betel jainko baten izentzat hartzen dela dirudi.


marker: ⓖ
text:
Arnon Zen <a href='B:40 22:36'>22,36</a>; Dt <a href='B:50 2:24'>2,24</a>.<a href='B:50 2:36'>36</a>; Ep <a href='B:70 11:13'>11,13</a>.


marker: ⓙ
text:
Moaben gehiegizko harrokeria Is <a href='B:290 16:6'>16,6</a>; So <a href='B:430 2:8-10'>2,8-10</a>.


marker: [7]
text:
<em>Kir-Heres: </em>Moabeko hiriburua; Is <a href='B:290 16:7'>16,7</a>.11n <em>Kir-Hares/Hareset </em>deitzen zaio. Izenak <em>tela-pusken hiri </em>esan nahi du; agian benetako izenaren —Kir-Hades edo Hiri Berri— aldaketa ironikoa; pasarte osoa Is 16,6-12an inspiratua dago.


marker: ⓛ
text:
Jazer Zen <a href='B:40 32:1'>32,1</a>; Jos <a href='B:60 13:25'>13,25</a>; <a href='B:60 21:39'>21,39</a>.


marker: [8]
text:
<em>Sihon erregea: </em>Egoitza Hexbonen zuen amortarren erregea, israeldarrek Kanaanen sartu aurretik garaitu zutena (ik. Zen <a href='B:40 21:26-28'>21,26-28</a>). <em>Moabeko haranak eta goi-lautada: </em>H.h., <em>Moaben bekokia eta xaondarren burezurra: </em>Segur aski, lurraldearen bi alderdiak adierazteko irudiak dira; testua Zen 24,17tik hartua da.


marker: [1]
text:
<em>amondarrak: </em>Itsaso Hilaz ekialdera zegoen erresuma txikia, Moaben iparraldean. <em>Raba </em>zuen hiriburu (gaur egungo Amman). 721ean iparraldeko erresuma erori zenean, Gad leinukoen Jordanez beste aldeko lurraldeez (ik. Jos <a href='B:60 13:24-28'>13,24-28</a>) jabetu ziren amondarrak, eta hori aurpegiratzen die profetak. <em>Milkom: </em>Amondarren jainko nazionala. Izen jatorra antzinako itzulpenek gorde dute; hebreerazkoak <em>Malkam </em>dakar, hau da, <em>beren erregea.</em>


marker: ⓙ
text:
amondarrentzat 25,21+. Gaden lurraldea Zen <a href='B:40 32:1-36'>32,1-36</a>; Jos <a href='B:60 13:24-28'>13,24-28</a>. Milkom 1 Erg <a href='B:110 11:5'>11,5</a>.<a href='B:110 11:7'>7</a>.<a href='B:110 11:33'>33</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:13'>23,13</a>.


marker: ⓚ
text:
Raba hiriburua Dt <a href='B:50 3:11'>3,11</a>; 2 Sm <a href='B:100 11:1'>11,1</a>; Ez <a href='B:330 21:25'>21,25</a>. guda-irrintzia 4,19; 50,15; Jos <a href='B:60 6:5'>6,5</a>.<a href='B:60 6:20'>20</a>. amondar hiriak erre Am <a href='B:370 1:14'>1,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hexbon: </em>Moabeko hiria (ik. <a href='B:300 48:2'>48,2</a>), amondarrek konkistatua segur aski. <em>Ai: Hondakin </em>esan nahi du; toki askok daramate izen hau. Ez da nahastu behar Jos 7,2ko <em>Ai </em>hiriarekin.


marker: [3]
text:
<em>edomdarrak: Edom </em>Itsaso Hilaren hego-ekialdeko lurraldea da. <em>Teman: </em>Edomgo hiria, bertako jendearen jakinduriagatik ospetsua (ik. Ab <a href='B:380 1:8-9'>8-9</a>).


marker: [4]
text:
<em>Esauren ondorengoak: </em>Edomdarrak alegia; <em>Esau, </em>Jakoben anaia, edomdarren arbasotzat jotzen da (ik. Has <a href='B:10 36:8-9'>36,8-9</a>), eta bi izenak, Edom eta Esau, bata besteaz ordezkatzen dira sarri.


marker: [5]
text:
<em>Ez da inor… esateko: </em>Judu-tradizioaren arabera osatua; jatorrizkoak <em>Ez dago inor </em>dio.


marker: [6]
text:
<em>zigor-kopa: </em>Ik. <a href='B:300 13:13'>13,13</a> oh. eta <a href='B:300 25:15-29'>25,15-29</a>.


marker: ⓖ
text:
Botzra hiria Is <a href='B:290 34:6'>34,6</a>; <a href='B:290 63:1'>63,1</a>. madarikazio eta iseka-gai <a href='B:290 24:9'>24,9</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jaunaren erabakia 50,45; 51,11-12; Mi <a href='B:400 4:12'>4,12</a>. Ik. <a href='B:400 6:6'>6,6</a>+.


marker: ⓑ
text:
Damaskorentzat Is <a href='B:290 17:1-3'>17,1-3</a>; Am <a href='B:370 1:3-5'>1,3-5</a>. Hamat, Arpad 39,5; 2 Erg <a href='B:120 14:28'>14,28</a>; <a href='B:120 18:34'>18,34</a>; <a href='B:120 19:13'>19,13</a>; Is <a href='B:290 10:9'>10,9</a>.


marker: [10]
text:
<em>halako… hiria: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>hiri ospetsu, nire alaitasun zena </em>dio.


marker: [13]
text:
<em>Elam: </em>Babiloniaren ekialdeko herri zaharra, K.a. bigarren milurtetik ezaguna; Susa zuen hiriburu.


marker: [14]
text:
<em>Elamen guda-indarrak: </em>H.h., <em>Elamen uztaia </em>edo arkua. Famatuak ziren Elamgo arkulariak (ik. Is <a href='B:290 22:6'>22,6</a>).


marker: [1]
text:
<em>Hango jaun… lotsagarriro: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bel lotsaturik dago, lur jorik Marduk. </em>Izan ere, <em>Marduk </em>Babiloniako jainko nazionala da, eta <em>Bel </em>haren titulua, <em>jaun </em>edo jabe esan nahi duena, Baal-ek bezala.


marker: ⓛ
text:
Konkistatu dute Babilonia 50,24; 51,13; Is <a href='B:290 21:9'>21,9</a>. jaun (Bel) 51,44; Is <a href='B:290 46:1'>46,1</a>. irudi higuingarriak 50,38; Is <a href='B:290 21:9'>21,9</a>. Ik. <a href='B:290 4:1'>4,1</a>+.


marker: [2]
text:
<em>iparraldetik: </em>Ik. <a href='B:300 1:14'>1,14</a> oh. Hemen <em>iparraldea </em>zentzu sinbolikoan erabilia dago, aipaturiko herria Pertsia baita, Babiloniaren hego-ekialdeko herria.


marker: [3]
text:
<em>Jauna… itxaropen: </em>Azken esaldi hau etsaien adierazpenarekin ere lot zitekeen, honela itzuliz: <em>justiziaren barruti eta haien gurasoen itxaropen den Jaunaren aurka.</em>


marker: ⓓ
text:
Egin ihes 50,16; 51,6.45; Is <a href='B:290 48:20'>48,20</a>; Za <a href='B:450 2:10-11'>2,10-11</a>.


marker: ⓕ
text:
guda-irrintziak 49,2+. Jaunaren mendekua 50,28; 51,6.11; Is <a href='B:290 59:18'>59,18</a>. Ik. <a href='B:290 5:9'>5,9</a>+. egin berari berak egina 50,29; Ap <a href='B:730 18:6'>18,6</a>. Ik. 25,14+.


marker: [5]
text:
<em>Asiriarrek </em>ipar-erresuma, Samaria, konkistatu zuten <em>lehenengo, </em>K.a. 721ean, eta <em>babiloniarrek </em>Judako erresuma ondoren, K.a. 587an. Bi gertakari horiek eta beraien osteko erbestealdia aipatzen dira tx.ean.


marker: [6]
text:
<em>Baxan, Galaad: </em>Jordanez beste aldeko lurraldeak; larre aberatsak zituzten. <em>Karmel mendiak </em>eta <em>Efraimgo mendiek </em>ere joritasun eta mardultasunaren ideia ematen dute.


marker: ⓗ
text:
Israel itzularaziko 23,3+. Baxan, Galaad Mi <a href='B:400 7:14'>7,14</a>. Ik. Is <a href='B:290 33:9'>33,9</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Merataim: </em>Eufrates eta Tigris ibaien bokaleko lurraldea. <em>Pekod: </em>Ik. Ez <a href='B:330 23:23'>23,23</a> oh.


marker: ⓙ
text:
mailuak bezala 51,20; Is <a href='B:290 10:5'>10,5</a>. Babilonia hondamendi <a href='B:290 50:3'>50,3</a>.<a href='B:290 13:1'>13</a>; 51,41; Ap <a href='B:730 18:19'>18,19</a>.


marker: ⓜ
text:
Israelen Santua 51,5; Is <a href='B:290 1:4'>1,4</a>+. harro jokatu 48,26+; Is <a href='B:290 14:13-14'>14,13-14</a>.


marker: ⓒ
text:
Jauna defendatzaile 51,36; Is <a href='B:290 51:22'>51,22</a>. Jaun ahalguztiduna izena <a href='B:290 10:16'>10,16</a>+.


marker: [1]
text:
<em>hango bizilagun: </em>Hebreerazkoak <em>Leb-Kamai-ko bizilagun </em>dio. <em>Leb-Kamai</em>-k <em>nire aurkarien bihotza </em>esan nahi du. Babilonia adierazteko ezkutuko idazkera izan daiteke (ik. <a href='B:300 25:26'>25,26</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
Egin ihes 50,8+. Ik. Has <a href='B:10 19:15-17'>19,15-17</a>; Ap <a href='B:730 18:4'>18,4</a>. Jaunaren mendeku-eguna 50,15+.


marker: [3]
text:
<em>urrezko kopa bezala: </em>Irudi honen bidez, Babilonia Jaunaren haserre-zigorraren baliabidetzat jotzen da (ik. <a href='B:300 25:15'>25,15</a> oh.).


marker: ⓝ
text:
Babilonia txikitua 50,23; Ap <a href='B:730 18:2'>18,2</a>.<a href='B:730 18:9'>9</a>. Bila sendagaiak 8,22; 46,11.


marker: ⓐ
text:
alferrik 10,19+. gaitzespena zerurainokoa Jon <a href='B:390 1:2'>1,2</a>; Ap <a href='B:730 18:5'>18,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>hartu babeskiak: </em>Esaldiaren esanahia ez da argia. Honela ere itzuli ohi da: <em>bete geziontziak. </em><em>Mediarren erregeak: </em>Profetak pertsiarrekin identifikatzen ditu seguruen; Is 13,17an ere azaltzen dira mediarrak, hemengoaren antzeko testuinguruan. <em>tenplua… mendekua: </em>Ik. <a href='B:300 50:28'>50,28</a> oh.


marker: [6]
text:
<em>Israel: </em>Ez da ohiko testuan azaltzen; 10,16ko paraleloaren eta zenbait eskuizkriburen arabera erantsia.


marker: [7]
text:
<em>Mendia bezain handi: </em>Irudiak ez du zerikusirik Babiloniaren kokagunearekin; tontorretan eraikiak diren Palestinako hiriak ditu egileak buruan.


marker: [11]
text:
<em>mozkortuko ditut: </em>Jainkoaren zigorra adierazteko irudia (ik. <a href='B:300 13:13'>13,13</a> oh. eta <a href='B:300 25:15-29'>25,15-29</a>).


marker: ⓔ
text:
garaipen-oihuka Is <a href='B:290 44:23'>44,23</a>; Ap <a href='B:730 18:20'>18,20</a>; <a href='B:730 19:1-2'>19,1-2</a>. suntsitzailea iparraldetik 50,3+.


marker: ⓘ
text:
zeruraino igoko balitz Is <a href='B:290 14:13'>14,13</a>; Jb <a href='B:220 20:6'>20,6</a>. Ik. 49,16+.


marker: [15]
text:
<em>erregearekin batera: </em>Grekozko itzulpenak <em>erregearen partetik </em>dio; aukera hobea da hau, agian. <em>laugarren urtea: </em>K.a. 594. urtea, Babiloniaren erorketa baino berrogeita hamar urte lehenago, alegia.


marker: ⓑ
text:
ez da jaikiko 50,32; Ap <a href='B:730 18:21'>18,21</a>. Hemen amaitzen Ik. <a href='B:730 1:1'>1,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>ERANSKINA: </em>Liburuaren azken kap. hau 2 Erg liburutik hartua da (2 Erg <a href='B:120 24:18-25:30'>24,18—25,30</a>), aldaketa txiki batzuk gorabehera. Jeremiasen iragarpenak gauzatu direla adierazteko ezarria izan da. <em>Libna: </em>Mediterraneo itsasertzean zegoen seguruen.


marker: ⓒ
text:
Sedekias 1,3+. Libna Jos <a href='B:60 10:29'>10,29</a>; 2 Erg <a href='B:120 8:22'>8,22</a>; <a href='B:120 19:8'>19,8</a>; <a href='B:120 23:31'>23,31</a>.


marker: [7]
text:
<em>artisauak ere: </em>Jatorrizkoak <em>herriko jende xehea </em>gaineratzen du, baina ez da horrelakorik azaltzen toki paraleloetan, eta ez dator bat hurrengo tx.ean esaten denarekin.


marker: [9]
text:
<em>erbesteratu zituzten: </em>Aipatzen diren bi lehenengo erbestealdiak ezagunak ditugu: <em>zazpigarren urtekoa </em>597an gertatua da, eta <em>hemezortzigarrenekoa </em>587an; <em>hogeita hirugarren </em>urtea 582a da, baina ez dugu urte horretan gertaturiko erbesteratzearen berririk.


marker: [1]
text:
<em>Ai ene!: </em>Liburuaren lehen lau kap.ak <em>alfabetikoak </em>dira hebreerazko testuan, hots, tx. bakoitzeko lehen hitza hebreerazko alfabetoaren letra batez hasten da, alfabetoaren ordenari jarraituz; hala ere, 3. poemak egitura berezia du: ez lehen hitza bakarrik, baizik eta tx. bakoitza osatzen duten hiru lerroetako lehenengo hitzak letra beraz hasten dira. Zenbait salmok (ik. 9,1 oh.) eta Es 31,10-31 atalak baliabide bera erabiltzen dute.


marker: ⓑ
text:
Ai ene! 2,1; 4,1; Am <a href='B:370 5:1'>5,1</a>+. bakar gelditu Lb <a href='B:30 13:46'>13,46</a>; Is <a href='B:290 60:15'>60,15</a>. alargun baten antzeko <a href='B:290 5:3'>5,3</a>; Ba <a href='B:320 4:2'>4,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>maitale/adiskide: </em>Atzerriko nazioak aipatzen dira. Jainkoaren herria (Jerusalem/Sion eta Juda), neskatxa-irudiaren bidez adierazten da poema hauetan (<a href='B:310 1:15'>1,15</a>; ik. Am <a href='B:370 5:2'>5,2</a>). Herria Jaunarekiko desleial izan da, Jaunarengan oinarritu eta babestu ordez bere euskarria inguruko herrietan bilatuz (ik. Jr <a href='B:300 4:30'>4,30</a>; Ez <a href='B:330 16:37-41'>16,37-41</a>; Os <a href='B:350 2:7'>2,7</a>).


marker: ⓒ
text:
Negar eta negar 1,16; 2,11.18; 3,48-49; 5,17; Jr <a href='B:300 8:23'>8,23</a>+; Sal <a href='B:230 6:7'>6,7</a>. nork kontsolaturik ez 1,9.16.17.21; 2,13; Sal <a href='B:230 69:21'>69,21</a>. Israelen kontsolamendua Is <a href='B:290 40:1'>40,1</a>+. maitaleek, adiskideek zapuztu <a href='B:290 1:19'>1,19</a>; Jr <a href='B:300 30:14'>30,14</a>. Ik. Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓓ
text:
zoritxar eta morrontza (erbestealdia) 1,7.18; 3,19; 4,20; Is <a href='B:290 14:3'>14,3</a>; <a href='B:290 48:10'>48,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>inor ez jaietara: </em>Hau da, israeldarrak Jerusalemera erromes joan ohi zireneko festa nagusiak amaitu dira.


marker: ⓔ
text:
Dolutan 2,8; 5,15; Is <a href='B:290 3:26'>3,26</a>; Jr <a href='B:300 14:2'>14,2</a>. apaizak <a href='B:300 1:19'>1,19</a>; <a href='B:300 2:6'>2,6</a>.<a href='B:300 2:20'>20</a>; <a href='B:300 4:13'>4,13</a>.<a href='B:300 4:16'>16</a>. neskatxak <a href='B:300 1:18'>1,18</a>; <a href='B:300 2:10'>2,10</a>.<a href='B:300 2:21'>21</a>; <a href='B:300 5:11'>5,11</a>.


marker: ⓕ
text:
etsaiak garaile 1,7.9-10.16; 2,16-17; 5,2.8. Jaunak atsekabetu 1,12.14-15.21-22; 2,17; 4,16; Dn <a href='B:340 9:12'>9,12</a>. errebeldia handiarengatik <a href='B:340 1:8'>1,8</a>.<a href='B:340 1:14'>14</a>.<a href='B:340 1:18'>18</a>.<a href='B:340 1:20'>20</a>.22; <a href='B:340 2:14'>2,14</a>; <a href='B:340 3:39'>3,39</a>.<a href='B:340 3:42'>42</a>; <a href='B:340 4:6'>4,6</a>.<a href='B:340 4:13'>13</a>.<a href='B:340 4:22'>22</a>; <a href='B:340 5:7'>5,7</a>.<a href='B:340 5:16'>16</a>. haurrak <a href='B:340 1:20'>1,20</a>; <a href='B:340 2:11-12'>2,11-12</a>.<a href='B:340 2:19-20'>19-20</a>; <a href='B:340 4:4'>4,4</a>.<a href='B:340 4:10'>10</a>.


marker: [5]
text:
<em>gauza eder guztiak: </em>7. tx. honek lau lerro ditu jatorrizkoan, kapituluko beste guztiek hiru dituztelarik; iragan garaietako ospea gogorarazteko erantsia izan da lerro hau. <em>Gauza eder </em>hitzak <em>altxorrak </em>adierazten ditu 1 Erg 20,6an, <em>emazte maitea </em>Ez 24,16an eta <em>tenplua </em>Ez 24,21ean.


marker: ⓘ
text:
Jerusalem higuingarri 1,17. Ik. 2,7; 3,45. biluzia ikusi Is <a href='B:290 47:3'>47,3</a>; Ez <a href='B:330 16:37'>16,37</a>. Ik. Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>.


marker: ⓙ
text:
ondorioez ohartu ez Dt <a href='B:50 32:29'>32,29</a>; Is <a href='B:290 47:7'>47,7</a>. sinestezinekoa 4,12. begira, Jauna <a href='B:290 1:11'>1,11</a>.<a href='B:290 1:20'>20</a>; <a href='B:290 2:20'>2,20</a>; 3,59; <a href='B:290 5:1'>5,1</a>.


marker: ⓚ
text:
etsaiek aberastasunak eraman 2 Erg <a href='B:120 24:13'>24,13</a>. batzarrera ez sartzeko agindua Dt <a href='B:50 23:4'>23,4</a>; Ez <a href='B:330 44:7-9'>44,7-9</a>; Eg <a href='B:510 21:28'>21,28</a>.


marker: ⓛ
text:
gosea 1,19; 2,12.19; 4,4.9; 5,6.9-10; Dt <a href='B:50 28:51'>28,51</a>; Jr <a href='B:300 52:6'>52,6</a>.


marker: ⓜ
text:
nire oinazea 1,4.18.20; 2,5.13.20; 3,5.15; Dn <a href='B:340 9:12'>9,12</a>; <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Mt <a href='B:470 24:21'>24,21</a>. Jaunaren haserrea <a href='B:470 2:1-4'>2,1-4</a>.<a href='B:470 2:21-22'>21-22</a>; <a href='B:470 3:1'>3,1</a>.43.66; <a href='B:470 4:11'>4,11</a>.


marker: [6]
text:
<em>Arras hondatua: </em>Emakume bortxatuari nahiz bertan behera utziari aplikatzen zaion hitza da (ik. 2 Sm <a href='B:100 13:20'>13,20</a> eta Is <a href='B:290 54:1'>54,1</a>).


marker: ⓐ
text:
gazteak 1,18; 2,21; 5,13-14. Mahatsa dolarean bezala Is <a href='B:290 63:2-3'>63,2-3</a>; Jl <a href='B:360 4:13'>4,13</a>. Juda neskatxa eder <a href='B:360 2:13'>2,13</a>; Jr <a href='B:300 18:13'>18,13</a>; <a href='B:300 31:4'>31,4</a>; Am <a href='B:370 5:2'>5,2</a>.


marker: ⓔ
text:
barrua irakiten 2,11; Jr <a href='B:300 4:19'>4,19</a>. Iraulia, nahigabetua bihotza <a href='B:300 2:11'>2,11</a>; <a href='B:300 3:20'>3,20</a>; <a href='B:300 5:17'>5,17</a>. ezpata kaleetan Dt <a href='B:50 32:25'>32,25</a>; Jr <a href='B:300 9:20'>9,20</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunaren haserrea 1,12+. bere oin-aulkia Is <a href='B:290 60:13'>60,13</a>; <a href='B:290 66:1'>66,1</a>; Sal <a href='B:230 99:5'>99,5</a>; <a href='B:230 132:7'>132,7</a>; 1 Kro <a href='B:130 28:2'>28,2</a>.


marker: ⓘ
text:
Erruki gabe 2,17.21; 3,3; Ez <a href='B:330 7:9'>7,9</a>. gotorlekuak erraustu Dt <a href='B:50 28:52'>28,52</a>.


marker: ⓙ
text:
Jauna herriarentzat etsai 3,3.10.43; Is <a href='B:290 63:10'>63,10</a>; Jr <a href='B:300 21:5-6'>21,5-6</a>. haserrea sua bezala <a href='B:300 4:11'>4,11</a>; Is <a href='B:290 42:25'>42,25</a>; So <a href='B:430 3:8'>3,8</a>. Ik. <a href='B:430 1:12'>1,12</a>.


marker: ⓚ
text:
batzarlekua xehatu Jr <a href='B:300 52:13'>52,13</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:19'>36,19</a>. Jaiegunak ahaztarazi <a href='B:140 1:4'>1,4</a>; 2,22; Os <a href='B:350 2:13'>2,13</a>+.


marker: ⓜ
text:
harresia desegin 2,6; Jr <a href='B:300 5:10'>5,10</a>. dena berdindu 2 Erg <a href='B:120 21:13'>21,13</a>; Is <a href='B:290 34:11'>34,11</a>.


marker: ⓝ
text:
errege eta buruzagiak 1,6; 2,2.6; 4,20; 5,12; Dt <a href='B:50 28:36'>28,36</a>; 2 Erg <a href='B:120 25:7'>25,7</a>. legea Dt <a href='B:50 4:6-8'>4,6-8</a>. profetak <a href='B:50 2:14'>2,14</a>.<a href='B:50 2:20'>20</a>; <a href='B:50 4:13'>4,13</a>; Ez <a href='B:330 7:26'>7,26</a>; Sal <a href='B:230 74:9'>74,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>buruetara hautsa bota: </em>Atsekabearen adierazgarri da (ik. Est <a href='B:190 4:1'>4,1</a> eta oh.).


marker: ⓑ
text:
negarrez 1,2+. herriaren hondamendia 2,13; 3,48; 4,10; Jr <a href='B:300 8:21-22'>8,21-22</a>. Ik. <a href='B:300 1:13'>1,13</a>; <a href='B:300 2:2-8'>2,2-8</a>; <a href='B:300 3:11'>3,11</a>.<a href='B:300 47:1'>47</a>; <a href='B:300 5:18'>5,18</a>.


marker: ⓓ
text:
zerekin konparatuko 1,12. Ik. Is <a href='B:290 46:5'>46,5</a>. Sion neskatxa eder <a href='B:290 1:15'>1,15</a>+. kontsola zaitezen <a href='B:290 1:2'>1,2</a>+; Is <a href='B:290 51:9'>51,9</a>. nork sendatu zu? Jr <a href='B:300 30:12'>30,12</a>.


marker: ⓔ
text:
gezurrezko mezua Jr <a href='B:300 5:31'>5,31</a>; <a href='B:300 23:16'>23,16</a>; <a href='B:300 29:8-9'>29,8-9</a>; Ez <a href='B:330 12:24'>12,24</a>; <a href='B:330 13:6'>13,6</a>; <a href='B:330 21:34'>21,34</a>; <a href='B:330 22:28'>22,28</a>.


marker: ⓕ
text:
isekaz keinuka Jr <a href='B:300 19:8'>19,8</a>; Mt <a href='B:470 27:39'>27,39</a>. edertasun beteko Ez <a href='B:330 16:14'>16,14</a>; Sal <a href='B:230 50:2'>50,2</a>. lur guztiaren pozbide Is <a href='B:290 60:15'>60,15</a>; Sal <a href='B:230 48:3'>48,3</a>.


marker: [4]
text:
<em>egin intziri, Sion hiri eder horrek: </em>Testu zuzendua; hebreerazkoak <em>Sion hiri ederraren harresi </em>dio.


marker: ⓘ
text:
jaso eskuak Jaunari 3,41; Sal <a href='B:230 28:2'>28,2</a>+. haurrak goseak <a href='B:230 2:12'>2,12</a>+; Is <a href='B:290 51:20'>51,20</a>.


marker: ⓙ
text:
Begira, Jauna 1,9+. emakumeek haurrak jan 4,10; Lb <a href='B:30 26:29'>26,29</a>; Dt <a href='B:50 28:53-57'>28,53-57</a>; Jr <a href='B:300 19:9'>19,9</a>; Ez <a href='B:330 5:10'>5,10</a>; Ba <a href='B:320 2:3'>2,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>ikusia nauzu: </em>3. kap.ko poeman lehenengo pertsonan hitz egiten duena (oraingo honetan ez da adierazten herria, beste poemetan bezala, emakumearen irudi bidez) herriaren izenean ari da noski, herria beregan bilduz.


marker: ⓚ
text:
argia eta ilunpea Has <a href='B:10 1:3-5'>1,3-5</a>; Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; Am <a href='B:370 5:18'>5,18</a>. Ik. Is <a href='B:290 45:7'>45,7</a>; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>.


marker: ⓜ
text:
Azal-mamiak jan Jb <a href='B:220 30:30'>30,30</a>. hezurrak hautsi <a href='B:220 1:13'>1,13</a>; Is <a href='B:290 38:13'>38,13</a>; Sal <a href='B:230 51:10'>51,10</a>.


marker: ⓒ
text:
Jende guztia barrez Dt <a href='B:50 28:37'>28,37</a>; Jr <a href='B:300 20:7'>20,7</a>; Sal <a href='B:230 69:12-13'>69,12-13</a>; Jb <a href='B:220 30:9'>30,9</a>. Ik. <a href='B:220 1:21'>1,21</a>; 2,15-16.


marker: ⓓ
text:
edari samin 3,19; Jr <a href='B:300 23:15'>23,15</a>; Sal <a href='B:230 69:22'>69,22</a>; Mt <a href='B:470 27:34'>27,34</a>.


marker: [2]
text:
<em>Urrun da niregandik: </em>Antzinako zenbait itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>urrundu egin didazu </em>dakar.


marker: ⓘ
text:
Jauna on guztia Sal <a href='B:230 16:5'>16,5</a>+. Harengan itxaropen Is <a href='B:290 8:17'>8,17</a>; Mi <a href='B:400 7:7'>7,7</a>; Sal <a href='B:230 25:3'>25,3</a>+.


marker: ⓝ
text:
neurrigabeko onginahiaz errukitu Is <a href='B:290 54:8-9'>54,8-9</a>; <a href='B:290 63:7'>63,7</a>.


marker: ⓖ
text:
Aztertu eta Jaunarengana itzuli Is <a href='B:290 55:7'>55,7</a>; Jr <a href='B:300 3:22'>3,22</a>; Os <a href='B:350 6:1'>6,1</a>+.


marker: ⓑ
text:
Burutik gora urak Jon <a href='B:390 2:4'>2,4</a>; Sal <a href='B:230 42:8'>42,8</a>; <a href='B:230 69:2-3'>69,2-3</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez beldurtu Is <a href='B:290 41:10-11'>41,10-11</a>; Jr <a href='B:300 1:8'>1,8</a>; <a href='B:300 30:10'>30,10</a>.


marker: ⓚ
text:
Sodomarena baino bekatu handiagoa Ez <a href='B:330 16:46-52'>16,46-52</a>; Mt <a href='B:470 10:15'>10,15</a>; <a href='B:470 11:23-24'>11,23-24</a>. Sodoma bat-batean erraustua Has <a href='B:10 19:23-25'>19,23-25</a>.


marker: [1]
text:
<em>Nire herriko buruzagiak: </em>H.h., <em>Haren nazireuak. </em>Printzeak (ik. Has <a href='B:10 49:26'>49,26</a>; Dt <a href='B:50 33:16'>33,16</a>) edo Jaunari sagaraturiko pertsonak (ik. Zen <a href='B:40 6:2'>6,2</a>; Ep <a href='B:70 13:5'>13,5</a>) adierazten du <em>nazireu </em>hitzak.


marker: ⓝ
text:
profeten eta apaizen gaiztakeria Jr <a href='B:300 5:31'>5,31</a>; <a href='B:300 6:13'>6,13</a>. odola hiri barruan Ez <a href='B:330 7:23'>7,23</a>.


marker: [2]
text:
<em>salbatzeko gauza ez den herria: </em>Segur aski, Egipto aipatzen da; honengana jotzen baitzuen Judak laguntza bila Asiriak edo Babiloniak erasotzen zionean (ik. Jr <a href='B:300 37:5-8'>37,5-8</a>).


marker: [3]
text:
<em>Jaunak gantzuturiko erregea: </em>H.h., <em>Jaunak gantzutua. </em>Sedekias erregeari buruz esana dirudi; babiloniarrek Jerusalem setiaturik zeukatela, ihes egin zuen Sedekiasek, baina babiloniarrek harrapatu eta gatibu eraman zuten (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:4-7'>25,4-7</a>; Jr <a href='B:300 52:6-11'>52,6-11</a>).


marker: [4]
text:
<em>Utz: </em>Ik. Jb <a href='B:220 1:1'>1,1</a> oh.; agian, Itsaso Hilaren hego-ekialdera zegoen, Edom lurraldean. <em>zigor-edaria: </em>H.h., <em>kopa; </em>ik. Jr <a href='B:300 13:13'>13,13</a> eta oh.; Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>.


marker: ⓖ
text:
Edom Am <a href='B:370 1:11'>1,11</a>+. zigor-edaria Is <a href='B:290 51:17'>51,17</a>; Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>+. mozkortu eta biluztu Hab <a href='B:420 2:15-16'>2,15-16</a>.


marker: ⓚ
text:
gurasoek bekatu Jr <a href='B:300 2:5'>2,5</a>; <a href='B:300 7:25-26'>7,25-26</a>. semeek zigorra Ir <a href='B:20 20:5'>20,5</a>; Ez <a href='B:330 18:2'>18,2</a>. Ik. Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>.


marker: ⓐ
text:
Sion mendia Mi <a href='B:400 3:12'>3,12</a>. hondamen <a href='B:400 1:4'>1,4</a>.<a href='B:400 1:13'>13</a>; <a href='B:400 2:8'>2,8</a>; <a href='B:400 2:11'>2,11</a>+.


marker: [1]
text:
Sinagogan Nk irakurtzean, 22. tx.a 21.aren aurretik irakurri ohi dute juduek, liburu osoari amaiera baikorragoa ematearren.


marker: ⓕ
text:
Betiko baztertu? Is <a href='B:290 64:8'>64,8</a>; Jr <a href='B:300 14:19'>14,19</a>; <a href='B:300 33:24-26'>33,24-26</a>. Ik. 3,31-32.


marker: [1]
text:
<em>Hogeita hamargarren urtean: </em>Ez dago zehatz jakiterik zein gertakizuni dagokion data hau. <em>Hogeita hamar </em>zenbakia testu-aldaketaren baten ondorio izan daiteke. <em>Joiakin erregearen erbestealdiko bosgarren urtea </em>K.a. 593-592a da; erbestealdiari buruz, ik. 2 Erg <a href='B:120 24:12'>24,12</a>. <em>Kebar ibaia: </em>Seguruen, Eufrates ibai handiaren adar bat.


marker: ⓖ
text:
Joiakinen erbestealdia 2 Erg <a href='B:120 24:10-15'>24,10-15</a>. Jainkoarengandiko ikuskaria <a href='B:120 8:3'>8,3</a>; 11,24; 40,2. Jainkoaren indarra nitaz jabetu <a href='B:120 3:14'>3,14</a>.<a href='B:120 3:22'>22</a>; <a href='B:120 8:1'>8,1</a>; 33,22; 37,1; 40,1; 1 Erg <a href='B:110 18:46'>18,46</a>; 2 Erg <a href='B:120 3:15'>3,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>lau izaki bizidun: </em>Izaki misteriotsu hauek, 10. kap.an <em>kerubin </em>deituek, forma ezberdinak zituzten, gizaki eta animalienak aldi berean. Babiloniako jauregi eta tenpluen aurrean zaindari gisa jarriak egon ohi ziren estatuetan inspiratu da Ezekiel (ik. Has <a href='B:10 3:24'>3,24</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>Jainkoaren espirituak nahi zuen alderantz: </em>Zenbaitek honela itzultzen du: <em>gogoak ematen zien alderantz. Jainkoaren </em>hitza ez da jatorrizkoan azaltzen.


marker: ⓚ
text:
sabai-modukoa, kristalaren distiraz Ir <a href='B:20 24:10'>24,10</a>; Ap <a href='B:730 4:6'>4,6</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jainko Ahaltsua: </em>Patriarken garaiko Jainkoaren titulu zaharra (ik. Has <a href='B:10 17:1'>17,1</a> oh. eta err.ak), hemen eta 10,5ean erabiltzen dena.


marker: [6]
text:
<em>itxurako, antzeko: </em>Tankera horretako esamoldeak etengabe erabiliz, Ezekielek erakusten du ez duela Jainkoa deskribatu nahi, haren presentzia aintzatsua sinbolo bidez adierazi baizik.


marker: ⓛ
text:
tronu-itxurako 10,1; Is <a href='B:290 6:1'>6,1</a>; Ap <a href='B:730 4:2-3'>4,2-3</a>. gizaki-antzeko <a href='B:730 8:2'>8,2</a>; Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren aintzaren agerpena 3,22-23; 8,4; 9,3; 10,18-19; 11,22-23; 43,1-5; Ir <a href='B:20 16:10'>16,10</a>; <a href='B:20 24:16'>24,16</a>; Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Gizaseme: </em>Maiz ematen zaio deitura hau profetari liburuan zehar. Jainko aintzatsuaren eta gizaki huts den profetaren arteko distantzia azpimarratzen du.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren espiritua: </em>Jainkoak indar berezi bat —bere espiritua— ematen die herria gidatzeko aukeratzen dituenei (ik. Zen <a href='B:40 11:17'>11,17</a>.<a href='B:40 11:25'>25</a>; Ep <a href='B:70 3:10'>3,10</a>); baita profetei ere zenbait tradiziotan. Ezekielek ere espirituaren eraginpean jartzen du bere profetagintza; espiritua indarrez jabetzen da hartaz, berarengan sartuz (<a href='B:330 2:2'>2,2</a>), zutik jarriz (<a href='B:330 3:24'>3,24</a>), gora jaso eta eramanez (<a href='B:330 3:12'>3,12</a>.<a href='B:330 3:14'>14</a>; <a href='B:330 8:3'>8,3</a>, etab.).


marker: ⓐ
text:
arbasoak nire aurka altxatu Ir <a href='B:20 17:1-7'>17,1-7</a>; <a href='B:20 32:1-10'>32,1-10</a>; Zen <a href='B:40 14:1-4'>14,1-4</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunak segurantza eman profetari 3,9; Is <a href='B:290 6:5-6'>6,5-6</a>; Jr <a href='B:300 1:8'>1,8</a>.<a href='B:300 1:17'>17</a>.


marker: [4]
text:
<em>bi aldeetatik idatzia: </em>Normalean erroilua alde batetik bakarrik idazten zen; hemen bi aldeetatik dago idatzia, hain baitira ugariak profetak iragarri behar dituen zoritxar-mezuak.


marker: [1]
text:
<em>Hirurehun eta laurogeita hamar egunez: </em>Zifra honen interpretazio zehatza ez da segurua. Urte-kopuru hori Israelgo erreinuaren zatiketa gertatu zenetik (K.a. 933) Jerusalem babiloniarren esku erori zen arteko denborari dagokio gutxi gorabehera (K.a. 587). Agian, bi erreinuen desleialkeriak iraundako urteak beste egun adierazten du.


marker: [2]
text:
<em>berrogei egunez: </em>Zifra sinbolikoa da, penitentzi eta zigor-garaia adierazten duena: uholdearen berrogei egunak (Has <a href='B:10 7:4'>7,4</a>) edo basamortuko berrogei urteak (Zen <a href='B:40 14:34'>14,34</a>); ik. <a href='B:40 29:11'>29,11</a>.


marker: [3]
text:
Legeak debekatua zuen mota ezberdinetako gauzak nahastea (ik. Lb <a href='B:30 19:19'>19,19</a>); horrela, egoera latza eta larria dela ematen da aditzera.


marker: [4]
text:
<em>giza gorotzaren gainean: </em>Ekialdean giza gorotza erregaitzat erabiltzen zen; halere, Ezekielek kutsatutzat jotzen du horrela prestaturiko janaria.


marker: [5]
text:
<em>haragi kutsaturik: </em>Legeak debekatua zuen erabat odolustu gabeko aberearen okela jatea (ik. Lb <a href='B:30 17:15'>17,15</a>).


marker: [6]
text:
<em>ogi-hornidura kenduko: </em>H.h., <em>ogi-makila apurtuko; </em>makila batean sartzen ziren ogiak, eramateko edo gordetzeko; esamolde bera <a href='B:330 5:16'>5,16</a> eta 14,13an erabiltzen da (ik. Lb <a href='B:30 26:26'>26,26</a>; Sal <a href='B:230 105:16'>105,16</a>).


marker: [1]
text:
<em>moztu ilea eta bizarra: </em>Gatibuei ematen zitzaien tratua (ik. Is <a href='B:290 7:20'>7,20</a>); jerusalemdarren gatibualdia adierazten da.


marker: ⓒ
text:
Israel beste herriak baino gaiztoago 16,48+; Jr <a href='B:300 2:11'>2,11</a>; <a href='B:300 18:13'>18,13</a>.<a href='B:300 18:15'>15</a>.


marker: ⓓ
text:
egintza, jokabide higuingarria 6,11; 7,3-4.8-9; 8,6.17; 11,21; 16; 20; 23; 33,26; 36,17.31; 43,8; Jr <a href='B:300 6:15'>6,15</a>+.


marker: ⓔ
text:
guraso eta seme-alabek elkar irentsi Lb <a href='B:30 26:29'>26,29</a>+; Dt <a href='B:50 28:53'>28,53</a>. sakabanatuko <a href='B:50 12:15'>12,15</a>; 17,21; <a href='B:50 22:15'>22,15</a>; 36,19; Dt <a href='B:50 28:64'>28,64</a>; Jr <a href='B:300 8:3'>8,3</a>.


marker: ⓕ
text:
idolatria (idoloak) 6,6.9; 7,20; 14,3.7; 16,36; 18,6+; 20.8, etab.; 22,4; 44,10; Jr <a href='B:300 4:1'>4,1</a>+. Jaunak errukirik ez <a href='B:300 7:4'>7,4</a>.<a href='B:300 7:9'>9</a>; <a href='B:300 8:18'>8,18</a>; <a href='B:300 9:10'>9,10</a>; 24,14; Is <a href='B:290 9:16'>9,16</a>; Jr <a href='B:300 13:14'>13,14</a>; Os <a href='B:350 1:6'>1,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>mendietarantz: </em>Mendi-muinoetan kokatzen ziren maiz idolatriazko kultu-lekuak (ik. Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>).


marker: ⓙ
text:
mendi, muino… 20,28-29; Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>; Jr <a href='B:300 3:6'>3,6</a>; Os <a href='B:350 4:13-14'>4,13-14</a>.


marker: [2]
text:
<em>hezurrak aldareen inguruan sakabanatuko: </em>Horrela, kultu-lekuak profanaturik gelditzen dira eta, era berean, idoloen ezina adierazten da, ez baitira gauza beren gurtzaileak heriotza gaitzesgarritik libratzeko (ik. 13. tx.).


marker: [3]
text:
<em>orduan jakingo duzue ni naizela Jauna: </em>6,7tik 39,28ra, hirurogeiren bat aldiz errepikatzen da esamolde hau Ezekielen liburuan. Bere egintzen bidez agertzen du Jainkoak bere izate misteriotsua (ik. Ir <a href='B:20 6:7'>6,7</a>; <a href='B:20 7:5'>7,5</a>, etab.). Salbatzeko nahiz zigortzeko indartsu den Jaunak bere ekintzaren bidez eramango ditu Israel eta herri guztiak bera dela Jaun bakarra, giza historiaren nagusia, aitortzera.


marker: ⓚ
text:
orduan jakingo ni naizela Jauna 6,10…; 7,4…; 11,10-12; 12,15.20; 13,9; 20,42.44; 33,29; 34,27; 39,28; Ir <a href='B:20 6:7'>6,7</a>; <a href='B:20 16:12'>16,12</a>; <a href='B:20 29:46'>29,46</a>. Ik. <a href='B:20 12:16'>12,16</a>+.


marker: [4]
text:
<em>izurria, gerra eta gosea: </em>Jaunak herria zigortzeko erabiltzen dituen ohiko hiru izurriteak; Jeremiasen liburuan ere oso sarritan azaltzen dira (ik. Jr <a href='B:300 14:12'>14,12</a> eta err.ak).


marker: [5]
text:
<em>Diblaraino: </em>Seguruen, <em>Riblaraino </em>irakurri behar da. <em>Ribla</em>-k (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:65'>8,65</a> eta Jr <a href='B:300 39:5'>39,5</a> oh.) Palestinako iparraldeko muga adierazten du eta <em>basamortuak </em>hegoaldekoa.


marker: [1]
text:
<em>ondorioak jasan beharko dituzu: </em>H.h., <em>zure erdian geldituko dira; </em>honela ere itzul daiteke: <em>nabari agertuko dira.</em>


marker: ⓒ
text:
hilketak, indarkeria 9,9; 12,19; 22,3; 24,9; Jr <a href='B:300 7:9'>7,9</a>; Os <a href='B:350 4:2'>4,2</a>.


marker: [5]
text:
<em>berorien santutegiak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>sagaratzen dituztenak </em>dio.


marker: ⓓ
text:
ikuskaririk, irakaspenik, aholkurik ez Mi <a href='B:400 3:6'>3,6</a>; Nk <a href='B:310 2:9'>2,9</a>. Ik. 13,9; Is <a href='B:290 29:14'>29,14</a>.


marker: ⓔ
text:
Haien jokabidearen arabera 7,3-4.9; 9,10; 11,21; 18,30; 22,31; Jr <a href='B:300 17:10'>17,10</a>+. beraien eran epaituko Mt <a href='B:470 6:14-15'>6,14-15</a>; St <a href='B:660 2:13'>2,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Gizaki-antzeko: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>suaren antzeko </em>dio, baina aldaketa txiki baten arazoa da (ik. <a href='B:330 1:26-27'>1,26-27</a>).


marker: [3]
text:
<em>Jaunari iraingarri eta jasanezin zitzaion idoloa: </em>H.h., <em>jelosiaren idoloa, jelosia pizten duena; </em>Jaunak ezin du jasan herriaren idolatriazko jarduera. Ez da erraza idoloak zein jainko irudikatzen duen jakitea; agian, 14. tx.eko Tamuz.


marker: [4]
text:
<em>narrasti: </em>Legearen arabera kutsatuak dira, eta ukitzen dituena ere kutsatu bihurtzen da (ik. Lb <a href='B:30 20:25'>20,25</a>).


marker: ⓚ
text:
Ez gaitu Jaunak ikusten <a href='B:330 9:9'>9,9</a>; Is <a href='B:290 29:15'>29,15</a>; Sal <a href='B:230 10:11'>10,11</a>; Jb <a href='B:220 22:13'>22,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>Tamuz: </em>Udaberriko landaretzaren jainkoa zen, jatorriz Mesopotamiakoa. Urtero ospatzen zen udaren hasieran haren omenezko dolua, jainkoaren errituzko heriotza.


marker: ⓛ
text:
eguzkia gurtu 2 Erg <a href='B:120 21:5'>21,5</a>; <a href='B:120 23:5'>23,5</a>.<a href='B:120 23:11'>11</a>. Ik. Dt <a href='B:50 4:19'>4,19</a>; <a href='B:50 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓐ
text:
egin ikur bat Ir <a href='B:20 12:7'>12,7</a>.<a href='B:20 12:13'>13</a>; Ap <a href='B:730 7:2-3'>7,2-3</a>.


marker: ⓑ
text:
ez ukitu Ap <a href='B:730 9:4'>9,4</a>. Santutegitik hasi 1 P <a href='B:670 4:17'>4,17</a>. Ik. Jr <a href='B:300 25:18'>25,18</a>+.


marker: [3]
text:
<em>hildakoz betez: </em>Ik. <a href='B:330 6:5'>6,5</a> oh. eta 2 Erg <a href='B:120 23:14-16'>23,14-16</a>.


marker: ⓒ
text:
profetaren otoitza 11,13; Is <a href='B:290 6:11'>6,11</a>; <a href='B:290 37:4'>37,4</a>; Am <a href='B:370 7:2'>7,2</a>.<a href='B:370 7:5'>5</a>. Ik. Ir <a href='B:20 32:11'>32,11</a>+.


marker: ⓖ
text:
lainoak tenplua bete 43,5; Ir <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10-11'>8,10-11</a>; 2 Kro <a href='B:140 5:13'>5,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Karroza: </em>Hitzaren esanahia ez da segurua. <em>Zirkulu </em>eta <em>zurrunbilo </em>bezala ere ulertu ohi da. Hitz bera <em>gurpil </em>itzuli dugu <a href='B:330 10:2'>10,2</a>.<a href='B:330 10:6'>6</a> tx.etan.


marker: [3]
text:
Parentesi arteko adierazpenaren xedea bi ikuskariak (1. kap.koa eta honako hau) harmonizatzea da (ik. 20. tx.).


marker: ⓚ
text:
Jauna kerubinen gainean 9,3; 11,22; 1 Sm <a href='B:90 4:4'>4,4</a>; 2 Sm <a href='B:100 6:2'>6,2</a>; Sal <a href='B:230 18:11'>18,11</a>; <a href='B:230 80:2'>80,2</a>; <a href='B:230 99:1'>99,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>baina gu… bezala: </em>H.h., <em>bera (hiria) tupina da eta gu haragia; </em>esanahia ez da argia; halere, badirudi zentzua testuan jaso duguna dela: haragia tupinaren barruan sutatik babestua dagoen bezala, seguru ikusten dituzte beren buruak hiri barruan daudenek. <a href='B:330 24:3-5'>24,3-5</a> zatian erabiltzen da berriro irudia, baina testuinguru ezberdinean.


marker: ⓐ
text:
inguruko nazioen ohiturei jarraitu Lb <a href='B:30 18:3'>18,3</a>; Dt <a href='B:50 12:29-30'>12,29-30</a>. Ik. <a href='B:50 5:7'>5,7</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Pelatias </em>izenak <em>Jaunak libratua </em>esan nahi du. Gizon honen heriotza aurreirudi izan daiteke erbestealditik libratu direnentzat, profetaren otoitz-oihuak adierazten duen bezala.


marker: [3]
text:
<em>santutegian bezalaxe: </em>Lurralde santutik urruti egon arren, Jaunak ez die bere presentzia ukatu erbestean daudenei. Jainkoaren presentzia ez dago derrigorrez Jerusalemgo tenpluari lotua.


marker: [4]
text:
<em>Bihotz berria: </em>Honela eskuizkribu gutxi batzuen arabera (ik. <a href='B:330 36:26'>36,26</a>); ohiko testuak <em>bihotz bat bakarra </em>dio; grekozko itzulpenak, berriz, <em>beste bihotz bat.</em>


marker: ⓔ
text:
Bihotz berria 18,31; 36,26-28; Jr <a href='B:300 32:39'>32,39</a>; Sal <a href='B:230 51:12-14'>51,12-14</a>.


marker: ⓕ
text:
nire erabakiak betetzeko 36,27; Dt <a href='B:50 30:6-8'>30,6-8</a>. Ik. Jr <a href='B:300 31:33'>31,33</a>+. nire herri, zuen Jainko <a href='B:300 14:11'>14,11</a>; <a href='B:300 36:28'>36,28</a>; 37,23.27; Jr <a href='B:300 7:23'>7,23</a>+.


marker: [1]
text:
<em>egin erbesteratuarena: </em>Egintza sinboliko honen bidez, bigarren erbestealdia, 587an gertatua, iragartzen du profetak.


marker: ⓙ
text:
profeta seinale 12,11; 24,24-27; Is <a href='B:290 8:18'>8,18</a>. Ik. Jr <a href='B:300 16:1-8'>16,1-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>Haien printzea: </em>Sedekias erregea da; honen historiari buruz, ik. 2 Erg <a href='B:120 25:1-7'>25,1-7</a> eta Jr <a href='B:300 52:7-11'>52,7-11</a>.


marker: ⓜ
text:
batzuk bizirik 6,8-10; 9,4; 11,13; 14,22-23; Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+. jakingo dute atzerritarrek… <a href='B:290 29:6'>29,6</a>.<a href='B:290 29:9'>9</a>; <a href='B:290 30:8'>30,8</a>…; <a href='B:290 32:15'>32,15</a>; <a href='B:290 35:4'>35,4</a>.<a href='B:290 35:9'>9</a>; 36,23.36; <a href='B:290 37:28'>37,28</a>; 38,23; <a href='B:290 39:6'>39,6</a>; Ir <a href='B:20 7:5'>7,5</a>; <a href='B:20 14:4'>14,4</a>; Is <a href='B:290 49:26'>49,26</a>; Jr <a href='B:300 16:21'>16,21</a>. Ik. <a href='B:300 6:7'>6,7</a>+.


marker: ⓒ
text:
profeten aurka 1 Erg <a href='B:110 22:13-28'>22,13-28</a>; Jr <a href='B:300 2:8'>2,8</a>+; Mi <a href='B:400 3:5'>3,5</a>. Ik. Dt <a href='B:50 13:1-6'>13,1-6</a>; <a href='B:50 18:20-22'>18,20-22</a>.


marker: ⓔ
text:
ikuskari hutsalak, iragarpen faltsuak 12,24; 14,9; 22,28; 1 Erg <a href='B:110 22:23'>22,23</a>; Jr <a href='B:300 5:31'>5,31</a>+.


marker: [2]
text:
<em>kareorez estali: </em>Profeten mezu lasaigarri eta engainagarriari buruz esana; ez dira saiatu herriari egoeraren larritasuna agertzen eta konbertsiora dei egiten.


marker: ⓕ
text:
profeten mezu lasaigarria 13,16; Jr <a href='B:300 4:10'>4,10</a>+. Ik. <a href='B:300 22:28'>22,28</a>.


marker: [4]
text:
<em>profanatzen nauzue: </em>Aztikeria hoben larria zen eta heriotza zuen zigor (ik. Lb <a href='B:30 19:26'>19,26</a>.<a href='B:30 19:31'>31</a>; <a href='B:30 20:27'>20,27</a>; Dt <a href='B:50 20:10-12'>20,10-12</a>).


marker: ⓚ
text:
bere engainuan utziko 13,9; 1 Erg <a href='B:110 22:23'>22,23</a>. Ik. <a href='B:110 13:7'>13,7</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Noe, Daniel eta Job: </em>Hiru pertsonaia hauek antzinako Ekialde Hurbil osoan ziren ospetsuak beren zuzentasun eta jakinduriagatik; <em>Noe </em>uholdeko heroia da (ik. Has <a href='B:10 6:1-9'>6—9</a>), <em>Job </em>izen bereko bibli liburuko protagonista, eta Daniel antzinako kanaandar literaturan azaltzen da; ez da nahastu behar Daniel liburuaren protagonistarekin.


marker: [1]
text:
<em>mahatsondoa: </em>Profeten idazkietan herriaren sinbolo da askotan (ik. Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>.<a href='B:290 5:7'>7</a>).


marker: ⓝ
text:
Israel Jainkoaren mahatsondo 17,6-8; 19,10-14; Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>+; Jr <a href='B:300 2:21'>2,21</a>+.


marker: [2]
text:
<em>suak irentsiko ditu laster: </em>Orain arteko erasoaldiei eta 597ko erbestealdiari ihes egin dietenek ez diote ihes egingo azken suteari. Mezu honek 587. urtea baino lehentxeagokoa izan behar du.


marker: ⓐ
text:
Herriaren desleialkeriaren historia 20; 23; Is <a href='B:290 1:21'>1,21</a>; Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a>; <a href='B:300 3:6-11'>3,6-11</a>; Os <a href='B:350 1:1-3'>1—3</a>.


marker: [1]
text:
<em>amortarra, hitita: </em>Ik. Has <a href='B:10 10:15-17'>10,15-17</a>; <a href='B:10 15:20-21'>15,20-21</a>; askotan <em>hitita </em>hitzak Kanaango populazioa adierazten du besterik gabe. Davidek konkistatu eta erreinuko hiriburu egin aurretik, Jerusalem kanaandar hiri bat besterik ez zen; jebustarrak bizi ziren bertan (Jos <a href='B:60 10:1-5'>10,1-5</a>; Ep <a href='B:70 1:21'>1,21</a>; 2 Sm <a href='B:100 5:6-10'>5,6-10</a>). Jerusalemen jatorri jentila azpimarratzen du Ezekielek.


marker: [2]
text:
<em>gatzez igurtzi: </em>Honela indartu egiten omen zen jaioberria. <em>garbitu </em>hitzaren ondoren esangura ezezaguneko hitz bat dakar jatorrizkoak.


marker: [3]
text:
<em>landa zabalera bota: </em>Hain zuzen, basamortuan aurkitu zuen Jaunak herria (ik. Dt <a href='B:50 32:10'>32,10</a>; Jr <a href='B:300 31:2'>31,2</a>; Os <a href='B:350 9:10'>9,10</a>).


marker: [4]
text:
<em>Zure gorputz… nintzen: </em>H.h., <em>Nire gainjantzia zure gain zabaldu nuen eta zure biluztasuna estali. </em>Keinu honek norbaitek eskaintzen duen babesa adierazten du, baina baita ezkontza-konpromisoa ere (ik. Rt <a href='B:80 3:9'>3,9</a>). Oseas profetaz geroztik, Jainkoaren eta herriaren arteko harremana eta lotura ezkontzarekin konparatzen da (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.; baita Is <a href='B:290 54:4-8'>54,4-8</a> eta Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a> ere).


marker: [5]
text:
<em>prostituzioan hasi zinen: </em>Ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh. Herriaren desleialkeria adierazten du prostituzioak, ezkontza-sinboloaren haritik. Bi eratan nabarmentzen da herriaren desleialkeria: idolatrian, hau da, jainko arrotzei kultu ematean, eta botere atzerritarrekin hitzarmenak egitean: egiptoarrekin (26. tx.), asiriarrekin (28. tx.) eta babiloniarrekin (29. tx.). Tx.aren azken esaldia iluna da jatorrizkoan.


marker: ⓒ
text:
urre eta zilarra idolatriarako Ir <a href='B:20 32:2-3'>32,2-3</a>; Os <a href='B:350 2:10'>2,10</a>.


marker: [8]
text:
Erritu anker hauek maiz aipatzen dira Biblian (ik. <a href='B:330 20:25-26'>20,25-26</a>; Jr <a href='B:300 7:30-31'>7,30-31</a> eta oh.).


marker: [9]
text:
<em>filistear hirien esku utzi zintudan: </em>Behin baino gehiagotan, Judaren ezbeharraz aprobetxatuz, haren lurralde-zatiak berenganatu zituzten filistearrek, adib., Akaz errege zela (2 Kro <a href='B:140 28:16-21'>28,16-21</a>); ik. <a href='B:140 25:15-17'>25,15-17</a>.


marker: [10]
text:
<em>Ai, nola… kontra: </em>Hebreerazko testua ez da argia; honela ere uler daiteke: <em>Zein ahula zen zure bihotza.</em>


marker: [11]
text:
<em>Zeure xarmak guztiei banatu: </em>H.h., <em>Zeure brontzea banatu; </em>aipatu berri diren erregaluei buruz esana; baina askoren iritziz testua hondatua dago.


marker: ⓗ
text:
biluzik agerraraziko 23,10.25-26.29; Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>+.12; Ap <a href='B:730 17:16'>17,16</a>.


marker: ⓙ
text:
Sodoma hiri bekataria Has <a href='B:10 18:20-21'>18,20-21</a>; Is <a href='B:290 3:9'>3,9</a>; Jr <a href='B:300 23:14'>23,14</a>; Nk <a href='B:310 4:6'>4,6</a>; 2 P <a href='B:680 2:6'>2,6</a>. gogor zigortua Is <a href='B:290 1:9'>1,9</a>; Jr <a href='B:300 49:18'>49,18</a>+. ez Jerusalemek bezain txarto jokatu Nk <a href='B:310 4:6'>4,6</a>. Ik. <a href='B:310 5:7'>5,7</a>+.


marker: [13]
text:
<em>edomdarren: </em>Honela zenbait eskuizkribu eta siriar itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Aram </em>dio.


marker: ⓚ
text:
betiko ituna 37,26; Jr <a href='B:300 31:31-34'>31,31-34</a>; Os <a href='B:350 2:16-25'>2,16-25</a>.


marker: [14]
text:
<em>baina… nauelako: </em>Testua oso trinkoa da eta ulergaitza; honela ere itzul daiteke: <em>baina zurekin dudan itunean parte hartu gabe. Ahizpak </em>Jerusalemen menpeko hiriak izan daitezke.


marker: [15]
text:
<em>ahoa zabaldu: </em>Harropuzkeria edo etsaigoa adierazten du (ik. Sal <a href='B:230 35:21'>35,21</a>; Nk <a href='B:310 2:16'>2,16</a>); ahoa itxirik edukitzea, berriz, errespetu-seinalea da (ik. Jb <a href='B:220 21:5'>21,5</a>; <a href='B:220 40:4'>40,4</a>).


marker: [3]
text:
<em>Babiloniako erregea: </em>Nabukodonosorrek <em>—arrano handiak </em>(3. tx.)— Judako erreinuari eraso egin eta Joiakin erregea <em>—adar-punta </em>(4. tx.)— Babiloniara eraman du gatibu (4. tx.); ik. 2 Erg <a href='B:120 24:10-16'>24,10-16</a>.


marker: [4]
text:
<em>Errege-odoleko bat aukeratu: </em>Sedekias da, Israel lurraldeko hazia (5. tx.); Joiakinen osaba zen (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:17'>24,17</a>).


marker: [5]
text:
<em>printzea errebelatu: </em>Sedekiasek Egiptora —bigarren <em>arrano handia </em>(7. tx.)— jo zuen laguntza eske, babiloniarrekin zuen leialtasun-zina hautsiz (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:20'>24,20</a>).


marker: [6]
text:
<em>zigor-epaia emango: </em>Izatez, Riblan, Palestinan, eman zion epaia Nabukodonosorrek Sedekiasi eta, begiak leherrarazi ondoren, Babiloniara eraman zuen (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:1'>25</a>; Jr 53).


marker: [7]
text:
<em>kimu berri bat: </em>Irudiak etorkizuneko Daviden jatorriko erregea adierazten du (ik. <a href='B:330 34:22'>34,22</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:12-16'>7,12-16</a>; Is <a href='B:290 12:1'>12,1</a>). <em>mendi garai eta bikain: </em>Ik. <a href='B:330 20:40'>20,40</a> oh.; <a href='B:330 40:2'>40,2</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunak beheratu eta goratu 21,31; Sal <a href='B:230 75:8'>75,8</a>; <a href='B:230 113:7-9'>113,7-9</a>; Lk <a href='B:490 1:51-53'>1,51-53</a>; <a href='B:490 14:11'>14,11</a>+.


marker: [1]
text:
<em>sasikultu-lekuetako otorduetan parte hartzen: </em>H.h., <em>ez du mendi gainetan jaten. </em>Idolatriazko sakrifizioen ondoren egiten ziren otorduak aipatzen dira.


marker: ⓕ
text:
idoloetan uste ona 11,21; 33,25; Ir <a href='B:20 20:3-4'>20,3-4</a>+; Jr <a href='B:300 7:9'>7,9</a>+, lagun hurkoaren emaztea desohoratu <a href='B:300 22:11'>22,11</a>; <a href='B:300 33:26'>33,26</a>; Lb <a href='B:30 18:20'>18,20</a>+. hilerokoa duen emakumea <a href='B:30 22:10'>22,10</a>; Lb <a href='B:30 18:19'>18,19</a>+.


marker: ⓖ
text:
ez inor zapaldu Lb <a href='B:30 19:13'>19,13</a>+. bahituran hartua itzuli Ir <a href='B:20 22:25'>22,25</a>+. ez lapurretarik egin Lb <a href='B:30 19:11'>19,11</a>+. jatekoa eta jantzia eman Dt <a href='B:50 26:12'>26,12</a>; Is <a href='B:290 58:7'>58,7</a>; Mt <a href='B:470 25:35-36'>25,35-36</a>.


marker: ⓗ
text:
mailegua lukurreriaz egin Ir <a href='B:20 22:24'>22,24</a>+. alderdikeriarik gabe epaitu Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>+.


marker: [2]
text:
<em>ez du esku hartzen bidegabekerian: </em>8. tx.aren eta grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>eskua dohakabeagandik aldentzen du </em>dio.


marker: [3]
text:
Norberaren erantzukizunari buruzko doktrina honen berritasuna sumatzeko, konparatu txatal hau eta Ir <a href='B:20 20:5'>20,5</a> eta Lb <a href='B:30 26:39'>26,39</a>, non errudunaren zigorra —elkartearekin duen solidaritatea dela medio— ondorengoengana luzatzen baita.


marker: ⓙ
text:
bekatu egiten duena hilko (norberaren erantzukizuna) 3,18; 14,20; 33,12-20; Dt <a href='B:50 7:10'>7,10</a>; <a href='B:50 24:16'>24,16</a>; 2 Erg <a href='B:120 14:6'>14,6</a>; Jr <a href='B:300 31:29-30'>31,29-30</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak atsegin ez gaiztoa hiltzea 18,32; 33,11; Lk <a href='B:490 15:7'>15,7</a>.<a href='B:490 15:10'>10</a>; 2 P <a href='B:680 3:9'>3,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>ama: </em>Jerusalem edota herria bere osotasunean, alegoria honetan <em>lehoi emearen </em>eta <em>mahatsondoaren </em>(10. tx.) irudien bidez adierazia.


marker: [2]
text:
3-4 tx.etan Judako Joakaz erregeaz ari da segur aski (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:31-34'>23,31-34</a>).


marker: [3]
text:
<em>beste kumeetako bat: </em>9. tx.a kontuan harturik, Joiakin erregeari buruz ari dela esan daiteke (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:15'>24,15</a>).


marker: [4]
text:
<em>jauregiak botatzen zituen: </em>Antzinako arameerazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak ez du zentzurik.


marker: [5]
text:
<em>Mahatsondoa zirudien: </em>Arameerazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoa ulertezina da. Mahatsondoaren sinboloari buruz, ik. <a href='B:330 15:2'>15,2</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>Zazpigarren urtea: </em>Joiakinen erbestealdiko zazpigarren urtea da, K.a. 591.a; <em>bosgarren hila </em>uztaila/abuztua da.


marker: ⓒ
text:
Israelen desleialkeriaren historia Sal <a href='B:230 106:1'>106</a>. Ik. <a href='B:230 16:1'>16,1</a>+.


marker: ⓕ
text:
Israel aukeratu Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>; <a href='B:50 10:15'>10,15</a>; <a href='B:50 14:2'>14,2</a>.


marker: ⓖ
text:
Egiptotik atera, herrialdera eraman 20,28; Ir <a href='B:20 6:6-8'>6,6-8</a>; Dt <a href='B:50 6:23'>6,23</a>; <a href='B:50 10:11'>10,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>Egiptoko idolo higuingarriak: </em>Ezekielek bakarrik esaten du Biblia osoan Egipton jadanik atxiki zitzaiola Israel idolatriari.


marker: ⓜ
text:
ez zirela sartuko agindu Zen <a href='B:40 14:21-23'>14,21-23</a>.<a href='B:40 14:29-30'>29-30</a>; Dt <a href='B:50 1:34-35'>1,34-35</a>; Sal <a href='B:230 95:11'>95,11</a>.


marker: [4]
text:
<em>seme-alabei basamortuan: </em>Bigarren gizaldia da, Egiptotik irten zirenak basamortuan hiltzera kondenatu baitzituen Jainkoak (ik. 15. tx. eta Zen <a href='B:40 26:63-65'>26,63-65</a>).


marker: [5]
text:
<em>onak ez ziren legeak: </em>Badirudi lehen-semeen eskaintzari buruz ari dela (ik. 26. tx.), zenbait garaitan israeldarrek hitzez hitz interpretatu baitzuten lege hori (ik. <a href='B:330 16:20'>16,20</a> oh.).


marker: [6]
text:
<em>muino: </em>H.h., <em>bama, toki garai: </em>sasikultu-leku esateko hitz arrunt bilakatu zen, toki garaietan (muino, mendi-tontorretan) eratzen baitziren kultu-leku horiek.


marker: ⓐ
text:
zurezko eta harrizko jainkoak Dt <a href='B:50 4:28'>4,28</a>; <a href='B:50 28:36'>28,36</a>.<a href='B:50 28:64'>64</a>; <a href='B:50 29:16'>29,16</a>; 2 Erg <a href='B:120 19:18'>19,18</a>; Jr <a href='B:300 3:9'>3,9</a>+.


marker: [8]
text:
<em>Basamortura: </em>Ez da toki jakin bat adierazten, Jainkoak Israel aurrez aurre epaituko duen toki sinbolikoa baizik (ik. 36. tx. eta Os <a href='B:350 2:16'>2,16</a>).


marker: ⓓ
text:
mendi handia 17,23; 40,2; Is <a href='B:290 2:1-3'>2,1-3</a>; Sal <a href='B:230 48:2-3'>48,2-3</a>.


marker: [10]
text:
<em>agindu nien lurraldera: </em>Erbesteratuentzat baliozkoa da oraindik Jaunak arbasoei eginiko lurraldearen agintzaria (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>hegoaldeko basoa: </em>Zuzenean, Judako hegoaldeko basamortua, Negev, aipatzen da, baina segur aski Juda herrialde osoa adierazten da (ik. 3. tx.). Halere, atal osoaren testuak puntu ilun asko ditu.


marker: ⓕ
text:
sua piztuko basoan Is <a href='B:290 9:17-18'>9,17-18</a>; <a href='B:290 10:16-19'>10,16-19</a>; Jr <a href='B:300 21:14'>21,14</a>; Sal <a href='B:230 83:15-16'>83,15-16</a>. heze nahiz ihartuak <a href='B:230 17:24'>17,24</a>; Lk <a href='B:490 23:31'>23,31</a>.


marker: ⓖ
text:
ezpata (gerra) 11,8; 14,17; 21,25.33; 29,8; 32,20; 38,21; Jr <a href='B:300 12:12'>12,12</a>. Ik. <a href='B:300 5:12'>5,12</a>+.


marker: [2]
text:
<em>leundua: </em>Jatorrizkoak beste bertso bat dakar, 7 hitzekoa, guztiz ulertezina. Antzinako itzulpenek ere ez dute argitasunik eskaintzen. Honela dio h.h.: <em>Poztu egingo al gara? Nire semearen aginte-makilak zuhaitz oro mespretxatzen du.</em>


marker: [3]
text:
Hemen ere jatorrizkoak zortzi hitz eransten ditu, ulertezinak: <em>Eta zer, aginte-makila mespretxagarririk ere ez balego?</em>


marker: [6]
text:
Jentilen arteko hiru jardunbide aipatzen dira, jainkoen nahia eta geroa asmatzeko erabiltzen zirenak.


marker: ⓗ
text:
erasoa 4,2-3; 26,8-9; Jr <a href='B:300 32:24'>32,24</a>; 1 M <a href='B:462 6:20'>6,20</a>.<a href='B:462 6:51'>51</a>.


marker: [7]
text:
<em>hitzarmena egina baitzuten babiloniarrekin: </em>Ik. <a href='B:330 17:13-15'>17,13-15</a>; baina testua nahiko iluna da.


marker: [8]
text:
<em>Israelgo printze: </em>Sedekias da; 597tik 587ra izan zen Judako errege; halere, Ezekielek ez dio sekula errege titulua ematen.


marker: [9]
text:
<em>baimendu dudana: </em>Nabukodonosor Jainkoaren tresna edo baliabide da Israel zigortzeko (ik. <a href='B:330 23:23-24'>23,23-24</a>).


marker: [10]
text:
<em>amondarren kontra: </em>Ezpatari markatu zitzaion bigarren jomuga betetzen da orain (ik. 25. tx.). Amondarrak Israelen betidaniko etsaiak ziren.


marker: [1]
text:
<em>kutsatu egin zara: </em>Idolatriaz nahiz bekatuaz kutsaturiko lurraldeak okaztatu egiten ditu bere biztanleak (ik. Lb <a href='B:30 18:25-28'>18,25-28</a>; <a href='B:30 20:22'>20,22</a>).


marker: ⓝ
text:
aita-amak desohoratu Lb <a href='B:30 19:3'>19,3</a>+. etorkina, umezurtza, alarguna Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+.


marker: ⓒ
text:
Ik. Lb <a href='B:30 18:8'>18,8</a>.<a href='B:30 18:9'>9</a>.<a href='B:30 18:15'>15</a>.<a href='B:30 18:19-20'>19-20</a>+.


marker: ⓓ
text:
diruz saldu Ir <a href='B:20 23:8'>23,8</a>; Dt <a href='B:50 16:19'>16,19</a>; <a href='B:50 27:25'>27,25</a>. lukurreriaz interesak kobratu <a href='B:50 18:8'>18,8</a>+.


marker: ⓕ
text:
herria hondakin bilakatu Is <a href='B:290 1:22'>1,22</a>.<a href='B:290 1:25'>25</a>; Jr <a href='B:300 6:28-30'>6,28-30</a>; Ml <a href='B:460 3:2-3'>3,2-3</a>.


marker: ⓗ
text:
Apaizak profanatzaile So <a href='B:430 3:4'>3,4</a>. sakratua eta profanoa, garbia eta kutsatua bereizi 42,20; 44,23; Lb <a href='B:30 10:10-11'>10,10-11</a>.


marker: ⓜ
text:
prostituzioan jardun 16,16-17; 20,7-8; 23,19; Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>+. Egipton <a href='B:300 23:19'>23,19</a>.<a href='B:300 23:27'>27</a>. Ik. 16,26+.


marker: [2]
text:
<em>Larrugorritan utzi zuten: </em>K.a. 721. urteko Samariaren konkista eta bertako biztanleen erbesteratzea aipatzen dira (ik. 2 Erg <a href='B:120 17:6'>17,6</a>; Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>).


marker: [3]
text:
<em>mezulariak: </em>Agian, Ezekias Judako erregearen eta Merodak-Baladanen artean izandako harremanen aipamena (ik. Is <a href='B:290 39:1'>39</a>).


marker: [5]
text:
<em>Pekod, Xoa, Koa: </em>Babiloniatik ekialdera kokatuak zeuden herrialdeak (ik. Jr <a href='B:300 50:21'>50,21</a>).


marker: [6]
text:
<em>Iparraldetik: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak hitz ezezagun bat dakar (ik. Jr <a href='B:300 1:14'>1,14</a> oh.). <em>beren legeen arabera: </em>Normalean erruduna beronen herriko legeen arabera epaitzen zuten; Jerusalem, ordea, arrotz zaizkion legeen arabera epaituko dute.


marker: [8]
text:
<em>Are gehiago: </em>40-43 zatia iluna da, testua bera hondatua dagoelako eta bertan aipatzen diren gertakizun politikoak ezezagunak zaizkigulako.


marker: [1]
text:
<em>Bederatzigarren… hilaren: </em>K.a. 589ko abendua/588ko urtarrila (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:1'>25,1</a>).


marker: [2]
text:
<em>tupina sutan: </em>Jerusalem setiatuaren irudi da hemen (ik. <a href='B:330 11:3'>11,3</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>hautsak estal ez dezan: </em>Estali gabeko odol-isuria Jaunari garrasika ari zaio mendeku eske (ik. Has <a href='B:10 4:10'>4,10</a>; Is <a href='B:290 26:21'>26,21</a>; Jb <a href='B:220 16:18'>16,18</a>).


marker: [7]
text:
<em>hileta-ogirik: </em>H.h., <em>giza ogirik; </em>ez dakigu zein ohitura adierazten den. Tx.ean aipatuak, dena den, dolu-usadioak dira.


marker: [8]
text:
<em>seme-alabak: </em>K.a. 597ko erbestealdian populazioaren zati bat bakarrik eraman zuten erbestera.


marker: [1]
text:
<em>amondarrak: </em>Inguruko beste zenbait herri bezala, Jerusalemen hondamenaz aprobetxatu ziren (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:2'>24,2</a>).


marker: [2]
text:
<em>ekialdeko leinuak: </em>Beduino-leinuak dira, beren gamelu eta artaldeekin Jordanez ekialdean, amondarren eta edomdarren (ik. 10 tx.) lurraldean kokatu zirenak (ik. Ep <a href='B:70 6:3'>6,3</a>).


marker: [4]
text:
<em>moabdarrek: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Moab eta Seirrek </em>dakar; <em>Seir </em>Edomen beste izen bat da; baina Edomi buruz 12-14 zatian hitz egiten da. <em>Moab </em>Itsaso Hilaren ekialdeko lurraldea da.


marker: [5]
text:
<em>Edom: </em>Edomek, Juda erreinuaren hondamenaz aprobetxatuz, haren lurralde-zati bat bereganatu zuen, Judaren hegoalderantz hedatuz.


marker: [7]
text:
<em>betidaniko etsaiak: </em>Filistearrak, <em>keretarrak </em>ere deituak (ik. 16. tx.), Mediterraneo itsasertzean kokaturiko herria ziren. Epaileen garaitik ziren israeldarren etsai (ik. Ep <a href='B:70 15:1-16'>15—16</a> kap.ak).


marker: [2]
text:
<em>Tiro: </em>Feniziako hiria, Mediterraneo itsasertzeko uharte baten gainean eraikia; merkataritzatik zetozkion Tirori bere indarra eta aberastasuna (ik. <a href='B:330 27:3'>27,3</a>). Judarekin bat egin zuen babiloniarren aurka, baina gero bertan behera utzi zuen.


marker: [3]
text:
<em>munduko erregerik ahaltsuena: </em>Nabukodonosor, Babiloniako erregerik handiena, K.a. 605etik 562ra izan zen errege. Hamahiru urte iraun zuen Tiroren setioak; babiloniarrek hiria menderatzea lortu zuten arren, ezin izan zuten erraustu eta harrapakinik hartu (ik. 29,28).


marker: ⓐ
text:
Nabukodonosor etorraraziko 29,17-21; 32,11-12; Jr <a href='B:300 46:13'>46,13</a>; <a href='B:300 51:20-23'>51,20-23</a>.


marker: [4]
text:
<em>zutabe sendoak: </em>Beharbada, Melkart jainkoaren tenpluko sarrerako bi aldeetan zeuden zutabeak (ik. 1 Erg <a href='B:110 7:15-21'>7,15-21</a>).


marker: ⓒ
text:
kanta-hotsa isilaraziko Is <a href='B:290 24:8-9'>24,8-9</a>; Jr <a href='B:300 7:34'>7,34</a>+; Ap <a href='B:730 18:22'>18,22</a>.


marker: [5]
text:
<em>itsas herrietakoek: </em>H.h., <em>uharteetakoek; </em>Mediterraneoko uharteak dira, baina baita kostaldeko herriak ere, Tirorekin merkataritza-harremanak zituztenak.


marker: ⓓ
text:
printzeak tronuetatik jaitsi Jon <a href='B:390 3:6'>3,6</a>. Ik. Nk <a href='B:310 2:10'>2,10</a>. dardaraz, zuregatik txundituta Ap <a href='B:730 18:9-12'>18,9-12</a>.


marker: [6]
text:
<em>itsasoetako erregina: </em>H.h., <em>itsasoetan eseria zaudena (bizi zarena); </em>grekozko itzulpenak <em>itsasoetatik desagertua </em>dio.


marker: [7]
text:
<em>ez zaituzte berreraikiko: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>eta edertasuna (distira) emango diot </em>dio.


marker: [4]
text:
<em>Lud eta Put: </em>Afrikako lurraldeak, Etiopiatik hurbil, sarritan elkarrekin aipatzen direnak (ik. <a href='B:330 30:5'>30,5</a>; Is <a href='B:290 66:19'>66,19</a> eta oh.).


marker: [6]
text:
<em>Tarsis: </em>Ez dago argi zein toki den; Espainiako Tartesos izan daiteke (ik. Is <a href='B:290 23:6'>23,6</a>; Jon <a href='B:390 1:3'>1,3</a> eta oh.).


marker: [7]
text:
<em>Tubal, Mexek: </em>Asia Txikiko lurraldeak (ik. <a href='B:330 32:26'>32,26</a>; <a href='B:330 38:2'>38,2</a>).


marker: [11]
text:
<em>Minit: </em>Jatorriz amondar lurraldeko toki baten izena (ik. Ep <a href='B:70 11:33'>11,33</a>), gari-mota baten izen bihurtu zen. <em>artatxikia: </em>Antzinako siriar itzulpenaren arabera; hebreerazko hitza ezezaguna da.


marker: [12]
text:
<em>Damasko: </em>Siriako hiriburua. <em>Helbon: </em>Damaskoren iparraldeko lurraldea, bere ardoagatik ezaguna. <em>Tzahar: </em>Ez da beste inon aipatzen Biblian.


marker: [13]
text:
<em>Uzal eskualdetik: </em>Jatorrizkoak <em>Dan eta Jaban, Uzaltik </em>dakar, baina testua hondatua dago. <em>Uzal, </em>hurrengo tx.eko <em>Kedar </em>(ik. Is <a href='B:290 21:16'>21,16</a>), <em>Saba eta Raema </em>(ik. Has <a href='B:10 10:7'>10,7</a>) bezala, Arabiako leinua zen.


marker: [14]
text:
<em>Haran, Kane, Eden: </em>Eufrates ibai ondoko hiriak. <em>Kilmad: </em>Toki ezezaguna; seguruen, Tigris ibai ondoan, <em>Axur</em>-tik hurbil zegoen hiria.


marker: ⓙ
text:
Itsas zabaleko ontziak Is <a href='B:290 2:16'>2,16</a>; <a href='B:290 23:1'>23,1</a>; Sal <a href='B:230 48:8'>48,8</a>.


marker: ⓚ
text:
ekialdeko haizea 17,10; Ir <a href='B:20 14:21'>14,21</a>; Jr <a href='B:300 18:17'>18,17</a>; Os <a href='B:350 13:15'>13,15</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainko naiz Has <a href='B:10 3:5'>3,5</a>; <a href='B:10 11:4'>11,4</a>; Is <a href='B:290 14:13-14'>14,13-14</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:4'>2,4</a>. Ik. 28,9.


marker: [2]
text:
<em>paradisuan: </em>Hau da, <em>Edenen. </em>Has <a href='B:10 2:1-3'>2—3</a> kap.etako <em>Eden </em>edo paradisuko mitoaren hainbat berezitasun aurkitzen ditugu Tiroko erregeari buruzko atal honetan. Hau da, hain zuzen, Tiroren bekatuaren sustraia: bere burua Jainkoaren pareko egin nahi izatea. <em>bitxi eta apaingailuak: </em>Bi hitz hauen esanahia ez da segurua jatorrizkoan.


marker: [3]
text:
<em>kerubin babesle: </em>Ik. Has <a href='B:10 3:24'>3,24</a> oh. Dena den, jatorrizkoan tx.aren lehen zatia ez da argia. <em>Jainkoaren mendi santua: </em>Kanaango mitologiaren arabera, jainkoak bizi zireneko mendia iparraldean zegoen kokatua (ik. Is <a href='B:290 14:13'>14,13</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>ikatz gorien artetik kendu: </em>Tiroko erregea, Edengo baratzearen zaindaria, bere esparru sakratutik bota egiten du Jainkoak.


marker: [6]
text:
<em>Sidon: </em>Feniziako hiria, Tiro baino garrantzi gutxiagokoa. Jr 27,3aren arabera, Sidonek ere Juda hondamendira eraman zuen politikan parte hartu zuen.


marker: ⓔ
text:
Seguru biziko dira 34,25.27-28; 37,25; 38,8; 39,26; Jr <a href='B:300 23:6'>23,6</a>+. etxeak eraiki, mahastiak landatu Is <a href='B:290 65:21'>65,21</a>; Jr <a href='B:300 31:5'>31,5</a>; Am <a href='B:370 9:14'>9,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>neuk egina da eta: </em>Sirierazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>neuk egin nuen neure burua </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>hilobiratzeko: </em>Hilobirik gabe gelditzea oso zigor gogortzat jotzen zen (ik. 1 Erg 9,37; Jr <a href='B:300 8:2'>8,2</a>).


marker: ⓗ
text:
kanabera bezain euskarri ahula 2 Erg <a href='B:120 18:21'>18,21</a>; Is <a href='B:290 30:1-7'>30,1-7</a>; <a href='B:290 36:6'>36,6</a>.


marker: [8]
text:
<em>egiptoarrengana joz: </em>Israeldarrek Egiptorekin eginiko akordio politikoak ditu gogoan profetak, beste zenbait profetak ere kondenatu zituztenak (ik. Is <a href='B:290 30:2'>30,2</a>; Jr <a href='B:300 2:18'>2,18</a>).


marker: [1]
text:
<em>Put, Lud: </em>Ik. <a href='B:330 27:10'>27,10</a> oh. <em>Libia: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Kub </em>dio, toki ezezaguna.


marker: ⓝ
text:
herrialdea arrotzen bidez hondatu 7,21; 28,7; 31,12; Is <a href='B:290 1:7'>1,7</a>; Os <a href='B:350 7:9'>7,9</a>; Ab <a href='B:380 1:11'>11</a>; Nk <a href='B:310 5:2'>5,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Tanis: </em>15. tx.eko <em>Sin </em>bezala, Egiptoko ipar-hegoaldeko mugako hiria. <em>Tebas: </em>Patros eskualdeko hiria (ik. <a href='B:330 29:14'>29,14</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>Jainkoaren baratze: </em>Hau da, <em>Eden </em>(ik. <a href='B:330 28:13'>28,13</a>; <a href='B:330 31:9'>31,9</a>.<a href='B:330 31:18'>18</a>; Has <a href='B:10 2:8'>2,8</a>:9).


marker: [3]
text:
<em>munduko erregerik ahaltsuena: </em>Nabukodonosor Babiloniako erregea (ik. <a href='B:330 26:7'>26,7</a> oh.).


marker: [4]
text:
Tx.eko testua hondatua dago eta itzulpena zalantzazkoa da; gauza bera gertatzen da hurrengo hiru txatalekin ere.


marker: [5]
text:
<em>Asiriako erregea: </em>Asiria eta beste zenbait herrialdetako erregeak Hildakoen Egoitzaren hondoan kokatzen ditu profetak, horrela beraien hondamena eta zigorra adieraziz.


marker: [8]
text:
<em>antzina: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>erdaingabe (sinesgabe) </em>dakar. <em>babeskia: </em>Itzulpen hipotetikoa; jatorrizkoak <em>beren gaiztakeriak </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>hamabigarren… hilaren: </em>K.a. 596ko abendua/585eko urtarrila; baina data hau ez dator bat beste iturriek (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:8'>25,8</a> eta Jr <a href='B:300 39:2'>39,2</a>) adierazitakoarekin. Hebreerazko zenbait eskuizkribuk eta grekozko itzulpenak <em>hamaikagarren urtea </em>diote, eta hau litzateke data zuzena.


marker: [2]
text:
Adierazpen honek erakusten duenez, jerusalemdarrek ahaztu egiten dute Jainkoak aginduriko lurraldearen jabetza ez dela baldintzarik gabea, legearen obedientziari lotua baizik (ik. Lb <a href='B:30 18:25-28'>18,25-28</a>; <a href='B:30 20:22'>20,22</a>; Dt <a href='B:50 4:25-26'>4,25-26</a>).


marker: [1]
text:
<em>artzainak: </em>Antzinako Ekialde Hurbileko hizkeran, erregeei artzain deitzen zitzaien, eta erregeei ez ezik, baita gainerako buruzagi eta arduradunei ere.


marker: ⓙ
text:
Israelgo artzainak Jr <a href='B:300 23:1-6'>23,1-6</a>; Za <a href='B:450 11:15-17'>11,15-17</a>; Mt <a href='B:470 18:12-14'>18,12-14</a>; Jn <a href='B:500 10:1-18'>10,1-18</a>.


marker: ⓚ
text:
indarrez ezarri agintea 45,9; 1 Sm <a href='B:90 8:11-18'>8,11-18</a>. Ik. Mk <a href='B:480 10:42-44'>10,42-44</a>; 1 P <a href='B:670 5:2-4'>5,2-4</a>.


marker: ⓛ
text:
Artzain gabe Zen <a href='B:40 27:17'>27,17</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>. artaldea sakabanatua Jr <a href='B:300 23:1'>23,1</a>+.


marker: [2]
text:
<em>noraezean dabil nire artaldea: </em>Segur aski, mendietan egiten ziren idolatriazko kultuak aipatzen dira; baina baita buruzagien axolagabekeriak eragindako erbestealdia ere.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa bera artzain Is <a href='B:290 40:11'>40,11</a>; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>; Mi <a href='B:400 7:14-15'>7,14-15</a>; Sal <a href='B:230 23:1-4'>23,1-4</a>; <a href='B:230 80:2'>80,2</a>. Ik. Jn <a href='B:500 10:1-18'>10,1-18</a>.


marker: [3]
text:
<em>egun lainotsu eta ilunean: </em>Jaunaren zigor-egunaren —Jerusalemen hondamendi eta gatibualdiko egunaren— aipamena (ik. Am <a href='B:370 5:18'>5,18</a>).


marker: [4]
text:
<em>suntsitu egingo ditut: </em>Grekozko itzulpenak <em>zaindu egingo ditut </em>dio, hurbileko testuinguruari lotuago; baina jatorrizkoak aurreratu egiten du 17-22 zatian luzeago azalduko duen ideia.


marker: [5]
text:
<em>David neure zerbitzaria: </em>Daviden ondorengoa itxaron du Ezekielek, beste zenbait profetak bezala (ik. Is <a href='B:290 9:5-6'>9,5-6</a>; Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>; Za <a href='B:450 3:8'>3,8</a>); David etorkizuneko erregearen eredu da.


marker: ⓓ
text:
Bakea ekarriko dien ituna 37,26; Is <a href='B:290 11:6-9'>11,6-9</a>; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>. seguru biziko 28,26+.


marker: [6]
text:
<em>Neure… ezarriko ditut: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak hau dio: <em>Horiek eta nire muinoaren inguruak bedeinkazio egingo ditut. Mendi santua </em>Jerusalemgo Sion mendia da.


marker: [1]
text:
<em>Seir mendialdea: </em>Edomen beste izen bat (ik. Has <a href='B:10 32:4'>32,4</a>; Zen <a href='B:40 24:18'>24,18</a>).


marker: [2]
text:
<em>Betidanik… etsai: </em>Edomdarren etsaigoa Israel Kanaan lurraldeaz jabetu zen garaitik dator (ik. Zen <a href='B:40 20:20'>20,20</a>; Ez <a href='B:330 25:12'>25,12</a>).


marker: [1]
text:
<em>jendea ugalduko dut: </em>Lurraldera berriro itzuliko diren agintzariaz gain (ik. <a href='B:330 20:42'>20,42</a>; <a href='B:330 28:25'>28,25</a>; <a href='B:330 34:13'>34,13</a>; <a href='B:330 36:9'>36,9</a>.<a href='B:330 36:12'>12</a>), ondorengotza ugariarena ere berriztatzen zaio herriari (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
Hiriak berreraiki 36,33; Is <a href='B:290 54:1-3'>54,1-3</a>; <a href='B:290 61:4'>61,4</a>; Jr <a href='B:300 30:18'>30,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>herria jenderik gabe utziko: </em>Zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera; ohiko testuak <em>ez diozu zeure herriari estropezu eragingo </em>dio.


marker: ⓚ
text:
israeldarrek lurraldea kutsatu 22,3-4. hilerokoan botatako odola bezala Lb <a href='B:30 15:19-27'>15,19-27</a>.


marker: ⓐ
text:
Ur garbiz 47,1; Zen <a href='B:40 19:9'>19,9</a>; <a href='B:40 31:23'>31,23</a>. Ik. Jn <a href='B:500 3:5'>3,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>nire herri, zuen Jainko: </em>Ituna —Jainkoaren eta herriaren arteko harreman berezia— berriztatzen dela adierazten du esamolde honek; eta, itunarekin batera, lurraldearen dohaina egiten zaio berriro herriari (ik. Ir <a href='B:20 6:7-8'>6,7-8</a>; Jr <a href='B:300 11:4-5'>11,4-5</a>).


marker: ⓕ
text:
Edengo baratzea bezala 28,13; Has <a href='B:10 2:8-17'>2,8-17</a>; Is <a href='B:290 51:3'>51,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Bizi-arnasa: </em>Hebreerazko hitzak <em>haize, arnasa </em>nahiz <em>espiritu </em>adieraz dezake. Hemen esanahiak bereizi egiten ditugu, 6.8.9 eta 10ean <em>bizi-arnasa </em>itzuliz eta 14an <em>espiritu.</em>


marker: [2]
text:
Adierazpen honek erbesteratuen egoera gogorra islatzen du: herriak galdua du itxaropena. Profetaren ikuskariak berpiztu egin nahi du herriaren gogoa.


marker: [3]
text:
<em>Efraim: Judak </em>hegoaldeko erresuma adierazten du; <em>Josek, Efraimen </em>aitak, iparraldekoa, K.a. 721. urtean desagertua, asiriarrek Samaria konkistatu eta biztanleak erbesteratu zituztenean (ik. 2 Erg <a href='B:120 17:1'>17</a>, <a href='B:120 17:5-6'>5-6</a>). Ezekielek bi erresumak berriro batean bilduko direla iragartzen du.


marker: ⓙ
text:
Juda eta Israel elkartu Jr <a href='B:300 3:18'>3,18</a>+. Ik. Za <a href='B:450 11:7'>11,7</a>.<a href='B:450 11:14'>14</a>.


marker: [4]
text:
<em>Errudun… orotatik: </em>Zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera; ohiko testuak <em>Bekatu egin zuteneko beren bizilekuetatik </em>dio.


marker: [5]
text:
<em>David… errege: </em>Ik. <a href='B:330 34:23'>34,23</a> oh. <em>artzain: </em>Ik. <a href='B:330 34:2'>34,2</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>Mexek eta Tubal: </em>Ik. <a href='B:330 27:13'>27,13</a> oh. <em>Gog, Magog: </em>38—39 kap.etan erabiltzen diren izen hauek misteriotsuak gertatzen zaizkigu. Seguruen, Israelen etsaien pertsonifikazio sinbolikoa da Gog. Zehaztu gabeko etorkizunean, azken atsekabeak sortuko dizkio herriari, Jaunak behin betiko epaia emango dion arte. Gog/Magog izenak Apokalipsiak erabiliko ditu berriro, bere ikuspegi berezian (ik. Ap <a href='B:730 20:8'>20,8</a>).


marker: [2]
text:
<em>muturretakoa ipini: </em>Izatez, kakoak ziren, gerra-gatibuei sudurrean eta matrailetan ipintzen zizkietenak, animaliak bailiran eramateko (ik. <a href='B:330 19:9'>19,9</a>; <a href='B:330 29:4'>29,4</a>).


marker: [4]
text:
<em>Gomer, Bet-Togarma: </em>Armenia aldea adierazten dute (ik. <a href='B:330 27:14'>27,14</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>munduaren erdian: </em>H.h., <em>munduaren zilborrean; </em>Jerusalem da munduaren erdiko hiria (ik. <a href='B:330 5:5'>5,5</a>).


marker: [6]
text:
<em>Saba: </em>Ik. <a href='B:330 27:19'>27,19</a> oh. <em>Dedan: </em>Ik. <a href='B:330 27:15'>27,15</a> oh. <em>Tarsis: </em>Ik. <a href='B:330 27:12'>27,12</a> oh. <em>inguruko hirietakoek: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>beraren lehoikumeek </em>dio; <em>erregeak </em>adierazteko irudia izan daiteke (ik. <a href='B:330 19:2-3'>19,2-3</a>).


marker: [8]
text:
19-20 tx.etan azaltzen direnak Jaunaren judizio-eguneko seinale bereziak dira (ik. Is <a href='B:290 2:10'>2,10</a>; Jr <a href='B:300 4:24'>4,24</a>; Jl <a href='B:360 4:16'>4,16</a>).


marker: ⓗ
text:
harrapariak harrapakin bihurtu Is <a href='B:290 33:1'>33,1</a>; Jr <a href='B:300 30:16'>30,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Bidaiarien bailaran: </em>Agian, irakurketa zuzena <em>Abarim bailaran </em>litzateke (<em>bidaiariak oberim </em>da hebreeraz). Horrela bada, aipaturiko bailara hori Arnon errekak Abarim mendikatea ebakiz sortzen duena litzateke, Moab lurraldean (ik. Zen <a href='B:40 27:12'>27,12</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
<em>gelditutako gorpuak: </em>Hebreerazkoak <em>gelditutako bidaiariak </em>dakar; baina <em>bidaiari </em>hitza ez da agertzen grekozkoan. <em>herrialdea garbitzen: </em>Nahiz eta etsaiei ez zitzaien lur ematen (ik. 2 Erg <a href='B:120 9:37'>9,37</a>; Jr <a href='B:300 8:1-3'>8,1-3</a>), Gog eta beronen jendearen gorpuak bildu eta hobiratu egiten dituzte, lurraldea kutsatua geldi ez dadin (ik. Zen <a href='B:40 19:11-16'>19,11-16</a>).


marker: [5]
text:
<em>herriaren zoria aldatuko dut: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>herriko erbesteratuak itzularaziko ditut </em>(ik. Jr <a href='B:300 30:3'>30,3</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Tenplua 1 Erg <a href='B:110 6:1-7'>6—7</a>. Jaunaren indarra jabetu <a href='B:110 1:1-3'>1,1-3</a>+.


marker: ⓑ
text:
Jainkozko ikuskaritan 1,1-3+. mendi garai 20,40+; Mt <a href='B:470 17:1'>17,1</a>; Ap <a href='B:730 21:10'>21,10</a>.


marker: ⓒ
text:
Lihozko kordela Za <a href='B:450 2:5'>2,5</a>. neurtzeko makila Ap <a href='B:730 11:1'>11,1</a>; <a href='B:730 21:15'>21,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>Tenplua: </em>40—42 kap.etan zehaztasun osoz deskribatzen digu Ezekielek bere ikuskariko tenplua; halere, deskripzioa oso nahasia gertatzen zaigu, testua iluna eta ulergaitza baita puntu askotan. <em>hiru metrokoa: </em>Neurriak ukondotan ematen dira; egileak ohartarazten du hemen erabiltzen den ukondoa ez dela ohikoa, baizik eta ohiko ukondoa gehi arra bat neurtzen duela. Ohiko ukondoa 45 cm-koa zen; baina bazen beste bat, zaharragoa, handiagoa zena, Ezekielek aipatzen duena, hain zuzen. Honek 52 cm egiten zuen. Itzulpenean ukondoa metro erdi bezala ematen dugu.


marker: [3]
text:
<em>sarrerara: </em>H.h., <em>atera. </em>Garaiko tenpluetako ateak, hiri gotortuenak bezala, benetako eraikinak ziren, erdian pasabidea eta alboetan gelak zituztenak.


marker: [6]
text:
Leihoz josiak zeuden sarrera hauen xedea jendea arretaz zaindu ahal izatea zen, atzerritarrik edo sartzeko eskubiderik ez zuenik tenplura sar ez zedin (ik. <a href='B:330 44:7'>44,7</a>.<a href='B:330 44:9'>9</a>.<a href='B:330 44:11'>11</a>).


marker: [7]
text:
Tx. hau bertan behera utzi dugu. Badirudi 29.aren errepikapen hutsa dela. Honela dio: <em>Inguru guztian atalondoak zeuden, hogeita bost metro luze eta hamabi eta erdi zabal.</em>


marker: ⓔ
text:
erre-oparitarako abereak garbitu Lb <a href='B:30 1:9'>1,9</a>.<a href='B:30 1:13'>13</a>; 2 Kro <a href='B:140 4:6'>4,6</a>.


marker: [8]
text:
<em>Gizonak… baitzeuden: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoa nahasia da: <em>Barneko sarreraren kanpoaldean kantarien gelak zeuden barneko atarian.</em>


marker: [9]
text:
<em>Tzadok: </em>Salomonek Abiatarren ordez aukeraturiko apaiza (ik. 1 Erg <a href='B:110 2:27'>2,27</a>.<a href='B:110 2:35'>35</a>); Lebiren jatorrikoa zen (ik. 1 Kro <a href='B:130 5:27-34'>5,27-34</a>), eta beraren ondorengoak bakarrik jotzen ziren benetako apaiztzat.


marker: ⓕ
text:
Tzadoken ondorengoak 43,19; 44,15; 48,11; 2 Sm <a href='B:100 8:17'>8,17</a>; <a href='B:100 15:24'>15,24</a>.


marker: [10]
text:
<em>zazpi metroko zabalera eta atearen muntagek: </em>Hitz hauek ez dira azaltzen hebreerazkoan; grekozko itzulpenaren arabera ezarriak dira.


marker: [11]
text:
<em>hamar harmaila: Hamar </em>hitza ez da azaltzen hebreerazkoan; grekozkoak ematen duen xehetasuna da. <em>zutabe bana: </em>Seguruen, Salomonen tenpluan zeudenen antzekoak (ik. 1 Erg <a href='B:110 7:15-22'>7,15-22</a>; 2 Kro <a href='B:140 3:15-17'>3,15-17</a>).


marker: [1]
text:
<em>sala handia: </em>Hebreeraz <em>Hekal; </em>tenplua osatzen zuten bi zatietako lehenengoa zen, <em>toki santua </em>ere deitua (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:10'>8,10</a>). <em>zuten: </em>Hebreerazkoak bi hitz dakartza ondoren, grekozkoan azaltzen ez direnak: <em>etxolaren zabalera.</em>


marker: [2]
text:
<em>barreneko gela: </em>Tenpluaren bigarren zatia zen, <em>toki santu-santua </em>ere deitua (ik. 4. tx. eta 1 Erg <a href='B:110 8:6'>8,6</a>). Gela honetan gizona bakarrik sartzen da, profeta kanpoan gelditzen delarik.


marker: [4]
text:
<em>oinarria: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>luzera </em>dio. <em>mahaia: </em>Badirudi aldare-itxurako mahai hau Jaunari eskainiriko ogien (ik. Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>) mahaia dela (ik. 1 Erg <a href='B:110 7:48'>7,48</a>).


marker: [1]
text:
Tx.aren itzulpena zalantzazkoa da. Dena den, 1-14 zati osoko testua ulergaitza da eta zenbait tx. ia ulertezin gertatzen zaizkigu.


marker: [2]
text:
<em>berrogeita hamar metro luze: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>metro bateko bidea </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>Sarrera… zegoen: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Atariko hormetan zehar </em>dio, hitzok hurrengo esaldiari loturik ematen dituelarik. <em>Hegoaldetik: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>ekialdetik </em>dio.


marker: ⓜ
text:
opari sakratuak apaizentzat Lb <a href='B:30 2:3-10'>2,3-10</a>; <a href='B:30 6:18-19'>6,18-19</a>; <a href='B:30 7:6'>7,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren aintza: </em>Itzultzean, Jainkoaren aintzak tenplutik alde egitean (ik. <a href='B:330 10:18-19'>10,18-19</a>; <a href='B:330 11:22-23'>11,22-23</a>) egin zuen bide bera egiten du kontrako norabidean (ik. 4. tx.).


marker: ⓔ
text:
espirituak eraman 3,14+. Jainkoaren aintzak tenplua bete 44,4; Ir <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10-11'>8,10-11</a>; Is <a href='B:290 6:1-4'>6,1-4</a>.


marker: [3]
text:
<em>hemen hilobiratuz: </em>Errege-hilerria tenpluaren kontra eraikitako jauregian bertan zegoen. Profetaren iritziz, hilerriak santutegia kutsatzen zuen, gorpua ukitzeak apaiza kutsatzen duen bezala (ik. <a href='B:330 44:25-26'>44,25-26</a>).


marker: ⓕ
text:
nire tronuaren lekua Is <a href='B:290 6:1'>6,1</a>; Jr <a href='B:300 3:17'>3,17</a>. Ik. Is <a href='B:290 66:1'>66,1</a>. oinak jartzen ditudan lekua 1 Kro <a href='B:130 28:2'>28,2</a>; Sal <a href='B:230 99:5'>99,5</a>; <a href='B:230 132:7'>132,7</a>; Nk <a href='B:310 2:1'>2,1</a>. hemen biziko naiz 37,28+; Ir <a href='B:20 25:8'>25,8</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:12-13'>8,12-13</a>.


marker: ⓖ
text:
aldarea Ir <a href='B:20 27:1-8'>27,1-8</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:64'>8,64</a>; 2 Kro <a href='B:140 4:1'>4,1</a>. erretena 1 Erg <a href='B:110 18:32'>18,32</a>.


marker: ⓗ
text:
aldareari buruzko arauak Ir <a href='B:20 29:36-37'>29,36-37</a>; Lb <a href='B:30 8:11'>8,11</a>.<a href='B:30 8:15-16'>15-16</a>; <a href='B:30 16:18-19'>16,18-19</a>. Ik. 1 M <a href='B:462 4:52-56'>4,52-56</a>.


marker: [1]
text:
<em>otordu sakratua: </em>Zenbait opariren ondoren, elkartasun-oparien ondoren batik bat, egin ohi ziren otorduak.


marker: [2]
text:
<em>atzerritarren esku: </em>Baziren tenpluan bigarren mailako zerbitzuak betetzen zituzten atzerritarrak (ik. Jos <a href='B:60 9:27'>9,27</a>; Esd <a href='B:150 8:20'>8,20</a>).


marker: [3]
text:
Lebitarrek herrialdean sakabanaturik zeuden santutegi txikietako kargua izan ohi zuten. Sarritan santutegi horietako kultua idolatriaz kutsatua zegoen. Horren errua egozten zaie lebitarrei; ondorioz, bigarren mailako eginkizunak bakarrik izango dituzte tenplu berrian (ik. 13-14 tx.ak).


marker: ⓑ
text:
tenpluko atezainak 1 Kro <a href='B:130 9:17-27'>9,17-27</a>; <a href='B:130 26:1-19'>26,1-19</a>. beste zenbait zerbitzu 1 Kro <a href='B:130 9:28-32'>9,28-32</a>.


marker: [4]
text:
<em>Apaiz lebitarrak: </em>Tzadoken ondorengoak dira (ik. <a href='B:330 40:46'>40,46</a> oh.), eta Daviden garaitik (ik. 2 Sm <a href='B:100 15:24'>15,24</a>) santutegi nagusiaren zerbitzura zeuden.


marker: ⓒ
text:
Tzadoken ondorengoak 40,46+. horiek hurbilduko zaizkit Zen <a href='B:40 18:7'>18,7</a>; 1 Kro <a href='B:130 6:33-38'>6,33-38</a>. oparietako gantzak eta odola 44,7; Lb <a href='B:30 3:2-4'>3,2-4</a>.<a href='B:30 3:16-17'>16-17</a>; <a href='B:30 4:5-9'>4,5-9</a>.


marker: [5]
text:
<em>artilezko jantzirik eramango: </em>Debeku hau egiptoar eta kanaandarren artean ere aurkitzen da; horren arrazoia higienea da (ik. 18. tx.).


marker: ⓓ
text:
lihozko jantziak Ir <a href='B:20 28:5'>28,5</a>.<a href='B:20 28:39-42'>39-42</a>; Lb <a href='B:30 6:3-4'>6,3-4</a>; <a href='B:30 16:4'>16,4</a>.


marker: [6]
text:
<em>herria sagaratuko bailukete: </em>Antzinatean, santutasuna indar fisikoa bailitzan hartzen zen; indar hori Jainkoarengandik kultuarekin zerikusia zuten pertsona eta gauzetara aldatzen zen, eta hauek sagaraturik gelditzen ziren; norbaitek, behar bezalako errituzko prestakizunik gabe, sakratu ziren horien eragina jasaten bazuen, suntsitua gerta zitekeen (ik. 2 Sm <a href='B:100 6:7'>6,7</a>).


marker: ⓔ
text:
Ez burua soildu Lb <a href='B:30 21:5'>21,5</a>. ilea luzeegi utzi Lb <a href='B:30 10:6'>10,6</a>; <a href='B:30 21:10'>21,10</a>.


marker: ⓗ
text:
herriari irakatsi Lb <a href='B:30 10:11'>10,11</a>; <a href='B:30 15:31'>15,31</a>. Ik. <a href='B:30 22:26'>22,26</a>+.


marker: ⓚ
text:
lebitarren ondarea Zen <a href='B:40 18:20-24'>18,20-24</a>; Dt <a href='B:50 18:1-2'>18,1-2</a>; Jos <a href='B:60 13:14'>13,14</a>.


marker: ⓛ
text:
berez hildako nahiz sarraskituriko aberea 4,14; Lb <a href='B:30 22:8'>22,8</a>; Dt <a href='B:50 14:21'>14,21</a>.


marker: ⓜ
text:
Lurralde-banaketa 48,1-29. Ik. Jos <a href='B:60 13:6-21:43'>13,6—21,43</a>. Jaunarentzat eremu sakratua 48,8-12.


marker: [2]
text:
<em>bizitzeko hiriak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoa ulertezina da; <em>hogei gela </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>mina: </em>Neurri hauetarako, ikusi <em>Pisu eta Neurriak, </em>Bibli Hiztegian. 12. tx.eko testua ez da argia jatorrizkoan.


marker: [5]
text:
Antzina elkarrekin zerikusirik ez zuten bi jaiok, Pazko-jaia (ik. Ir <a href='B:20 12:11'>12,11</a> oh.) eta Legamia gabeko Ogien Jaia (ik. Ir <a href='B:20 12:15'>12,15</a> oh.), badirudi hemen aurkitzen ditugula lehenengoz elkarrekin bildurik.


marker: ⓕ
text:
Pazko-jaia Ir <a href='B:20 12:1'>12,1</a>+. legamia gabeko ogia Ir <a href='B:20 12:15'>12,15</a>+; Lb <a href='B:30 23:5-8'>23,5-8</a>.


marker: [6]
text:
<em>jairako: </em>Etxola Jaia da, herria urtero tenplura erromes joaten zeneko hiru jaietatik garrantzitsuena (ik. Ir <a href='B:20 23:14'>23,14</a>.<a href='B:20 23:17'>17</a>; <a href='B:20 34:23'>34,23</a>).


marker: [1]
text:
Festa-egunetan jendetza handia biltzen zen; orduan, herria prozesioan sartzen zen tenplura, ibilbide jakin bati atxikiz; arau bera zegokion printzeari ere (ik. 10. tx.).


marker: [2]
text:
<em>askapen-urtea: </em>Ik. Lb <a href='B:30 25:8-54'>25,8-54</a> eta <a href='B:330 25:10'>25,10</a> oh.


marker: ⓚ
text:
Ura tenplutik irten Jl <a href='B:360 4:18'>4,18</a>; Za <a href='B:450 13:1'>13,1</a>; <a href='B:450 14:8'>14,8</a>; Ap <a href='B:730 22:1-2'>22,1-2</a>. Ik. Has <a href='B:10 2:10'>2,10</a>; Sal <a href='B:230 46:5'>46,5</a>; Jn <a href='B:500 4:14'>4,14</a>; <a href='B:500 7:37-39'>7,37-39</a>; <a href='B:500 19:34'>19,34</a>.


marker: [1]
text:
<em>Araba harana: </em>Itsaso Hilaren hegoaldean zegoen. <em>Itsaso Hilean </em>bizia guztiz ezinezkoa da, bertako urak oso gaziak direlako.


marker: [2]
text:
<em>En-Gedi: </em>Itsaso Hilaren mendebaldeko oasia. <em>En-Eglaim: </em>Zenbaiten ustez, En-Gediren iparraldera kokatu behar da.


marker: [3]
text:
<em>Gatzagak </em>ezin ziren desagertu, gatza beharrezkoa baitzen sakrifizioak egiteko (ik. <a href='B:330 43:24'>43,24</a>).


marker: ⓜ
text:
Erreka-ertzetan arbolak Is <a href='B:290 44:4'>44,4</a>; Jr <a href='B:300 17:8'>17,8</a>; Sal <a href='B:230 1:3'>1,3</a>. hilero emanaldi bat Ap <a href='B:730 22:2'>22,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>bi zati hartuko dituzte: </em>Izan ere, Joseren ondorengoek bi leinu osatzen zituzten: Efraim eta Manasesen leinuak, Jakobek semetzat hartu zituen Joseren bi semeenak, alegia (ik. Has <a href='B:10 48:1'>48</a>).


marker: [5]
text:
<em>Iparraldeko muga: </em>Lur Santuaren eta honen mugen deskripzio hau eta Zen 34,1-12koa tradizio beretik datoz.


marker: [1]
text:
<em>dagozkien zatiekin: </em>Leinuei dagozkien zatiak zerrenda paraleloak dira, bata bestearen azpian jarriak, zati bakoitzak lurraldearen zabalera osoa hartzen duelarik; zazpi, Jaunarentzat, hiriarentzat eta printzearentzat bereizitako zatien goialdean kokatzen dira, eta beste bostak behealdean.


marker: [3]
text:
<em>Jauna bertan dago: </em>Hiriaren izena Ezekielen pentsamenduaren laburbildumatzat har daiteke. Izenaren esanahia, bestalde, Isaiasen <em>Emmanuel </em>izenak adierazten duenaren oso hurbilekoa da (ik. Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>).


marker: [1]
text:
<em>hirugarren urtea: </em>Data honen arabera, K.a. 606. urtean kokatzen da gertakizuna (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:1'>24,1</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:5-7'>36,5-7</a>). Hala ere, kontuan hartu behar da egileak kontakizunari ezartzen dion inguru historikoa ez dela egiazkoa eta erabiltzen dituen datu historikoak zehaztasun gabeak direla.


marker: [2]
text:
2b-4 zatian, Isaiasek Ezekias erregeari eginiko profeziaren burutzea adierazten da (ik. 2 Erg <a href='B:120 20:17-18'>20,17-18</a>; Is <a href='B:290 39:6-7'>39,6-7</a>; ik. orobat 2 Erg <a href='B:120 24:10-16'>24,10-16</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:10'>36,10</a>).


marker: [3]
text:
<em>Daniel: </em>Izenak hebreeraz <em>Jainkoa da nire epaile </em>esan nahi du. Izen-aldaketak pertsonari eginkizun berria ezartzen zaiola esan nahi du (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:34'>23,34</a>), erregeak gazteen gain duen aginpidea adierazteaz gain.


marker: [4]
text:
<em>ez kutsatzea: </em>Janariei buruzko legearen debekuak hautsiz (ik. Lb <a href='B:30 11:1-23'>11,1-23</a>). Makabearren garaian, janari debekatuak jatea apostasiaren ezaugarri bihurtu zen (2 M <a href='B:464 5:27'>5,27</a>; <a href='B:464 6:18-7:42'>6,18—7,42</a>).


marker: ⓘ
text:
ametsak argitzeko gaitasuna 4,6; 5,12; Has <a href='B:10 41:12'>41,12</a>.<a href='B:10 41:15'>15</a>.


marker: [5]
text:
<em>Ziro: </em>Zirok K.a. 539an konkistatu zuen Babilonia (ik. Esd <a href='B:150 1:1'>1,1</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>astrologoei: </em>Lau izen azaltzen dira jatorrizkoan etorkizuna igartzeko gaitasuna duten <em>jakitunak </em>adierazteko; hitz bakoitzaren esanahi zehatza ez da ongi ezagutzen (ik. <a href='B:340 2:27'>2,27</a>).


marker: [2]
text:
<em>erregeari: </em>Ondoren, <em>arameera </em>hitza dakar testuak, hebreeratik arameerara pasatzen den puntua adierazteko ezarria segur aski. <a href='B:340 2:4-7:28'>2,4—7,28</a> bitarteko zatia arameeraz idatzia dago. Arameera Ekialde Erdiko nazioarteko hizkuntza izan zen K.a. VIII. mendeaz gero (ik. 2 Erg <a href='B:120 18:26'>18,26</a>). <em>Bizi zaitez luzaroan: </em>Pertsiar garaian agur egiteko formula arrunta.


marker: [4]
text:
<em>misterioa: </em>Ezkutu eta isileko zerbait adierazten du zuzenean; baina zeharbidez munduari buruzko Jaunaren asmoa ere adierazten du, historian zehar burutzen duena, alegia (ik. <a href='B:340 2:22'>2,22</a>.<a href='B:340 2:28'>28</a>).


marker: ⓝ
text:
zeruko Jainkoa 2,37.44; Has <a href='B:10 24:7'>24,7</a>; Esd <a href='B:150 1:2'>1,2</a>; <a href='B:150 5:11'>5,11</a>; Jdt <a href='B:180 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓒ
text:
gauza gordeak azaltzen Sal <a href='B:230 139:11-12'>139,11-12</a>; Jb <a href='B:220 12:22'>12,22</a>. argiz inguratua 1 Tm <a href='B:610 6:16'>6,16</a>.


marker: [5]
text:
<em>menditik: </em>Hitza ez da jatorrizkoan azaltzen; grekozko itzulpenaren eta 45. tx.aren arabera ezarria.


marker: [6]
text:
<em>erreinuak: </em>Irudia osatzen duten metalek —gero eta balio txikiagokoak— Ekialdeko historiako erreinuak adierazten dituzte: Babilonia, Media, Pertsia eta Greziako Alexandro Handiaren inperioak. Hau Egiptoko lagiden eta Siriako seleukotarren artean banatuko zen (ik. <a href='B:340 2:41'>2,41</a>).


marker: [7]
text:
<em>ezkontzaz batuko direla: </em>H.h., <em>giza haziaren bitartez nahasiko direla beren artean; </em>Siriako eta Egiptoko erregeek ezkontza bidez lortu nahi izan zituzten elkartasun politikoak adierazten dira (ik. <a href='B:340 11:6'>11,6</a>.<a href='B:340 11:17'>17</a>).


marker: ⓗ
text:
beti iraungo duen erreinua 3,33; 4,31; 7,14; 2 Sm <a href='B:100 7:16'>7,16</a>; Lk <a href='B:490 1:33'>1,33</a>.


marker: ⓘ
text:
jainkoen Jainko, erregeen jaun 11,36; Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Dn gr 3,90; 1 Tm <a href='B:610 6:15'>6,15</a>; Ap <a href='B:730 17:14'>17,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>agintariak: </em>Funtzionarioen zerrendako zenbait karguren identifikazioa ez da segurua. Gauza bera gertatzen da 5. tx.eko musika-tresnekin ere.


marker: ⓙ
text:
herri, nazio eta hizkuntza 5,19; 6,26; 7,14; Ap <a href='B:730 5:9'>5,9</a>; <a href='B:730 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓚ
text:
ez gurtu Ir <a href='B:20 20:3-5'>20,3-5</a>; Jdt <a href='B:180 3:8'>3,8</a>. labeko su bizia Jr <a href='B:300 29:21-22'>29,21-22</a>.


marker: [2]
text:
Puntu honetan, grekozko itzulpenak bi atal ezartzen ditu, arameerazko testuan azaltzen ez direnak: <em>Azariasen otoitza </em>(24-45) eta <em>Hiru lagunen kantika </em>(46-90) (ik. Dn gr). Horregatik, zenbait itzulpenetan 24. tx.a 91. bihurtzen da.


marker: ⓝ
text:
Aingerua bidali 6,23; Has <a href='B:10 24:7'>24,7</a>; Ir <a href='B:20 33:2'>33,2</a>; Zen <a href='B:40 20:16'>20,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>nire jainkoa: </em>Bel, babiloniarren jainko nagusia. <em>jainko santuen espirituz: </em>Goi-argiz hornituriko gizontzat jotzen da Daniel; gauza bera 6. eta 15. tx.etan ere. Plurala egokiagoa da testuinguruan, erregeak bere pentsaera paganoaren arabera hitz egiten baitu.


marker: ⓕ
text:
Zuhaitz garaia Is <a href='B:290 10:33-11:1'>10,33—11,1</a>; Ez <a href='B:330 17:3-10'>17,3-10</a>.<a href='B:330 17:22-24'>22-24</a>; <a href='B:330 31:3-14'>31,3-14</a>.


marker: [2]
text:
<em>aingeru zaindari bat: </em>H.h., <em>jagolea, santua; </em>hau da, Jainkoaren egitasmoa eta erabakiak betetzeko beti prest dauden zerutar zerbitzarietako bat.


marker: ⓖ
text:
Goi-goikoa giza erreinuen jabea 4,22; Jr <a href='B:300 27:5'>27,5</a>; Jb <a href='B:220 36:7'>36,7</a>. apalak jaso 1 Sm <a href='B:90 2:8'>2,8</a>; Lk <a href='B:490 1:52'>1,52</a>.


marker: [4]
text:
<em>zuzenbide eginez: </em>Zentzu hertsian hartuta, <em>zuzenbidezko ekintza </em>bereziki limosna da.


marker: ⓘ
text:
Babilonia handia Is <a href='B:290 21:9'>21,9</a>; Ap <a href='B:730 14:8'>14,8</a>; <a href='B:730 16:19'>16,19</a>; <a href='B:730 17:5'>17,5</a>; <a href='B:730 18:2'>18,2</a>.


marker: ⓚ
text:
Ez da inor… Is <a href='B:290 45:9'>45,9</a>; Jb <a href='B:220 9:12'>9,12</a>; Jkd <a href='B:270 12:12'>12,12</a>; Erm <a href='B:520 9:20'>9,20</a>.


marker: ⓛ
text:
haren jokabideak zuzenak Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Sal <a href='B:230 111:7-8'>111,7-8</a>. harroak beheratu 5,20; Ez <a href='B:330 17:24'>17,24</a>; Sal <a href='B:230 18:28'>18,28</a>; Lk <a href='B:490 1:52'>1,52</a>.


marker: [1]
text:
<em>Belxatzar: </em>Babiloniar testuek aipatzen dute Belxatzar; ez zen, ordea, Nabukodonosorren semea, Naboniderena baizik, Babiloniako azken erregearena.


marker: ⓝ
text:
urrezko jainko-irudiak Is <a href='B:290 40:19-20'>40,19-20</a>; Jr <a href='B:300 10:2-5'>10,2-5</a>; Sal <a href='B:230 135:15-17'>135,15-17</a>; Ap <a href='B:730 9:20'>9,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>agintez hirugarrena: </em>Esamolde ilun honek ez du adierazten segur aski 6,2an esaten dena besterik, Daniel erreinuko <em>hiru ministro </em>nagusietako bat izango dela, alegia.


marker: [4]
text:
<em>Parsinek: </em>H.h., <em>Peresek. Peres </em>eta <em>Parsin </em>hitz beraren singularra eta plurala dira. Hitz-joko bikoitza biltzen du: esanahiarekin batetik; <em>pertsiar </em>izenarekin bestetik.


marker: [3]
text:
Adierazpenak K.a. II. mendean juduen otoitzak zuen maiztasuna (ik. Sal <a href='B:230 55:18'>55,18</a>) eta gorputz-jarrera azaltzen dizkigu. Otoitza hiri santura begira egiten zen (ik. Sal <a href='B:230 28:2'>28,2</a>) erbestealdian hasitako ohiturari jarraituz.


marker: ⓖ
text:
aingerua bidali 3,28+. lehoien ahoak itxi 1 M <a href='B:462 2:60'>2,60</a>; Heb <a href='B:650 11:33'>11,33</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ikuskari bat: </em>Ikuskaria Nabukodonosorren ametsaren parekoa da, lau piztitzarrek giza erreinuen jarraipena adierazten dutelarik (ik. <a href='B:340 2:40'>2,40</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>laugarren piztia: </em>Greziar inperioa, Alexandro Handiak sortua. <em>hamar adar: </em>Alexandroren ondorengo diren Siriako erregeak, seleukotarrak (ik. <a href='B:340 7:24'>7,24</a>). <em>Adarra, </em>Biblian, indarraren eta boterearen sinbolo da sarritan.


marker: [4]
text:
<em>adar txikiago bat: </em>Adar honek Antioko Epifanes (K.a. 175-164) adieraz lezake, juduak gogor pertsegitu zituena, berauen legea eta kultua debekatuz eta kultu paganoak Jerusalemen ezarriz (ik. <a href='B:340 7:24-25'>7,24-25</a>).


marker: ⓜ
text:
harrokeriaz hitz egiten 7,25; 11,36; 1 M <a href='B:462 1:24-25'>1,24-25</a>; 2 M <a href='B:464 5:17'>5,17</a>; Ap <a href='B:730 13:5-6'>13,5-6</a>.


marker: ⓝ
text:
Errege-aulkiak Ap <a href='B:730 20:4'>20,4</a>.<a href='B:730 20:11-12'>11-12</a>. gizon zahar bat Ap <a href='B:730 1:13-16'>1,13-16</a>; <a href='B:730 5:11'>5,11</a>.


marker: ⓐ
text:
Suzko ibai Sal <a href='B:230 50:3'>50,3</a>. milaka eta milaka Ap <a href='B:730 5:11'>5,11</a>. liburuak zabaldu <a href='B:730 12:1'>12,1</a>; Ap <a href='B:730 5:9'>5,9</a>; <a href='B:730 13:8'>13,8</a>; <a href='B:730 20:12'>20,12</a>.


marker: [7]
text:
<em>gizaseme antzeko bat: </em>Arameerazko esakuneak gizabanakoa adierazten du. Baina Danielen ikuskarian badu zentzu kolektiboa ere, Jainkoaren herri santuaren buru eta ordezkari delarik (ik. <a href='B:340 7:18'>7,18</a>.<a href='B:340 7:22'>22</a>). Pertsonaiak eragin handia izango du mesianismo-mailan eta bera da Jesusek bere buruari ematen dion <em>Gizonaren seme </em>tituluaren jatorria (ik. Bibli Hiztegia).


marker: ⓒ
text:
zeruetako hodeietan etortzen Mt <a href='B:470 24:30'>24,30</a>; <a href='B:470 26:64'>26,64</a>; Ap <a href='B:730 1:7'>1,7</a>.<a href='B:730 1:13'>13</a>; <a href='B:730 14:14'>14,14</a>.


marker: ⓓ
text:
Agintea, aintza… Ap <a href='B:730 5:12-13'>5,12-13</a>. Haren aginteak… 4,31+; Ap <a href='B:730 11:15'>11,15</a>.


marker: [9]
text:
<em>Goi-goikoaren herri santuari: </em>H.h., <em>Goi-goikoaren santuei. </em>Askotan, <em>santu </em>hitzak aingeruak adierazten ditu; hemen, ordea, Jainkoaren herriari buruz esana dago.


marker: ⓔ
text:
Goi-goikoaren herri santua 8,24; Sal <a href='B:230 34:10'>34,10</a>; Eg <a href='B:510 9:13'>9,13</a>.


marker: [10]
text:
<em>alde atera zen: </em>Hau da, <em>aldeko epaia eman zuen. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>epaitzeko ahalmena eman zion </em>(herri santuari) (ik. Ap <a href='B:730 20:4'>20,4</a>).


marker: [11]
text:
<em>Hiru urte eta erdiz: </em>H.h., <em>Denboraldi batez, bi denboraldiz eta denboraldi erdiz. </em>Epe bera azaltzen da 9,27an eta 12,7an. Antiokoren erasoaldiak iraun zuen tartea da gutxi gorabehera (168-165); baina kopuruak, sinbolo gisa, erasoaldiak epe mugatua izango duela adierazten du.


marker: ⓗ
text:
Goi-goikoaren aurka biraoka 11,36. Ik. 7,8+. Hiru urte eta erdiz 12,7; Ap <a href='B:730 12:14'>12,14</a>.


marker: ⓘ
text:
erregetza herri santuari Ap <a href='B:730 5:10'>5,10</a>; <a href='B:730 20:4'>20,4</a>; <a href='B:730 22:5'>22,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Belxatzar: </em>8,1etik aurrera testua hebreeraz ematen zaigu berriro (ik. <a href='B:340 2:4'>2,4</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>beste lau adar: </em>Alexandro hil ondoren (K.a. 323an), bere lau jeneralen artean banatu zen inperioa; horien artean, Seleuko I.a Babilonia eta Siriaren jabe egin zen.


marker: [6]
text:
<em>adar txiki bat: </em>Antioko Epifanes (ik. <a href='B:340 7:8'>7,8</a> eta oh.). Antioko bere agintea Egiptora eta Ekialdera hedatzen ahalegindu zen. <em>Lurralde Guztiz Ederra: </em>Israel, Lur Santua.


marker: ⓛ
text:
Guztiz Ederra den Lurraldea 11,16.41; Ez <a href='B:330 20:6'>20,6</a>.<a href='B:330 20:15'>15</a>; Za <a href='B:450 7:14'>7,14</a>.


marker: [7]
text:
<em>Zeruko izakiak: </em>Aingeruak dira; hauei elkarturik dago Jainkoaren herri santua <em>(izarrak). </em>10-11 tx.etan Antiokok eragin zuen tenpluaren eta juduen kultuaren profanatzea aipatzen da.


marker: ⓜ
text:
izarrak Is <a href='B:290 14:13-14'>14,13-14</a>; Ap <a href='B:730 12:4'>12,4</a>. Ik.<a href='B:730 12:3'>12,3</a>.


marker: [9]
text:
<em>ihardetsi zion: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>ihardetsi zidan </em>dio. <em>Bi mila eta hirurehun: </em>Hau da, 1.150 goizeko eta 1.150 arratsaldeko opari. 1.150 egunok kultua moztua egon zeneko aldia ematen dute, eta 9,25ean aipatzen den denboraldiarekin bat datoz gutxi gorabehera.


marker: ⓒ
text:
ahuspez erori 10,15-19; Ez <a href='B:330 1:28'>1,28</a>; <a href='B:330 2:1'>2,1</a>; Ap <a href='B:730 1:17'>1,17</a>. azken aldiari buruz 11,27.35-36; <a href='B:730 12:7-13'>12,7-13</a>; Ez <a href='B:330 21:30'>21,30</a>; Am <a href='B:370 8:2'>8,2</a>; Hab <a href='B:420 2:3'>2,3</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:24'>15,24</a>.


marker: [2]
text:
Hiru keinuok nahigabe eta penitentziaren adierazgarri dira (ik. Has <a href='B:10 37:34'>37,34</a>; Jon <a href='B:390 3:5-6'>3,5-6</a>).


marker: ⓖ
text:
Otoitz egin nion Esd <a href='B:150 9:6-15'>9,6-15</a>; Ne <a href='B:160 1:5-11'>1,5-11</a>; <a href='B:160 9:5-37'>9,5-37</a>; Ba <a href='B:320 1:15-3:8'>1,15—3,8</a>; Dn gr <a href='B:341 3:25-45'>3,25-45</a>. itunari eusten diozu Ne <a href='B:160 1:5'>1,5</a>+.


marker: ⓗ
text:
Ez diegu jaramonik egin <a href='B:330 9:10'>9,10</a>.<a href='B:330 14:1'>14</a>; Jr <a href='B:300 7:24-26'>7,24-26</a>.


marker: ⓙ
text:
legea hautsi Jr <a href='B:300 18:10'>18,10</a>; <a href='B:300 42:13'>42,13</a>.<a href='B:300 42:18'>18</a>. legean idatzitako madarikazioa Dt <a href='B:50 28:15-68'>28,15-68</a>; <a href='B:50 29:20'>29,20</a>.


marker: ⓚ
text:
erne egon zara Jr <a href='B:300 1:12'>1,12</a>; <a href='B:300 31:28'>31,28</a>; <a href='B:300 44:27'>44,27</a>.


marker: ⓜ
text:
ingurukoen irain Ez <a href='B:330 25:3'>25,3</a>; <a href='B:330 36:2-4'>36,2-4</a>; Sal <a href='B:230 44:14'>44,14</a>; <a href='B:230 79:4'>79,4</a>.


marker: ⓝ
text:
santutegia hondatua Sal <a href='B:230 74:3-7'>74,3-7</a>. Zarena zarelako Is <a href='B:290 48:9-11'>48,9-11</a>; Jr <a href='B:300 14:7-9'>14,7-9</a>; Ez <a href='B:330 36:22'>36,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>mendi santua: </em>Tenplua eraikita dagoeneko Jerusalemgo mendia (ik. <a href='B:340 9:16'>9,16</a>).


marker: [5]
text:
<em>toki santu-santua sagaratzeko: </em>Judas Makabearrak 164. urtean egindako tenpluaren sagaratzea aipatzen da nonbait (ik. 1 M <a href='B:462 4:36-59'>4,36-59</a>).


marker: [6]
text:
<em>mezua agertu zenetik: </em>Garaiaren abiapuntua Jeremiasi eginiko agerpena da (ik. <a href='B:340 9:2'>9,2</a>). <em>buruzagi sagaratua agertu arte: </em>Garaiaren bukaera bigarren tenpluaren sagarapena dateke, 515a; <em>buruzagi sagaratua, </em>berriz, Josue apaiz nagusia. Dena den, denboraldi hauek sinbolo mailakoak dira, kronologia zehatzarekin zerikusi gutxi dutenak.


marker: [7]
text:
<em>gizon sagaratu bat: </em>Segur aski Onias III.a, apaiz nagusia, 175ean bere kargutik kendua eta erbesteratua, eta 170ean eraila (2 M <a href='B:464 4:34'>4,34</a>). <em>inork ere lagunduko ez diolarik: </em>Testua iluna da, ez baitago osorik; antzinako itzulpen batek <em>errurik izan ez arren </em>ulertzen du. <em>buruzagi bat: </em>Antioko IV.a Epifanes, K.a. 167an Jerusalem hartu eta tenpluko kultuari amaiera eman ziona (ik. <a href='B:464 7:25'>7,25</a> oh.).


marker: [8]
text:
<em>idolo higuingarria: </em>Antiokok legezko kultua kendu eta <em>idolo higuingarriari </em>eskainiriko aldarea ipini zuen erre-oparien aldarearen lekuan. Idoloa Baal-Xamem (Zeus Olinpoarra) siriar jainkoaren irudia zen seguruen.


marker: [1]
text:
<em>Ziro: </em>Ik. <a href='B:340 1:21'>1,21</a> oh. <em>zailtasun handiak iragartzen zituena: </em>Esaldia iluna da jatorrizkoan. Herriak jasan behar dituen probaldi latzak adierazten bide ditu.


marker: [2]
text:
<em>aingeru zaindaria: </em>H.h., <em>buruzagia. </em>Apokalipsi-literaturan nazio bakoitzak bere aingeru zaindaria du, nazioa zaintzen eta ordezkatzen duena; hala, <em>Greziako aingeru zaindaria </em>(ik. <a href='B:340 10:20-21'>10,20-21</a>). Israelen zaindaria Mikael da, <em>aingeru nagusietako bat </em>(ik. <a href='B:340 10:20-21'>10,20-21</a>; Ju <a href='B:720 1:9'>9</a>; Ap <a href='B:730 12:7'>12,7</a>).


marker: ⓚ
text:
indarberritu Dt <a href='B:50 3:28'>3,28</a>; <a href='B:50 31:7'>31,7</a>.<a href='B:50 31:23'>23</a>.


marker: [3]
text:
<em>Egiaren liburua: </em>Apokalipsi-literaturaren arabera, lurrean gertatzen direnak aurrez idatziak daude zeruan.


marker: [2]
text:
<em>erregeen borroka: </em>Zenbait ikertzaileren iritziz, 11. kap.ak Ekialde Erdiko historiaren aldi bat laburbiltzen du. 2. tx.ean Pertsiaren nagusitza aipatzen da; 3. tx.a Greziako Alexandro Handiaz ari da; 5-20a arteko zatian, Alexandroren inperiotik sortutako bi errege-jatorri nagusien arteko tirabirak, borroka eta hitzarmenak dira kontagai, Egiptoko lagiden <em>(hegoaldekoen) </em>eta Siriako seleukotarren <em>(iparraldekoen) </em>artekoak, alegia (K.a. 323-175); 21-45 zatia, berriz, Antioko Epifanesen, juduen pertsegitzaile porrokatuaren, erregetzaz ari da (K.a. 175-164). Hipotesi honen arabera eratzen ditugu segidako oharrak.


marker: [5]
text:
<em>Hegoaldeko erregea: </em>Ptolomeo I.a, Egiptoko lehenengo errege helenista (K.a. 323-285). <em>gudalburuetako bat: </em>Seleuko I.a, Ptolomeoren menpeko izan ondoren, seleukotarren errege-jatorria sortu zuena (K.a. 312-280).


marker: [6]
text:
<em>ezkonduko da: </em>Antioko II.a Egiptoko Ptolomeo II.aren alaba Berenizerekin ezkondu zen 250. urte inguruan.


marker: [7]
text:
<em>haren jatorriko bat: </em>Ptolomeo III.ak, Berenizeren anaiak, seleukotarren hiriburu zen Antiokiari eraso zion 246. urtean, bere arrebaren hilketa mendekatzeko.


marker: [8]
text:
<em>Iparraldeko erregearen semeak: </em>Seleuko III.a (K.a. 226-223) eta Antioko III.a (223-187). Honek <em>—seme horietako bat— </em>ordu arte Egiptoren menpean zegoen Palestina konkistatu zuen.


marker: [9]
text:
<em>kontraerasoa: </em>Egiptoko errege Ptolomeo IV.ak Siriako Antioko III.aren aurka 217an Rafian lortutako garaipenaren aipamena.


marker: [10]
text:
<em>zure herriko gizon: </em>Egiptoren nagusitzari uko eginez, Antioko III.aren alde jarri ziren juduak aipatzen dira.


marker: [11]
text:
<em>hiri gotor bat: </em>Antiokok Sidon hiria menderatu zuen 198an; beste zenbaiten iritziz, Gaza da aipaturiko hiri gotorra.


marker: [12]
text:
<em>Lurralde Guztiz Ederra: </em>Ik. <a href='B:340 8:9'>8,9</a> oh. K.a. 200-164 bitartean Palestina Siriaren menpean egon zen.


marker: [13]
text:
<em>alaba emaztetzat: </em>Antioko III.ak bere alaba Kleopatra eman zion emaztetzat Ptolomeo V.ari, Egiptoz jabetzeko asmoz. <em>bere xedea: </em>Tx.eko hebreerazko testua iluna da.


marker: [14]
text:
Egiptorekin zuen su-etenaren itunaz baliaturik, Asia Txikiko kostaldeko zenbait hiriz jabetu zen Antioko, erromatarren oharpenei jaramonik egin gabe; baina azkenean Luzio Eszipionek, erromatar kontsulak <em>—atzerriko buruzagiak—</em>, Magnesian garaitu zuen behin betiko (190ean).


marker: [15]
text:
<em>Jerusalemgo tenpluko: </em>Jerusalemgo tenpluari <em>erreinuko ospe </em>deitzen dio jatorrizkoak. Antiokoren seme eta ondorengo Seleuko IV.ak bere ministro Heliodoro bidali zuen Jerusalemgo tenpluko altxorraz jabetzera; baina esku-hutsik itzuli behar izan zuen (ik. 2 M <a href='B:464 3:1'>3</a>). Azkenean, ministroak berak hil zuen erregea.


marker: [16]
text:
<em>gizon zital bat: </em>Antioko IV.a Epifanes (ik. <a href='B:340 7:8'>7,8</a> oh.); Seleuko IV.aren anaia zen, eta honen semearen tokian errege egitea lortu zuen.


marker: [17]
text:
<em>itunaren herriko buruzagi bat: </em>Onias III.a apaiz nagusia da (ik. <a href='B:340 9:26'>9,26</a> oh.).


marker: [18]
text:
<em>erasoko dio: </em>25-27 tx.etan Antioko IV.ak Ptolomeo VI.ari eginiko gerra aipatzen da (170-169). Siriarrak preso hartu zuen egiptoarra eta bake-baldintza lotsagarriak ezarri zizkion (ik. <a href='B:340 11:27'>11,27</a>).


marker: [19]
text:
<em>itun santuko herria: </em>Israel herria. Egiptotik itzultzean (K.a. 169an), Antiokok lapurreta egin zuen Jerusalemgo tenpluan (ik. 2 M <a href='B:464 5:15-21'>5,15-21</a>).


marker: [21]
text:
<em>erromatarren itsasontziek: </em>H.h., <em>Kitimgo itsasontziek. </em>Kitim, Biblian, <em>Zipre </em>da normalean; hemen, ordea, erromatarrak aipatzen dira zalantzarik gabe, latinezko Vulgata itzulpenak ematen duen bezala. <em>itun santuko herriaren aurka: </em>Egiptoko kanpainatik itzuli ondoren, judaismoaren kontrako politikari ekin zion Antiokok, helenizatzearen aldeko ziren juduen laguntzaz.


marker: ⓐ
text:
gogor ekingo 1 M <a href='B:462 1:62'>1,62</a>; <a href='B:462 2:27'>2,27</a>.<a href='B:462 2:42'>42</a>.


marker: [23]
text:
<em>Laguntza gutxi: </em>Edo <em>laguntza pixka bat. </em>Badirudi Matatiasen matxinada eta makabearren askapen-gerra aipatzen direla. Hala ere, autoreak ez du konfiantzarik azaltzen armek lor dezaketen askapenean.


marker: [24]
text:
<em>emakumeek begiko duten jainkoa: </em>Segur aski, Adonis-Tamuz jainkoa (ik. Ez <a href='B:330 8:14'>8,14</a>). <em>bere burua: </em>Hain zuzen, Antiokok <em>Epifanes </em>titulua eman zion bere buruari, hau da, <em>(jainko) azaldua </em>edo <em>jainkoaren agerpena.</em>


marker: [25]
text:
<em>gotorlekuetako jainkoa: </em>Zeus Olinpoarra da segur aski; ik. <a href='B:340 9:27'>9,27</a> oh.


marker: [26]
text:
<em>Lurralde Guztiz Ederra: </em>Ik. <a href='B:340 8:9'>8,9</a> oh. <em>edomdarrak, moabdarrak eta amondarrak: </em>Israel inguruko herriak, haren betidaniko etsaiak.


marker: [27]
text:
<em>mendi santu: </em>Sion mendia, tenplua eraikia zegoeneko mendia. <em>azkena: </em>Antioko Elamen hil zen, 164. urtean. Egileak ez ditu ezagutzen haren heriotzari buruzko xehetasunak. Tiranoaren heriotza dela eta, hurbil direla Jainkoaren garaipena eta garai berri baten sorrera azpimarratzen du.


marker: ⓓ
text:
tiranoaren azkena 8,25. Ik. 1 M <a href='B:462 6:1-16'>6,1-16</a>; 2 M <a href='B:464 9:1-29'>9,1-29</a>.


marker: ⓔ
text:
Larrialdi-garaia Jr <a href='B:300 30:7'>30,7</a>; Mt <a href='B:470 24:21'>24,21</a>. biziaren liburua Sal <a href='B:230 69:29'>69,29</a>; Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>.


marker: [2]
text:
Hau dugu gizabanakoaren piztueraz I.Z.n aurkitzen ditugun adierazpenik garrantzitsuenetakoa (ik. 2 M <a href='B:464 7:9'>7,9</a>.<a href='B:464 7:11'>11</a>.<a href='B:464 7:14'>14</a>.<a href='B:464 7:23'>23</a>).


marker: ⓖ
text:
Jakintsuek distiratuko Jkd <a href='B:270 3:7'>3,7</a>; Mt <a href='B:470 13:43'>13,43</a>. Ik. 11,33.35.


marker: [6]
text:
<em>idolo higuingarria: </em>Ik. <a href='B:340 9:27'>9,27</a> oh. <em>mila berrehun eta laurogeita hamar egun: </em>Testuak zenbait denbora-kopuru ematen ditu: hiru urte eta erdi (<a href='B:340 7:25'>7,25</a> eta <a href='B:340 12:7'>12,7</a>), 1.150 egun (<a href='B:340 8:14'>8,14</a>), 1.290 egun eta 1.335 egun (<a href='B:340 12:11-12'>12,11-12</a>). Kopuru hauen esanahia eta erlazioa ez daude oraindik erabat argituak.


marker: [1]
text:
<em>Israel: </em>Iparraldeko israeldar erresuma adierazten du, Judarengandik bereizteko; Jakob ere deitzen zaio, eta sarriago Efraim. Jeroboam I.ak fundatu zuen Salomon hil ondoren (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:16-20'>12,16-20</a>). Joaxen seme Jeroboam erregea, izen hau daraman bigarrena da, eta K.a. 787tik 747ra izan zen errege Israelen. Oseasek 750. urte aldera ekin zion bere egitekoari.


marker: ⓜ
text:
Uzias, Jotam, Akaz 2 Erg <a href='B:120 15:1-16'>15—16</a>. Ik. Is <a href='B:290 1:1'>1,1</a>+. Jeroboam 2 Erg <a href='B:120 14:23-29'>14,23-29</a>; Am <a href='B:370 1:1'>1,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>prostituzioan: </em>Herriaren Jainkoarekiko desleialtasuna, hots, idolatria, adierazteko erabiltzen du Oseasek prostituzio-irudia. Baal eta Astarteren, emankortasunaren jainko kanaandarren, kultuak berekin izan ohi zuen maiz prostituzio sakratuaren praktika (<a href='B:350 4:12-14'>4,12-14</a>; Dt <a href='B:50 23:18-19'>23,18-19</a>; Ep <a href='B:70 2:12-13'>2,12-13</a>). Oseas dugu, Jainkoaren eta herriaren arteko itun-harremanak ezkontzaren sinbolismoz adierazten dituen lehen idazle biblikoa. Idolatria prostituzioaren parekotzat ematen du; herriaren desleialtasuna, berriz, adulterioaren parekotzat.


marker: ⓝ
text:
prostituzioa 2,6; 4,12-14.18; 5,4; 6,10…; Ir <a href='B:20 34:15-16'>34,15-16</a>; Dt <a href='B:50 31:16'>31,16</a>; Ep <a href='B:70 8:33'>8,33</a>; Jr <a href='B:300 2:20-25'>2,20-25</a>; <a href='B:300 3:1-2'>3,1-2</a>; <a href='B:300 13:27'>13,27</a>; Ez <a href='B:330 6:9'>6,9</a>; <a href='B:330 16:1'>16</a>; <a href='B:330 16:23'>23</a>; Na <a href='B:410 3:4'>3,4</a>; Sal <a href='B:230 106:39'>106,39</a>; Ap <a href='B:730 17:1'>17</a>.


marker: [3]
text:
<em>Izreelgo haran: </em>Jehuk Akaz eta beronen familia osoa garbitu zituen bertan (ik. 2 Erg <a href='B:120 9:1-10'>9—10</a>). Jehu dinastia berri baten buru bihurtu zen; beraren ondorengoetarikoa da 1. tx.eko Jeroboam.


marker: ⓓ
text:
Juda 4,15; 6,11; 8,14; 10,11; 12,1.3. ez gerraz, ez zaldiz eta ez zaldunez 10,13; 14,4; Jos <a href='B:60 24:12'>24,12</a>; Is <a href='B:290 31:1'>31,1</a>; Za <a href='B:450 4:6'>4,6</a>; Sal <a href='B:230 20:8'>20,8</a>; Es <a href='B:230 21:31'>21,31</a>.


marker: ⓔ
text:
«Ez-nire-herria» izena <a href='B:330 2:1'>2,1</a>.<a href='B:330 2:3'>3</a>.<a href='B:330 25:1'>25</a>.


marker: ⓕ
text:
itsas hondarra bezala Has <a href='B:10 22:17'>22,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 4:20'>4,20</a>; Is <a href='B:290 10:22-23'>10,22-23</a>; Erm <a href='B:520 9:27'>9,27</a>. zuek ez zarete nire herria Erm <a href='B:520 9:26'>9,26</a>. Jainko bizia Dt <a href='B:50 5:26'>5,26</a>+.


marker: [1]
text:
<em>beren lurraldean haziko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>lurraldeaz jabetuko, lurraldeaz gaindi egingo. </em><em>Izreelen eguna: Jainkoak erein </em>esan nahi du <em>Izreel </em>izenak. Hemen, hazkunde eta oparotasunaren agintzari bilakatu da (ik. <a href='B:350 1:4'>1,4</a> eta <a href='B:350 2:24'>2,24</a>).


marker: ⓖ
text:
Judatarrak eta israeldarrak bateratu Jr <a href='B:300 3:18'>3,18</a>+; Ez <a href='B:330 37:19'>37,19</a>. buruzagi bakar bat <a href='B:330 3:5'>3,5</a>; Ez <a href='B:330 37:22'>37,22</a>.<a href='B:330 37:24'>24</a>.


marker: ⓗ
text:
Jauna herriarekin auzitan 4,1.4; 12,3; Is <a href='B:290 1:18'>1,18</a>; <a href='B:290 3:13-14'>3,13-14</a>; Jr <a href='B:300 2:9'>2,9</a>; Mi <a href='B:400 6:1-2'>6,1-2</a>; Ml <a href='B:460 3:5'>3,5</a>. Israel ama <a href='B:460 2:7'>2,7</a>; <a href='B:460 4:5'>4,5</a>; Is <a href='B:290 50:1'>50,1</a>.


marker: ⓘ
text:
larrugorrian, jaio zen egunean bezala 2,11-12; Ez <a href='B:330 16:4-5'>16,4-5</a>.<a href='B:330 16:22'>22</a>.<a href='B:330 16:36-37'>36-37</a>; <a href='B:330 23:29'>23,29</a>.


marker: ⓚ
text:
Nork ematen ondasunak 2,10-11.14.23-24; Jr <a href='B:300 44:17'>44,17</a>. Ik. Dt <a href='B:50 7:13'>7,13</a>; <a href='B:50 8:17-18'>8,17-18</a>.


marker: ⓐ
text:
larrugorri azalduko 2,5+. ez du inork askatuko 5,14; Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Sal <a href='B:230 50:22'>50,22</a>; Jb <a href='B:220 10:7'>10,7</a>; <a href='B:220 19:21'>19,21</a>. Ik. Jn <a href='B:500 10:28'>10,28</a>.


marker: ⓒ
text:
mahastia eta pikondoa Jl <a href='B:360 1:7'>1,7</a>+. Sastraka/hondamendi bihurtu <a href='B:360 2:5'>2,5</a>; 5,9; Lb <a href='B:30 26:32-35'>26,32-35</a>; Is <a href='B:290 5:5-6'>5,5-6</a>; <a href='B:290 32:13'>32,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>bihotzera mintzatuko natzaio: </em>Gizonaren eta emakumearen arteko kutun-hizketa adierazten du esaldiak.


marker: ⓓ
text:
liluratuko dut Jr <a href='B:300 20:7'>20,7</a>. basamortura eraman <a href='B:300 12:10'>12,10</a>; Dt <a href='B:50 8:2-4'>8,2-4</a>. Ik. <a href='B:50 13:5'>13,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>Ezbehar-ibarra: </em>Jatorrizkoan <em>Akor-ibarra; </em>Jos 7,24-26an ageri da; agian, horixe aipatu nahi du testuak. Jeriko inguruan zegoen, agindutako lurraldearen sarbidean, alegia.


marker: ⓔ
text:
Ezbehar-ibarra Jos <a href='B:60 7:26'>7,26</a>; Is <a href='B:290 65:10'>65,10</a>. itxaropen Jr <a href='B:300 29:11'>29,11</a>. gaztaroan bezala erantzun <a href='B:300 11:1-3'>11,1-3</a>; Jr <a href='B:300 2:2-3'>2,2-3</a>. Egiptotik atera <a href='B:300 11:1'>11,1</a>; <a href='B:300 12:10'>12,10</a>.<a href='B:300 12:14'>14</a>; <a href='B:300 13:4'>13,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>Ene Baal: Baal</em>-ek <em>jabe/jaun </em>esan nahi du, eta senarrari eman ohi zaion izen arrunta da. Oseasek gaitzetsi egiten du, hala ere, kanaandar jainko Baalen kultuari lotua baitago.


marker: ⓕ
text:
piztiekin ituna Is <a href='B:290 11:6-9'>11,6-9</a>; <a href='B:290 65:25'>65,25</a>; Ez <a href='B:330 34:25'>34,25</a>; Jb <a href='B:220 5:23'>5,23</a>; Mk <a href='B:480 1:13'>1,13</a>. armak hautsi <a href='B:480 1:7'>1,7</a>; Is <a href='B:290 2:4'>2,4</a>; Za <a href='B:450 9:10'>9,10</a>.


marker: ⓖ
text:
emazte egingo 2,4; Is <a href='B:290 54:5-10'>54,5-10</a>; Jr <a href='B:300 31:31-33'>31,31-33</a>.


marker: ⓗ
text:
Jauna ezagutu/aintzat hartu 4,1.6; 5,4; 6,3.6; 8,2; Jr <a href='B:300 9:23'>9,23</a>; <a href='B:300 22:16'>22,16</a>.


marker: [6]
text:
<em>Izreel: </em>Izen hau erabiltzean, biak ditu gogoan Oseasek: <em>Israel </em>izenarekin duen antza eta bere zentzu etimologikoa <em>(Jainkoak erein), </em>hurrengo tx.ean ageri den <em>landatuko dut </em>iradokiz.


marker: ⓚ
text:
Ik. Erm <a href='B:520 9:25'>9,25</a>; 1 P <a href='B:670 2:10'>2,10</a>. izenak <a href='B:670 1:3-9'>1,3-9</a>. nire herri, ene Jainko Jr <a href='B:300 7:23'>7,23</a>+.


marker: [1]
text:
<em>mahats-opil: </em>Emankortasunaren kultu paganoetan erabili ohi zituzten (ik. Is <a href='B:290 16:7'>16,7</a>; Jr <a href='B:300 7:18'>7,18</a>; <a href='B:300 44:19'>44,19</a>).


marker: [2]
text:
<em>Jainkoari kontsulta egiteko tresna: </em>Jainkoari bere borondateaz galdegiteko, haren nahia jakiteko, erabili ohi ziren tresnak, nahiko ezezagunak. Hebreeraz <em>efod </em>eta <em>terafim </em>deritze, eta biak batera ageri dira beste zenbaitetan ere (Ep <a href='B:70 17:5'>17,5</a>; <a href='B:70 18:14'>18,14</a>.17, etab.).


marker: [3]
text:
<em>Daviden ondorengoagana: </em>Ez dira jadanik bi erresuma izango (ik. <a href='B:330 1:1'>1,1</a> oh.), bat baizik (ik. <a href='B:330 2:2'>2,2</a>), Daviden ondorengo batek gobernatua (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:4-16'>7,4-16</a>).


marker: ⓜ
text:
Jainkoarengana eta Davidengana Jr <a href='B:300 30:9'>30,9</a>; Ez <a href='B:330 34:24'>34,24</a>; <a href='B:330 37:24-25'>37,24-25</a>.


marker: ⓝ
text:
Jauna auzitan 2,4+. maitasuna eta leialtasuna 6,4-6; 10,12; 12,7. Ik. 2,21-22. ez naute Jainkotzat aitortzen 2,22+.


marker: ⓐ
text:
Madarikazioa, gezurra, hilketa Ir <a href='B:20 20:13-17'>20,13-17</a>; Lb <a href='B:30 19:11'>19,11</a>; Jr <a href='B:300 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓑ
text:
lurrak dolu Jl <a href='B:360 1:10'>1,10</a>+. gizakiaren eta izadiaren arteko elkartasuna <a href='B:360 2:23-25'>2,23-25</a>; Has <a href='B:10 3:17'>3,17</a>; <a href='B:10 6:5-7'>6,5-7</a>; Is <a href='B:290 24:4-7'>24,4-7</a>; <a href='B:290 33:8-9'>33,8-9</a>; Jr <a href='B:300 12:4'>12,4</a>; <a href='B:300 23:10'>23,10</a>; Jl <a href='B:360 1:18'>1,18</a>; So <a href='B:430 1:3'>1,3</a>; Ag <a href='B:440 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓔ
text:
aintzat hartu 2,22+. Jainkoaren irakaspena 8,1; Dt <a href='B:50 33:10'>33,10</a>; Ml <a href='B:460 2:5-8'>2,5-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>emagaldu sakratuekin elkartu: </em>H.h., <em>prostituitu egingo dira; </em>prostituzio sakratuaz ari da noski. <em>beste jainkoei: </em>H.h., <em>prostituzioari; </em>idolatri zentzuaz (ik. <a href='B:350 4:12'>4,12</a> eta <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>egur-puska, zurezko idolo: </em>Azti-jardunbideak; objektu sakratuak eta zurezko idoloak erabili ohi ziren horretarako.


marker: [4]
text:
<em>emagaldu sakratu: </em>Kanaandar kultu-lekuetan, emankortasunaren jainkoen kultuak berekin zeraman prostituzio sakratua (ik. <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
zuhaitzen itzalpean Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:23'>14,23</a>; Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>+.


marker: [5]
text:
<em>nirekiko desleial: </em>H.h., <em>emagaldu. </em><em>Gilgal: </em>Israel zaharreko santutegia (Jos <a href='B:60 5:2-9'>5,2-9</a>), Jerikotik hurbil; Oseasen garaian, kultu paganoaz kutsatua zegoen, <em>Betel </em>bezala. <em>Bet-Aben: Gaiztakeri etxe </em>esan nahi du; hemen <em>Beteli (Jainkoaren etxe) </em>ematen zaio izen hori, mespretxuz.


marker: ⓙ
text:
Gilgal 9,15; 12,12; Jos <a href='B:60 4:19'>4,19</a>; 1 Sm <a href='B:90 11:14'>11,14</a>; Am <a href='B:370 4:4'>4,4</a>; <a href='B:370 5:5'>5,5</a>. Bet-Aben (Betel) <a href='B:370 5:8'>5,8</a>; Am <a href='B:370 4:4'>4,4</a>; <a href='B:370 5:5'>5,5</a>. Jainko biziarengatik zin 1 Sm <a href='B:90 26:10'>26,10</a>.<a href='B:90 26:16'>16</a>; 1 Erg <a href='B:110 17:12'>17,12</a>; <a href='B:110 18:10'>18,10</a>; Jr <a href='B:300 38:16'>38,16</a>.


marker: [6]
text:
<em>Efraim: </em>Hala deritzo sarri Oseasek Israeli, Ipar Erresumako leinurik garrantzitsuenaren izena ematen diolarik.


marker: [7]
text:
<em>buruzagiek: </em>H.h., <em>babeskiek; </em>buruzagien deitura da (ik. Sal <a href='B:230 47:10'>47,10</a>).


marker: ⓛ
text:
haize-boladak eraman 13,3.15; Jr <a href='B:300 4:11-13'>4,11-13</a>. sakrifizioez lotsa <a href='B:300 10:5-6'>10,5-6</a>; Is <a href='B:290 1:29'>1,29</a>.


marker: [1]
text:
<em>Israelgo buruzagiok: </em>Hebreerazkoak <em>Israelgo etxe </em>dio. <em>Mitzpa: </em>Toki askok darama izen hau I.Z.n. Hemengoa, Jerusalemdik iparralderantz 13 km-ra zegoen herrixka dateke. Betel eta Gilgal (ik. <a href='B:350 4:15'>4,15</a>) eta <em>Tabor </em>mendia bezala, kanaandar erlijioaz kutsaturiko kultu-lekua zen; horregatik gaitzesten du Oseasek.


marker: [2]
text:
<em>zulo sakona Xitimen: </em>Testu zuzendua. Honela ere itzul daiteke: <em>zulo sakona egin dute sinesgabeek. Xitim</em>-i buruz, ik. Zen <a href='B:40 25:1'>25</a>.


marker: ⓝ
text:
Denok zigortuko 4,9; 5,9; 6,5.11; 10,10; Is <a href='B:290 24:1-2'>24,1-2</a>. Ik. Erm <a href='B:520 3:23'>3,23</a>.


marker: ⓑ
text:
ezin Jainkoarengana bihurtu Jr <a href='B:300 13:23'>13,23</a>. Ik. <a href='B:300 2:9'>2,9</a>; Mt <a href='B:470 7:18'>7,18</a>. prostituzio-haizea <a href='B:470 4:12'>4,12</a>. Ik. Jn <a href='B:500 8:34'>8,34</a>. Jauna aintzat hartu <a href='B:500 2:22'>2,22</a>+.


marker: ⓓ
text:
bilatu eta ez aurkitu Is <a href='B:290 55:6'>55,6</a>; Am <a href='B:370 8:11-12'>8,11-12</a>; Es 1,28; Jn <a href='B:500 7:34'>7,34</a>.


marker: [3]
text:
Badirudi, <a href='B:350 5:8-12'>5,8-12</a> zatiak 735-734an Israelen eta Judaren artean izandako anaiarteko borroka aipatzen duela, siro-efraimdar gerla alegia (2 Erg <a href='B:120 16:5'>16,5</a>).


marker: [4]
text:
<em>Asiriara jo zuten: </em>Hebreerazko aditza singularrean dago, Efraim subjektu duela. <em>errege handiari: </em>Asiriako erregeari alegia, 10,6an bezala.


marker: ⓗ
text:
zauritu/sendatu 6,1; 7,1; 14,5; Is <a href='B:290 30:26'>30,26</a>; <a href='B:290 57:17-18'>57,17-18</a>; Jr <a href='B:300 30:17'>30,17</a>. Asiriara jo <a href='B:300 7:11'>7,11</a>; <a href='B:300 8:9'>8,9</a>; <a href='B:300 12:2'>12,2</a>; <a href='B:300 14:4'>14,4</a>; 2 Erg <a href='B:120 15:19-20'>15,19-20</a>; <a href='B:120 16:7-9'>16,7-9</a>.


marker: ⓙ
text:
bilatu, niregana bihurtu 2,9+; 5,6; 10,12; Dt <a href='B:50 4:29'>4,29</a>; Is <a href='B:290 55:6'>55,6</a>; Jr <a href='B:300 29:13'>29,13</a>; Am <a href='B:370 5:4'>5,4</a>; Sal <a href='B:230 78:34'>78,34</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunarengana itzuli 2,9+; Nk <a href='B:310 3:40'>3,40</a>; <a href='B:310 5:21'>5,21</a>. zauritu/sendatu <a href='B:310 5:13'>5,13</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Bizpahiru egun barru: </em>H.h., <em>bi egun barru eta hirugarrenean; denbora gutxi barru </em>esan nahi du.


marker: ⓛ
text:
Bizpahiru egun Ik. Lk <a href='B:490 24:7'>24,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>. haren aurrean bizi Sal <a href='B:230 116:9'>116,9</a>; Lk <a href='B:490 1:75'>1,75</a>.


marker: ⓝ
text:
Zer egin zuretzat? 11,8. maitasuna 4,1+. goiz-lainoa, ihintza 13,3. Ik. 14,6; Mi <a href='B:400 5:6'>5,6</a>.


marker: ⓐ
text:
zigorra 5,2+. profeten bidez 12,11; Is <a href='B:290 11:4'>11,4</a>; <a href='B:290 49:2'>49,2</a>; Jr <a href='B:300 5:14'>5,14</a>; Heb <a href='B:650 4:12-13'>4,12-13</a>.


marker: ⓑ
text:
maitasuna sakrifizioak baino Is <a href='B:290 1:11-17'>1,11-17</a>; Am <a href='B:370 5:22-24'>5,22-24</a>; Sal <a href='B:230 40:7'>40,7</a>; <a href='B:230 51:19'>51,19</a>; Es <a href='B:230 21:3'>21,3</a>; Mt <a href='B:470 9:13'>9,13</a>; <a href='B:470 12:7'>12,7</a>. Jainkoa aintzat hartu <a href='B:470 2:22'>2,22</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Gizakumeek ohi duten bezala: </em>Hebreeraz, <em>Adamek bezala. </em>Singular kolektibotzat hartu dugu: gizakumeak oro har. Beste zenbaitek toki-izentzat hartzen du: <em>Adamen bezala </em>(ik. Jos <a href='B:60 3:16'>3,16</a>).


marker: [4]
text:
<em>Sikem: </em>Antzinateko erlijiogunea, Jerusalemdik iparralderantz 50 km-ra (ik. Jos <a href='B:60 24:1'>24,1</a>); babes-hiria zen (ik. Jos <a href='B:60 20:1-7'>20,1-7</a>).


marker: ⓕ
text:
zoria aldatu Dt <a href='B:50 30:3'>30,3</a>; Jr <a href='B:300 29:14'>29,14</a>+; Ez <a href='B:330 16:53'>16,53</a>; <a href='B:330 39:25'>39,25</a>; Jl <a href='B:360 4:1'>4,1</a>; Am <a href='B:370 9:14'>9,14</a>; So <a href='B:430 2:7'>2,7</a>; <a href='B:430 3:20'>3,20</a>; Sal <a href='B:230 126:1'>126,1</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunak gaiztakeria gogoan 8,13; 9,9; 13,12; 1 Erg <a href='B:110 17:18'>17,18</a>; Am <a href='B:370 8:7'>8,7</a>; Ml <a href='B:460 3:16'>3,16</a>; Sal <a href='B:230 10:11'>10,11</a>; <a href='B:230 90:8'>90,8</a>. Ik. Es 5,21-22.


marker: [2]
text:
Hebreerazkoan puntu ilun asko ditu <a href='B:350 7:3-7'>7,3-7</a> zatiak; konspirazio baten oroipena dakar. Errege-hilketa, Ipar Erresumaren kondairan sarri gertaturiko gauza da (adib., 1 Erg <a href='B:110 16:9-10'>16,9-10</a>).


marker: ⓗ
text:
erregeak erori 2 Erg <a href='B:120 15:10'>15,10</a>.<a href='B:120 15:14'>14</a>.<a href='B:120 15:25'>25</a>.


marker: ⓙ
text:
harrokeriak salatu 5,5. ez itzuli, ez bilatu 5,15+; Is <a href='B:290 9:12'>9,12</a>; Am <a href='B:370 4:6-11'>4,6-11</a>.


marker: ⓚ
text:
burugabea 4,14. Egiptori dei, Asiriara jo 5,13+; Jr <a href='B:300 2:18'>2,18</a>; Nk <a href='B:310 5:6'>5,6</a>.


marker: ⓛ
text:
sarea bota Ez <a href='B:330 12:13'>12,13</a>; <a href='B:330 32:3'>32,3</a>; Koh <a href='B:250 9:12'>9,12</a>. Ik. Mt <a href='B:470 13:47'>13,47</a>.


marker: [5]
text:
<em>buruak urratu: </em>Jainkoa oneratzeko erritu-usadioa da (ik. 1 Erg <a href='B:110 18:28'>18,28</a>; Jr <a href='B:300 41:5'>41,5</a>).


marker: ⓐ
text:
Nik aukeratu gabeak errege 2 Erg <a href='B:120 15:10'>15,10</a>.<a href='B:120 15:14'>14</a>.<a href='B:120 15:25'>25</a>.


marker: [1]
text:
<em>Samariak gurtzen duen zekorra: </em>Jeroboam I.ak Betelgo santutegian jarritako zekorra aipatzen da (ik. <a href='B:350 10:5'>10,5</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:28-29'>12,28-29</a>).


marker: ⓑ
text:
Samariako zekorra 10,5-6; 13,2; 1 Erg <a href='B:110 12:28-33'>12,28-33</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:16'>17,16</a>. Ik. Ir <a href='B:20 32:4'>32,4</a>.<a href='B:20 32:8'>8</a>; Dt <a href='B:50 9:16'>9,16</a>; Ne <a href='B:160 9:18'>9,18</a>.


marker: ⓒ
text:
haizea erein 5,11; 12,2; Jb <a href='B:220 4:8'>4,8</a>; Es <a href='B:220 22:8'>22,8</a>; Ga <a href='B:550 6:7-8'>6,7-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>errege nagusi: </em>Asiriako erregea adierazteko deituretariko bat (ik. <a href='B:350 5:13'>5,13</a>).


marker: ⓕ
text:
sakrifizioak atsegin ez 9,4; Jr <a href='B:300 6:20'>6,20</a>+. Ik. <a href='B:300 6:6'>6,6</a>. bekatuak gogoan <a href='B:300 7:2'>7,2</a>+. Egiptora itzuliko <a href='B:300 9:3'>9,3</a>; <a href='B:300 11:5'>11,5</a>. Ik. <a href='B:300 9:6'>9,6</a>.


marker: ⓖ
text:
Egilea ahaztu Dt <a href='B:50 32:15-18'>32,15-18</a>; Is <a href='B:290 1:2-3'>1,2-3</a>; <a href='B:290 51:13'>51,13</a>.


marker: ⓘ
text:
lurrak emaitzarik ez 2,12; 8,7. Ik. 2,7; Dt <a href='B:50 28:38-42'>28,38-42</a>; Is <a href='B:290 65:22'>65,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>dolu-ogi: </em>Jaunaren lurraldetik urrun, janariak kutsatuak dira, hildakoren batengatik dolutan dagoen etxeko janaria bezalaxe (ik. Dt <a href='B:50 26:14'>26,14</a>).


marker: [2]
text:
<em>jaieguna: </em>Etxola Jaia, segur aski; ez zen posible jai hau erbestean ospatzea, nahitaezkoa baitzen tenplura erromes joatea.


marker: [3]
text:
<em>Menfis: </em>Egiptoar hiria, Niloren deltatik hurbil; bere nekropoliak ematen zion ospea. Oseasek zera esan nahi du: ez dituela israeldarrak jaiegunak bilduko (ik. <a href='B:350 9:5'>9,5</a>), heriotzak baizik.


marker: [4]
text:
Oso iluna eta ulergaitza da 7b-8 zatia. Aukeratu dugun itzulpenaren arabera, Oseas bera da <em>profeta.</em>


marker: ⓜ
text:
profeta pertsegitua Jr <a href='B:300 20:1-3'>20,1-3</a>; Am <a href='B:370 7:10-17'>7,10-17</a>; 2 Kro <a href='B:140 24:20-22'>24,20-22</a>; Lk <a href='B:490 11:49-51'>11,49-51</a>; Eg <a href='B:510 7:51-52'>7,51-52</a>.


marker: [6]
text:
<em>Baal-Peor: Bet-Peor </em>ere deitzen zaio. Bazuen Baali sagaraturiko kultu-leku bat (ik. Zen <a href='B:40 25:1-3'>25,1-3</a>). <em>Baal lotsagarri: </em>Hebreerazkoak <em>Lotsa </em>dio; <em>Baal</em>-en izenorde iraingarria da.


marker: ⓐ
text:
basamortuan 2,16; 11,1; 13,5; Dt <a href='B:50 32:10'>32,10</a>; Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a>. Baal-Peor Dt <a href='B:50 3:29'>3,29</a>; <a href='B:50 4:3'>4,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>zutarri sakratu: </em>Erlijio kanaandarretan erabili ohi zen kultu-tresna bat (ik. Dt <a href='B:50 16:22'>16,22</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:10-12'>17,10-12</a>).


marker: ⓔ
text:
Israel mahatsondoa Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>+. aldare gehiago <a href='B:290 8:11'>8,11</a>; 12,12.


marker: [2]
text:
<em>apaizeria: </em>Mespretxuzko hitza, kultu paganoz kutsaturiko apaizei buruz erabilia. <em>Bet-Abengo zekorra: </em>Ik. <a href='B:350 4:15'>4,15</a> eta <a href='B:350 8:5'>8,5</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>Asiriara eramango dute: </em>Herri garaituen idolo-irudiak garaileen santutegietara eraman ohi zituzten. <em>errege handia: </em>Ik. <a href='B:350 5:13'>5,13</a> oh.


marker: ⓘ
text:
sasikultu-lekuak 4,13. hondatuak 2 Erg <a href='B:120 23:15'>23,15</a>. esango diete mendiei, muinoei Lk <a href='B:490 23:30'>23,30</a>; Ap <a href='B:730 6:16'>6,16</a>. Ik. Is <a href='B:290 2:10'>2,10</a>.<a href='B:290 2:19'>19</a>.<a href='B:290 2:21'>21</a>.


marker: ⓛ
text:
Erein zuzentasuna Ik. 8,7+. maitasuna 4,1+. Jauna bilatu 5,15+. salbamena euria bezala Is <a href='B:290 45:8'>45,8</a>; Sal <a href='B:230 85:11'>85,11</a>.<a href='B:230 85:14'>14</a>. Ik. Dt <a href='B:50 32:2'>32,2</a>.


marker: [5]
text:
<em>Xalman: </em>Moabdar errege bat, agian; asiriar inskripzio batetik ezagutzen dugu. <em>Bet-Arbel: </em>Jordanez ekialdeko herrixka.


marker: ⓝ
text:
amak seme-alaben kontra 14,1; 2 Erg <a href='B:120 8:12'>8,12</a>; Is <a href='B:290 13:16-18'>13,16-18</a>; Sal <a href='B:230 137:9'>137,9</a>.


marker: [6]
text:
<em>Israelgo jende: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Betel </em>dio. <em>Eguna argitu orduko: </em>Eguna argitzean hasi ohi ziren maiz guduak; borrokan hilko da, beraz, erregea.


marker: ⓐ
text:
Israel haurra Ir <a href='B:20 4:22'>4,22</a>; Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Is <a href='B:290 1:2'>1,2</a>; Jr <a href='B:300 3:19'>3,19</a>; Ml <a href='B:460 1:6'>1,6</a>. Ik. Is <a href='B:290 63:16'>63,16</a>; Jr <a href='B:300 31:9'>31,9</a>. Egiptotik dei egin semeari Mt <a href='B:470 2:15'>2,15</a>.


marker: [1]
text:
<em>urrutiago alde egiten zidaten: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak hau dio: <em>dei egiten zietenengandik urruntzen ziren.</em>


marker: ⓑ
text:
oinez erakutsi Efraimi Dt <a href='B:50 1:31'>1,31</a>. ez ziren ohartu <a href='B:50 2:10'>2,10</a>; <a href='B:50 13:5-6'>13,5-6</a>.


marker: ⓒ
text:
Jauna hezitzaile Dt <a href='B:50 8:2-6'>8,2-6</a>. jaten ematen nion Ir <a href='B:20 16:1'>16</a>; Zen <a href='B:40 11:7-9'>11,7-9</a>; Dt <a href='B:50 8:16'>8,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>itzuliko da: </em>Hebreerazkoak <em>ez da itzuliko </em>dakar, testuari itxuragabeko zentzua emanez. Grekozko itzulpenari jarraitu diogu.


marker: [3]
text:
<em>Adma, Tzeboim: </em>Beti Sodoma eta Gomorrarekin batera ageri dira, hiri galdu eta erraustuen eredu gisa (ik. Has <a href='B:10 10:19'>10,19</a>; Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>).


marker: ⓔ
text:
bihotzak ikara gupidaz Dt <a href='B:50 32:36'>32,36</a>; Is <a href='B:290 49:14-16'>49,14-16</a>; <a href='B:290 54:8'>54,8</a>; Jr <a href='B:300 31:20'>31,20</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoa naiz, ez gizakia Zen <a href='B:40 23:19'>23,19</a>. Ik. Ml <a href='B:460 3:6'>3,6</a>; Jb <a href='B:220 9:32'>9,32</a>. Santua ni <a href='B:220 12:1'>12,1</a>; Is <a href='B:290 1:4'>1,4</a>+.


marker: ⓖ
text:
lehoiaren orroa Am <a href='B:370 1:2'>1,2</a>+. Ik. <a href='B:370 5:14'>5,14</a>; 13,7. seme-alabak etorriko <a href='B:370 3:5'>3,5</a>; Is <a href='B:290 11:11-12'>11,11-12</a>; <a href='B:290 43:5-7'>43,5-7</a>; Jr <a href='B:300 31:8-9'>31,8-9</a>.


marker: [2]
text:
<em>hego-haizearen ondoren: </em>Itun politikoen hutsalkeria adierazten du <em>haizeak. </em>Asiria eta Egipto elkarren etsai dira, eta Israelek biekin jokatu nahi izatea gaitzesten da. <em>salerosketa: </em>H.h., <em>olioa saltzen dute. Olioa </em>bakearen irudi dateke.


marker: [3]
text:
<em>Judako herri: </em>Jatorrizko testuak <em>Israel </em>zekarren zalantzarik gabe, ez <em>Juda. </em>Beste zenbaitetan bezala, Oseasen profezia hegoaldeko erresuman, Judan alegia, nola berrirakurria izan den erakusten digu honek. <em>Jakob: </em>Israelen sinbolotzat ematen da Jakob; ikus izen-aldaketa Has 32,29an. Hebreeraz, <em>iruzur egin-</em>aren (4. tx.) eta <em>Jakob</em>-en artean hitz-jokoa dago (ik. Has <a href='B:10 25:26'>25,26</a>). 4-5 tx.ek Has <a href='B:10 27:1'>27</a> eta 32an kontaturiko gertakariak aipatzen dituzte. Jakob eta Israel, arbasoaren bi izenak erabiltzen dira, bata nahiz bestea, haren ondorengoak adierazteko.


marker: ⓚ
text:
Jakobek anaiari iruzur Has <a href='B:10 25:26'>25,26</a>; <a href='B:10 27:35-36'>27,35-36</a>. Jainkoarekin borroka Has <a href='B:10 32:25-30'>32,25-30</a>.


marker: [4]
text:
<em>Betel: </em>Patriarken garaiko santutegia (ik. Has <a href='B:10 28:10-19'>28,10-19</a>); han mintzatu zitzaion Jainkoa Jakobi (ik. Has <a href='B:10 35:15'>35,15</a>). <em>mintzatu zitzaion: </em>Grekozko eta sirierazko itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>mintzatu zitzaigun </em>dio, oraingo herria antzinakoarekin identifikatuz.


marker: [5]
text:
<em>Kanaandar honek: </em>H.h., <em>Kanaanek. </em>Israel Kanaanekin parekatzen da; Jainkoak madarikaturiko herria da Kanaan (ik. Has <a href='B:10 9:25'>9,25</a>), eta <em>merkatari </em>hitzaren sinonimo.


marker: ⓝ
text:
ni zure Jainkoa 8,2; 13,4; Ir <a href='B:20 20:2'>20,2</a>; Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>. Oihal-etxoletan berriro Ik. <a href='B:50 2:16'>2,16</a>. basamortuan elkar aurkitu <a href='B:50 2:16-17'>2,16-17</a>; Ir <a href='B:20 33:7'>33,7</a>.


marker: ⓐ
text:
profetei hitza, ikuskariak Zen <a href='B:40 12:2-8'>12,2-8</a>; Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>.<a href='B:50 18:18-22'>18-22</a>.


marker: ⓓ
text:
Moises profeta Zen <a href='B:40 12:6-8'>12,6-8</a>; Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>.<a href='B:50 18:18'>18</a>. Egiptotik atera <a href='B:50 2:17'>2,17</a>+.


marker: ⓔ
text:
jainko-irudiak 8,4-5. sakrifizioak eskaini 1 Erg <a href='B:110 12:32'>12,32</a>; <a href='B:110 19:18'>19,18</a>.


marker: ⓖ
text:
ni zure Jainkoa 12,10+. beste salbatzailerik ez Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Is <a href='B:290 43:11'>43,11</a>; <a href='B:290 45:21'>45,21</a>. Ik. <a href='B:290 13:9'>13,9</a>.


marker: ⓑ
text:
zigorra 5,2+. haurrak, haurdunak 10,14+; 2 Erg <a href='B:120 8:12'>8,12</a>; <a href='B:120 15:16'>15,16</a>; Am <a href='B:370 1:13'>1,13</a>.


marker: ⓓ
text:
Asiriak ez 5,13+. Ez ustea guda-zaldietan <a href='B:330 1:7'>1,7</a>+. ez eskuz eginari <a href='B:330 8:4'>8,4</a>; Is <a href='B:290 44:9-17'>44,9-17</a>; Jr <a href='B:300 2:28'>2,28</a>; <a href='B:300 10:3-5'>10,3-5</a>. Geure Jainko esango <a href='B:300 2:10'>2,10</a>; Ir <a href='B:20 32:4'>32,4</a>.<a href='B:20 32:8'>8</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:28'>12,28</a>; Is <a href='B:290 44:17'>44,17</a>; Jr <a href='B:300 2:27'>2,27</a>. umezurtzari erruki Ir <a href='B:20 22:21-23'>22,21-23</a>; Sal <a href='B:230 68:6'>68,6</a>; <a href='B:230 146:9'>146,9</a>.


marker: ⓖ
text:
Jakintsuak uler beza Jr <a href='B:300 9:11'>9,11</a>; Sal <a href='B:230 107:43'>107,43</a>; Koh <a href='B:250 8:1'>8,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>Judako: </em>Hebreerazkoak <em>lurraldeko </em>dio; baina hitz horrek <em>Juda </em>erreinua adierazten du Joelen liburuan, <a href='B:360 4:1'>4,1</a>.<a href='B:360 4:6-8'>6-8</a>.<a href='B:360 4:20-21'>20-21</a> tx.etan ageri denez.


marker: ⓗ
text:
Matxinsaltoak 2,25; Ir <a href='B:20 10:1-15'>10,1-15</a>; Dt <a href='B:50 28:38'>28,38</a>; Am <a href='B:370 4:9'>4,9</a>; <a href='B:370 7:1-2'>7,1-2</a>; Sal <a href='B:230 105:34-35'>105,34-35</a>; Ap <a href='B:730 9:3-9'>9,3-9</a>.


marker: [2]
text:
<em>Matxinsaltoek… batzuek… hurrengoek: </em>Hebreerazkoak lau hitz desberdin dakartza, lau intsektu-mota adierazteko segur aski. Landa gorri uzten duten behin eta berrizko erasoaldiak dira nolanahi ere.


marker: ⓘ
text:
mozkorrak Is <a href='B:290 5:11'>5,11</a>; <a href='B:290 28:1'>28,1</a>.<a href='B:290 28:7-8'>7-8</a>; Am <a href='B:370 4:1'>4,1</a>; Jkd <a href='B:270 2:7-9'>2,7-9</a>.


marker: ⓙ
text:
kontaezin 2,2.11; Jr <a href='B:300 46:23'>46,23</a>. Lehoiak bezalako hortzak Ap <a href='B:730 9:8'>9,8</a>.


marker: ⓚ
text:
mahastia, pikondoa 1 Erg <a href='B:110 5:5'>5,5</a>; Mi <a href='B:400 4:4'>4,4</a>; Za <a href='B:450 3:10'>3,10</a>. Ik. Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>+; Sal <a href='B:230 80:9-19'>80,9-19</a>.


marker: ⓜ
text:
dolu dagi lurrak Jr <a href='B:300 4:28'>4,28</a>; Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>. laborea, ardoa, olioa <a href='B:350 2:19'>2,19</a>; Has <a href='B:10 27:28'>27,28</a>; Zen <a href='B:40 18:12'>18,12</a>; Dt <a href='B:50 7:13'>7,13</a>; 2 Erg <a href='B:120 18:32'>18,32</a>; Is <a href='B:290 36:17'>36,17</a>; Os <a href='B:350 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓝ
text:
dena ihartu da Am <a href='B:370 4:7-9'>4,7-9</a>. gizakien poza Is <a href='B:290 16:10'>16,10</a>; Jr <a href='B:300 25:10'>25,10</a>.


marker: ⓐ
text:
baraualdia 2,12.15; Jon <a href='B:390 3:5-9'>3,5-9</a>. Ik. 1 Erg <a href='B:110 21:9'>21,9</a>; Esd <a href='B:150 8:21'>8,21</a>; Ne <a href='B:160 9:1'>9,1</a>. batzarrerako deia <a href='B:160 2:15-16'>2,15-16</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunaren eguna 2,1-2.11; 3,4; 4,14; Is <a href='B:290 13:6-9'>13,6-9</a>; Ez <a href='B:330 30:2-3'>30,2-3</a>; Am <a href='B:370 5:18'>5,18</a>; Ab <a href='B:380 1:15'>15</a>; So <a href='B:430 1:7'>1,7</a>.<a href='B:430 1:14-15'>14-15</a>; Za <a href='B:450 14:1'>14,1</a>; Ml <a href='B:460 3:2-5'>3,2-5</a>.<a href='B:460 3:19'>19</a>. Ik. Os <a href='B:350 1:5'>1,5</a>.


marker: ⓒ
text:
poz-alaitasunak Is <a href='B:290 35:10'>35,10</a>; <a href='B:290 51:11'>51,11</a>; Sal <a href='B:230 14:7'>14,7</a>; <a href='B:230 31:8'>31,8</a>. falta dira Is <a href='B:290 16:10'>16,10</a>; Jr <a href='B:300 48:33'>48,33</a>.


marker: ⓓ
text:
gizakien eta izadiaren arteko elkartasuna Jr <a href='B:300 4:28'>4,28</a>; <a href='B:300 14:3-4'>14,3-4</a>; Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>+; Jon <a href='B:390 3:7'>3,7</a>; Sal <a href='B:230 135:8'>135,8</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunari dei egin Sal <a href='B:230 28:1'>28,1</a>; <a href='B:230 30:9'>30,9</a>; <a href='B:230 86:3'>86,3</a>. sua, suntsipenaren irudi <a href='B:230 2:3'>2,3</a>; Am <a href='B:370 1:4'>1,4</a>.<a href='B:370 1:7'>7</a>.<a href='B:370 1:10'>10</a>.<a href='B:370 1:14'>14</a>; <a href='B:370 2:2'>2,2</a>.<a href='B:370 2:5'>5</a>; <a href='B:370 7:4'>7,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jo turuta: </em>Alarma gisa jotzen zen adarra nahiz turuta, hurbileko arrisku baten berri emateko.


marker: ⓕ
text:
Jo turuta 2,15; Jr <a href='B:300 6:1'>6,1</a>; Ez <a href='B:330 33:3'>33,3</a>; Os <a href='B:350 5:8'>5,8</a>; Am <a href='B:370 3:6'>3,6</a>; Ap <a href='B:730 8:6-7'>8,6-7</a>. jende guztia ikara Jauna datorrenean Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>; Hab <a href='B:420 3:6-7'>3,6-7</a>; Sal <a href='B:230 18:8-16'>18,8-16</a>. Jaunaren eguna 1,15+.


marker: ⓖ
text:
Ilunpe-eguna Am <a href='B:370 5:18'>5,18</a>; So <a href='B:430 1:15'>1,15</a>. Ik. Mk <a href='B:480 13:24-25'>13,24-25</a>. gudaroste indartsua <a href='B:480 1:6'>1,6</a>; <a href='B:480 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓗ
text:
suak irentsi 1,19+. baratze eder Has <a href='B:10 2:8-15'>2,8-15</a>; Is <a href='B:290 51:3'>51,3</a>; Ez <a href='B:330 36:35'>36,35</a>.


marker: ⓚ
text:
eguzki-ilargiak ilundu 3,4; 4,15; Is <a href='B:290 13:10'>13,10</a>; Am <a href='B:370 8:9'>8,9</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunak deiadar dagi 4,16; Is <a href='B:290 30:30'>30,30</a>; Sal <a href='B:230 18:14'>18,14</a>; <a href='B:230 29:3-5'>29,3-5</a>; <a href='B:230 46:7'>46,7</a>; Heb <a href='B:650 12:26'>12,26</a>. Jaunaren eguna 1,15+. Handia eta ikaragarria <a href='B:650 3:4'>3,4</a>; Ml <a href='B:460 3:2'>3,2</a>.<a href='B:460 3:23'>23</a>; Ap <a href='B:730 6:17'>6,17</a>.


marker: ⓜ
text:
Itzuli niregana bihotz-bihotzez Dt <a href='B:50 4:29-30'>4,29-30</a>; Jr <a href='B:300 29:13'>29,13</a>; Os <a href='B:350 6:1'>6,1</a>+. barau 1,14+. negar eta intzirika Is <a href='B:290 22:12'>22,12</a>.


marker: ⓝ
text:
soinekoak urratu Has <a href='B:10 37:29'>37,29</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:19'>13,19</a>; 2 Erg <a href='B:120 22:11'>22,11</a>; Mt <a href='B:470 26:65'>26,65</a>; Eg <a href='B:510 14:14'>14,14</a>. bihozbera eta errukiorra Ir <a href='B:20 34:6-7'>34,6-7</a>+.


marker: ⓐ
text:
agian damutuko da Jon <a href='B:390 3:9'>3,9</a>+. ondasunez bedeinkatu 2,19-27; 4,18-21. Ik. Dt <a href='B:50 7:13-15'>7,13-15</a>; <a href='B:50 28:1-13'>28,1-13</a>. labore-opariak eta isur-opariak <a href='B:50 1:9'>1,9</a>+.


marker: [3]
text:
<em>atari eta aldare artean: </em>Tenpluko barne-atariko aldarearen eta santutegiko sarrerako atariaren artean egin ohi zuten otoitz apaizek, santutegirantz begira (ik. Ez <a href='B:330 40:1-43'>40—43</a>).


marker: ⓓ
text:
atari eta aldare artean Ez <a href='B:330 8:16'>8,16</a>. Ik. 1 M <a href='B:462 7:36-38'>7,36-38</a>; Mt <a href='B:470 23:35'>23,35</a>; Lk <a href='B:490 11:51'>11,51</a>. Non dute beren Jainkoa? Mi <a href='B:400 7:10'>7,10</a>; Sal <a href='B:230 42:4'>42,4</a>.<a href='B:230 42:11'>11</a>; <a href='B:230 79:10'>79,10</a>; <a href='B:230 115:2'>115,2</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunaren maitasun-espa Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>; Za <a href='B:450 1:14'>1,14</a>; <a href='B:450 8:2'>8,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>iparraldetiko etsaia: </em>H.h., <em>iparraldekoa. </em>Intsektu-sailaren irudi-bidez, iparraldetik datorren etsaia adierazten da, hots, asiriarrak eta babiloniarrak; Jainkoaren epaia betetzera datoz hauek (ik. Jr <a href='B:300 1:14'>1,14</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
garaian garaiko euria Dt <a href='B:50 11:14'>11,14</a>; Jr <a href='B:300 5:24'>5,24</a>; Sal <a href='B:230 72:6'>72,6</a>.


marker: [5]
text:
<em>matxinsalto: </em>Ik. <a href='B:360 1:14'>1,14</a> eta oh. Berriro lau intsektu-motak aipatzen dira.


marker: ⓙ
text:
Orduan ezagutuko duzue 4,17; Ez <a href='B:330 6:7'>6,7</a>+. ni, Jauna, zuen Jainkoa Dt <a href='B:50 4:35'>4,35</a>.<a href='B:50 4:39'>39</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:60'>8,60</a>; Is <a href='B:290 45:5-6'>45,5-6</a>.<a href='B:290 45:14'>14</a>.<a href='B:290 45:21-22'>21-22</a>; <a href='B:290 46:9'>46,9</a>.


marker: ⓛ
text:
espiritua isuri Is <a href='B:290 32:15'>32,15</a>+. profetizatu egingo dute Zen <a href='B:40 11:25-30'>11,25-30</a>.


marker: ⓜ
text:
Eguzkia ilunpe bihurtu 2,10+; Ap <a href='B:730 6:12'>6,12</a>. Jaunaren eguna <a href='B:730 1:15'>1,15</a>+. handi eta ikaragarria <a href='B:730 2:11'>2,11</a>+.


marker: [1]
text:
<em>salbatuko da: </em><a href='B:360 3:1-5'>3,1-5</a> pasartea Eg 2,17-21ean aipatzen da, Pedro apostoluak Mendekostez egiten duen hitzaldian, alegia.


marker: ⓝ
text:
Ik. Erm <a href='B:520 10:13'>10,13</a>. Jaunaren izenari dei egin 1 Erg <a href='B:110 18:24'>18,24</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:11'>5,11</a>; So <a href='B:430 3:9'>3,9</a>; Za <a href='B:450 13:9'>13,9</a>; Sal <a href='B:230 80:19'>80,19</a>; <a href='B:230 99:6'>99,6</a>; <a href='B:230 116:4'>116,4</a>; Nk <a href='B:310 3:55'>3,55</a>; Eg <a href='B:510 22:16'>22,16</a>. izango da salbaturik Ab <a href='B:380 1:17'>17</a>; Ap <a href='B:730 14:1'>14,1</a>.


marker: ⓑ
text:
Nazio guztiak bildu Ap <a href='B:730 16:13-16'>16,13-16</a>. nire herriari egindako guztiagatik Ez <a href='B:330 25:3'>25,3</a>.<a href='B:330 25:6'>6</a>.<a href='B:330 25:8'>8</a>.<a href='B:330 25:12'>12</a>.<a href='B:330 25:15'>15</a>; Am <a href='B:370 1:3'>1,3</a> — <a href='B:370 2:3'>2,3</a>; Ab <a href='B:380 1:11-14'>11-14</a>. nazioen artean sakabanatu 2 Erg <a href='B:120 24:15'>24,15</a>; Ez <a href='B:330 11:17'>11,17</a>; <a href='B:330 12:15'>12,15</a>. lurra banatu Am <a href='B:370 7:17'>7,17</a>; Mi <a href='B:400 2:4'>2,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Josafateko zelaia: Josafat </em>hitzak <em>Jainkoa epaile </em>esan nahi du. <em>Josafateko zelaia</em>-k ez du toki zehatzik adierazten, baizik eta zentzu sinbolikoa du; 4,14an <em>Epai-zelai </em>esaten zaio.


marker: [2]
text:
<em>Tiro eta Sidon, Filisteako eskualde: </em>Tiro eta Sidon Feniziako hiriak dira, eta Fenizia Mediterraneoko kostaldea da, Palestinaren iparraldean; israeldarra ez, beraz. <em>Filistea </em>ere kostaldea da, Palestinaren hegoaldean.


marker: ⓒ
text:
Tiroren aurka Is <a href='B:290 23:1'>23</a>; Ez <a href='B:330 26:1-28'>26—28</a>; Am <a href='B:370 1:9-10'>1,9-10</a>. Filistearen aurka Jr <a href='B:300 47:1'>47</a>; Ez <a href='B:330 25:15-17'>25,15-17</a>; Am <a href='B:370 1:6-8'>1,6-8</a>; So <a href='B:430 2:4-7'>2,4-7</a>.


marker: ⓔ
text:
Sabakoak 1 Erg <a href='B:110 10:1'>10,1</a>; Is <a href='B:290 60:6'>60,6</a>; Jr <a href='B:300 6:20'>6,20</a>.


marker: ⓖ
text:
uzta, auziaren sinbolo Is <a href='B:290 63:1-6'>63,1-6</a>; Mk <a href='B:480 4:29'>4,29</a>; Ap <a href='B:730 14:14-20'>14,14-20</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunak orro Am <a href='B:370 1:2'>1,2</a>+. Jaunak deiadar <a href='B:370 2:11'>2,11</a>+. Jauna babes Sal <a href='B:230 46:2-3'>46,2-3</a>.


marker: ⓚ
text:
Ik. 2,27+. santu, arrotzik ez Is <a href='B:290 52:1'>52,1</a>; Jr <a href='B:300 31:40'>31,40</a>; Ab <a href='B:380 1:17'>17</a>; Za <a href='B:450 14:21'>14,21</a>; Ap <a href='B:730 21:27'>21,27</a>.


marker: ⓛ
text:
ardoa eta esnea Is <a href='B:290 55:1'>55,1</a>; Am <a href='B:370 9:13'>9,13</a>. Ik. Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>+. errekak ura betean Is <a href='B:290 30:25'>30,25</a>. Jaunaren etxean iturria sortu Ez <a href='B:330 47:1-12'>47,1-12</a>; Za <a href='B:450 14:8'>14,8</a>; Sal <a href='B:230 46:5'>46,5</a>; Ap <a href='B:730 22:1'>22,1</a>.


marker: ⓝ
text:
Jerusalemek beti bizilagunak Jr <a href='B:300 17:25'>17,25</a>; Ez <a href='B:330 37:25'>37,25</a>.


marker: [1]
text:
<em>Tekoa: </em>Juda erresuman Jerusalemdik hegoaldera, 15 km-ra dagoen herrixka. <em>Uzias: </em>K.a. 781etik 740ra izan zen errege; <em>Jeroboam, </em>berriz, 787tik 747ra. <em>Israel: </em>Hemen iparraldeko erresuma adierazten du, Salomonen heriotza ondoren eratu zena; hiriburua Samaria zuen (ik. Os <a href='B:350 1:1'>1,1</a> oh.). <em>lurrikara: </em>Seguruenik, K.a. 750ean gertatu zen.


marker: ⓐ
text:
Tekoa 2 Sm <a href='B:100 14:2'>14,2</a>; Jr <a href='B:300 6:1'>6,1</a>; 2 Kro <a href='B:140 11:6'>11,6</a>. artzain <a href='B:140 7:14'>7,14</a>. Uzias 2 Erg <a href='B:120 15:1-7'>15,1-7</a>. Jeroboam <a href='B:120 7:9-11'>7,9-11</a>; 2 Erg <a href='B:120 14:23-29'>14,23-29</a>. lurrikara Za <a href='B:450 14:5'>14,5</a>. Ik. <a href='B:450 4:11'>4,11</a>; <a href='B:450 6:8-11'>6,8-11</a>; <a href='B:450 8:8'>8,8</a>; <a href='B:450 9:1'>9,1</a>.


marker: ⓑ
text:
Orro dagi 3,4.8; Jr <a href='B:300 25:30'>25,30</a>; Os <a href='B:350 11:10'>11,10</a>; Jl <a href='B:360 4:16'>4,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>zein baino zein handiago: </em>H.h., <em>hiru gaiztakeria eta laurengatik. </em>1—2 kap.etan zigor-iragarpen bakoitzean errepikatzen den esakunea. Gaiztakeriaren neurriak gainezka egin duela adierazten du. <em>Galaad: </em>Jordanez ekialdean zegoen lurraldea.


marker: ⓒ
text:
Damaskoren aurka Is <a href='B:290 17:1-3'>17,1-3</a>; Jr <a href='B:300 49:23-27'>49,23-27</a>. gaiztakeriarik asko… <a href='B:300 1:6'>1,6</a>.<a href='B:300 1:9'>9</a>.<a href='B:300 1:11'>11</a>.<a href='B:300 1:13'>13</a>; <a href='B:300 2:1'>2,1</a>.<a href='B:300 2:4'>4</a>.<a href='B:300 2:6'>6</a>. Galaad siriarrek hartua 2 Erg <a href='B:120 10:32-33'>10,32-33</a>; <a href='B:120 13:3'>13,3</a>.


marker: [4]
text:
<em>Hazael, Ben-Hadad: </em>Damaskoko errege ezberdinen izenak; Israelen etsai bakegaitzak izan ziren (ik. 2 Erg <a href='B:120 13:22-25'>13,22-25</a>).


marker: [5]
text:
<em>Bikeat-Aben (gaiztakeri bailara) </em>eta <em>Bet-Eden (atsegin-etxe) </em>toki ezezagunak dira; beharbada, Siriako hiriburu Damaskoren izen sinbolikoak. <em>Kir: </em>Mesopotamia Behereko hiria; Ur hiria bera, Abrahamen sorterria, izan liteke.


marker: ⓓ
text:
buruzagia kendu 1,8; 2,3. Siriako herria Kir-era 2 Erg <a href='B:120 16:9'>16,9</a>. Ik. <a href='B:120 9:7'>9,7</a>. erbesteratua <a href='B:120 5:5'>5,5</a>.<a href='B:120 5:27'>27</a>; <a href='B:120 6:7'>6,7</a>; <a href='B:120 7:11'>7,11</a>.<a href='B:120 7:17'>17</a>.


marker: [6]
text:
<em>Filistea: </em>Mediterraneo hegian, Palestinako hego-mendebaldean kokatua; 6-8 tx.etan, bertako hiri nagusietako lau aipatzen dira.


marker: ⓔ
text:
Filistearren aurka Is <a href='B:290 14:28-32'>14,28-32</a>; Jr <a href='B:300 47:1'>47</a>; Ez <a href='B:330 25:15-17'>25,15-17</a>; So <a href='B:430 2:4-7'>2,4-7</a>; Za <a href='B:450 9:5-7'>9,5-7</a>. herriak esklabo salduak 2 Erg <a href='B:120 5:2'>5,2</a>; 2 Kro <a href='B:140 21:16-17'>21,16-17</a>.


marker: [7]
text:
<em>Tiro: </em>Feniziar itsasaldeko hiri nagusietako bat, Palestinako iparraldean. <em>anaiarteko itun-hitza: </em>Salomonen eta Tiroko erregearen arteko antzinako itunei buruz esana (ik. 1 Erg <a href='B:110 5:26'>5,26</a>; <a href='B:110 9:10-14'>9,10-14</a>).


marker: ⓕ
text:
Tiroren aurka Is <a href='B:290 23:1'>23</a>; Ez <a href='B:330 26:1-28'>26—28</a>; Jl <a href='B:360 4:4-8'>4,4-8</a>.


marker: [8]
text:
<em>Edom: </em>Itsaso Hilaren hegoaldeko herria; Jakoben anaia Esauren ondorengotzat jotzen da (ik. Has <a href='B:10 25:21-26'>25,21-26</a>.<a href='B:10 25:29-30'>29-30</a>; <a href='B:10 36:1'>36</a>); beraz, Israel eta Edom anaitasun-lokarriz elkartuak daude.


marker: ⓖ
text:
Edomdarren aurka Is <a href='B:290 34:1'>34</a>; Jr <a href='B:300 49:7-22'>49,7-22</a>; Ez <a href='B:330 25:12-14'>25,12-14</a>; <a href='B:330 35:1'>35</a>. Edomek Israel gorroto Zen <a href='B:40 20:14-21'>20,14-21</a>; Ez <a href='B:330 25:12'>25,12</a>; Jl <a href='B:360 4:19'>4,19</a>; Ab <a href='B:380 1:10-14'>10-14</a>.


marker: ⓗ
text:
Teman Jr <a href='B:300 49:7'>49,7</a>; Ab <a href='B:380 1:9'>9</a>. Botzra Jr <a href='B:300 49:13'>49,13</a>.<a href='B:300 49:22'>22</a>.


marker: [10]
text:
<em>Amon: </em>Jordanez ekialdera zegoen erresuma txikia; hiriburua <em>Raba </em>zuen (14. tx.), gaurko Amman, Jordaniako hiriburua.


marker: ⓘ
text:
Amondarren aurka Jr <a href='B:300 49:1-6'>49,1-6</a>; Ez <a href='B:330 21:33-37'>21,33-37</a>; <a href='B:330 25:1-7'>25,1-7</a>; So <a href='B:430 2:8-11'>2,8-11</a>. haurdunei sabela urratu Os <a href='B:350 14:1'>14,1</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Moab: </em>Itsaso Hilaren ekialdeko erresuma txikia; <em>Keriot </em>(2. tx.) zen bertako hiri nagusia.


marker: ⓙ
text:
Moabdarren aurka Is <a href='B:290 15:1-16'>15—16</a>; Jr <a href='B:300 48:1'>48</a>; Ez <a href='B:330 25:8-11'>25,8-11</a>; So <a href='B:430 2:8-11'>2,8-11</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunak irakatsia gutxietsi Lb <a href='B:30 26:14-16'>26,14-16</a>; Is <a href='B:290 5:24'>5,24</a>; Jr <a href='B:300 7:28'>7,28</a>.


marker: ⓛ
text:
behartsuen zapalkuntza 3,9; 4,1; 5,11-12; 8,4-6; Is <a href='B:290 3:14-15'>3,14-15</a>; <a href='B:290 10:1-2'>10,1-2</a>. oinetako pare baten truke <a href='B:290 8:6'>8,6</a>. zuzenbidea okertu, eskubidea baztertu <a href='B:290 5:7'>5,7</a>.<a href='B:290 5:10'>10</a>.<a href='B:290 5:12'>12</a>.<a href='B:290 5:15'>15</a>; <a href='B:290 6:12'>6,12</a>; Is <a href='B:290 1:17'>1,17</a>.<a href='B:290 1:23'>23</a>; Jr <a href='B:300 22:3'>22,3</a>; Mi <a href='B:400 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓝ
text:
amortarra suntsitu Ir <a href='B:20 34:11'>34,11</a>; Dt <a href='B:50 7:1'>7,1</a>. fruituak, sustraiak Os <a href='B:350 9:16'>9,16</a>; Jb <a href='B:220 18:16'>18,16</a>.


marker: [5]
text:
<em>nazireuak: </em>Jainkoari sagaraturiko israeldarrak; ardorik ez edateko hitza ematen zuten (ik. Zen <a href='B:40 6:1-8'>6,1-8</a>).


marker: ⓑ
text:
profetak sorrarazi Dt <a href='B:50 18:18'>18,18</a>; Jr <a href='B:300 7:25'>7,25</a>. Ik. <a href='B:300 3:7-8'>3,7-8</a>; <a href='B:300 7:15'>7,15</a>.


marker: ⓒ
text:
profetei mezua zabaltzea debekatu 7,12-13.16; Jr <a href='B:300 11:21'>11,21</a>. Ik. Eg <a href='B:510 4:17-18'>4,17-18</a>; <a href='B:510 5:28'>5,28</a>.<a href='B:510 5:40'>40</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunak Israel hautatu Ir <a href='B:20 19:5-6'>19,5-6</a>; Dt <a href='B:50 7:6-8'>7,6-8</a>; Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>. Ik. Os <a href='B:350 11:1'>11,1</a>; <a href='B:350 13:4'>13,4</a>. horregatik kontua eskatuko Ik. Mt <a href='B:470 11:20-24'>11,20-24</a>; Lk <a href='B:490 12:47-48'>12,47-48</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunaren asmoa Jr <a href='B:300 23:18'>23,18</a>; Jb <a href='B:220 15:8'>15,8</a>. profetei azaldua Jr <a href='B:300 23:22'>23,22</a>. Ik. Jn <a href='B:500 15:15'>15,15</a>; Erm <a href='B:520 16:25-26'>16,25-26</a>; Ef <a href='B:560 3:3-13'>3,3-13</a>.


marker: ⓘ
text:
orro dagi 1,2+. nork ez mezua zabaldu? Jr <a href='B:300 20:9'>20,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 9:16'>9,16</a>. Ik. <a href='B:530 7:14-16'>7,14-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Axdod: </em>Egiptora bidean dagoen filistear hiria (ik. <a href='B:370 1:8'>1,8</a>). <em>Samaria: </em>Israelen, Ipar Erresumaren, hiriburua.


marker: ⓙ
text:
Samaria 3,12; 4,1; 6,1; 8,14. nahaskeria, zapalkuntza Jr <a href='B:300 6:7'>6,7</a>; <a href='B:300 20:8'>20,8</a>; Ez <a href='B:330 45:9'>45,9</a>; Hab <a href='B:420 1:3'>1,3</a>. Ik. Mt <a href='B:470 23:25'>23,25</a>.


marker: [2]
text:
<em>ohe dotoreetan: </em>H.h., <em>ohe-ertzean eta etzaulkiaren damaskoan; damasko </em>hitza ehun dotoreari buruz esana da segur aski, nongoa den esaten delarik. Esamoldeak, nolanahi ere, erosokeria eta dotorezia adierazten ditu.


marker: [3]
text:
<em>Betel: </em>Ipar Erresumako kultu-lekua (ik. 1 Erg <a href='B:110 16:26-32'>16,26-32</a>), Jerusalemdik iparraldera, 15 km-ra.


marker: ⓚ
text:
Betelgo aldarea apurtu 1 Erg <a href='B:110 13:1-5'>13,1-5</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:15-16'>23,15-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Baxan: </em>Jordanez ekialdeko eskualdea, larre eta artaldeengatik ospetsua (ik. Dt <a href='B:50 32:14'>32,14</a>; Ez <a href='B:330 39:18'>39,18</a>; Sal <a href='B:230 22:13'>22,13</a>).


marker: ⓜ
text:
Samariako andreok Ik. Is <a href='B:290 3:16-24'>3,16-24</a>; <a href='B:290 32:9-14'>32,9-14</a>. behartsuak bidegabeki <a href='B:290 2:6-7'>2,6-7</a>+. edan dezagun <a href='B:290 2:8'>2,8</a>; <a href='B:290 6:6'>6,6</a>; Is <a href='B:290 5:11-12'>5,11-12</a>; <a href='B:290 22:13'>22,13</a>.


marker: ⓝ
text:
Jaunak zin dagi 6,8; 8,7; Jr <a href='B:300 51:14'>51,14</a>; Sal <a href='B:230 89:36'>89,36</a>. Ik. Heb <a href='B:650 6:13'>6,13</a>. badatoz egunak <a href='B:650 8:11'>8,11</a>; <a href='B:650 9:13'>9,13</a>. Ik. <a href='B:650 2:16'>2,16</a>+.


marker: [2]
text:
<em>iparralderantz: </em>H.h., <em>Harmon-erantz; </em>toki ezezaguna; aldaketa txiki batez, <em>Hermon </em>bihur daiteke; iparraldeko mendia, Asiria bidean; Asiria da <em>iparraldeko etsaia, </em>inor bada.


marker: [3]
text:
<em>Betel: </em>Ik. <a href='B:370 3:14'>3,14</a> oh. <em>Gilgal: </em>Josueren garaiko santutegia, Jeriko ondoan (ik. Jos <a href='B:60 4:19-20'>4,19-20</a>).


marker: ⓐ
text:
Betel 5,5; 7,10-13. Gilgal 5,5; Os <a href='B:350 4:15'>4,15</a>+. errebeldia ugari <a href='B:350 1:3'>1,3</a>+; <a href='B:350 5:12'>5,12</a>. hamarrenak (Betelen) Has <a href='B:10 28:22'>28,22</a>.


marker: [4]
text:
<em>legamiadun ogia: </em>Esker oneko oparietan erabili ohi zen (ik. Lb <a href='B:30 7:13'>7,13</a>); gainerako oparietan ogiak legamia gabea izan behar zuen (ik. Lb <a href='B:30 2:1-11'>2,1-11</a>; <a href='B:30 7:11-12'>7,11-12</a>).


marker: ⓒ
text:
zigorra zentzaldi bezala Lb <a href='B:30 26:14-39'>26,14-39</a>; Dt <a href='B:50 28:15-46'>28,15-46</a>. Gosea Ik. <a href='B:50 8:11'>8,11</a>. ez zarete niregana itzuli <a href='B:50 4:8-11'>4,8-11</a>; Is <a href='B:290 9:12'>9,12</a>; Jr <a href='B:300 5:3-6'>5,3-6</a>; Os <a href='B:350 7:10'>7,10</a>; Ag <a href='B:440 2:17'>2,17</a>; Mt <a href='B:470 23:37-38'>23,37-38</a>.


marker: ⓓ
text:
Euria ukatu 1 Erg <a href='B:110 17:1'>17,1</a>; Jr <a href='B:300 3:3'>3,3</a>; <a href='B:300 14:1-6'>14,1-6</a>.


marker: ⓔ
text:
uztak hondatuak Dt <a href='B:50 28:22'>28,22</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:37'>8,37</a>; Jl <a href='B:360 1:4-20'>1,4-20</a>; Ag <a href='B:440 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓕ
text:
Egiptoko izurria Ir <a href='B:20 9:1-7'>9,1-7</a>; Dt <a href='B:50 7:15'>7,15</a>; <a href='B:50 28:60'>28,60</a>.


marker: ⓖ
text:
Sodoma eta Gomorra Has <a href='B:10 19:24-28'>19,24-28</a>; Is <a href='B:290 13:19'>13,19</a>; Jr <a href='B:300 49:18'>49,18</a>; <a href='B:300 50:40'>50,40</a>. sutatik ateratako ilintia Za <a href='B:450 3:2'>3,2</a>. Ik. 3,12.


marker: ⓗ
text:
zigortzera etorri 5,17; 7,4; Ir <a href='B:20 12:12'>12,12</a>; Is <a href='B:290 5:5-7'>5,5-7</a>. Ik. <a href='B:290 1:3'>1,3</a>+; <a href='B:290 3:4'>3,4</a>. Jainkoaren aurrean agertu Jl <a href='B:360 2:11'>2,11</a>; Ml <a href='B:460 3:1-2'>3,1-2</a>.


marker: ⓙ
text:
negar-kanta 5,16-17; 8,3.10; Ez <a href='B:330 19:1'>19,1</a>; Mi <a href='B:400 1:8'>1,8</a>; Nk <a href='B:310 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓛ
text:
gutxi salbatuak 3,12; 6,9-10; 9,8-10; Dt <a href='B:50 28:62'>28,62</a>. Ik. Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+.


marker: ⓜ
text:
Jauna bilatu 5,6.14; Os <a href='B:350 5:15'>5,15</a>+; 2 Kro <a href='B:140 15:2-4'>15,2-4</a>. bizi zaitezten Dt <a href='B:50 30:15-16'>30,15-16</a>; Mt <a href='B:470 19:16-17'>19,16-17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Beer-Xeba: </em>Judako hego-ertzean zegoen antzinako kultu-lekua; <em>Betel </em>eta <em>Gilgal, </em>berriz (ik. <a href='B:370 4:4'>4,4</a> oh.), Ipar Erresumari zegozkion.


marker: ⓝ
text:
Betel eta Gilgal 4,4+. Ik. 3,14. Beer-Xeba 8,14; Has <a href='B:10 21:33'>21,33</a>; <a href='B:10 26:23-25'>26,23-25</a>.


marker: [3]
text:
<em>Joseren ondorengoak: </em>Zehazki, Efraim eta Manasesen leinuak dira, Efraim eta Manases baitziren Joseren semeak (ik. Has <a href='B:10 48:1'>48,1</a>); zabal hartuta, ordea, Ipar Erresuma guztia.


marker: ⓐ
text:
Justizia samindura 6,12; Is <a href='B:290 5:20'>5,20</a>; Os <a href='B:350 10:4'>10,4</a>; Nk <a href='B:310 3:15'>3,15</a>. Ik. <a href='B:310 2:6-7'>2,6-7</a>.


marker: [5]
text:
<em>Auzitegietan: </em>H.h., <em>Hiriko atean, </em>lekuko epaimahaia biltzen zen hiri-sarrerako plaza.


marker: ⓒ
text:
behartsuak zapalduak 2,6-7+. probetxugabeko ondasunak 3,15; Dt <a href='B:50 28:30-33'>28,30-33</a>; Mi <a href='B:400 6:15'>6,15</a>; So <a href='B:430 1:13'>1,13</a>. Ik. 9,14; Is <a href='B:290 62:8-9'>62,8-9</a>.


marker: ⓕ
text:
Bilatu Ik. 5,4+. bizi zaitezten 5,4+; Sal <a href='B:230 34:13-15'>34,13-15</a>; <a href='B:230 37:27'>37,27</a>. Jauna zuekin Mi <a href='B:400 3:11'>3,11</a>. Ik. Jr <a href='B:300 7:4'>7,4</a>.


marker: ⓖ
text:
maita ongia Dt <a href='B:50 30:19-20'>30,19-20</a>. ea Jauna gupidatzen den <a href='B:50 7:3'>7,3</a>.<a href='B:50 7:6'>6</a>; Jl <a href='B:360 2:14'>2,14</a>; Jon <a href='B:390 3:9'>3,9</a>. azken ondorengoak 9,8. Ik. 5,3+.


marker: ⓗ
text:
doluminak, negarra 5,1; Is <a href='B:290 15:3'>15,3</a>; Jr <a href='B:300 9:16-20'>9,16-20</a>; Jl <a href='B:360 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunaren eguna 2,16+; Jl <a href='B:360 1:15'>1,15</a>+. Egun beltza 5,20; 8,9; Jl <a href='B:360 2:2'>2,2</a>; So <a href='B:430 1:15'>1,15</a>; Mk <a href='B:480 13:24-25'>13,24-25</a>.


marker: ⓚ
text:
irtenbiderik ez 2,13-16; 9,1-4; Is <a href='B:290 24:18'>24,18</a>; Jr <a href='B:300 48:43-44'>48,43-44</a>; Os <a href='B:350 13:7-8'>13,7-8</a>.


marker: [6]
text:
<em>Sikut eta Kiion: </em>Asiriar izar-jainkoak dira seguruenik (ik. 2 Erg <a href='B:120 17:29-31'>17,29-31</a>). Testua ukitua dago, Amosez geroztiko egoeraren berri ematen baitigu.


marker: [1]
text:
<em>Kalne, Hamat: </em>Aramear bi hiri garrantzitsu, Damaskotik iparraldera. <em>Gat: </em>Filistear hiria (ik. <a href='B:370 1:6'>1,6</a> oh.). <em>Erresuma horiek… zabalagoa ote?: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Erresuma hauek baino handiago ote dira? Berorien lurraldea zuena baino handiagoa ote da? </em>Horrela balitz, 2. tx. hau 1. tx.eko Israelgo buruzagien ahotan jarri beharko litzateke.


marker: [2]
text:
Tx. honetako testua oso zaila da. <em>Ez da… momentua: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Ez dago Jaunari dei egin diezaiokeenik inor.</em>


marker: ⓚ
text:
Ixo! 8,3; Hab <a href='B:420 2:20'>2,20</a>; So <a href='B:430 1:7'>1,7</a>; Za <a href='B:450 2:17'>2,17</a>; Ap <a href='B:730 8:1'>8,1</a>.


marker: [3]
text:
<em>Lo-Dabar, Karnaim: </em>Jordanez ekialdeko hiriak; arestian menderatutako hiriak bide dira (ik. 2 Erg <a href='B:120 13:25'>13,25</a>). Izenok, <em>Ezereza </em>eta <em>Bi adar </em>(adar = indarra) esan nahi dutelarik, ironiaz erabiliak daude.


marker: ⓝ
text:
geure indar handiaz Dt <a href='B:50 8:17'>8,17</a>; <a href='B:50 9:4'>9,4</a>; <a href='B:50 32:27'>32,27</a>; Ep <a href='B:70 7:2'>7,2</a>; Is <a href='B:290 10:13-15'>10,13-15</a>. Ik. Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Hamat: </em>Herrialdeko ipar-ertza adierazten du antzinatik (ik. Jos <a href='B:60 13:5'>13,5</a>); <em>Araba erreka </em>Itsaso Hilaren ondoan dago; biek Ipar Erresumaren mugak adierazten dituzte, Jeroboam II.ak menderatutako lurraldeak barnean direlarik (2 Erg <a href='B:120 14:25'>14,25</a>).


marker: [1]
text:
<em>errege-abereei dagokien lehen belarraren ostekoa: </em>Lehen ebakiaren zati bat errege-abereentzat gordetzea beronen eskubidea zen.


marker: ⓒ
text:
profetak herriaren alde erregu Has <a href='B:10 20:7'>20,7</a>; Ir <a href='B:20 32:11-13'>32,11-13</a>; Zen <a href='B:40 11:2'>11,2</a>; <a href='B:40 14:13-19'>14,13-19</a>; <a href='B:40 21:7'>21,7</a>; Is <a href='B:290 37:4'>37,4</a>; Jr <a href='B:300 18:20'>18,20</a>. Ik. Jr <a href='B:300 14:11-12'>14,11-12</a>.


marker: ⓗ
text:
Betel 4,4+. profeta boterearen aurka 1 Erg <a href='B:110 18:17-18'>18,17-18</a>; Jr <a href='B:300 26:8-11'>26,8-11</a>.


marker: [2]
text:
<em>basapiku-biltzailea: </em>H.h., <em>sikomoro-zulatzailea. </em>Ganadu-janaritarako erabiltzen ziren balio gutxiko zuhaitz honen fruituak; zulatzeak umotze-prozesua erraztu egiten zuen; piku-familiakoa da.


marker: ⓚ
text:
profeta-taldekide 1 Sm <a href='B:90 10:10'>10,10</a>; 2 Erg <a href='B:120 2:3'>2,3</a>. Abeltzaina <a href='B:120 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓛ
text:
artzain nenbilela hartu 2 Sm <a href='B:100 7:8'>7,8</a>; Sal <a href='B:230 78:70-71'>78,70-71</a>. mezua hots egitera bidali Ik. <a href='B:230 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓜ
text:
Amatziasi iragarritako zigorra Ik. Dt <a href='B:50 28:30-33'>28,30-33</a>; Os <a href='B:350 9:3'>9,3</a>; Mi <a href='B:400 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓐ
text:
amaiera heldu Ez <a href='B:330 7:2'>7,2</a>; Mt <a href='B:470 24:14'>24,14</a>; Ap <a href='B:730 14:15'>14,15</a>. ez ikusiarena egin <a href='B:730 7:8'>7,8</a>+.


marker: [1]
text:
Azken lerroko testua ez da argia. Honela ere itzul daiteke: <em>eta kanpora jaurtiko dituzte. Ixo!</em>


marker: ⓓ
text:
ilberri-jaiak Lb <a href='B:30 23:24'>23,24</a>; Is <a href='B:290 1:13-14'>1,13-14</a>. larunbatak Ir <a href='B:20 20:8'>20,8</a>+; Ne <a href='B:160 10:32'>10,32</a>; <a href='B:160 13:15'>13,15</a>. faltsukeria Lb <a href='B:30 19:35-36'>19,35-36</a>; Dt <a href='B:50 25:13-16'>25,13-16</a>; Os <a href='B:350 12:8'>12,8</a>; Mi <a href='B:400 6:11'>6,11</a>.


marker: ⓗ
text:
Egun hartan 2,16+. egun-argitan ilundu Is <a href='B:290 13:10'>13,10</a>; Mk <a href='B:480 15:33'>15,33</a>. Ik. <a href='B:480 5:18'>5,18</a>+.


marker: ⓘ
text:
dolu-zeinuak Jr <a href='B:300 48:37'>48,37</a>; Ez <a href='B:330 7:18'>7,18</a>; Os <a href='B:350 2:13'>2,13</a>; Tb <a href='B:350 2:6'>2,6</a>; 1 M <a href='B:462 9:41'>9,41</a>. Seme bakarraren heriotzakoan Jr <a href='B:300 6:26'>6,26</a>; Za <a href='B:450 12:10'>12,10</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren hitzaren bila Ik. Dt <a href='B:50 30:11-13'>30,11-13</a>; Is <a href='B:290 55:6-11'>55,6-11</a>. ez dute aurkituko Os <a href='B:350 5:6'>5,6</a>+. Ik. Sal <a href='B:230 74:9'>74,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>Dan: </em>Jeroboam II.ak iparraldean sortutako kultu-lekua (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:30'>12,30</a>). <em>Beer-Xeba: </em>Ik. <a href='B:110 5:5'>5,5</a> oh.


marker: ⓛ
text:
Samariaren idolatria Os <a href='B:350 8:5-6'>8,5-6</a>. Dan 1 Erg <a href='B:110 12:30'>12,30</a>. Beer-Xeba <a href='B:110 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jaunarengandik ihesik ez Jr <a href='B:300 23:23-24'>23,23-24</a>; Ab <a href='B:380 1:4'>4</a>. Ik. Sal <a href='B:230 139:7-12'>139,7-12</a>.


marker: [1]
text:
<em>Karmel mendi: </em>Ik. <a href='B:370 1:2'>1,2</a> oh. <em>itsas sugea: </em>Itsasoa mamutzar baten bizilekua delako mito-sineskera islatzen du esaldiak.


marker: [2]
text:
<em>etiopiarren: </em>H.h., <em>kuxtarren; </em>garai hartako mundu ezagunaren mugan kokaturiko herria. <em>Kir: </em>Ik. <a href='B:370 1:5'>1,5</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>“Bai zera… joko!”: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoan, Jainkoari zuzenean egiten zaion erronka bezala ageri da: <em>Zuk ez duzu zorigaitza ekarriko, ez duzu utziko zorigaitzak jo gaitzan.</em>


marker: ⓖ
text:
segurtasun ustela 6,1-6; Is <a href='B:290 28:15'>28,15</a>; Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>; Mi <a href='B:400 3:11'>3,11</a>.


marker: [4]
text:
<em>jasoko dut Daviden etxola eroria: </em>Daviden errege-etxeari egindako betiko promesaren aipamena (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:16'>7,16</a>).


marker: ⓙ
text:
Israel inguruko nazioen jabe Has <a href='B:10 22:17'>22,17</a>; Zen <a href='B:40 24:17-19'>24,17-19</a>; Ab <a href='B:380 1:19-21'>19-21</a>.


marker: ⓛ
text:
Israelen zoria aldatu Os <a href='B:350 6:11'>6,11</a>+. hiriak jaso Is <a href='B:290 61:4'>61,4</a>; Ez <a href='B:330 36:33-36'>36,33-36</a>. ondasunez baliatu Is <a href='B:290 62:8-9'>62,8-9</a>; <a href='B:290 65:21-22'>65,21-22</a>. Ik. <a href='B:290 5:11'>5,11</a>+.


marker: ⓜ
text:
lurraldean landatu Is <a href='B:290 60:21'>60,21</a>; Jr <a href='B:300 24:6'>24,6</a>; <a href='B:300 31:27-28'>31,27-28</a>.


marker: [2]
text:
<em>Harkaitz: Sela </em>(haitza); Edomgo hiriburuaren kokagunea aipatzen da, toki harritsuan baitzegoen, bertara iristeko nekoso eta defentsarako aproposa zelarik. Grekoz, <em>Petra </em>zeritzon.


marker: ⓑ
text:
Handiusteak engainatu Is <a href='B:290 14:13-15'>14,13-15</a>. Harkaitz artean bizi Jr <a href='B:300 49:16'>49,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>Esauren lurralde: </em>H.h., <em>Esau mendi; </em>hemen, eta 9,19 eta 21 tx.etan Edomgo lurraldea adierazten du.


marker: ⓕ
text:
jakintsuak galduko Is <a href='B:290 19:11-12'>19,11-12</a>; <a href='B:290 29:14'>29,14</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 1:19-25'>1,19-25</a>.


marker: [5]
text:
<em>Zeure senideak: </em>Edomdarrek eta israeldarrek bi anaia zeuzkaten arbasotzat, Esau eta Jakob alegia (ik. Has <a href='B:10 25:19-34'>25,19-34</a>).


marker: ⓗ
text:
Israeldarrak gogor erabili Am <a href='B:370 1:11-12'>1,11-12</a>; Jl <a href='B:360 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓘ
text:
Han zinen zu ere Ez <a href='B:330 25:12'>25,12</a>; <a href='B:330 35:5'>35,5</a>.<a href='B:330 35:12'>12</a>; Sal <a href='B:230 137:7'>137,7</a>; Nk <a href='B:310 4:22'>4,22</a>.


marker: ⓜ
text:
Sion mendian bizirik geldituak Jl <a href='B:360 3:5'>3,5</a>. Sion toki santu berriro Jl <a href='B:360 4:17'>4,17</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Jakoben ondorengoak: </em>Juda herrikoak. <em>Joserenak: </em>Israel edo Ipar Erresumakoak (ik. Am <a href='B:370 5:6'>5,6</a> oh.). <em>Esaurenak: </em>Edomdarrak.


marker: [9]
text:
<em>Negev: </em>Judatik hegoalderako eskualdea, erdi-basamortua. <em>Lautada: </em>H.h., <em>Xefela; </em>filistearren kostaldearen eta Judaren arteko lurraldea. <em>Galaad: </em>Jordanez ekialdeko lurraldea.


marker: [10]
text:
<em>Sarepta: </em>Feniziar kostaldeko hiria. <em>Sefarad: </em>Ongi identifikatu gabeko eskualdea. Hitz honetatik atera dute juduek <em>sefardi </em>izena, Espainia eta Ipar Afrikan jatorria duten juduei ematen zaiena.


marker: ⓐ
text:
Jauna izango da errege Mi <a href='B:400 4:7'>4,7</a>; Za <a href='B:450 14:9'>14,9</a>; Sal <a href='B:230 22:28-30'>22,28-30</a>; Ap <a href='B:730 11:15'>11,15</a>+.


marker: ⓒ
text:
Ninive 2 Erg <a href='B:120 19:36'>19,36</a>; Na <a href='B:410 1:1'>1,1</a>; <a href='B:410 3:1-7'>3,1-7</a>; So <a href='B:430 2:13'>2,13</a>. bururaino egina bere gaiztakeriaz Has <a href='B:10 18:20'>18,20</a>.


marker: [2]
text:
<em>Tarsis: </em>Sartaldeko lur bazterra adierazten du, Niniveren kontrako aldean dagoena. Ez dago argi zein toki den zehazki; Espainiako Tartesos izan liteke. <em>Jafa: </em>Jerusalemgo itsas portua, grekoz <em>Jope </em>(ik. Eg <a href='B:510 9:36'>9,36</a>). Gaur egun, Tel-Aviv-eko hiri ingurua.


marker: ⓓ
text:
Tarsis Has <a href='B:10 10:4'>10,4</a>; Is <a href='B:290 23:1'>23,1</a>; <a href='B:290 66:19'>66,19</a>; Sal <a href='B:230 72:10'>72,10</a>.


marker: ⓔ
text:
itsasoa biziki haserretu Sal <a href='B:230 107:23-30'>107,23-30</a>; Eg <a href='B:510 27:14-20'>27,14-20</a>.


marker: ⓚ
text:
oihu egin nion Sal <a href='B:230 18:7'>18,7</a>; <a href='B:230 120:1'>120,1</a>; <a href='B:230 130:1'>130,1</a>; Nk <a href='B:310 3:55-57'>3,55-57</a>. Hildakoen Egoitza Has <a href='B:10 37:35'>37,35</a>; Dt <a href='B:50 32:22'>32,22</a>; Os <a href='B:350 13:14'>13,14</a>. Ik. Sal <a href='B:230 116:3'>116,3</a>.


marker: ⓜ
text:
Begien aurretik bota Sal <a href='B:230 31:23'>31,23</a>. Ik. Ez <a href='B:330 5:11'>5,11</a>. zure tenplu santua ikusi Mi <a href='B:400 1:2'>1,2</a>; Sal <a href='B:230 5:8'>5,8</a>; <a href='B:230 11:4'>11,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>lur azpi: </em>Hildakoen tokia adierazten du, 3. tx.eko <em>Hildakoen Egoitzak </em>bezala. Hilerri hau <em>irtenbide gabeko hiri </em>bezala, ateak trankatuak dituen hiri bezala, irudikatu ohi da.


marker: ⓐ
text:
bizirik atera ninduzun Sal <a href='B:230 16:10'>16,10</a>; <a href='B:230 30:4'>30,4</a>; <a href='B:230 103:4'>103,4</a>; Jb <a href='B:220 33:18'>33,18</a>.


marker: ⓑ
text:
Hilzorian nengoela Sal <a href='B:230 142:4'>142,4</a>; <a href='B:230 143:4'>143,4</a>. zure tenplu santua Ik. <a href='B:230 2:5'>2,5</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Jainkozaletasuna bertan behera uzten dute: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Utz bezate bazter </em>(idoloekiko) <em>beren jaiera.</em>


marker: ⓓ
text:
sakrifizioa, promesak 1,16; Sal <a href='B:230 22:26'>22,26</a>. Jauna da salbatzailea! Sal <a href='B:230 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓗ
text:
Berrogei egun Ir <a href='B:20 24:18'>24,18</a>; Zen <a href='B:40 13:25'>13,25</a>; Dt <a href='B:50 9:18'>9,18</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:8'>19,8</a>; Mt <a href='B:470 4:2'>4,2</a>; Eg <a href='B:510 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓘ
text:
baraualdia Jr <a href='B:300 36:9'>36,9</a>; Jl <a href='B:360 1:14'>1,14</a>+; Est <a href='B:190 4:16'>4,16</a>. dolu-jantziz estali Sal <a href='B:230 35:13'>35,13</a>; Est <a href='B:190 4:1'>4,1</a>. ninivetarren konbertsioa Mt <a href='B:470 12:41'>12,41</a>; Lk <a href='B:490 11:30'>11,30</a>.<a href='B:490 11:32'>32</a>.


marker: ⓙ
text:
errege-jantziak kendu Ez <a href='B:330 26:16'>26,16</a>. dolu-jantzia, errautsa, otoitza Ez <a href='B:330 27:30-39'>27,30-39</a>; Jdt <a href='B:180 4:10-12'>4,10-12</a>.


marker: ⓚ
text:
jokabide gaiztoak utzi Jr <a href='B:300 26:3'>26,3</a>; <a href='B:300 35:15'>35,15</a>; <a href='B:300 36:7'>36,7</a>; Ez <a href='B:330 36:31'>36,31</a>. bortxakeriazko egintzak Jb <a href='B:220 16:17'>16,17</a>.


marker: ⓛ
text:
Agian, Jainkoak atzera egin Jl <a href='B:360 2:14'>2,14</a>; Am <a href='B:370 5:15'>5,15</a>. eta damutu Jr <a href='B:300 26:3'>26,3</a>; Am <a href='B:370 7:3'>7,3</a>.<a href='B:370 7:6'>6</a>.


marker: [2]
text:
<em>ongia eta gaizkia bereizten ez dakiten: </em>Hebreerazkoak hau dio: <em>beren eskuina eta ezkerra bereizten ez dituzten; </em>zorionera daraman jokabide zuzenaren irudia zen eskuina eta kontrakoa ezkerra. Beste zenbaiten ustez, <em>ezaguerarik gabeko </em>haurrak adieraziko lituzke esaera horrek.


marker: ⓑ
text:
ehun eta hogei mila Jdt <a href='B:180 2:5'>2,5</a>.<a href='B:180 2:15'>15</a>. Ik. Ap <a href='B:730 7:4'>7,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Mikeas: </em>Isaias profetaren garaikoa da; hemen adierazitako denboraldia oso zabala da: K.a. 740tik (Jotamen erregealdiaren hasieratik) 687a arte (Ezekiasen erregealdiko amaierara). <em>Morexet: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera 35 km-ra dagoen herrixka. <em>Samaria: </em>Iparraldeko erresumaren hiriburua, Asiriak K.a. 721ean konkistatua. <em>Jerusalem: </em>Juda erresumaren hiriburua. Bi hiriburuok —Samariak eta Jerusalemek— bi erresumak adierazten dituzte.


marker: ⓒ
text:
Morexet-eko Mikeas Jr <a href='B:300 26:18'>26,18</a>. Jotam, Akaz, Ezekias Is <a href='B:290 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓓ
text:
herriak, lurra lekuko 6,2-3; Is <a href='B:290 1:2'>1,2</a>; Am <a href='B:370 3:9'>3,9</a>; Sal <a href='B:230 49:2'>49,2</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak bere bizitokia utzi Is <a href='B:290 26:21'>26,21</a>. gailurretan barrena Am <a href='B:370 4:13'>4,13</a>; Za <a href='B:450 14:4'>14,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>muinoetako sasikultua: </em>Muinoetan ospatzen ziren kultu ez-zilegietan ikusten du profetak Judaren bekatuaren adierazpen nagusia (ik. Dt <a href='B:50 12:2-7'>12,2-7</a>); grekozko itzulpenak <em>bekatua </em>dakar <em>muinoetako sasikultua </em>ordez.


marker: [3]
text:
<em>prostituzioa: </em>Ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh. Baalen tenpluak edertzeko izan ohi ziren emagaldu sakratuei emandako irabaziak.


marker: [4]
text:
<em>negar eta erosta: </em>Asiriaren erasoaren ondorioak jasan dituzten Judako hego-ekialdeko 12 hiriri zuzendua dago erosta, eta Jerusalementzat zentzabide da. 10-16 zatiko hebreerazko testua oso iluna da eta itzulpena ez da segurua; 10-15 tx.etan profetak hitz-jokoak egiten ditu, hirien izenen eta dagozkien zoritxarren arteko aliterazio eta asonantzien bitartez.


marker: ⓘ
text:
negar eta erosta Jr <a href='B:300 8:18-23'>8,18-23</a>; Am <a href='B:370 5:1'>5,1</a>+. dolu-zeinuak 2 Sm <a href='B:100 15:30'>15,30</a>; Is <a href='B:290 20:2-4'>20,2-4</a>; Ez <a href='B:330 24:17-23'>24,17-23</a>.


marker: ⓛ
text:
zaldi, guda-gurdietan ustea Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+. Ik. <a href='B:350 5:9'>5,9</a>. Lakix Jos <a href='B:60 15:39'>15,39</a>; 2 Erg <a href='B:120 14:19'>14,19</a>; Jr <a href='B:300 34:7'>34,7</a>; 2 Kro <a href='B:140 11:9'>11,9</a>.


marker: ⓜ
text:
Morexet-Gat 2 Kro <a href='B:140 11:8'>11,8</a>. Ik. <a href='B:140 1:1'>1,1</a>. Akzib Jos <a href='B:60 15:44'>15,44</a>.


marker: [6]
text:
<em>Adulam: </em>David ihesi zihoala babestu zeneko haitzuloa gogorarazten du (ik. 1 Sm <a href='B:90 22:1'>22,1</a>).


marker: ⓝ
text:
Marexa Jos <a href='B:60 15:44'>15,44</a>; 2 Kro <a href='B:140 11:8'>11,8</a>. Adulamgo haitzuloa 1 Sm <a href='B:90 22:1'>22,1</a>; 2 Sm <a href='B:100 23:13'>23,13</a>.


marker: ⓐ
text:
soildu burua Is <a href='B:290 15:2'>15,2</a>; <a href='B:290 22:12'>22,12</a>; Jr <a href='B:300 7:29'>7,29</a>; <a href='B:300 48:37'>48,37</a>; Am <a href='B:370 8:10'>8,10</a>.


marker: ⓑ
text:
Zoritxarrekoak Hab <a href='B:420 2:6'>2,6</a>+. egintza gaiztoak asmatu Sal <a href='B:230 36:5'>36,5</a>; Es 6,18.


marker: ⓒ
text:
ahaltsuen gutizia 1 Erg <a href='B:110 21:1'>21</a>; Is <a href='B:290 5:8'>5,8</a>; Am <a href='B:370 3:10'>3,10</a>; <a href='B:370 8:4-6'>8,4-6</a>. Ik. Ir <a href='B:20 20:17'>20,17</a>.


marker: ⓕ
text:
ez horrelako hitzaldirik 2,11; Is <a href='B:290 30:10'>30,10</a>; Jr <a href='B:300 11:21'>11,21</a>; Am <a href='B:370 7:16'>7,16</a>.


marker: [1]
text:
7-8 tx.ak oso ilunak dira hebreerazkoan. <em>Madarikatua… herria? </em>Testu zuzendua; hebreerazkoak hau dio: <em>Esanda ote dago, Jakoben herri? </em><em>Ez al dio onginahiz hitz egiten: </em>Hebreerazkoak hau dio: <em>Ez al dira onginahizkoak nire hitzak.</em>


marker: [2]
text:
<em>eman diedan ohorea: </em>Israelen libre izateko ohorea eta oinordekotzarako eskubidea (ik. 2 Erg <a href='B:120 4:1'>4,1</a>).


marker: [3]
text:
Bekatuak <em>kutsatu duen </em>lurraldeak bertako biztanleak okaztatzen ditu (ik. Lb <a href='B:30 18:25-28'>18,25-28</a>; <a href='B:30 20:22'>20,22</a>).


marker: ⓙ
text:
bilduko zaitut 4,6-7; Is <a href='B:290 11:12'>11,12</a>; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>+. bizirik geldituak <a href='B:300 5:6-7'>5,6-7</a>; <a href='B:300 7:18'>7,18</a>; Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+.


marker: ⓚ
text:
Jaunak bidea ireki eta atera Is <a href='B:290 45:1-2'>45,1-2</a>; <a href='B:290 52:12'>52,12</a>; <a href='B:290 62:10'>62,10</a>. Ik. Jn <a href='B:500 10:3-4'>10,3-4</a>.


marker: ⓜ
text:
ongia gorroto, gaizkia maite Ik. Is <a href='B:290 5:20'>5,20</a>; Am <a href='B:370 5:15'>5,15</a>.


marker: ⓐ
text:
ez die entzungo 3,7; Is <a href='B:290 1:15'>1,15</a>; <a href='B:290 59:2'>59,2</a>; Jr <a href='B:300 11:11'>11,11</a>.


marker: ⓑ
text:
herria desbideratzen duten profetak Jr <a href='B:300 14:13-16'>14,13-16</a>; <a href='B:300 23:13-22'>23,13-22</a>; Ez <a href='B:330 13:10'>13,10</a>.<a href='B:330 13:16'>16</a>.


marker: ⓒ
text:
ikuskarien ordez iluna Za <a href='B:450 13:4-5'>13,4-5</a>. Ik. Jr <a href='B:300 23:12'>23,12</a>.


marker: ⓕ
text:
arduradunen saldukeria 7,3; Is <a href='B:290 1:23'>1,23</a>; Ez <a href='B:330 13:19'>13,19</a>. Jauna gurekin Ik. <a href='B:330 2:7'>2,7</a>; Jr <a href='B:300 7:3-10'>7,3-10</a>. Zoritxarrik ez Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>.


marker: ⓗ
text:
hara joko dute herriek Is <a href='B:290 56:6-8'>56,6-8</a>; <a href='B:290 66:18-20'>66,18-20</a>; Jr <a href='B:300 31:6'>31,6</a>; Za <a href='B:450 8:20-23'>8,20-23</a>; <a href='B:450 14:16'>14,16</a>.


marker: ⓘ
text:
Ezpatak golde Jl <a href='B:360 4:10'>4,10</a>. Ik. Ez <a href='B:330 39:9'>39,9</a>; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jaunak herria bilduko 2,12+. herrenak, sakabanatuak Ez <a href='B:330 34:1'>34</a>; So <a href='B:430 3:19'>3,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>gotorleku: </em>Jatorrizkoan <em>Ofel; </em>errege-jauregia eraikia zegoeneko auzoa adierazten du (ik. Is <a href='B:290 34:12'>34,12</a>).


marker: ⓝ
text:
emakumea erdiminetan bezala Is <a href='B:290 66:7-9'>66,7-9</a>; Jr <a href='B:300 4:31'>4,31</a>+. Ik. Mt <a href='B:470 24:8'>24,8</a>+. Jaunak salbatuko Jr <a href='B:300 31:11'>31,11</a>.


marker: ⓐ
text:
nazioak aurka bildu Ez <a href='B:330 38:1-39'>38—39</a>; Za <a href='B:450 14:2'>14,2</a>; Ap <a href='B:730 20:8-9'>20,8-9</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunaren asmoak Is <a href='B:290 5:12'>5,12</a>; <a href='B:290 55:8-9'>55,8-9</a>; Jr <a href='B:300 50:45'>50,45</a>.


marker: [2]
text:
<em>birrinduko, sagaratuko dituzu: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>birrinduko, sagaratuko ditut </em>dio. Gerrako harrapakinak Jaunari sagaratzeko ohituraz, ik. Dt <a href='B:50 2:34'>2,34</a> eta oh.


marker: ⓒ
text:
jo alea Jr <a href='B:300 51:33'>51,33</a>. Burdinazko adarrak 1 Erg <a href='B:110 22:11'>22,11</a>; Dt <a href='B:50 33:17'>33,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>Belen Efrata: </em>Toki beraren bi deitura, jatorri ezberdinetatik sortuak (ik. Has <a href='B:10 35:19'>35,19</a>). Jerusalemdik hegoaldera 8 km-ra dago.


marker: ⓓ
text:
Mt 2,6an aipatua. Ik. Jn <a href='B:500 7:42'>7,42</a>. Belen Efrata 1 Sm <a href='B:90 17:12'>17,12</a>; Rt <a href='B:80 4:11'>4,11</a>; Mt <a href='B:470 2:1'>2,1</a>+. Israelen aginduko duena 2 Sm <a href='B:100 5:2'>5,2</a>; <a href='B:100 7:8'>7,8</a>; Jr <a href='B:300 30:21'>30,21</a>.


marker: ⓔ
text:
ama izan behar duena Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>; Mt <a href='B:470 1:23'>1,23</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:26-38'>1,26-38</a>.


marker: ⓕ
text:
herria gidatuko du Ez <a href='B:330 34:23-31'>34,23-31</a>; Sal <a href='B:230 72:3-4'>72,3-4</a>; <a href='B:230 78:70-72'>78,70-72</a>. Ik. Jn <a href='B:500 10:1-18'>10,1-18</a>.


marker: [2]
text:
<em>buruzagi ugari: </em>H.h., <em>zazpi artzain eta zortzi printze. </em>Goranzko zenbaki-sailak —zazpi/zortzi— kopuru handia adierazten du.


marker: [3]
text:
<em>Nimrod: </em>Has 10,8-11ren arabera, Mesopotamiako herrien arbasoa da. <em>askatu egingo gaituzte: </em>Hebreerazkoak <em>askatu egingo gaitu </em>dio (5,1-4an aipatzen den pertsonaiak, alegia).


marker: [4]
text:
<em>jaso eskua: </em>Aditza singularrean dagoenez eta subjektua aipatu gabe, Israel nahiz Jauna izan daiteke.


marker: ⓙ
text:
zaldiak, guda-gurdiak ezereztu Os <a href='B:350 14:4'>14,4</a>; Ag <a href='B:440 2:22'>2,22</a>; Za <a href='B:450 9:10'>9,10</a>.


marker: ⓚ
text:
idolo eta kultu-tresnak desegin Ir <a href='B:20 23:24'>23,24</a>; <a href='B:20 34:13'>34,13</a>; Os <a href='B:350 3:4'>3,4</a>; <a href='B:350 10:2'>10,2</a>. eskulanen aurrean ahuspeztu Is <a href='B:290 2:8'>2,8</a>; <a href='B:290 17:8'>17,8</a>; Os <a href='B:350 14:4'>14,4</a>.


marker: ⓝ
text:
Egiptotik igoarazi Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>+; 1 Sm <a href='B:90 8:8'>8,8</a>; Jr <a href='B:300 2:6'>2,6</a>; Am <a href='B:370 2:10'>2,10</a>+. esklabotzatik Ir <a href='B:20 20:2'>20,2</a>+. Moises eta Aaron bidali 1 Sm <a href='B:90 12:6'>12,6</a>; Sal <a href='B:230 77:21'>77,21</a>. Miriam Ir <a href='B:20 15:20-21'>15,20-21</a>.


marker: ⓐ
text:
Balak eta Balaam Zen <a href='B:40 22:1-24'>22—24</a>; Jos <a href='B:60 24:9-10'>24,9-10</a>. Xitimdik Gilgalera Jos <a href='B:60 3:1-4'>3—4</a>.


marker: ⓑ
text:
Lehen-semea eskaini Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>; <a href='B:30 20:2-5'>20,2-5</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:3'>16,3</a>; <a href='B:120 21:6'>21,6</a>.


marker: ⓒ
text:
zer nahi du Jaunak Dt <a href='B:50 10:12'>10,12</a>; Is <a href='B:290 1:17'>1,17</a>; Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>; Am <a href='B:370 5:24'>5,24</a>+; Sal <a href='B:230 40:7-9'>40,7-9</a>; <a href='B:230 51:18-19'>51,18-19</a>. zuzenbidez jokatu Am <a href='B:370 5:24'>5,24</a>+. on izan Os <a href='B:350 2:21'>2,21</a>; <a href='B:350 4:1'>4,1</a>; Za <a href='B:450 7:9'>7,9</a>; Mt <a href='B:470 23:23'>23,23</a>.


marker: [1]
text:
Tx.eko hebreerazko testua iluna da. <em>zentzuzkoa… izatea: </em>Grekozko itzulpenaren arabera, hebreerazkoa ulertezina baita.


marker: ⓔ
text:
gogorkeria 2,1-2; Ez <a href='B:330 22:29'>22,29</a>; Am <a href='B:370 3:9'>3,9</a>+; Sal <a href='B:230 73:6'>73,6</a>; Lk <a href='B:490 3:14'>3,14</a>.


marker: [3]
text:
<em>Omri: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 16:23-28'>16,23-28</a>. <em>Akab: </em>Omriren semea, herriari idolatriara eragiten nabarmendu zena (ik. 1 Erg <a href='B:110 16:29-34'>16,29-34</a>).


marker: ⓗ
text:
ez da gizon leialik Jr <a href='B:300 5:1'>5,1</a>; Sal <a href='B:230 14:1-3'>14,1-3</a>. sarea bota Jr <a href='B:300 5:26'>5,26</a>; Sal <a href='B:230 10:9'>10,9</a>.


marker: ⓛ
text:
Ez poztu Ab <a href='B:380 1:12'>12</a>. ilunpetan egonik ere Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; <a href='B:290 42:7'>42,7</a>; <a href='B:290 49:9'>49,9</a>; Sal <a href='B:230 107:10'>107,10</a>; <a href='B:230 143:3'>143,3</a>; Lk <a href='B:490 1:79'>1,79</a>; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; <a href='B:500 12:46'>12,46</a>. Jauna dut argi Sal <a href='B:230 18:29'>18,29</a>; <a href='B:230 27:1'>27,1</a>.


marker: ⓜ
text:
haren aurka bekatu Sal <a href='B:230 41:5'>41,5</a>. Ik. <a href='B:230 1:5'>1,5</a>.<a href='B:230 13:1'>13</a>; <a href='B:230 3:8'>3,8</a>; <a href='B:230 6:7'>6,7</a>; <a href='B:230 7:18-19'>7,18-19</a>. nire auzia erabaki Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>; Sal <a href='B:230 35:23'>35,23</a>. haren salbamena ikusi <a href='B:230 6:5'>6,5</a>; <a href='B:230 7:7'>7,7</a>.


marker: ⓝ
text:
Non duzu Jauna? Jl <a href='B:360 2:17'>2,17</a>+. etsaia lotsaz 7,16; Ab <a href='B:380 1:10'>10</a>.


marker: ⓐ
text:
harresiak berreraiki Am <a href='B:370 9:14'>9,14</a>; Sal <a href='B:230 51:20'>51,20</a>; Ne <a href='B:160 2:17'>2,17</a>. mugak zabaldu Dt <a href='B:50 19:8'>19,8</a>; Is <a href='B:290 54:2'>54,2</a>.


marker: ⓒ
text:
Jauna artzain 5,3; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>; Ez <a href='B:330 34:11-16'>34,11-16</a>; Sal <a href='B:230 80:2'>80,2</a>; <a href='B:230 95:7'>95,7</a>. zeurea duzun Dt <a href='B:50 9:26'>9,26</a>.<a href='B:50 9:29'>29</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:53'>8,53</a>; Sal <a href='B:230 28:9'>28,9</a>; <a href='B:230 74:2'>74,2</a>. Galaadeko lurretan Jr <a href='B:300 50:19'>50,19</a>.


marker: ⓓ
text:
Egiptotik atera zuenean bezala 6,4; Ir <a href='B:20 13:3'>13,3</a>; Jos <a href='B:60 24:17'>24,17</a>; Is <a href='B:290 63:7-11'>63,7-11</a>; Jr <a href='B:300 32:21-22'>32,21-22</a>.


marker: ⓕ
text:
Zein zu bezalako Is <a href='B:290 40:18'>40,18</a>+; Sal <a href='B:230 89:7'>89,7</a>. gaiztakeria barkatu Jr <a href='B:300 50:20'>50,20</a>; Sal <a href='B:230 32:1-2'>32,1-2</a>; <a href='B:230 130:7-8'>130,7-8</a>. haserregaitza, onginahiz betea Is <a href='B:290 30:18'>30,18</a>; Na <a href='B:410 1:3'>1,3</a>; Jon <a href='B:390 4:2'>4,2</a>+.


marker: ⓖ
text:
gurasoei hitzemana Has <a href='B:10 12:1-3'>12,1-3</a>; <a href='B:10 22:16-18'>22,16-18</a>; <a href='B:10 28:13-15'>28,13-15</a>; Is <a href='B:290 41:8'>41,8</a>; Lk <a href='B:490 1:73'>1,73</a>.


marker: [1]
text:
<em>Ninive: </em>Asiriako inperioaren hiriburua; hiriak K.a. X. eta VII. mende artean izan zuen bere gorenaldia.


marker: ⓘ
text:
Jainko espatsu Ir <a href='B:20 20:5'>20,5</a>+; Jl <a href='B:360 2:18'>2,18</a>+. mendekatzaile Dt <a href='B:50 7:10'>7,10</a>; Is <a href='B:290 59:17'>59,17</a>; Jr <a href='B:300 4:4'>4,4</a>; <a href='B:300 5:9'>5,9</a>; Si <a href='B:280 12:6'>12,6</a>.


marker: ⓙ
text:
Haserregaitza Mi <a href='B:400 7:18'>7,18</a>+. Ekaitza sortu Jr <a href='B:300 23:19'>23,19</a>; Ez <a href='B:330 13:13'>13,13</a>; Sal <a href='B:230 50:3'>50,3</a>; Jb <a href='B:220 38:1'>38,1</a>. lainoak Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>; <a href='B:20 19:19'>19,19</a>; <a href='B:20 33:9-10'>33,9-10</a>; Sal <a href='B:230 18:10'>18,10</a>; <a href='B:230 97:2'>97,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>Baxan, Karmel: </em>Ik. Am <a href='B:370 4:1'>4,1</a> eta <a href='B:410 1:2'>1,2</a> oh.; Bibliak maiz aipatzen ditu lurralde hauek, baita <em>Libano </em>ere, beren emankortasunagatik.


marker: ⓚ
text:
Jaunak mehatxu eta itsasoa lehortu Ir <a href='B:20 14:21'>14,21</a>; Is <a href='B:290 50:2'>50,2</a>; <a href='B:290 51:10'>51,10</a>; Sal <a href='B:230 18:16'>18,16</a>; <a href='B:230 106:9'>106,9</a>. Baxan, Karmel gaina gorri Is <a href='B:290 33:9'>33,9</a>; Am <a href='B:370 1:2'>1,2</a>. Ik. Is <a href='B:290 35:2'>35,2</a>. Libano Is <a href='B:290 2:13'>2,13</a>+.


marker: ⓜ
text:
Nork iraun zutik? Jl <a href='B:360 2:11'>2,11</a>; Ml <a href='B:460 3:2'>3,2</a>; Sal <a href='B:230 76:8'>76,8</a>; <a href='B:230 130:3'>130,3</a>; Ap <a href='B:730 6:17'>6,17</a>. haserre-sumina Is <a href='B:290 30:27'>30,27</a>. mendiak zartatu Ez <a href='B:330 38:20'>38,20</a>; Mi <a href='B:400 1:4'>1,4</a>.


marker: ⓝ
text:
Ona da Jauna Jr <a href='B:300 33:11'>33,11</a>; Si <a href='B:280 5:6'>5,6</a>; Erm <a href='B:520 11:22'>11,22</a>. larrialdi-egunean babes Is <a href='B:290 25:4'>25,4</a>; Sal <a href='B:230 46:2'>46,2</a>; <a href='B:230 61:4-5'>61,4-5</a>.


marker: [3]
text:
<em>bere aurka dabiltzanak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>beren tokia </em>dio.


marker: ⓑ
text:
Zer asmo Jaunaren aurka? Os <a href='B:350 7:15'>7,15</a>. Ik. Sal <a href='B:230 33:10-11'>33,10-11</a>. Etsaiak ezereztu 1,12; Jr <a href='B:300 30:11'>30,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>gizona: </em>Pertsonaia hau Asiriako errege Senakerib dateke (ik. 2 Erg <a href='B:120 19:4'>19,4</a>.<a href='B:120 19:16'>16</a>).


marker: ⓓ
text:
uztarria, kateak apurtu Lb <a href='B:30 26:13'>26,13</a>; Is <a href='B:290 14:25'>14,25</a>; Jr <a href='B:300 30:8'>30,8</a>; Ez <a href='B:330 34:27'>34,27</a>; Sal <a href='B:230 107:14'>107,14</a>.


marker: ⓕ
text:
bakearen berri onaren albistaria Is <a href='B:290 52:7'>52,7</a>; Erm <a href='B:520 10:15'>10,15</a>. promesak bete Zen <a href='B:40 30:3'>30,3</a>. Gaizkilea <a href='B:40 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓖ
text:
badator hondatzailea Is <a href='B:290 21:2'>21,2</a>. zaindu dorreak… Jr <a href='B:300 51:12'>51,12</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunak Israel berriro jaso So <a href='B:430 3:14-20'>3,14-20</a>; Sal <a href='B:230 80:15'>80,15</a>. Israel mahastia Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>+. larrutua Sal <a href='B:230 80:13-17'>80,13-17</a>.


marker: ⓘ
text:
erasoaren deskripzioa Ik. 3,2-3; Jr <a href='B:300 46:3-12'>46,3-12</a>; Jl <a href='B:360 2:2-9'>2,2-9</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jainkosaren irudia: </em>Hebreerazkoa iluna da eta itzulpena gutxi gorabeherakoa; <em>jainkosa </em>Istar zatekeen, eta <em>haren zerbitzariak </em>emagaldu sakratuak.


marker: ⓛ
text:
hona ni zure aurka 3,5. Ik. Jr <a href='B:300 21:13'>21,13</a>; Ez <a href='B:330 26:3'>26,3</a>; <a href='B:330 28:22'>28,22</a>. harrapatzailearen azkena Jr <a href='B:300 51:13'>51,13</a>.


marker: ⓜ
text:
hiri odolzalea Ez <a href='B:330 22:2-3'>22,2-3</a>; <a href='B:330 24:6-9'>24,6-9</a>; Hab <a href='B:420 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓝ
text:
Ninive emagaldua Ap <a href='B:730 17:1-18:3'>17,1—18,3</a>. gehiegikeria, sorginkeria Is <a href='B:290 47:8-12'>47,8-12</a>. nazioak menderatu Ap <a href='B:730 19:2'>19,2</a>.


marker: ⓐ
text:
Hona ni zure aurka 2,14+. biluzik agerraraziko Is <a href='B:290 47:2-3'>47,2-3</a>; Jr <a href='B:300 13:22'>13,22</a>.<a href='B:300 13:26'>26</a>; Ez <a href='B:330 16:37-39'>16,37-39</a>; Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>; Ap <a href='B:730 17:16'>17,16</a>.


marker: ⓑ
text:
Ninive xehatua 2,2-11; 3,15.19; So <a href='B:430 2:13'>2,13</a>. nor errukituko zaio? Jr <a href='B:300 15:5'>15,5</a>; Sal <a href='B:230 69:21'>69,21</a>. Non kontsolatuko duenik? Is <a href='B:290 51:19'>51,19</a>; Nk <a href='B:310 1:2'>1,2</a>.<a href='B:310 1:9'>9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Tebas: No Amon </em>hebreerazkoan; ik. Jr <a href='B:300 46:25'>46,25</a> eta oh. <em>Tebas </em>Asiriako errege Asurbanipalek desegin zuen, K.a. 663. urtean.


marker: ⓒ
text:
Nubia eta Egipto Is <a href='B:290 20:5'>20,5</a>; Ez <a href='B:330 30:6'>30,6</a>. Put Jr <a href='B:300 46:9'>46,9</a>; Ez <a href='B:330 27:10'>27,10</a>; <a href='B:330 30:5'>30,5</a>. Libia 2 Kro <a href='B:140 16:8'>16,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>gobernariak: </em>H.h., <em>artzainak. </em><em>mendietan sakabanatua: </em>K.a. 609an, babiloniarrek Armeniako mendietaraino bota zituzten asiriarren azken gudarosteak.


marker: ⓗ
text:
zure zauriak sendabiderik ez Jr <a href='B:300 30:12'>30,12</a>; <a href='B:300 51:9'>51,9</a>. zure gaiztakeria <a href='B:300 2:1'>2,1</a>; Jon <a href='B:390 1:2'>1,2</a>. munduak jasan Is <a href='B:290 10:7'>10,7</a>; <a href='B:290 37:11-13'>37,11-13</a>.


marker: ⓘ
text:
gogorkeriaren aurka Jr <a href='B:300 20:8'>20,8</a>; Jb <a href='B:220 19:7'>19,7</a>. zuk lagundu ez Jr <a href='B:300 14:9'>14,9</a>; Sal <a href='B:230 18:42'>18,42</a>.


marker: [1]
text:
<em>auziak… nonahi: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>auzia dagoen tokian, borroka nagusi </em>edo <em>auziak daude eta borrokak gora altxatzen du </em>(ahotsa).


marker: ⓙ
text:
Hondamen eta gogorkeria Jr <a href='B:300 6:7'>6,7</a>; Am <a href='B:370 3:9-10'>3,9-10</a>; Sal <a href='B:230 55:10-12'>55,10-12</a>.


marker: ⓚ
text:
zuzenbidea oinperatua Is <a href='B:290 59:14'>59,14</a>. gaiztoak zintzoa inguratu Mi <a href='B:400 7:2'>7,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>babiloniarrak: </em>VII. mendeaz gero, neo-babiloniarrak jarri ziren nagusi Ekialde Hurbil osoan, Nabukodonosorren erregealdian (K.a. 605-562) batik bat.


marker: ⓜ
text:
babiloniarrak jaikiaraziko 2 Erg <a href='B:120 24:2-4'>24,2-4</a>; Jr <a href='B:300 5:15-17'>5,15-17</a>; <a href='B:300 25:9-11'>25,9-11</a>; <a href='B:300 27:6-7'>27,6-7</a>; <a href='B:300 51:20-23'>51,20-23</a>; Am <a href='B:370 3:11'>3,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>aurpegia beti aurrera: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>haien aurpegien sugarra mendebal-haizearen antzeko.</em>


marker: [4]
text:
Tx.aren esanahia iluna da. Azken zatiko hebreerazko testua honela itzul daiteke: <em>errudun bihurtzen da bere indarra jainko duena.</em>


marker: [5]
text:
<em>heriotzaren garaile: </em>Hebreerazkoak <em>ez gara hilko </em>dio; itzulpen aramear batek, ordea, <em>ez zara hiltzen </em>dakar.


marker: ⓒ
text:
zu betidanik Jainko Dt <a href='B:50 33:27'>33,27</a>; Sal <a href='B:230 90:1-2'>90,1-2</a>; <a href='B:230 93:2'>93,2</a>. Jainko santua Is <a href='B:290 1:4'>1,4</a>+; <a href='B:290 6:3'>6,3</a>; Sal <a href='B:230 22:4'>22,4</a>. harkaitza Sal <a href='B:230 28:1'>28,1</a>+.


marker: ⓓ
text:
Garbiegi begiak 1,3; Sal <a href='B:230 5:5-6'>5,5-6</a>. Nolatan isilik? Sal <a href='B:230 35:22-24'>35,22-24</a>.


marker: ⓔ
text:
arrainak bezala Jr <a href='B:300 16:16'>16,16</a>; Ez <a href='B:330 12:13'>12,13</a>; <a href='B:330 17:20'>17,20</a>.


marker: ⓕ
text:
profeta begiralea Is <a href='B:290 21:6-8'>21,6-8</a>.<a href='B:290 21:11'>11</a>; Jr <a href='B:300 6:17'>6,17</a>; Ez <a href='B:330 3:17'>3,17</a>; <a href='B:330 33:1-9'>33,1-9</a>; Os <a href='B:350 9:8'>9,8</a>; Mi <a href='B:400 7:7'>7,7</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunaren mezua idatzi Ir <a href='B:20 24:12'>24,12</a>; Dt <a href='B:50 4:13'>4,13</a>; <a href='B:50 27:8'>27,8</a>; Is <a href='B:290 8:1'>8,1</a>; <a href='B:290 30:8'>30,8</a>; Jr <a href='B:300 30:2'>30,2</a>+; Ap <a href='B:730 1:19'>1,19</a>.


marker: ⓗ
text:
epea Dn <a href='B:340 8:19'>8,19</a>; <a href='B:340 10:14'>10,14</a>; <a href='B:340 11:27'>11,27</a>.<a href='B:340 11:35'>35</a>. berandu gabe iritsi Heb <a href='B:650 10:37'>10,37</a>; 2 P <a href='B:680 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓘ
text:
zintzoa… Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>; Ga <a href='B:550 3:11'>3,11</a>; Heb <a href='B:650 10:38'>10,38</a>.


marker: [3]
text:
<em>ardoa: </em>Konkistatzailearen ausardia harroa aipatzen da. Qumrango komentarioak <em>aberastasuna </em>dio.


marker: ⓚ
text:
iseka, koplak atera Is <a href='B:290 14:4'>14,4</a>; Mi <a href='B:400 2:4'>2,4</a>. Zoritxarrekoa <a href='B:400 2:9'>2,9</a>.<a href='B:400 2:12'>12</a>.15.19; Is <a href='B:290 5:8-24'>5,8-24</a>; <a href='B:290 10:1'>10,1</a>; Jr <a href='B:300 22:13-19'>22,13-19</a>; Am <a href='B:370 6:1'>6,1</a>; Mi <a href='B:400 2:1'>2,1</a>; Mt <a href='B:470 23:1'>23</a>; Lk <a href='B:490 6:24-26'>6,24-26</a>. besteren ondasunez aberastu Is <a href='B:290 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓛ
text:
harrapatzailea harrapatua Is <a href='B:290 33:1'>33,1</a>; Jr <a href='B:300 30:16'>30,16</a>; <a href='B:300 50:29'>50,29</a>; Ab <a href='B:380 1:15'>15</a>; Ap <a href='B:730 18:6-7'>18,6-7</a>. odolarengatik… <a href='B:730 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓜ
text:
etxea bidegabeko irabaziz aberastu Jr <a href='B:300 22:13-14'>22,13-14</a>. gordeleku segurua Is <a href='B:290 14:13'>14,13</a>; Jr <a href='B:300 49:16'>49,16</a>; Ab <a href='B:380 1:4'>4</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunaren aintzak lurra bete Is <a href='B:290 11:9'>11,9</a>. Ik. <a href='B:290 3:3'>3,3</a>; Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>+.


marker: [4]
text:
<em>agertu larrugorrian: </em>H.h., <em>erakutsi zeure zakil-muturra. </em>Israeldarraren pentsamolderako, konkistatzailearen laidoa bikoitza da: batetik, larrugorri agertzea; bestetik, erdaindu gabe dagoela azaltzea, herri aukeratukoa ez dela, alegia. <em>haserre-kopa: </em>H.h., <em>eskuineko ontzia: </em>Jainkoaren haserre eta zigorraren irudia da.


marker: ⓕ
text:
larrugorriaren lotsa Has <a href='B:10 3:7'>3,7</a>; Na <a href='B:410 3:5'>3,5</a>+. edan zuk ere Nk <a href='B:310 4:21'>4,21</a>. haserre-kopa Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>+.


marker: [5]
text:
<em>bere tenplu santuan: </em>Jerusalemgo tenplua adierazten du, baina are gehiago Jainkoaren zeruko bizilekua.


marker: [1]
text:
<em>otoitza: </em>Salmoen erako titulua dugu (ik. adib. Sal <a href='B:230 17:1'>17</a>; <a href='B:230 86:1'>86</a>; <a href='B:230 90:1'>90</a>). <em>Erosta-doinuan: </em>Hitzaren esanahi zehatza ez da segurua, eta antzinako itzulpenek era ezberdinetan ematen dute.


marker: ⓙ
text:
otoitza (izenburu bezala) Sal <a href='B:230 17:1'>17,1</a>; <a href='B:230 86:1'>86,1</a>; <a href='B:230 90:1'>90,1</a>; <a href='B:230 102:1'>102,1</a>; <a href='B:230 142:1'>142,1</a>.


marker: ⓚ
text:
Haserre, errukior Is <a href='B:290 54:8'>54,8</a>; Na <a href='B:410 1:3'>1,3</a>.<a href='B:410 1:7'>7</a>.


marker: [2]
text:
<em>Teman: </em>Edom lurraldeko herrialdea, Judatik hego-ekialdera. <em>Paran: </em>Palestina hegoaldean, basamortuan dagoen mendia; Sinairekin du zerikusia, Dt 33,2aren arabera. 3.9.13. tx.etan, hitz bat ageri da jatorrizkoan lehen edo bigarren lerroaren bukaeran, Salmo-liburuan ere maiz azaltzen dena (ik. Sal <a href='B:230 3:3'>3,3</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
Teman aldetik, Paran menditik Dt <a href='B:50 33:2'>33,2</a>; Ep <a href='B:70 5:4'>5,4</a>. Ik. Sal <a href='B:230 18:8-15'>18,8-15</a>. haren gorespenez betea lurra 2,14+; Zen <a href='B:40 14:21'>14,21</a>.


marker: ⓜ
text:
mendiak, muinoak 3,10; Ir <a href='B:20 19:18'>19,18</a>; Ep <a href='B:70 5:4-5'>5,4-5</a>; Jr <a href='B:300 4:24'>4,24</a>; Na <a href='B:410 1:5'>1,5</a>; Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>+; <a href='B:230 114:4'>114,4</a>.


marker: [3]
text:
<em>Kuxan: </em>Ez da hemen baizik agertzen Biblia osoan; Sinai penintsulako herri nomadaren bat da, <em>madiandarrak </em>bezalaxe (ik. Ir <a href='B:20 2:15'>2,15</a>).


marker: ⓐ
text:
Jaunaren uztaia Za <a href='B:450 9:13'>9,13</a>; Nk <a href='B:310 2:4'>2,4</a>; <a href='B:310 3:12'>3,12</a>. geziak <a href='B:310 3:11'>3,11</a>; Dt <a href='B:50 32:23'>32,23</a>; Ez <a href='B:330 5:16'>5,16</a>; Sal <a href='B:230 77:18'>77,18</a>.


marker: ⓒ
text:
haserre nazioak zapaldu Is <a href='B:290 63:3-6'>63,3-6</a>; Sal <a href='B:230 110:5-6'>110,5-6</a>.


marker: [6]
text:
<em>aukeratua: </em>H.h., <em>gantzutua; </em>hemen herriari berari buruz esana. <em>Gaiztoaren… duzu; </em>H.h., <em>Gaiztoaren etxeari burua hautsi diozu, oinarriak leporaino larrugorritu dizkiozu. </em>Testuinguruaren arabera, <em>etxea familia/alderdia </em>bezala ulertu behar da.


marker: ⓔ
text:
barrua ikaraz Is <a href='B:290 21:3-4'>21,3-4</a>; Jr <a href='B:300 4:19'>4,19</a>; <a href='B:300 23:9'>23,9</a>; Dn <a href='B:340 8:18'>8,18</a>.<a href='B:340 8:27'>27</a>; <a href='B:340 10:8'>10,8</a>. egun larria Sal <a href='B:230 77:3'>77,3</a>+.


marker: ⓖ
text:
Jainko salbatzaileagan poza Lk <a href='B:490 1:47'>1,47</a>. Ik. Is <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; Jl <a href='B:360 2:23'>2,23</a>. salbatzaile dudan Jainkoa Is <a href='B:290 43:3'>43,3</a>+; Mi <a href='B:400 7:7'>7,7</a>.


marker: [8]
text:
<em>Koru… laguntzeko: </em>Zenbait salmoren hasieran ageri dira horrelako formulak (adib. Sal <a href='B:230 4:1'>4</a>; <a href='B:230 4:6'>6</a>; <a href='B:230 54:1'>54</a>; <a href='B:230 67:1'>67</a>; <a href='B:230 76:1'>76</a>).


marker: ⓗ
text:
basahuntzaren zangoak Sal <a href='B:230 18:34'>18,34</a>. gainez gain ibilarazi Dt <a href='B:50 32:13'>32,13</a>; Is <a href='B:290 58:14'>58,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Josias: </em>K.a. 640tik 609ra izan zen errege. <em>Sofonias: </em>Jeremias profetaren garaikoa da.


marker: ⓙ
text:
Gizaki eta abere Jr <a href='B:300 7:20'>7,20</a>. hegazti eta arrain Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>izarrak gurtu: </em>Manases eta Amon erregeek astroen kultuari indar eman zioten Juda erresuman; mesopotamiar erlijioarena zen, berez, kultu hori (2 Erg <a href='B:120 21:3-5'>21,3-5</a>.<a href='B:120 21:21-22'>21-22</a>). <em>Milkom jainkoa: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>beren erregea </em>edo <em>beren Melek </em>dakar, hitza jainko baten izentzat hartzen duelarik. <em>Milkom </em>amondarren jainko nazionala zen (ik. 1 Erg <a href='B:110 11:7'>11,7</a>.<a href='B:110 11:33'>33</a>).


marker: ⓛ
text:
Etxe gainetan gurtu 2 Erg <a href='B:120 23:12'>23,12</a>. ortziko izarrak Dt <a href='B:50 4:19'>4,19</a>+.


marker: ⓜ
text:
Jaunari bizkar eman Is <a href='B:290 1:4'>1,4</a>; <a href='B:290 9:12'>9,12</a>. bilatu Os <a href='B:350 5:15'>5,15</a>+.


marker: [4]
text:
<em>sakrifizioa: </em>Sakrifizioak <em>hilketa </em>eta <em>otordua </em>ditu berekin. Hilak izateko ala otorduan parte hartzeko gonbidatu ote ditu Jaunak? Ez da garbi azaltzen zein diren gonbidatuak.


marker: ⓝ
text:
Isilik Jaunaren aurrean Am <a href='B:370 6:10'>6,10</a>+. Jaunaren eguna <a href='B:370 1:14'>1,14</a>; <a href='B:370 2:2-3'>2,2-3</a>; Jl <a href='B:360 1:15'>1,15</a>+. sakrifiziora deituak Ap <a href='B:730 19:17-18'>19,17-18</a>.


marker: [5]
text:
<em>atalarri gainetik salto egin: </em>Ez dakigu garbi esaera honen esanahia. Badaiteke idolatriazko usadioren bat izatea, 1 Sm 5,5ean ageri denez. <em>beren Jaunaren etxea: </em>Tenpluari buruz esana bezala hartu dugu, baina <em>beren nagusiaren etxe </em>bezala ere uler daiteke.


marker: [6]
text:
<em>Arrain-ate: </em>Hiriaren ipar-mendebaldeko sarrera zen; inguru horretan auzo berria eraikia zen.


marker: [7]
text:
<em>Hiri barren: </em>H.h., <em>Mortairu, </em>Jerusalemgo auzoa. <em>merkatari: </em>H.h., <em>Kanaango herri; Kanaan </em>hitzak <em>merkatari </em>esan nahi du.


marker: ⓒ
text:
Jaunak ezin ezer egin Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>; Sal <a href='B:230 10:4'>10,4</a>.<a href='B:230 10:11'>11</a>; <a href='B:230 14:1'>14,1</a>; <a href='B:230 73:11'>73,11</a>; <a href='B:230 94:7'>94,7</a>.


marker: ⓗ
text:
itsuak bezala Dt <a href='B:50 28:29'>28,29</a>; Jb <a href='B:220 12:25'>12,25</a>; Nk <a href='B:310 4:14'>4,14</a>. simaurra bezala Jr <a href='B:300 9:21'>9,21</a>; Sal <a href='B:230 79:2-3'>79,2-3</a>.


marker: ⓘ
text:
zilar-urreek salbatu ez Ez <a href='B:330 7:19'>7,19</a>; Es <a href='B:330 11:4'>11,4</a>. Jaunaren haserrea <a href='B:330 2:2'>2,2</a>; <a href='B:330 3:8'>3,8</a>; Na <a href='B:410 1:2'>1,2</a>. grinaren sugarra <a href='B:410 3:8'>3,8</a>; Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>; <a href='B:50 32:22'>32,22</a>; Heb <a href='B:650 12:29'>12,29</a>.


marker: [1]
text:
<em>sakabanatuak izan baino lehen: </em>Testu zuzendua. Hebreerazkoak hau dio: <em>erabakia sortu baino lehen.</em>


marker: ⓚ
text:
lurraldeko apalak 3,12; Is <a href='B:290 57:15'>57,15</a>; <a href='B:290 66:2'>66,2</a>. bilatu Jauna Am <a href='B:370 5:4'>5,4</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Filistearrak: </em>Jatorriz Kretakoak ziren, eta Jerusalemdik hego-mendebaldeko kostaldean bizi ziren; 4. tx.ak filistearren lau hiririk garrantzitsuenak aipatzen ditu. <em>Kanaan </em>(5. tx.) Palestinaren antzinako izena da.


marker: [3]
text:
<em>Moabdarrak eta amondarrak: </em>Loten ondorengoak ziren, Has 19,30-38an kontatzen denez. <em>nire lurraldea mespretxatu: </em>Gehienetan honela itzuli ohi da: <em>haren lurraldeari esker hazi zinen.</em>


marker: ⓐ
text:
Moabdarren aurka Am <a href='B:370 2:1'>2,1</a>+. amondarren aurka Am <a href='B:370 1:13'>1,13</a>+.


marker: ⓑ
text:
Sodoma eta Gomorra Has <a href='B:10 19:24-25'>19,24-25</a>; Is <a href='B:290 1:9'>1,9</a>+. sasiarte Ik. Is <a href='B:290 5:6'>5,6</a>+. Israel nazioen jabe Am <a href='B:370 9:12'>9,12</a>; Ab <a href='B:380 1:19-20'>19-20</a>.


marker: [5]
text:
<em>herri guztiek… baita urrutikoenek ere: </em>H.h., <em>nazioen uharte guztiek; </em>Biblian, urrutiko lurralde eta herrien irudi dira uharteak (ik. Is <a href='B:290 11:11'>11,11</a>; <a href='B:290 41:5'>41,5</a>).


marker: ⓒ
text:
herri guztiek gurtuko Is <a href='B:290 41:5'>41,5</a>; <a href='B:290 42:10'>42,10</a>; Sal <a href='B:230 22:28'>22,28</a>; <a href='B:230 72:11'>72,11</a>; <a href='B:230 102:16'>102,16</a>.<a href='B:230 102:23'>23</a>.


marker: ⓔ
text:
Asiria, Ninive Is <a href='B:290 10:5-19'>10,5-19</a>; <a href='B:290 14:24-27'>14,24-27</a>; Na <a href='B:410 2:2-3:19'>2,2—3,19</a>.


marker: ⓖ
text:
inor baino handiago Is <a href='B:290 47:8'>47,8</a>.<a href='B:290 47:10'>10</a>. iseka txistuka Jr <a href='B:300 19:8'>19,8</a>; <a href='B:300 49:17'>49,17</a>.


marker: ⓘ
text:
Ez du Jaunaren ahotsa entzun Jr <a href='B:300 6:10'>6,10</a>; <a href='B:300 7:24'>7,24</a>+. zentzaldia onartu ez <a href='B:300 3:7'>3,7</a>; Jr <a href='B:300 5:3'>5,3</a>; Am <a href='B:370 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓙ
text:
nagusiak, lehoi orrolari Ez <a href='B:330 22:25'>22,25</a>.<a href='B:330 22:27'>27</a>. gaueko otso Hab <a href='B:420 1:8'>1,8</a>.


marker: ⓚ
text:
profeta, apaiz gaiztoak Jr <a href='B:300 6:13'>6,13</a>; <a href='B:300 23:11'>23,11</a>; Ez <a href='B:330 22:26'>22,26</a>; Os <a href='B:350 4:4-5'>4,4-5</a>.


marker: [1]
text:
<em>ezpainak garbi bihurtuko: </em>Gezurrezko jainkoen izena aipatzen zutelako ziren kutsatuak atzerritarren ezpainak. <em>denek bat eginik: </em>H.h., <em>bizkar batez.</em>


marker: ⓐ
text:
ezpainak garbi Is <a href='B:290 6:5'>6,5</a>. denek Jaunari dei Jl <a href='B:360 3:5'>3,5</a>; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>; Sal <a href='B:230 86:9'>86,9</a>.


marker: ⓔ
text:
Israelen bizirik geldituak 2,7.9; Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+. ez engainu-hitzik Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; Ap <a href='B:730 14:5'>14,5</a>. inoren beldurrik gabe Jr <a href='B:300 30:10'>30,10</a>; Ez <a href='B:330 34:28'>34,28</a>; Mi <a href='B:400 4:4'>4,4</a>.


marker: ⓕ
text:
Egin kantu, Sion Is <a href='B:290 12:6'>12,6</a>; <a href='B:290 54:1'>54,1</a>; Za <a href='B:450 2:14'>2,14</a>; <a href='B:450 9:9'>9,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>biziberritzen zaitu: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>isiltzen da </em>dio.


marker: ⓘ
text:
Jauna zurekin 3,5; Is <a href='B:290 12:6'>12,6</a>; Ez <a href='B:330 48:35'>48,35</a>. Pozik zurekin Is <a href='B:290 62:5'>62,5</a>; Jr <a href='B:300 32:41'>32,41</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunak zaurituak sendatu, erbesteratuak etxeratu Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>; Ez <a href='B:330 34:11'>34,11</a>.<a href='B:330 34:16'>16</a>; Mi <a href='B:400 4:6-7'>4,6-7</a>.


marker: [5]
text:
<em>zuen zoria aldatuko dut: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>zuen gatibuak itzularaziko ditut.</em>


marker: ⓚ
text:
herriratuko zaituztet Jr <a href='B:300 32:37'>32,37</a>. zoria aldatu <a href='B:300 2:7'>2,7</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Dario: </em>Pertsiako errege izan zen K.a. 522-485 urteetan. <em>bigarren urtea: </em>K.a. 520. urtea da. <em>seigarren hila: </em>Abuztu/Iraila. <em>Zorobabel: </em>Judako errege Joiakinen (K.a. 598-597) biloba zen, Daviden jatorrikoa, beraz (ik. 1 Kro <a href='B:130 3:17-19'>3,17-19</a>). Juda probintziako gobernari izendatua zuen Dariok.


marker: ⓛ
text:
Dario 2,10; Za <a href='B:450 1:1'>1,1</a>.<a href='B:450 1:7'>7</a>; <a href='B:450 7:1'>7,1</a>; Esd <a href='B:150 4:5'>4,5</a>; <a href='B:150 5:5'>5,5</a>; <a href='B:150 6:1'>6,1</a>; Ne <a href='B:160 12:22'>12,22</a>. hilaren lehen eguna Zen <a href='B:40 28:11-15'>28,11-15</a>; Is <a href='B:290 1:13'>1,13</a>; <a href='B:290 66:23'>66,23</a>; Os <a href='B:350 2:13'>2,13</a>; Am <a href='B:370 8:5'>8,5</a>. Ageo <a href='B:370 1:12'>1,12</a>; <a href='B:370 2:1'>2,1</a>.<a href='B:370 2:10'>10</a>; Esd <a href='B:150 5:1'>5,1</a>; <a href='B:150 6:14'>6,14</a>. Zorobabel eta Josue 1,12.14; <a href='B:150 2:2'>2,2</a>.<a href='B:150 2:4'>4</a>.<a href='B:150 2:21'>21</a>; Esd <a href='B:150 3:2'>3,2</a>.<a href='B:150 3:8'>8</a>; <a href='B:150 5:2'>5,2</a>; Ne <a href='B:160 12:1'>12,1</a>. Ik. Za <a href='B:450 3:1'>3,1</a>; <a href='B:450 4:6-10'>4,6-10</a>; <a href='B:450 6:11'>6,11</a>; Mt <a href='B:470 1:12'>1,12</a>.


marker: [2]
text:
<em>nire etxea berriz eraiki: </em>Salomonek eraikitako tenplua, babiloniarrek hustua eta errea zuten K.a. 587an (ik. Jr <a href='B:300 52:12-23'>52,12-23</a>). Esd 3,1-9aren arabera, erbestetik lehenengo etorrialdikoak hasiak ziren tenplua berreraikitzen; baina jendearen pobretasuna eta samariarren oposizioa (ik. Esd <a href='B:150 4:4'>4,4</a>.<a href='B:150 4:24'>24</a>) zirela medio, bertan behera utziak zituzten lanak.


marker: ⓜ
text:
tenplua berriz eraiki 1,8.14; 2,4.18; Esd <a href='B:150 1:2-4'>1,2-4</a>; <a href='B:150 3:8-9'>3,8-9</a>.<a href='B:150 3:11'>11</a>; <a href='B:150 4:1'>4,1</a>.<a href='B:150 4:24'>24</a>; <a href='B:150 5:2-3'>5,2-3</a>.<a href='B:150 5:7-17'>7-17</a>.


marker: ⓝ
text:
etxeetan Jr <a href='B:300 22:14'>22,14</a>. Jainkoaren etxerik ez 2 Sm <a href='B:100 7:2'>7,2</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunak agorrarazi Jr <a href='B:300 12:4'>12,4</a>; <a href='B:300 14:2-9'>14,2-9</a>; Os <a href='B:350 2:10-11'>2,10-11</a>; <a href='B:350 4:1-3'>4,1-3</a>; Am <a href='B:370 4:7'>4,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>herrian gelditzen zirenak: </em>Ag eta Za liburuetan, erbestetik itzulitakoak adierazten ditu esaera honek (ik. Esd <a href='B:150 1:4'>1,4</a>; <a href='B:150 9:8'>9,8</a>.<a href='B:150 9:14-15'>14-15</a>; Za <a href='B:450 8:6-11'>8,6-11</a>).


marker: ⓔ
text:
ni zuekin 2,4; Ep <a href='B:70 6:12'>6,12</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:3'>7,3</a>; Is <a href='B:290 41:10'>41,10</a>.


marker: ⓙ
text:
Egiptoko irteeran bezala Ik. Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>; <a href='B:20 14:19'>14,19</a>.


marker: ⓚ
text:
Heb 12,26-27an aipatua. zeru-lurrak dardara 2,21; Is <a href='B:290 13:13'>13,13</a>; Hab <a href='B:420 3:6'>3,6</a>; Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>.


marker: ⓛ
text:
herriak dardararazi 2,22. herrietako ondasunak bildu Is <a href='B:290 60:5-11'>60,5-11</a>; <a href='B:290 66:12'>66,12</a>; Ap <a href='B:730 21:24-26'>21,24-26</a>.


marker: ⓜ
text:
bakea Is <a href='B:290 11:6-9'>11,6-9</a>; Jr <a href='B:300 33:6-9'>33,6-9</a>; Za <a href='B:450 8:4-5'>8,4-5</a>.<a href='B:450 8:12'>12</a>.


marker: [3]
text:
<em>legeari buruzko galdera: </em>Legearen aplikazioa korapilotsua zen kasuetan, apaizei zegokien zalantzak argitzea (ik. Lb <a href='B:30 10:10-11'>10,10-11</a>).


marker: ⓑ
text:
fruiturik ez 1,6+. bedeinkazioa Has <a href='B:10 49:25-26'>49,25-26</a>; Dt <a href='B:50 12:7'>12,7</a>; Ml <a href='B:460 3:10'>3,10</a>; Sal <a href='B:230 84:7'>84,7</a>; Jb <a href='B:220 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓔ
text:
batak bestea ezpataz jo Ep <a href='B:70 7:22'>7,22</a>; Ez <a href='B:330 38:21'>38,21</a>; Za <a href='B:450 14:13'>14,13</a>.


marker: [6]
text:
<em>neure zigilu: </em>Agiri ofizialak eta erregeak emandako aginduak egiaztatzeko zen zigilua (ik. Jr <a href='B:300 22:24'>22,24</a>).


marker: [1]
text:
<em>Darioren bigarren urtea: </em>Ik. Ag <a href='B:440 1:1'>1,1</a> oh. <em>zortzigarren hila: </em>Urria/azaroa da, Ageo profetaren lehenengo mezua baino bi hilabete geroago. <em>Zakarias: Jauna oroitu da </em>esan nahi du; Zakarias apaiza zen (ik. Ne <a href='B:160 12:16'>12,16</a>).


marker: ⓖ
text:
Dario Ag <a href='B:440 1:1'>1,1</a>+. Zakarias <a href='B:440 1:7'>1,7</a>; Esd <a href='B:150 5:1'>5,1</a>; <a href='B:150 6:14'>6,14</a>; Ne <a href='B:160 12:16'>12,16</a>.


marker: ⓗ
text:
itzuli niregana Dt <a href='B:50 30:2'>30,2</a>; Jr <a href='B:300 3:22'>3,22</a>; Jl <a href='B:360 2:13'>2,13</a>; Am <a href='B:370 4:6'>4,6</a>+; Ml <a href='B:460 3:7'>3,7</a>; St <a href='B:660 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓘ
text:
Orduko profetek ere dei Jr <a href='B:300 25:5'>25,5</a>. mezua entzun ez <a href='B:300 7:7-13'>7,7-13</a>; Jr <a href='B:300 7:24'>7,24</a>+; So <a href='B:430 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunaren hitzaren eraginkortasuna Jos <a href='B:60 23:15'>23,15</a>; Is <a href='B:290 55:11'>55,11</a>. bere egintzen arabera erabili <a href='B:290 7:13-14'>7,13-14</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:46-51'>8,46-51</a>; Dn <a href='B:340 9:10-14'>9,10-14</a>; Ne <a href='B:160 9:33-35'>9,33-35</a>.


marker: [2]
text:
<em>hamaikagarren hilaren hogeita lauan: </em>519ko otsailaren erdialdera. <em>Xebat: </em>Ik. <em>Egutegia, </em>Bibli Hiztegian.


marker: ⓛ
text:
Gau-ikuskari Am <a href='B:370 7:1'>7,1</a>; Dn <a href='B:340 7:1'>7,1</a>; Ap <a href='B:730 1:2'>1,2</a>. zaldiak <a href='B:730 6:1-8'>6,1-8</a>; Ap <a href='B:730 6:1-8'>6,1-8</a>.


marker: ⓜ
text:
adierazpenak emateko aingerua 1,13-14; 2,2.7; 4,1.5; 5,5.10; 6,4; Dn <a href='B:340 7:16'>7,16</a>; Ap <a href='B:730 17:7'>17,7</a>.


marker: ⓐ
text:
noiz arte? Jr <a href='B:300 12:4'>12,4</a>; Hab <a href='B:420 1:2'>1,2</a>; Sal <a href='B:230 13:2'>13,2</a>; <a href='B:230 89:47'>89,47</a>; Dn <a href='B:340 8:13'>8,13</a>; Ap <a href='B:730 6:10'>6,10</a>. hirurogeita hamar urte <a href='B:730 7:5'>7,5</a>; Jr <a href='B:300 25:11'>25,11</a>; <a href='B:300 29:10'>29,10</a>. Ik. 2 Kro <a href='B:140 36:21'>36,21</a>; Dn <a href='B:340 9:1'>9</a>.


marker: ⓑ
text:
Maitasun biziz maite Jerusalem 8,2; Is <a href='B:290 54:8'>54,8</a>; Os <a href='B:350 11:8'>11,8</a>; Jl <a href='B:360 2:18'>2,18</a>.


marker: ⓓ
text:
tenplua berreraiki Ag <a href='B:440 1:2'>1,2</a>+. eta hiri osoa <a href='B:440 2:5-8'>2,5-8</a>; 14,10-11; Jr <a href='B:300 31:38-40'>31,38-40</a>.


marker: ⓔ
text:
Sion kontsolatu Is <a href='B:290 40:1'>40,1</a>+; <a href='B:290 51:3'>51,3</a>. Jerusalem aukeratu Ik. <a href='B:290 2:8'>2,8</a>.<a href='B:290 2:15-16'>15-16</a>; <a href='B:290 3:2'>3,2</a>; <a href='B:290 13:9'>13,9</a>; <a href='B:290 14:10-11'>14,10-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>adarra: </em>Indarraren sinbolo da Biblian; <em>lau adarrek </em>Israelen etsai guztiak adierazten dituzte.


marker: [2]
text:
<em>Juda eta Jerusalemgo bizilagunak: </em>K.a. 597an eta 587an sakabanatu zituzten, erbesteratu alegia; <em>Israelgoak, </em>hau da, Ipar Erresumakoak, K.a. 721ean. <em>nazio indartsuak: </em>H.h., <em>adarrak </em>(ik. <a href='B:450 2:1'>2,1</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>Jerusalem neurtzera: </em>Neurketa hau hiria berreraikitzeko egiten da (ik. <a href='B:450 1:16'>1,16</a>; Jr <a href='B:300 31:38-40'>31,38-40</a>; Ez <a href='B:330 40:3'>40,3</a>).


marker: [4]
text:
<em>iparraldeko lurraldea: </em>Babilonia egon ekialdean dago; baina Mesopotamiatik Palestinarako bideak iparraldetik pasatzen dira (ik. Jr <a href='B:300 1:14'>1,14</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
Egin ihes Babiloniatik Is <a href='B:290 48:20'>48,20</a>; Jr <a href='B:300 50:8'>50,8</a>+; Ap <a href='B:730 18:4'>18,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>Babilonian: </em>H.h., <em>Babilonia alabarenean </em>(ik. <a href='B:450 2:14'>2,14</a> oh.); hain zuzen, erbesteratutako askok, Babilonian eroso bizi zirelarik, ez zuen Palestinara itzuli nahi. <em>Siongo seme-alabok: </em>H.h., <em>Sion.</em>


marker: ⓙ
text:
Jaunak bidali nau 2,13.15; 4,9; 6,15. neure begi-ninia Dt <a href='B:50 32:10'>32,10</a>; Sal <a href='B:230 17:8'>17,8</a>.


marker: ⓜ
text:
isilik Jauna agertzean Hab <a href='B:420 2:20'>2,20</a>; So <a href='B:430 1:7'>1,7</a>; Sal <a href='B:230 76:9-10'>76,9-10</a>; Ap <a href='B:730 8:1'>8,1</a>.


marker: ⓝ
text:
Josue apaiz nagusia 6,11. Ik. Ag <a href='B:440 1:1'>1,1</a>+. Satan Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>; 1 Kro <a href='B:130 21:1'>21,1</a>; Mk <a href='B:480 1:13'>1,13</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren aingeruak: </em>Sirierazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Jauna </em>dio. <em>sutatik ateratako ilintia: </em>Josue erbestealditik lehenengo taldeekin itzuli zela adierazten du; erbestetik itzulitakoen sinbolo da Josue.


marker: ⓐ
text:
isilaraz hazala Ju <a href='B:720 1:9'>9</a>. sutatik ateratako ilintia Am <a href='B:370 4:11'>4,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>Aingeruak esan zuen: </em>Hebreerazkoak <em>Eta esan nuen </em>dio; antzinako zenbait itzulpeni jarraituz, aingeruaren ahotan jarri behar da agindua. <em>buruzapia eta soinekoa: </em>Apaizek beren kultu-zerbitzuan erabiltzen zituzten jantziak dira (ik. Ir <a href='B:20 28:4'>28,4</a>).


marker: ⓒ
text:
buruzapia eta soinekoa Ir <a href='B:20 29:5-6'>29,5-6</a>; Lb <a href='B:30 8:7'>8,7</a>.<a href='B:30 8:9'>9</a>.


marker: [4]
text:
<em>ernetzeko dagoen salbamenaren aurre-ezaugarri direnok: </em>H.h., <em>aurre-ezaugarri baitira gizon horiek; </em>berriro ezarria izan den apaizgoa salbazio-garaiaren seinale gertatzen da. <em>Ernamuin: </em>Izen honekin etortzekoa den Mesias adierazten da; titulua Jeremias profetagandik hartua da (ik. Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>; <a href='B:300 33:15'>33,15</a>) eta Is 11,1-2ko iragarpenaren hurbilekoa.


marker: ⓔ
text:
neure morroi Is <a href='B:290 49:5-6'>49,5-6</a>; <a href='B:290 52:13'>52,13</a>; Ag <a href='B:440 2:23'>2,23</a>.


marker: [5]
text:
<em>harri bakarra: </em>Tenplua adieraz dezake. <em>zazpi begiek </em>Jaunaren presentzia babeslea adierazten dute (ik. <a href='B:450 4:10'>4,10b</a>).


marker: [6]
text:
<em>mahats-parra… elkar: </em>Israelen tradizionala zen irudi honek segurtasuna, oparotasuna eta anaitasuna adierazten ditu (ik. 1 Erg <a href='B:110 5:5'>5,5</a>; Mi <a href='B:400 4:4'>4,4</a>; 1 M <a href='B:462 14:12'>14,12</a>); Mesiasen garaian paradisuko bizitzaren egoera berrituko da.


marker: ⓕ
text:
Zer ikusten duzu? 5,2; Jr <a href='B:300 1:11-13'>1,11-13</a>; Am <a href='B:370 7:8'>7,8</a>; <a href='B:370 8:2'>8,2</a>. argimutila Ir <a href='B:20 25:31'>25,31</a>; 1 Erg <a href='B:110 7:49'>7,49</a>; Ap <a href='B:730 2:1'>2,1</a>.


marker: [1]
text:
4,5eko galderari erantzuna <a href='B:450 4:10'>4,10b</a>-an aurkitzen dugu; Zorobabeli buruzko <a href='B:450 4:6'>4,6b</a>-<a href='B:450 4:10'>10a</a> zatiak galderaren eta erantzunaren arteko jarraipena moztu egiten du; horregatik, 14. tx.aren ondoren eman dugu.


marker: [2]
text:
<em>olioz sagaratuak izan diren bi gizonak: </em>Josue apaiz nagusia eta Zorobabel gobernaria, elkartearen bi buruak.


marker: ⓗ
text:
Mundu osoaren Jabea 6,5; Jos <a href='B:60 3:13'>3,13</a>; Mi <a href='B:400 4:13'>4,13</a>; Ap <a href='B:730 11:4'>11,4</a>.


marker: [4]
text:
<em>mendia besteko harri-multzo: </em>Agian, tenplua desegitean gelditu zen hondakin-piloari buruz esana; hondakin-piloa garbitua dute dagoeneko, aurreratua baitago tenpluaren eraikuntza (ik. <a href='B:450 4:9'>4,9</a>).


marker: ⓙ
text:
tenplua burutuko duen harria 4,10a; Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>; 1 P <a href='B:670 2:4'>2,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>hamar metro luze eta bost zabal: </em>Liburua izugarria da, Salomonen tenpluaren atariaren neurri berekoa (ik. 1 Erg <a href='B:110 6:3'>6,3</a>).


marker: ⓜ
text:
Lapur Ir <a href='B:20 20:15'>20,15</a>. Gezur-zinegile <a href='B:20 8:17'>8,17</a>; Ir <a href='B:20 20:7'>20,7</a>; Ml <a href='B:460 3:5'>3,5</a>.


marker: [3]
text:
<em>bekatua: </em>Hebreerazkoak <em>begia </em>dio, letra-aldaketa txiki baten erruz; grekozko eta sirierazko itzulpenek zuzendu egin dute.


marker: [4]
text:
<em>Babiloniara: </em>H.h., <em>Xinear lurraldera; </em>antzinako itzulpenek argitu egin dute <em>Babilonia </em>jarriz, jentil-herrien sinbolo gisa.


marker: ⓑ
text:
Zeruko lau haizeak Jr <a href='B:300 49:36'>49,36</a>; Ez <a href='B:330 37:9'>37,9</a>; Dn <a href='B:340 7:2'>7,2</a>; <a href='B:340 11:4'>11,4</a>. mundu osoaren Jabe <a href='B:340 4:14'>4,14</a>+.


marker: [1]
text:
<em>hegoaldeko lurralderantz: </em>Segur aski, jatorrizko testua aldatua dago, 6,1-3ko lau zaldi-taldeak hirutan gelditu baitira, eta bi norabide bakarrik azaltzen baitira.


marker: [2]
text:
<em>iparraldeko lurraldea: </em>Ik. <a href='B:450 2:10'>2,10</a> oh. <em>baretzen dute… haserrea: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>kokaraziko dute nire espiritua iparraldeko lurraldean; </em>israeldar erbesteratuen gain, noski.


marker: ⓒ
text:
Sofonias 2 Erg <a href='B:120 25:18'>25,18</a>; Jr <a href='B:300 29:25'>29,25</a>.<a href='B:300 29:29'>29</a>; <a href='B:300 37:3'>37,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>Josue apaiz nagusia: </em>Josue apaiz nagusiaren ordez Zorobabel gobernaria azaltzen zen hemen jatorrizko testuan; hala eskatzen du jarraiko iragarpenak: Zorobabel Daviden jatorrikoa zen eta tenpluaren berreraikitzailea (ik. <a href='B:450 6:13'>6,13</a>). Aldaketa honen bidez, erbeste osteko elkartearen gobernuan apaizgoak lortu zuen lehentasuna adierazten da.


marker: ⓔ
text:
tenplua berreraiki Ag <a href='B:440 1:2'>1,2</a>+. Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:13'>7,13</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:20'>8,20</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunaren esana bete Dt <a href='B:50 28:1'>28,1</a>. urruti daudenak ere <a href='B:50 2:10-11'>2,10-11</a>. tenplua jasotzera Ag <a href='B:440 1:8'>1,8</a>.<a href='B:440 1:14'>14</a>. Zakariasen misioa <a href='B:440 2:12'>2,12</a>+.


marker: [1]
text:
<em>laugarren urtea, bederatzigarren hila: </em>K.a. 518ko azaroa. <em>Kasleu: </em>Ik. <em>Egutegia, </em>Bibli Hiztegian.


marker: ⓗ
text:
Jaunari mesedea eskatu 8,21; Ir <a href='B:20 32:11'>32,11</a>; Jr <a href='B:300 26:19'>26,19</a>; Ml <a href='B:460 1:9'>1,9</a>; Sal <a href='B:230 119:58'>119,58</a>.


marker: [3]
text:
<em>barau bosgarren hilean: </em>K.a. 587an babiloniarrek Jerusalem hartu eta tenplua desegin zuteneko (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:8-9'>25,8-9</a>) urtemuga ospatzen zen.


marker: ⓘ
text:
apaizei galdera Lb <a href='B:30 27:8'>27,8</a>.<a href='B:30 27:11-12'>11-12</a>.<a href='B:30 27:14'>14</a>; Jr <a href='B:300 2:8'>2,8</a>; Ag <a href='B:440 2:11'>2,11</a>. Ik. Ml <a href='B:460 2:6'>2,6</a>+. Dolu (negar) Sal <a href='B:230 137:1'>137,1</a>; Nk <a href='B:310 1:2'>1,2</a>+. barau Jl <a href='B:360 1:14'>1,14</a>+.


marker: [4]
text:
<em>zazpigarren hilean: </em>Jerusalem erori eta bi hilabetera gertaturiko Judako gobernari Gedaliasen hilketa oroitzen zen (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:25'>25,25</a>; Jr <a href='B:300 41:1-3'>41,1-3</a>).


marker: ⓙ
text:
Hirurogeita hamar urte 1,12+. nire omenez? Is <a href='B:290 58:5'>58,5</a>; Mt <a href='B:470 6:16'>6,16</a>.


marker: ⓛ
text:
alargunak, umezurtzak… Is <a href='B:290 1:16-17'>1,16-17</a>+; Am <a href='B:370 2:6-7'>2,6-7</a>. kaltea asmatu Mi <a href='B:400 2:1'>2,1</a>+.


marker: ⓜ
text:
entzungor egin 1,4; Is <a href='B:290 6:10'>6,10</a>; Jr <a href='B:300 18:12'>18,12</a>; Ez <a href='B:330 2:4-5'>2,4-5</a>.


marker: ⓝ
text:
bihotza gogortu Ir <a href='B:20 32:9'>32,9</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:14'>17,14</a>; Is <a href='B:290 48:4'>48,4</a>; Ez <a href='B:330 11:19'>11,19</a>; Ne <a href='B:160 9:16'>9,16</a>.


marker: ⓐ
text:
Nik dei egitean entzun ez Is <a href='B:290 50:2'>50,2</a>; <a href='B:290 65:12'>65,12</a>; Jr <a href='B:300 7:13'>7,13</a>; <a href='B:300 35:17'>35,17</a>; Es 1,24-33.


marker: ⓒ
text:
«Hiri zintzo» deituko Is <a href='B:290 1:26'>1,26</a>+; <a href='B:290 62:12'>62,12</a>; Jr <a href='B:300 33:16'>33,16</a>; Ba <a href='B:320 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓔ
text:
ezinezko ez Has <a href='B:10 18:14'>18,14</a>; Jr <a href='B:300 32:27'>32,27</a>; Lk <a href='B:490 1:37'>1,37</a>. Ik. Is <a href='B:290 50:2'>50,2</a>.


marker: ⓕ
text:
Jaunak herria ekarriko 10,10; 1 Erg <a href='B:110 8:34'>8,34</a>; Is <a href='B:290 43:5'>43,5</a>; <a href='B:290 49:6'>49,6</a>; Jr <a href='B:300 32:37'>32,37</a>; Ez <a href='B:330 34:13'>34,13</a>; So <a href='B:430 3:20'>3,20</a>; Ne <a href='B:160 1:9'>1,9</a>. Neure herri, beren Jainko 13,9; Jr <a href='B:300 7:23'>7,23</a>+.


marker: ⓙ
text:
bakea eta fruituak Ag <a href='B:440 2:9'>2,9</a>+; <a href='B:440 2:19'>2,19</a>. Ik. Ag <a href='B:440 1:10-11'>1,10-11</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunak erabakia aldatu Jr <a href='B:300 18:8'>18,8</a>; <a href='B:300 26:3'>26,3</a>; Jl <a href='B:360 2:13'>2,13</a>; Jon <a href='B:390 3:9'>3,9</a>+.


marker: [2]
text:
<a href='B:450 7:3'>7,3</a> eta 5ean (ik. oh.ak) aipaturiko barauez gainera, beste bi ditugu hemen: <em>laugarren hilekoak </em>Jerusalemgo harresietan eginiko lehen zuloa gogoratzen zuen (ik. Jr <a href='B:300 52:6-7'>52,6-7</a>), eta <em>hamargarrenekoak </em>Jerusalem setiatzen hasi zireneko data (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:1-4'>25,1-4</a>).


marker: ⓐ
text:
baraua jai bihurtu Is <a href='B:290 60:20'>60,20</a>; Jr <a href='B:300 31:13'>31,13</a>; Sal <a href='B:230 90:15'>90,15</a>; Jn <a href='B:500 16:20'>16,20</a>.


marker: ⓓ
text:
judu Ne <a href='B:160 1:2'>1,2</a>. Jainkoa zuekin <a href='B:160 2:9'>2,9</a>+; Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Hadrak: </em>Siria iparraldeko hiria. <em>Siriako hiriburua: </em>Hebreerazkoak <em>Adamen (gizakiaren) begia </em>dakar; baina, <em>Adam</em>-en ordez <em>Aram (Siria) </em>irakurtzen dugu. <em>Begia, </em>berriz, <em>hiriburua, </em>Damasko, adierazteko metafora da.


marker: [2]
text:
<em>Axkelon, Gaza, Ekron eta Axdod </em>(<a href='B:450 9:6'>9,6</a>): Filistear hiri nagusiak dira. <em>Huts egin dion itxaropena </em>Tiro da, berau baitzen kostaldeko hirien ekonomia bultzatzen zuena.


marker: ⓖ
text:
Filistearren hiriak Jos <a href='B:60 13:2-3'>13,2-3</a>; Am <a href='B:370 1:6-7'>1,6-7</a>; So <a href='B:430 2:4-7'>2,4-7</a>.


marker: [3]
text:
<em>jebustarrak bezala: </em>Davidek hartu aurretik Jerusalemen bizi zen jendea; Davidek ez zituen hil eta israeldarren artean bizi izan ziren bakean (ik. Jos <a href='B:60 15:63'>15,63</a>; 2 Sm <a href='B:100 5:6-9'>5,6-9</a>).


marker: ⓘ
text:
odola darion okela Has <a href='B:10 9:4'>9,4</a>; Lb <a href='B:30 19:26'>19,26</a>; Ez <a href='B:330 33:25'>33,25</a>. idoloei eskainitako jakiak Is <a href='B:290 66:3'>66,3</a>. bizirik geldituak Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+.


marker: ⓙ
text:
Ik. Mt <a href='B:470 21:5'>21,5</a>. Poztu, Sion <a href='B:470 2:14'>2,14</a>+. errege zuzena Is <a href='B:290 9:5-6'>9,5-6</a>; <a href='B:290 11:1-5'>11,1-5</a>; <a href='B:290 32:1'>32,1</a>; Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>Berak hondatuko: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>nik hondatuko </em>dio. <em>itsasotik… bazterreraino: </em>Esamolde honek Salomonen garaiko Israel erresumaren mugak adierazten ditu, hots, Israel erresuma inoiz baino handiago izan zen garaikoak.


marker: ⓚ
text:
guda-gurdiak, zaldiak hondatu Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>+; Mi <a href='B:400 5:9'>5,9</a>. bakea Is <a href='B:290 9:5-6'>9,5-6</a>; Mi <a href='B:400 4:3'>4,3</a>; <a href='B:400 5:4'>5,4</a>; Sal <a href='B:230 46:10'>46,10</a>; <a href='B:230 72:7'>72,7</a>. itsasotik itsasora Sal <a href='B:230 72:8'>72,8</a>; Si <a href='B:280 44:21'>44,21</a>.


marker: ⓛ
text:
odolez baietsiriko ituna Ir <a href='B:20 24:4-8'>24,4-8</a>; Sal <a href='B:230 50:5'>50,5</a>. Ik. Mt <a href='B:470 26:28'>26,28</a>. ur gabeko putzu Has <a href='B:10 37:20-29'>37,20-29</a>; Jr <a href='B:300 38:6'>38,6</a>.


marker: ⓝ
text:
greziarrak Is <a href='B:290 66:19'>66,19</a>; Ez <a href='B:330 27:13'>27,13</a>; Jl <a href='B:360 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunak geziak jaurti Sal <a href='B:230 18:14-15'>18,14-15</a>. turuta jo Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>; Is <a href='B:290 27:13'>27,13</a>; Jl <a href='B:360 2:1'>2,1</a>+. hego-haize beltzen artean (Teman aldetik) Hab <a href='B:420 3:3'>3,3</a>+.


marker: ⓔ
text:
Jaunak euria bidali Dt <a href='B:50 11:14'>11,14</a>; <a href='B:50 28:12'>28,12</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:41-45'>18,41-45</a>. tximistak sortu Sal <a href='B:230 135:7'>135,7</a>.


marker: ⓕ
text:
agerpen gezurrezko eta hutsal Ez <a href='B:330 12:22-24'>12,22-24</a>; <a href='B:330 22:28'>22,28</a>. Ik. <a href='B:330 13:3'>13,3</a>+. artzain gabeko ardiak Ez <a href='B:330 34:5'>34,5</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>.


marker: [1]
text:
<em>nagusiei: </em>H.h., <em>akerrei; akerra </em>nagusi eta herri-gidarien irudi da; hemen, <em>artzain </em>eta <em>nagusi </em>tituluak errege atzerritarrei aplikatzen zaizkie.


marker: [2]
text:
<em>Judatik aterako dira: </em>Hau da, herriaren buru eta gidariak ez dira aurrerantzean atzerritarrak izango.


marker: ⓘ
text:
herria sendotuko 10,12; 12,5. berriro aberrira eramango 8,8+. errukituko naiz Is <a href='B:290 54:6-8'>54,6-8</a>. Jauna naiz eta erantzungo diet Is <a href='B:290 41:17'>41,17</a>.


marker: [3]
text:
<em>seme-alabak haziko dituzte: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>beren seme-alabekin bizirik iraungo dute </em>dio.


marker: ⓚ
text:
Atzerritarren artean sakabanatuak 2,2; Jr <a href='B:300 31:10'>31,10</a>; Ez <a href='B:330 11:16'>11,16</a>. gogoratuko dira nitaz Jr <a href='B:300 51:50'>51,50</a>; Ez <a href='B:330 6:9'>6,9</a>; Nk <a href='B:310 3:21-22'>3,21-22</a>. itzuliko Dt <a href='B:50 30:1-5'>30,1-5</a>; Ba <a href='B:320 2:30-34'>2,30-34</a>.


marker: [5]
text:
<em>Egiptoko itsasoa: </em>Testuinguruaren arabera; hebreerazkoak <em>Itsaso estua </em>delako esamolde arraroa dakar.


marker: ⓜ
text:
itsasoa igaro Ir <a href='B:20 14:21-22'>14,21-22</a>; Is <a href='B:290 51:10'>51,10</a>; Sal <a href='B:230 106:9'>106,9</a>. Asiria apaldua Is <a href='B:290 10:12'>10,12</a>.<a href='B:290 10:15'>15</a>.


marker: ⓐ
text:
Libanoko zedroak Ep <a href='B:70 9:15'>9,15</a>; Ez <a href='B:330 27:5'>27,5</a>; <a href='B:330 31:3'>31,3</a>; Sal <a href='B:230 29:5'>29,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuhaitzik garaienak: </em>Zuhaitz garaiak Israelen nazio etsai ahaltsuen irudi dira maiz Biblian (ik. Is <a href='B:290 2:13'>2,13</a>; Ez <a href='B:330 31:3-9'>31,3-9</a>); zedro, zipres eta arteak ugari dira Libanoko mendikatean eta Baxango goi-lautadan, Genesaret aintziraz ekialdera; <em>artzaina </em>eta <em>lehoia </em>ere (3. tx.) etsaien irudi dira (ik. Jr <a href='B:300 49:19'>49,19</a>).


marker: ⓑ
text:
zedroa erori Is <a href='B:290 2:13'>2,13</a>; <a href='B:290 10:33-34'>10,33-34</a>; Ez <a href='B:330 31:1'>31</a>. Baxan Dt <a href='B:50 32:14'>32,14</a>; Is <a href='B:290 2:13'>2,13</a>; Ez <a href='B:330 27:6'>27,6</a>; Am <a href='B:370 4:1'>4,1</a>; Mi <a href='B:400 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓒ
text:
hiltzeko ardiak, artzainak Ez <a href='B:330 34:8-10'>34,8-10</a>; Jr <a href='B:300 12:3'>12,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>bere artzainaren: </em>Zuzenketa txiki bat eginez; hebreerazkoak <em>bere aldamenekoaren </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>tratulariek: </em>H.h., <em>kanaandarrek, </em>hau da, merkatariek; hala dakar grekozko itzulpenak; hebreerazkoak hitza erditik moztu du, esaldia ulertezin bihurtuz; gauza bera 11,11n.


marker: [5]
text:
<em>herrialde guztiekin… ituna: </em>Itun honen bidez, atzerritarren erasoetatik babesten zuen Jaunak Israel herria; antzerako ideia Jr 2,3an eta Os 2,20an.


marker: [6]
text:
<em>zilarrezko hogeita hamar txanpon: </em>Sari barregarria, esklaboa berreskuratzeko pagatu behar zen ordaina baitzen (ik. Ir <a href='B:20 21:32'>21,32</a>); sari berdina hartu zuen Judasek Jesus saltzeagatik (ik. Mt <a href='B:470 26:15'>26,15</a>).


marker: [7]
text:
<em>tenpluko urtzailea: </em>Tenpluan jendeak eskainitako urrezko txanponak urtu eta lingote bihurtzen zituzten, altxortegian gordetzeko (ik. 2 Erg <a href='B:120 12:11'>12,11</a>; <a href='B:120 22:4'>22,4</a>).


marker: [8]
text:
<em>Judaren eta Israelen arteko senidetasuna hautsi: </em>Samariar zismaren lehen aipamena da hau Biblian; K.a. 328an burutu zen juduen <em>(Juda) </em>eta samariarren <em>(Israel) </em>arteko banaketa.


marker: ⓗ
text:
Judaren eta Israelen arteko anaitasuna Jr <a href='B:300 3:18'>3,18</a>; Ez <a href='B:330 37:15-28'>37,15-28</a>; Os <a href='B:350 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓘ
text:
artzain arduragabea Jr <a href='B:300 23:1'>23,1</a>; Ez <a href='B:330 34:2-4'>34,2-4</a>; Jn <a href='B:500 10:12-13'>10,12-13</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunak zerua zabaldu Is <a href='B:290 40:22'>40,22</a>; <a href='B:290 42:5'>42,5</a>; <a href='B:290 44:24'>44,24</a>; Sal <a href='B:230 104:2'>104,2</a>.<a href='B:230 104:5'>5</a>.


marker: [1]
text:
<em>ardo-kopa: </em>Jaunaren zigorra adierazten du sarritan (ik. Is <a href='B:290 51:22-23'>51,22-23</a>; Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>; Ez <a href='B:330 23:32-34'>23,32-34</a>). <em>eta gauza… dutenean: </em>Hebreerazko testua ulergaitza da.


marker: [2]
text:
<em>Ni zulatua ikustean: </em>H.h., <em>Niri begiratuko didate, zulatu nauten honi: </em>Jaunak bat egiten du hil duten bere mandatariarekin. Agian, honela ere itzul daiteke: <em>Niri begiratuko didate; zulatu zutenarengatik (hiletak joko…). </em>Antzinako itzulpen batek <em>zulatu zutenari begiratuko diote </em>esaten du: hauxe da Joanen ebanjelioak jaso duen bertsioa (ik. 19,37).


marker: ⓐ
text:
zulatua ikustean Jn <a href='B:500 19:37'>19,37</a>; Ap <a href='B:730 1:7'>1,7</a>. Ik. Is <a href='B:290 53:1'>53</a>. seme bakarrarengatik bezala Am <a href='B:370 8:10'>8,10</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Hadad-Rimon: </em>Landaretzaren feniziar jainkoa; uztak bildu ondoren hil egiten zela uste zuten eta udaberriko euriekin berpiztu; haren kultua <em>Megidon, </em>Izreel lautadan, Karmel mendiaren hego-ekialdean, zegoen zabaldua, dirudienez.


marker: ⓒ
text:
sasijainkoak garbitu Mi <a href='B:400 5:11-12'>5,11-12</a>. profetak bota Jr <a href='B:300 23:11-12'>23,11-12</a>; Ez <a href='B:330 13:8-9'>13,8-9</a>.


marker: [1]
text:
<em>soingaineko iletsuz jantzi: </em>Profeten janzkera berezia (ik. 2 Erg <a href='B:120 1:8'>1,8</a>; Mt <a href='B:470 3:4'>3,4</a>).


marker: [3]
text:
<em>Neure maitaleen etxean: </em>Maitale hauek sasijainkoak dira; horien ohorezko ospakizunetan urradurak egin ohi zituzten gorputzean (ik. 1 Erg <a href='B:110 18:28'>18,28</a>).


marker: [4]
text:
<em>Ene herri, ene Jainko: </em>Tradiziozko formula dugu itunaren burutzea edo, hemen bezala, berriztapena adierazteko.


marker: ⓗ
text:
sutan garbitu Is <a href='B:290 1:25'>1,25</a>; <a href='B:290 48:10'>48,10</a>; Ml <a href='B:460 3:2'>3,2</a>+. Ene herri, ene Jainko 8,8+; Os <a href='B:350 2:25'>2,25</a>.


marker: ⓙ
text:
nazioak aurka bildu 12,3+; Jl <a href='B:360 4:2'>4,2</a>.<a href='B:360 4:12'>12</a>. gainerako bizilagunak Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+.


marker: ⓛ
text:
mendia bitan ebaki Mi <a href='B:400 1:4'>1,4</a>. Ik. Jl <a href='B:360 3:3-4'>3,3-4</a>; Mt <a href='B:470 24:29-31'>24,29-31</a>.


marker: [1]
text:
<em>Atzal: </em>Zedron ibai-arroan, Jerusalemdik hego-ekialdera, zegoen herrixka. <em>aingeru guztiekin: </em>H.h., <em>santu guztiekin; </em>Jainkoaren tronua inguratzen duten zeruko izakiak (ik. Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>).


marker: ⓜ
text:
lurrikara Am <a href='B:370 1:1'>1,1</a>. Jauna etorriko Dt <a href='B:50 33:2-3'>33,2-3</a>. Ik. Mt <a href='B:470 16:27'>16,27</a>. aingeru guztiekin Dn <a href='B:340 7:10'>7,10</a>; Ju <a href='B:720 1:14'>14</a>.


marker: ⓝ
text:
arratsean ere argia Is <a href='B:290 60:20'>60,20</a>; Ap <a href='B:730 22:5'>22,5</a>. Jaunak bakarrik daki Mk <a href='B:480 13:32'>13,32</a>.


marker: ⓐ
text:
ur biziak sortuko 13,1; Ez <a href='B:330 47:1-12'>47,1-12</a>; Jl <a href='B:360 4:18'>4,18</a>; Sal <a href='B:230 46:5'>46,5</a>; Ap <a href='B:730 22:1-2'>22,1-2</a>. Ik. Jn <a href='B:500 4:10'>4,10</a>; <a href='B:500 7:38-39'>7,38-39</a>.


marker: ⓑ
text:
Mundu osoaren errege 14,16; Sal <a href='B:230 22:28-29'>22,28-29</a>; Dn <a href='B:340 2:44'>2,44</a>; Ap <a href='B:730 11:15'>11,15</a>. Ik. 4,14+. bakarra Jauna Dt <a href='B:50 6:4'>6,4</a>.


marker: [3]
text:
<em>Geba: </em>Jerusalemdik 10 km ingurura dago, iparraldera. <em>Rimon: </em>Juda erresumaren hegoaldeko mugan. Antzinako Juda erresumaren hedadura adierazten da. Jerusalemgo mugek, berriz, sortaldetik sartaldera eta iparraldetik hegoaldera, Nehemiasen garaian hiriak zuen zabal-luzera guztia hartzen dute.


marker: ⓒ
text:
Geba 1 Erg <a href='B:110 15:22'>15,22</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:8'>23,8</a>. Rimon Jos <a href='B:60 15:32'>15,32</a>. Jerusalem hedatuko <a href='B:60 12:6'>12,6</a>; Jr <a href='B:300 31:38-40'>31,38-40</a>; Mi <a href='B:400 4:1'>4,1</a>. Ik. <a href='B:400 1:16'>1,16</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jerusalemek seguru iraungo Dt <a href='B:50 33:28'>33,28</a>; Jr <a href='B:300 31:40'>31,40</a>; Ap <a href='B:730 22:3'>22,3</a>.


marker: ⓖ
text:
herriak Jauna gurtzera 8,20-23; Mi <a href='B:400 4:1'>4,1</a>+. errege Jaun 14,9+. Etxola Jaia Ir <a href='B:20 23:16'>23,16</a>; Dt <a href='B:50 16:13-15'>16,13-15</a>; Ne <a href='B:160 8:13-18'>8,13-18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Malakias: </em>Izen honek <em>nire mandatari </em>esan nahi du. Profeta anonimo honek, 3,1eko Jaunaren mandatariagandik hartu du, beraz, bere izena.


marker: [2]
text:
<em>Esau: </em>Edomdarren arbasoa (ik. Has <a href='B:10 36:1'>36,1</a>.<a href='B:10 36:8'>8</a>); israeldarren betidaniko etsaiak dira edomdarrak. <em>Jakob: </em>Israeldarren arbasoa da.


marker: ⓙ
text:
Maite zaituztet Dt <a href='B:50 4:37'>4,37</a>; <a href='B:50 7:7-8'>7,7-8</a>; Is <a href='B:290 54:8'>54,8</a>; Ez <a href='B:330 16:1'>16</a>. Esau/Edom, Jakob/Israel Has <a href='B:10 25:29-34'>25,29-34</a>; Ez <a href='B:330 25:12-14'>25,12-14</a>; Am <a href='B:370 1:11-12'>1,11-12</a>; Ab <a href='B:380 1:1-21'>1-21</a>; Sal <a href='B:230 137:7'>137,7</a>. Jakob maite, Esau ez Has <a href='B:10 25:23'>25,23</a>; <a href='B:10 25:27'>27</a>; Erm <a href='B:520 9:13'>9,13</a>.


marker: ⓛ
text:
aita ohoratu Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>+. aita baldin banauzue <a href='B:20 2:10'>2,10</a>; Dt <a href='B:50 1:31'>1,31</a>; <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Os <a href='B:350 11:1'>11,1</a>. Jaunari begirune 1,14; <a href='B:350 2:5'>2,5</a>; <a href='B:350 3:5'>3,5</a>.16.20; Is <a href='B:290 29:13'>29,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>Behar ez bezalako janariak: </em>H.h., <em>ogi (janari) lohia/kutsatua. </em>Sakrifizioen eskaintza, errituzko garbitasunari dagozkion arau zehatz-mehatzen pean egin behar zen (ik. Lb <a href='B:30 22:17-30'>22,17-30</a>; Dt <a href='B:50 15:21'>15,21</a>). <em>Zertan iraindu: </em>H.h., <em>Zertan lohitu: </em>Kultuaren osotasuna urratzea, Jainkoa bera iraintzea da.


marker: ⓝ
text:
eskaintza atsegin ez 2,13; Jr <a href='B:300 6:20'>6,20</a>; Am <a href='B:370 5:21-22'>5,21-22</a>+. Ik. <a href='B:370 3:3-4'>3,3-4</a>.


marker: ⓓ
text:
Jauna errege handi Sal <a href='B:230 47:3'>47,3</a>+. herriek begirune Is <a href='B:290 59:19'>59,19</a>; Sal <a href='B:230 102:16'>102,16</a>. Ik. <a href='B:230 1:6'>1,6</a>+.


marker: [1]
text:
<em>ahalmena kendu: </em>Grekozkoaren arabera (h.h., <em>besoa moztu</em>); hebreerazkoak hau dio: <em>zuen hazia (ondorengoak) gaitzetsi. </em><em>beronekin batera: </em>Simaurra eta sakrifiziorako on ez ziren abereki guztiak kanpoan erre behar ziren (ik. Lb <a href='B:30 4:11'>4,11</a>; <a href='B:30 8:17'>8,17</a>).


marker: [2]
text:
<em>Lebirekin ituna: </em>Biblian ez da itun hau espresuki ageri; baina apaizak Lebiren leinukoak bakarrik izan zitezkeenez, hortik atera daiteke Lebirekiko ituna.


marker: ⓕ
text:
Lebiren leinukoak apaiz Zen <a href='B:40 25:10-13'>25,10-13</a>; Dt <a href='B:50 18:1-8'>18,1-8</a>; <a href='B:50 33:8-11'>33,8-11</a>; Jr <a href='B:300 33:20-22'>33,20-22</a>; Ne <a href='B:160 13:29'>13,29</a>; Si <a href='B:280 45:23-26'>45,23-26</a>.


marker: ⓖ
text:
apaizak irakaspenaren arduradun Lb <a href='B:30 10:11'>10,11</a>; Dt <a href='B:50 21:5'>21,5</a>; <a href='B:50 33:10'>33,10</a>; Ez <a href='B:330 7:26'>7,26</a>; Os <a href='B:350 4:6'>4,6</a>; Ne <a href='B:160 8:7-8'>8,7-8</a>; 2 Kro <a href='B:140 15:3'>15,3</a>; <a href='B:140 17:7-9'>17,7-9</a>.


marker: ⓗ
text:
nire bideak (aginduak) ez jarraitu 3,7.14.22. zein nor den begiratuz Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Erm <a href='B:520 2:11'>2,11</a>; St <a href='B:660 2:1-9'>2,1-9</a>.


marker: [4]
text:
<em>santutegia: </em>Hebreerazkoak <em>santua </em>dio; legeak nahiz erakundeak ere adieraz ditzake, ezkontza adibidez.


marker: ⓙ
text:
emakume arrotzekin ezkondu 1 Erg <a href='B:110 11:1-13'>11,1-13</a>; Esd <a href='B:150 9:1-10'>9—10</a>; Ne <a href='B:160 13:23-27'>13,23-27</a>.


marker: [5]
text:
<em>direnak direla: </em>Hebreerazko esaera iluna da; segur aski, <em>den-denak </em>esan nahi du; batzuek <em>haur eta familia </em>itzultzen dute.


marker: [6]
text:
Tx.aren lehen zatia hondatua dago; zuzenketa txiki bat ezarriz, aukeratu dugun zentzua eman dakioke.


marker: ⓝ
text:
Jauna aspertu Is <a href='B:290 43:24'>43,24</a>. Jauna zuzena ote <a href='B:290 3:13-15'>3,13-15</a>.


marker: ⓐ
text:
Hor bidaltzen dizuet Mt <a href='B:470 11:10'>11,10</a>. Ik. 3,23-24. bidea prestatzera Is <a href='B:290 40:3'>40,3</a>; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>.


marker: ⓑ
text:
etorrera-eguna Jl <a href='B:360 1:15'>1,15</a>+. nork zutik iraun Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>+. metala birfintzeko Is <a href='B:290 1:25'>1,25</a>; Jr <a href='B:300 6:27-30'>6,27-30</a>; Za <a href='B:450 13:9'>13,9</a>; Si <a href='B:280 2:5'>2,5</a>; 1 P <a href='B:670 1:7'>1,7</a>. sua <a href='B:670 3:19'>3,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>adulteriogile: </em>Idoloak gurtzeko Jainkoa baztertzen dutenak, alegia (ik. Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>).


marker: ⓓ
text:
auzitara eraman Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>+. sorginkeria-zale Ir <a href='B:20 22:17'>22,17</a>; Lb <a href='B:30 19:26'>19,26</a>; Dt <a href='B:50 18:10-12'>18,10-12</a>. errukarrien eskubidea Lb <a href='B:30 19:13'>19,13</a>; Dt <a href='B:50 24:17-21'>24,17-21</a>; Jr <a href='B:300 7:6'>7,6</a>. begirunerik ez <a href='B:300 1:6'>1,6</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Jakoben ondorengo: </em>Jakoben iruzurrak aipatu nahi ditu profetak (ik. 8-9 tx.ak). <em>Iruzur egin </em>itzuli dugun hebreerazko aditzak <em>Jakob </em>izenarekin doinu-kidetasuna du.


marker: ⓔ
text:
Jauna aldatu ez Zen <a href='B:40 23:19'>23,19</a>; Os <a href='B:350 11:9'>11,9</a>. Jakoben (engainatzailearen) ondorengo Is <a href='B:290 43:27'>43,27</a>; Os <a href='B:350 12:3-4'>12,3-4</a>.


marker: ⓖ
text:
Hamarrenak Lb <a href='B:30 27:30-32'>27,30-32</a>; Zen <a href='B:40 18:21-29'>18,21-29</a>; Ne <a href='B:160 10:38'>10,38</a>.


marker: [4]
text:
<em>osorik hamarrenak: </em>Hamarrenak gauzatan, ez dirutan, eskaini ohi ziren (ik. Dt <a href='B:50 14:22-27'>14,22-27</a>).


marker: ⓚ
text:
Alferrik Jauna zerbitzatzea Is <a href='B:290 58:3'>58,3</a>; Jb <a href='B:220 21:14-15'>21,14-15</a>. aginduak bete <a href='B:220 2:9'>2,9</a>+.


marker: ⓛ
text:
Gaizkileak gero eta hobeto 2,17; Jr <a href='B:300 12:1-2'>12,1-2</a>; Sal <a href='B:230 37:1'>37</a>; <a href='B:230 73:1'>73</a>; Jb <a href='B:220 21:1'>21</a>; Koh <a href='B:250 8:11-12'>8,11-12</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunari begirune 1,6+. liburua oroigarri Ez <a href='B:330 13:9'>13,9</a>; Dn <a href='B:340 7:10'>7,10</a>; Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>+.


marker: ⓝ
text:
neureak, jabego berezi Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>; Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>+; Sal <a href='B:230 135:4'>135,4</a>; Tt <a href='B:630 2:14'>2,14</a>. aitak semea bezala Jr <a href='B:300 31:20'>31,20</a>; Sal <a href='B:230 103:13'>103,13</a>.


marker: ⓐ
text:
(Jaunaren) eguna Jl <a href='B:360 1:15'>1,15</a>+. Harro eta gaizkileak <a href='B:360 3:15'>3,15</a>+.


marker: ⓑ
text:
justizia eguzkia bezala Ik. Lk <a href='B:490 1:78'>1,78</a>. osasuna Is <a href='B:290 57:18'>57,18</a>; Jr <a href='B:300 33:6'>33,6</a>.


marker: ⓓ
text:
nire zerbitzari Moises Is <a href='B:290 63:11'>63,11</a>. Moisesen legea Ir <a href='B:20 24:12'>24,12</a>; Jos <a href='B:60 1:7'>1,7</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:3'>2,3</a>; Ne <a href='B:160 8:1'>8,1</a>. Ik. Lk <a href='B:490 24:44'>24,44</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunaren eguna 3,19+. Elias profeta 2 Erg <a href='B:120 2:11-13'>2,11-13</a>; Mt <a href='B:470 17:1-13'>17,1-13</a>. Ik. Mt <a href='B:470 11:7-14'>11,7-14</a>.


marker: ⓕ
text:
Gurasoak eta seme-alabak bakearazi Si <a href='B:280 48:10'>48,10</a>; Lk <a href='B:490 1:17'>1,17</a>. lurraldea suntsitu Jos <a href='B:60 6:17-18'>6,17-18</a>.


marker: [1]
text:
<em>arbasoen zerrenda: </em>H.h., <em>genealogiaren liburua. Hasiera </em>liburuko genealogiak (Has <a href='B:10 5:1'>5,1</a> etab.) ditu eredu. Baina Mateoren lehen hitz hauek liburu osoaren titulu ere izan daitezke eta, hartara, hau esan nahiko lukete: (Jesu Kristoren) <em>historiaren liburua.</em>


marker: ⓖ
text:
Abrahamen ondorengo Has <a href='B:10 15:2-5'>15,2-5</a>; <a href='B:10 22:15-18'>22,15-18</a>; Jn <a href='B:500 8:33-40'>8,33-40</a>; Ga <a href='B:550 3:16'>3,16</a>. Daviden ondorengo (Seme) 12,23; 15,22; 20,30; 21,9.15; 22,41-45; 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>; Lk <a href='B:490 1:32'>1,32</a>; Jn <a href='B:500 7:42'>7,42</a>; Eg <a href='B:510 2:30'>2,30</a>; Erm <a href='B:520 1:3-4'>1,3-4</a>; Ap <a href='B:730 22:16'>22,16</a>.


marker: ⓗ
text:
Isaak Has <a href='B:10 21:2-5'>21,2-5</a>. Jakob Has <a href='B:10 25:26'>25,26</a>. Juda Has <a href='B:10 29:35'>29,35</a>.


marker: ⓛ
text:
David erregea 1 Sm <a href='B:90 16:13'>16,13</a>; 2 Sm <a href='B:100 2:4'>2,4</a>; <a href='B:100 5:3'>5,3</a>; Eg <a href='B:510 13:22'>13,22</a>. David, Uriasen emaztea, Salomon 2 Sm <a href='B:100 12:24'>12,24</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren aingerua: </em>I.Z.ean maiz erabiltzen den esakunea, Jainkoaren beraren esku-hartzea adierazteko (ik. Has <a href='B:10 16:7'>16,7</a> eta oh.).


marker: ⓒ
text:
Jaunaren aingerua 1,24; 2,13.19; 28,2; Has <a href='B:10 16:7'>16,7</a>.<a href='B:10 16:13'>13</a>; <a href='B:10 22:11'>22,11</a>.<a href='B:10 22:15'>15</a>; Ir <a href='B:20 3:2'>3,2</a>.<a href='B:20 3:6'>6</a>; Lk <a href='B:490 1:11'>1,11</a>; <a href='B:490 2:9'>2,9</a>; Eg <a href='B:510 5:19'>5,19</a>; <a href='B:510 8:26'>8,26</a>; <a href='B:510 12:7'>12,7</a>.<a href='B:510 12:23'>23</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jesus: </em>Hebreerazko <em>Josue </em>izenaren grekozko era; <em>Jaunak salbatu </em>esan nahi du.


marker: ⓔ
text:
Jaunak profetaren bidez esana bete 2,15.17.23; 4,14; 8,17; 12,17; 13,14.35; 21,4; 26,56; 27,9; Lk <a href='B:490 4:21'>4,21</a>; <a href='B:490 18:31'>18,31</a>; <a href='B:490 24:25-27'>24,25-27</a>.<a href='B:490 24:44'>44</a>; Jn <a href='B:500 12:38'>12,38</a>; Eg <a href='B:510 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓖ
text:
Belen 2,5-6; Lk <a href='B:490 2:4'>2,4</a>.<a href='B:490 2:15'>15</a>; Jn <a href='B:500 7:42'>7,42</a>. Herodes Lk <a href='B:490 1:5'>1,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Belen: </em>Jerusalemdik hegoaldera dagoen herrixka; Daviden sorlekua, 1 Sm 16,1ak dioenez. <em>Herodes: </em>Herodes Handia, K.a. 37tik 4ra Jerusalemen errege izana. <em>sortaldeko jakintsuak: </em>Seguruenik, Babiloniatik etorritako astrologoak.


marker: ⓗ
text:
juduen errege 21,5; 27,11.29.37; Mk <a href='B:480 15:2'>15,2</a>.<a href='B:480 15:9'>9</a>; Lk <a href='B:490 23:3'>23,3</a>.<a href='B:490 23:37-38'>37-38</a>; Jn <a href='B:500 18:33'>18,33</a>.<a href='B:500 18:39'>39</a>; <a href='B:500 19:3'>19,3</a>.<a href='B:500 19:14'>14</a>. izarra Zen <a href='B:40 24:17'>24,17</a>.


marker: ⓘ
text:
Mesias 1,16.17; 11,2; 16,13-20; 22,44-45; 26,63; 27,17; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+; Jn <a href='B:500 1:41'>1,41</a>; Eg <a href='B:510 2:31'>2,31</a>; Erm <a href='B:520 9:5'>9,5</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:22'>2,22</a>; <a href='B:690 5:1'>5,1</a>.


marker: [2]
text:
Tx.ak 2 Sm <a href='B:100 5:2'>5,2</a> eta Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a> era berezian elkartzen ditu. Mateok Belenen garrantzia azpimarratu nahi du.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren aingerua 1,20+. ametsetan agertu 1,20; 2,19.22; Has <a href='B:10 20:3-7'>20,3-7</a>; <a href='B:10 31:24'>31,24</a>; <a href='B:10 46:2-4'>46,2-4</a>; Eg <a href='B:510 10:3'>10,3</a>; <a href='B:510 16:9'>16,9</a>; <a href='B:510 18:9'>18,9</a>; <a href='B:510 23:11'>23,11</a>.


marker: ⓜ
text:
Jr <a href='B:300 31:15'>31,15</a>. Rama Jr <a href='B:300 40:1'>40,1</a>. Rakel Has <a href='B:10 35:19-20'>35,19-20</a>.


marker: [5]
text:
<em>Nazaretarra: </em>Jatorrizkoak <em>Nazoreoa </em>dio. Zaila da zein testu aipatzen den zehaztea. <em>Nazoreo </em>hitzak <em>nazaretar </em>adieraz lezake; baina <em>nazireu </em>hitza ere iradoki lezake, hau da, Jaunari sagaratua (ik. Zen <a href='B:40 6:2'>6,2</a> oh.).


marker: ⓝ
text:
Nazaretarra 21,11; 26,71; Mk <a href='B:480 1:9'>1,9</a>; Lk <a href='B:490 2:39'>2,39</a>; <a href='B:490 18:37'>18,37</a>; Jn <a href='B:500 1:45'>1,45</a>; Eg <a href='B:510 10:38'>10,38</a>.


marker: [1]
text:
<em>Judeako basamortua: </em>Jerusalemdik Hebron bitarteko mendikatearen eta Itsaso Hilaren artean zegoen lurraldea.


marker: ⓑ
text:
Bihozberritzeko deia 3,8; 4,17+; Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>; Lk <a href='B:490 3:7-14'>3,7-14</a>; Eg <a href='B:510 13:24'>13,24</a>; <a href='B:510 19:4'>19,4</a>. Jainkoaren erregetza <a href='B:510 4:17'>4,17</a>.<a href='B:510 4:23'>23</a>; <a href='B:510 5:3'>5,3</a>; 6,33; <a href='B:510 7:21'>7,21</a>; <a href='B:510 8:11'>8,11</a>; <a href='B:510 10:7'>10,7</a>; <a href='B:510 11:12'>11,12</a>; 12,28; 13; <a href='B:510 16:19'>16,19</a>; <a href='B:510 18:1'>18,1</a>.<a href='B:510 18:23'>23</a>; <a href='B:510 19:12'>19,12</a>.<a href='B:510 19:23-24'>23-24</a>; <a href='B:510 20:1'>20,1</a>; <a href='B:510 21:31'>21,31</a>.43; <a href='B:510 22:2'>22,2</a>; <a href='B:510 23:13'>23,13</a>; <a href='B:510 25:1'>25,1</a>; Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>+; Lk <a href='B:490 4:43'>4,43</a>+; Jn <a href='B:500 3:3'>3,3</a>.<a href='B:500 3:5'>5</a>; Eg <a href='B:510 1:3'>1,3</a>+; Erm <a href='B:520 14:17'>14,17</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:20'>4,20</a>; <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; <a href='B:530 15:24'>15,24</a>.<a href='B:530 15:50'>50</a>; Ga <a href='B:550 5:21'>5,21</a>; Kol <a href='B:580 4:11'>4,11</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:12'>2,12</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:5'>1,5</a>; St <a href='B:660 2:5'>2,5</a>; Ap <a href='B:730 12:10'>12,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoaren erregetza: </em>H.h., <em>Zeruetako erregetza. </em>Jainkoaren izenik ez aipatzeko judu-usadioari jarraiki, Mateok <em>zeruetako erregetza </em>erabiltzen du ia beti eta ez <em>Jainkoaren erregetza, </em>beste ebanjelariek bezala (salbuespenak: Mt <a href='B:470 12:28'>12,28</a>; <a href='B:470 19:24'>19,24</a>; <a href='B:470 21:31'>21,31</a>.<a href='B:470 21:43'>43</a>). Ez dugu gorde Mateoren berezitasun hau itzulpenean.


marker: ⓔ
text:
Joanek bataiatu 3,11-16; 21,24-27; Mk <a href='B:480 1:4-5'>1,4-5</a>; Lk <a href='B:490 3:3'>3,3</a>.<a href='B:490 3:16'>16</a>; Jn <a href='B:500 1:25-26'>1,25-26</a>; <a href='B:500 3:23'>3,23</a>; Eg <a href='B:510 1:5'>1,5</a>; <a href='B:510 11:16'>11,16</a>; <a href='B:510 13:24'>13,24</a>; <a href='B:510 19:3-4'>19,3-4</a>.


marker: ⓕ
text:
Sugekumeok 12,34; 23,33. haserre-zigorra Lk <a href='B:490 21:23'>21,23</a>; Erm <a href='B:520 1:18'>1,18</a>; <a href='B:520 2:5'>2,5</a>; <a href='B:520 5:9'>5,9</a>; Ef <a href='B:560 5:6'>5,6</a>; Kol <a href='B:580 3:6'>3,6</a>; Ap <a href='B:730 6:16-17'>6,16-17</a>.


marker: ⓖ
text:
Abrahamen ondorengo gara Jn <a href='B:500 8:33-39'>8,33-39</a>; Erm <a href='B:520 4:1'>4,1</a>.<a href='B:520 4:12'>12</a>.


marker: ⓘ
text:
datorrena 11,3; 21,9; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>; Jn <a href='B:500 1:15'>1,15</a>; <a href='B:500 6:14'>6,14</a>; Eg <a href='B:510 13:25'>13,25</a>; <a href='B:510 19:4'>19,4</a>; Heb <a href='B:650 10:37'>10,37</a>; Ap <a href='B:730 1:4'>1,4</a>.<a href='B:730 1:7'>7</a>. Espiritu Santuaz bataiatu Jn <a href='B:500 1:33'>1,33</a>; Eg <a href='B:510 1:5'>1,5</a>; <a href='B:510 11:16'>11,16</a>. suz Za <a href='B:450 13:9'>13,9</a>; Ml <a href='B:460 3:2'>3,2</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:13-15'>3,13-15</a>; 1 P <a href='B:670 1:7'>1,7</a>.


marker: ⓙ
text:
uzta, judizioaren irudi 13,24-30.36-43; Jl <a href='B:360 4:12-13'>4,12-13</a>; Ap <a href='B:730 14:14-19'>14,14-19</a>.


marker: ⓚ
text:
zerua zabaldu Is <a href='B:290 63:19'>63,19</a>; Ez <a href='B:330 1:1'>1,1</a>; Jn <a href='B:500 1:51'>1,51</a>; Eg <a href='B:510 7:56'>7,56</a>; <a href='B:510 10:11-16'>10,11-16</a>; Ap <a href='B:730 4:1'>4,1</a>; <a href='B:730 19:11'>19,11</a>. Espiritua jaitsi Is <a href='B:290 11:2'>11,2</a>; <a href='B:290 42:1'>42,1</a>; Jn <a href='B:500 1:32-33'>1,32-33</a>.


marker: ⓛ
text:
Seme maitea 12,18; 17,5; 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>; Is <a href='B:290 42:1'>42,1</a>; Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; 2 P <a href='B:680 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓜ
text:
Jesus tentatua 16,23; Heb <a href='B:650 2:17-18'>2,17-18</a>; <a href='B:650 4:15'>4,15</a>; <a href='B:650 5:7-9'>5,7-9</a>.


marker: ⓝ
text:
berrogei Has <a href='B:10 7:4'>7,4</a>; Ir <a href='B:20 24:18'>24,18</a>; <a href='B:20 34:28'>34,28</a>; Dt <a href='B:50 9:9'>9,9</a>.<a href='B:50 9:18'>18</a>; Zen <a href='B:40 14:34'>14,34</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:8'>19,8</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoaren Seme 3,17+; 4,6; 8,29; 11,27; 14,33; 16,16; 26,63; 27,40.43.54; 28,19; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+; Lk <a href='B:490 1:35'>1,35</a>+; Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>.<a href='B:500 1:49'>49</a>; Eg <a href='B:510 9:20'>9,20</a>; Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:19'>1,19</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; Ef <a href='B:560 4:13'>4,13</a>; Heb <a href='B:650 4:14'>4,14</a>; <a href='B:650 6:6'>6,6</a>; <a href='B:650 7:3'>7,3</a>.


marker: ⓒ
text:
hiri santua 27,53; Is <a href='B:290 52:1'>52,1</a>; Ne <a href='B:160 11:1'>11,1</a>; Ap <a href='B:730 11:2'>11,2</a>; <a href='B:730 21:2'>21,2</a>.<a href='B:730 21:10'>10</a>; <a href='B:730 22:19'>22,19</a>.


marker: ⓔ
text:
Ez tentatu… Dt <a href='B:50 6:16'>6,16</a>. Jainkoa tentatu Ir <a href='B:20 17:2-7'>17,2-7</a>; Zen <a href='B:40 14:22'>14,22</a>; Sal <a href='B:230 78:8'>78,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:9'>10,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Nazaret: </em>H.h., <em>Nazara. Nazaret </em>izenaren era bitxia. <em>Zabulon eta Neftali: </em>Garai batean izen bereko leinuek okupaturiko lurraldeak, Ipar Palestinan (Galilean). <em>aintzira-bazterrean: </em>H.h., <em>itsasbazterrean: </em>Genesaret edo Galileako aintzirari <em>itsaso </em>deitzen diote Mateok eta Markosek.


marker: ⓘ
text:
Ilunpetan argia 8,12; Lk <a href='B:490 1:79'>1,79</a>; <a href='B:490 2:32'>2,32</a>; Eg <a href='B:510 13:47'>13,47</a>; <a href='B:510 26:18'>26,18</a>; Ef <a href='B:560 5:8'>5,8</a>; Kol <a href='B:580 1:13'>1,13</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Bihozberritzeko deia Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>; <a href='B:480 6:12'>6,12</a>; Lk <a href='B:490 5:32'>5,32</a>+; <a href='B:490 13:3'>13,3</a>.<a href='B:490 13:5'>5</a>; <a href='B:490 24:47'>24,47</a>; Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>+. Jainkoaren erregetza <a href='B:510 3:2'>3,2</a>+.


marker: ⓚ
text:
Jesusi jarraitzea 8,19-22; 9,9; 10,38; 16,23-24; 19,27; Mk <a href='B:480 1:17'>1,17</a>+; Lk <a href='B:490 5:27'>5,27</a>+; Jn <a href='B:500 1:35-42'>1,35-42</a>; <a href='B:500 12:26'>12,26</a>; <a href='B:500 13:36-38'>13,36-38</a>; <a href='B:500 21:19'>21,19</a>; 1 P <a href='B:670 2:21'>2,21</a>.


marker: [4]
text:
<em>Siria: </em>Galileaz iparraldeko jentil-lurraldea; baina izena bere zentzu zabalean erabili da hemen, Galilea eta inguruak adierazten dituelarik (ik. Mk <a href='B:480 1:28'>1,28</a>).


marker: ⓐ
text:
Zorionekoak 11,6; 13,16; 16,17; Sal <a href='B:230 1:1'>1,1</a>; <a href='B:230 32:1-2'>32,1-2</a>; Lk <a href='B:490 1:45'>1,45</a>; <a href='B:490 11:28'>11,28</a>; <a href='B:490 12:37-38'>12,37-38</a>.<a href='B:490 12:43'>43</a>; Jn <a href='B:500 20:29'>20,29</a>; 1 P <a href='B:670 4:14'>4,14</a>; Ap <a href='B:730 14:13'>14,13</a>. behartsu <a href='B:730 11:5'>11,5</a>.29; 1 Sm <a href='B:90 2:8'>2,8</a>; So <a href='B:430 2:3'>2,3</a>; Sal <a href='B:230 34:19'>34,19</a>; <a href='B:230 40:18'>40,18</a>; Lk <a href='B:490 1:47-48'>1,47-48</a>.<a href='B:490 1:52-53'>52-53</a>; <a href='B:490 4:18'>4,18</a>; <a href='B:490 7:22'>7,22</a>; <a href='B:490 14:13'>14,13</a>; St <a href='B:660 2:5'>2,5</a>; Ap <a href='B:730 3:17'>3,17</a>.


marker: ⓑ
text:
bihotz gozokoak 11,29; 21,5; Sal <a href='B:230 37:11'>37,11</a>; 2 Ko <a href='B:540 10:1'>10,1</a>; Ga <a href='B:550 5:23'>5,23</a>; Tt <a href='B:630 3:2'>3,2</a>; 1 P <a href='B:670 3:16'>3,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>haiek baitira jabetuko Jainkoak hitzemandako lurraz: </em>H.h., <em>haiek izango baitute lurra ondaretzat.</em>


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren nahia betetzeko gose-egarri 3,15; 5,10.20; 6,1.33; 21,32; Is <a href='B:290 51:1'>51,1</a>; Am <a href='B:370 8:11-12'>8,11-12</a>.


marker: ⓔ
text:
bihotz-garbiak Sal <a href='B:230 24:3-4'>24,3-4</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:5'>1,5</a>; Tt <a href='B:630 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓗ
text:
niregatik… 10,21-25; 24,9; Jn <a href='B:500 15:20'>15,20</a>; Eg <a href='B:510 5:41'>5,41</a>; <a href='B:510 9:5'>9,5</a>; Heb <a href='B:650 10:33-34'>10,33-34</a>; 1 P <a href='B:670 4:14'>4,14</a>.


marker: ⓘ
text:
profetak eta ikasleak 10,41; 23,34; 2 Kro <a href='B:140 36:16'>36,16</a>; Eg <a href='B:510 7:52'>7,52</a>.


marker: ⓙ
text:
munduarentzat argia Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; <a href='B:500 9:5'>9,5</a>; Flp <a href='B:570 2:15'>2,15</a>.


marker: ⓚ
text:
Kriseilua Mk <a href='B:480 4:21'>4,21</a>; Lk <a href='B:490 8:16'>8,16</a>; <a href='B:490 11:33'>11,33</a>.


marker: ⓛ
text:
egintza onak ikusiz Jn <a href='B:500 3:21'>3,21</a>; Ef <a href='B:560 5:8-9'>5,8-9</a>. Aita goretsi Jn <a href='B:500 15:8'>15,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:31'>10,31</a>; 1 P <a href='B:670 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓜ
text:
legea bere betera eraman Erm <a href='B:520 3:31'>3,31</a>; <a href='B:520 10:4'>10,4</a>; <a href='B:520 13:8'>13,8</a>.<a href='B:520 13:10'>10</a>. Liburu Santuak <a href='B:520 7:12'>7,12</a>+.


marker: [6]
text:
<em>dena bete arte: </em>Hau da, <em>munduaren azkena arte. </em>Honela ere uler daiteke: <em>legeko guztia bete arte.</em>


marker: ⓑ
text:
Jainkoaren nahia bete 5,6+. Jainkoaren erreinuan ez sartuko 7,21; 18,3; 19,23; 21,13; Lk <a href='B:490 16:16'>16,16</a>; Jn <a href='B:500 3:5'>3,5</a>; Eg <a href='B:510 14:22'>14,22</a>.


marker: ⓒ
text:
Ez hil inor Ir <a href='B:20 20:13'>20,13</a>+; Dt <a href='B:50 5:17'>5,17</a>. Ik. <a href='B:50 19:18'>19,18</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; St <a href='B:660 2:11'>2,11</a>. kondenatua izango Ir <a href='B:20 21:12'>21,12</a>; Zen <a href='B:40 35:16-19'>35,16-19</a>.


marker: [7]
text:
<em>iraintzen duena: </em>H.h., <em>raka </em>(kaskarin) <em>esaten diona. </em><em>hitzez mintzen duena: </em>H.h., <em>eroa </em>(erlijio-zentzuz: fedegaldua) <em>esaten diona.</em>


marker: ⓓ
text:
infernu 5,29; 10,28; 18,9; 23,15.33; Mk <a href='B:480 9:43'>9,43</a>; Lk <a href='B:490 12:5'>12,5</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez egin adulteriorik Ir <a href='B:20 20:14'>20,14</a>+; Dt <a href='B:50 5:18'>5,18</a>. Ik. <a href='B:50 19:18'>19,18</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; St <a href='B:660 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓗ
text:
galbide izan 11,6; 13,57; 18,6-10; 24,10; 26,31; Is <a href='B:290 8:14-15'>8,14-15</a>; Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a>+; Lk <a href='B:490 7:23'>7,23</a>; Jn <a href='B:500 6:61'>6,61</a>; Erm <a href='B:520 9:33'>9,33</a>; 1 P <a href='B:670 2:8'>2,8</a>.


marker: [8]
text:
<em>galbide bazaizu: </em>H.h., <em>eskandalizatzen bazaitu; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓘ
text:
Bere emaztea… Dt <a href='B:50 24:1'>24,1</a>. ezkontza, dibortzioa <a href='B:50 19:3-9'>19,3-9</a>; Mk <a href='B:480 10:4-12'>10,4-12</a>; Lk <a href='B:490 16:18'>16,18</a>; 1 Ko <a href='B:530 7:10-11'>7,10-11</a>.


marker: [9]
text:
<em>legearen kontra elkartuak ez badira behintzat: </em>H.h., <em>lohikeriagatik ez bada behintzat; </em>hiru eratara ulertu ohi da <em>lohikeria </em>testuinguru honetan: zerbait lotsagarria, adulterioa eta legearen kontrako ezkontza; azken hau da interpretazio ziurrena.


marker: ⓚ
text:
Ez egin… Lb <a href='B:30 19:12'>19,12</a>; Zen <a href='B:40 30:3'>30,3</a>; Dt <a href='B:50 23:22-24'>23,22-24</a>.


marker: ⓛ
text:
Ik. St <a href='B:660 5:12'>5,12</a>. tronua, oin-aulkia 23,22; Is <a href='B:290 66:1'>66,1</a>; Eg <a href='B:510 7:49'>7,49</a>. Jerusalem, Jainkoaren hiria Sal <a href='B:230 48:2-3'>48,2-3</a>.


marker: [10]
text:
<em>Esan ezazue «bai», bai denean, eta «ez», ez denean: </em>H.h., <em>Izan bedi zuen hitza «bai, bai», «ez, ez».</em>


marker: ⓝ
text:
Begia… Ir <a href='B:20 21:23'>21,23</a>+; Lb <a href='B:30 24:19-20'>24,19-20</a>; Dt <a href='B:50 19:21'>19,21</a>.


marker: [11]
text:
<em>behartzen bazaitu: </em>Segur aski, Mateok erromatar soldadu edo funtzionarioen jokabidea du gogoan.


marker: ⓐ
text:
Maitatu lagun hurkoa Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>. Ik. <a href='B:30 19:19'>19,19</a>; 22,39; Mk <a href='B:480 12:31'>12,31</a>; Lk <a href='B:490 10:27'>10,27</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; Ga <a href='B:550 5:14'>5,14</a>; St <a href='B:660 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓑ
text:
etsaiak maitatu Ir <a href='B:20 23:4-5'>23,4-5</a>; Es <a href='B:20 25:21'>25,21</a>; Erm <a href='B:520 12:20-21'>12,20-21</a>. egin otoitz pertsegitzaileen alde Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>; Eg <a href='B:510 7:60'>7,60</a>; Erm <a href='B:520 12:14'>12,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:12'>4,12</a>.


marker: ⓒ
text:
sari 5,12; 6,1.2.5.16; 10,41-42. Zergalari 9,10; 18,17; Lk <a href='B:490 7:34'>7,34</a>; <a href='B:490 15:1-2'>15,1-2</a>; <a href='B:490 18:10'>18,10</a>.<a href='B:490 18:11'>11</a>.<a href='B:490 18:13'>13</a>; <a href='B:490 19:7'>19,7</a>.


marker: ⓓ
text:
Izan guztiz onak Lb <a href='B:30 19:2'>19,2</a>; Dt <a href='B:50 18:13'>18,13</a>; 1 P <a href='B:670 1:16'>1,16</a>; St <a href='B:660 1:4'>1,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>erlijio-betebeharrak: </em>H.h., <em>zuzentasuna. </em>Jainkoarekiko leialtasuna adierazten du hitz honek; leialtasun hori adierazteko betebeharrik nagusienak juduentzat hauek ziren: limosna (<a href='B:470 6:2-4'>6,2-4</a>), otoitza (<a href='B:470 6:5-8'>6,5-8</a>) eta baraua (<a href='B:470 6:16-18'>6,16-18</a>), Jesusek segidan aipatzen dituenak.


marker: ⓔ
text:
jendaurrean 6,5.16; 23,5; Lk <a href='B:490 16:14-15'>16,14-15</a>; Jn <a href='B:500 12:43'>12,43</a>. saria <a href='B:500 5:46'>5,46</a>+.


marker: ⓕ
text:
itxurazale 7,5; 15,7-9; 22,18; 23,13-15; Lk <a href='B:490 12:56'>12,56</a>; <a href='B:490 13:15'>13,15</a>.


marker: ⓖ
text:
otoitzean esan eta esan 1 Erg <a href='B:110 18:27'>18,27</a>; Is <a href='B:290 1:15'>1,15</a>; Koh <a href='B:250 5:1'>5,1</a>; Si <a href='B:280 7:14'>7,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>egizue otoitz honela: </em>Jesusen ikasleen otoitz nagusia bi era ezberdinetan azaltzen da Mateoren eta Lukasen ebanjelioetan. Zailtasun bereziak ditu <em>Gure Aita </em>itzultzeak. Batez ere, grekozko testuak bere semitar jatorriaren aztarnak nabarmen erakusten dituelako. Hori kontuan harturik, hemen ematen den itzulpenak, hitzez hitzezko itzulpenera mugatu gabe, I.Z.eko kutsua duten formula horien esanahia argitu nahi du batez ere.


marker: ⓙ
text:
erregetza 3,2+. zeure nahia 26,42; Is <a href='B:290 46:10-11'>46,10-11</a>; Lk <a href='B:490 22:42'>22,42</a>; Jn <a href='B:500 4:34'>4,34</a>; <a href='B:500 6:38'>6,38</a>; Ef <a href='B:560 1:5'>1,5</a>.<a href='B:560 1:9'>9</a>.


marker: ⓛ
text:
barkatu 6,14-15; 18,21-35; Si <a href='B:280 28:1-5'>28,1-5</a>; Mk <a href='B:480 11:25'>11,25</a>; Ef <a href='B:560 4:32'>4,32</a>; Kol <a href='B:580 3:13'>3,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>gaiztoarengandik: gaitzetik </em>ere itzul daiteke. Zenbait eskuizkribuk hau eransten dute: <em>Zurea baita erregetza, zureak ospe eta indarra, gizaldiz gizaldi. Amen.</em>


marker: ⓜ
text:
tentaldia 26,41; Si <a href='B:280 23:1'>23,1</a>; <a href='B:280 33:1'>33,1</a>; Lk <a href='B:490 22:31'>22,31</a>.<a href='B:490 22:40'>40</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:9'>6,9</a>. gaiztoa 5,37; 13,38; Jn <a href='B:500 17:15'>17,15</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓐ
text:
baraua 4,2; 9,14-15; Lb <a href='B:30 23:29'>23,29</a>; Is <a href='B:290 58:3-8'>58,3-8</a>; Lk <a href='B:490 18:12'>18,12</a>; Eg <a href='B:510 13:2-3'>13,2-3</a>.


marker: ⓒ
text:
aberastasunak zeruan 19,21; Si <a href='B:280 29:11'>29,11</a>; Lk <a href='B:490 12:21'>12,21</a>; Kol <a href='B:580 3:1-2'>3,1-2</a>.


marker: ⓔ
text:
Ez kezkatu <a href='B:330 6:11'>6,11</a>; <a href='B:330 7:7-11'>7,7-11</a>; Sal <a href='B:230 27:1-2'>27,1-2</a>; Flp <a href='B:570 4:6'>4,6</a>; 1 P <a href='B:670 5:7'>5,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>Ardura zaitezte… betetzeaz: </em>H.h., <em>Bilatu lehendabizi Jainkoaren erregetza eta beronen zuzentasuna.</em>


marker: ⓙ
text:
Ez gaitzetsi inor Sal <a href='B:230 50:6'>50,6</a>; Erm <a href='B:520 2:1'>2,1</a>; <a href='B:520 14:4'>14,4</a>.<a href='B:520 14:10'>10</a>; St <a href='B:660 4:11'>4,11</a>.


marker: ⓝ
text:
Eskatu 18,19; Mk <a href='B:480 11:24'>11,24</a>; Lk <a href='B:490 18:1-8'>18,1-8</a>; Jn <a href='B:500 14:13-14'>14,13-14</a>; <a href='B:500 15:7'>15,7</a>; <a href='B:500 16:23-24'>16,23-24</a>; St <a href='B:660 1:5-6'>1,5-6</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:22'>3,22</a>; <a href='B:690 5:14-15'>5,14-15</a>.


marker: ⓑ
text:
Liburu Santuak 5,17; 11,13; 22,40; Lk <a href='B:490 16:16'>16,16</a>; <a href='B:490 24:44'>24,44</a>; Jn <a href='B:500 1:45'>1,45</a>; Eg <a href='B:510 13:15'>13,15</a>; <a href='B:510 24:14'>24,14</a>; <a href='B:510 28:23'>28,23</a>; Erm <a href='B:520 3:21'>3,21</a>.


marker: ⓓ
text:
sasiprofetak 24,11.24; Dt <a href='B:50 13:2-6'>13,2-6</a>; Lk <a href='B:490 6:26'>6,26</a>; 2 P <a href='B:680 2:1-3'>2,1-3</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:1'>4,1</a>; Ap <a href='B:730 16:13'>16,13</a>; <a href='B:730 19:20'>19,20</a>. otsoak 10,16; Ez <a href='B:330 22:27'>22,27</a>; Jn <a href='B:500 10:12'>10,12</a>; Eg <a href='B:510 20:29'>20,29</a>.


marker: ⓔ
text:
zuhaitza eta fruitua 12,33; Si <a href='B:280 27:6'>27,6</a>; St <a href='B:660 3:11-12'>3,11-12</a>.


marker: ⓕ
text:
moztu eta sutara 3,10; Lk <a href='B:490 3:9'>3,9</a>; <a href='B:490 13:6-9'>13,6-9</a>; Jn <a href='B:500 15:6'>15,6</a>.


marker: ⓖ
text:
Jainkoaren erreinuan sartu 5,20+. nahia egin Erm <a href='B:520 2:13'>2,13</a>; St <a href='B:660 1:22'>1,22</a>.<a href='B:660 1:25'>25</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓗ
text:
Ik. 25,11-13. zure izenean hitz egin eta deabruak bota Jr <a href='B:300 14:14'>14,14</a>; Mk <a href='B:480 9:38'>9,38</a>; Eg <a href='B:510 19:13'>19,13</a>.


marker: ⓘ
text:
Ez zaituztet inoiz ezagutu 10,33; <a href='B:330 25:12'>25,12</a>; Lk <a href='B:490 13:25'>13,25</a>.<a href='B:490 13:27'>27</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:12'>2,12</a>. alde niregandik 13,41; 25,41; Sal <a href='B:230 6:9'>6,9</a>; Lk <a href='B:490 13:27'>13,27</a>; Ap <a href='B:730 21:8'>21,8</a>.


marker: ⓛ
text:
Legendun 10,8; 11,5; Lb <a href='B:30 13:1-14'>13-14</a>; Lk <a href='B:490 4:27'>4,27</a>; <a href='B:490 7:22'>7,22</a>; <a href='B:490 17:12'>17,12</a>.


marker: ⓜ
text:
isiltzeko agindua 9,30; 12,16; Mk <a href='B:480 1:34'>1,34</a>+. agindutako oparia Lb <a href='B:30 14:1-32'>14,1-32</a>. Ik. Lk <a href='B:490 17:14'>17,14</a>.


marker: ⓐ
text:
kanpora, ilunpetara 22,13; 25,30. Negarra eta hortz-karraska 13,42.50; 22,13; 24,51; 25,30; Lk <a href='B:490 13:28'>13,28</a>.


marker: ⓒ
text:
hitzaren indarra 8,8; Mk <a href='B:480 2:10-11'>2,10-11</a>; Lk <a href='B:490 4:36'>4,36</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:13'>2,13</a>; Heb <a href='B:650 4:12'>4,12</a>.


marker: ⓓ
text:
Hark… Is <a href='B:290 53:4'>53,4</a>. Ik. <a href='B:290 1:22'>1,22</a>+; 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓔ
text:
Gizonaren Semea 9,6; 12,8; 16,13.27; 17,22; 20,18; 24,30; 25,31; 26,64; Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>; Mk <a href='B:480 2:10'>2,10</a>+; Lk <a href='B:490 5:24'>5,24</a>+; Jn <a href='B:500 1:51'>1,51</a>; <a href='B:500 3:13-14'>3,13-14</a>; Eg <a href='B:510 7:56'>7,56</a>; Ap <a href='B:730 1:13'>1,13</a>; <a href='B:730 14:14'>14,14</a>.


marker: ⓕ
text:
uztazu lehenbizi Has <a href='B:10 50:5'>50,5</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:20'>19,20</a>; Tb <a href='B:110 4:3'>4,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>gadaratarren lurraldea: </em>Gadara, Genesaret aintziraren hego-ekialdera zegoen Dekapoliseko hiria zen.


marker: ⓘ
text:
Zer duzu gurekin? Ep <a href='B:70 11:12'>11,12</a>; 1 Erg <a href='B:110 17:18'>17,18</a>; Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>; <a href='B:480 5:7'>5,7</a>; Lk <a href='B:490 4:34'>4,34</a>; Jn <a href='B:500 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓙ
text:
Elbarria 8,6; Eg <a href='B:510 9:33'>9,33</a>. bekatuak barkatuak Lk <a href='B:490 7:48'>7,48</a>.


marker: ⓚ
text:
Biraoka ari duk Lb <a href='B:30 24:11'>24,11</a>.<a href='B:30 24:16'>16</a>; Mk <a href='B:480 3:29'>3,29</a>; <a href='B:480 14:64'>14,64</a>; Lk <a href='B:490 12:10'>12,10</a>; Jn <a href='B:500 10:33-36'>10,33-36</a>; Eg <a href='B:510 6:11'>6,11</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:1'>6,1</a>; Tt <a href='B:630 2:5'>2,5</a>; St <a href='B:660 2:7'>2,7</a>; Ap <a href='B:730 13:5-6'>13,5-6</a>.


marker: ⓛ
text:
bekatuak barkatzeko ahalmena 16,19; 18,18; Lk <a href='B:490 7:49'>7,49</a>; Jn <a href='B:500 5:27'>5,27</a>; <a href='B:500 20:23'>20,23</a>. Jaiki Jn <a href='B:500 5:8'>5,8</a>; Eg <a href='B:510 9:34'>9,34</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa goretsi 15,31; Mk <a href='B:480 2:12'>2,12</a>; Lk <a href='B:490 2:20'>2,20</a>+; Eg <a href='B:510 2:47'>2,47</a>+; Erm <a href='B:520 15:6'>15,6</a>.<a href='B:520 15:9'>9</a>; 2 Ko <a href='B:540 9:13'>9,13</a>; Ga <a href='B:550 1:24'>1,24</a>; 1 P <a href='B:670 4:11'>4,11</a>.<a href='B:670 4:16'>16</a>.


marker: [4]
text:
<em>zergalari: </em>Ik. Mk <a href='B:480 2:15'>2,15</a> oh. Zergalariak bekatari bezala ikusten zituzten, eta haiekin harremanik zutenak ere kutsatu egiten ziren, lege-maisuen arauek ziotenez.


marker: ⓐ
text:
zergalari eta bekatari 5,46; 11,19; Lk <a href='B:490 6:32'>6,32</a>; <a href='B:490 7:34'>7,34</a>; <a href='B:490 15:1-2'>15,1-2</a>; <a href='B:490 19:7'>19,7</a>.


marker: ⓑ
text:
Nahiago… Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>. Ik. <a href='B:350 12:7'>12,7</a>. bekatariei dei egitera Lk <a href='B:490 15:6'>15,6</a>.<a href='B:490 15:9'>9</a>.<a href='B:490 15:24'>24</a>.<a href='B:490 15:32'>32</a>; <a href='B:490 19:10'>19,10</a>.


marker: [5]
text:
<em>bekatariei baizik: </em>Hau da, beren bekatuzko izaera aitortu eta salbazioa onartzeko prest daudenei.


marker: ⓒ
text:
Joan Bataiatzailearen ikasleak 11,2; 14,12; Lk <a href='B:490 11:1'>11,1</a>; Jn <a href='B:500 3:25'>3,25</a>; Eg <a href='B:510 19:1-4'>19,1-4</a>. baraua 6,16+.


marker: ⓓ
text:
senarraren sinboloa 25,1.5.10; Is <a href='B:290 54:5'>54,5</a>; <a href='B:290 62:4-5'>62,4-5</a>; Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a>; Os <a href='B:350 1:1-3'>1-3</a>; Jn <a href='B:500 3:29'>3,29</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:2'>11,2</a>; Ap <a href='B:730 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓔ
text:
eskuak ezarri 8,3; 19,15; Lb <a href='B:30 9:22'>9,22</a>; <a href='B:30 16:21'>16,21</a>; Mk <a href='B:480 5:23'>5,23</a>; <a href='B:480 6:5'>6,5</a>; <a href='B:480 7:32'>7,32</a>; <a href='B:480 8:23'>8,23</a>; Lk <a href='B:490 4:40'>4,40</a>; <a href='B:490 13:13'>13,13</a>; Eg <a href='B:510 6:6'>6,6</a>+; 1 Tm <a href='B:610 4:14'>4,14</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:6'>1,6</a>.


marker: [8]
text:
<em>soineko-ertza ukitu: </em>Keinu honen argigarri, ik. Zen <a href='B:40 15:39-41'>15,39-41</a> eta <a href='B:470 15:39'>15,39</a> oh. Soineko-ertzean, judu zintzoek, baita Jesusek ere, zeramatzaten borlatxoei buruz, ik. <a href='B:40 23:5'>23,5</a> oh.


marker: ⓖ
text:
sendatzeko sinesmena 9,2; 15,28; 17,19-20; Mk <a href='B:480 2:5'>2,5</a>; Lk <a href='B:490 5:20'>5,20</a>+; Eg <a href='B:510 3:16'>3,16</a>; <a href='B:510 14:9'>14,9</a>; <a href='B:510 16:31'>16,31</a>.


marker: ⓗ
text:
itsuak sendatu 11,5; 12,22; 15,31; 20,30; 21,14; Mk <a href='B:480 8:22'>8,22</a>; Lk <a href='B:490 4:18'>4,18</a>; Jn <a href='B:500 9:7'>9,7</a>.


marker: ⓜ
text:
Jesusen egintzak 4,23-25; Mk <a href='B:480 1:39'>1,39</a>; Eg <a href='B:510 10:38'>10,38</a>. Jainkoaren erregetzaren berri ona <a href='B:510 4:23'>4,23</a>; <a href='B:510 24:14'>24,14</a>.


marker: ⓝ
text:
Jesus errukitu 14,14; 15,32; Mk <a href='B:480 6:34'>6,34</a>. artzain gabeko ardiak Zen <a href='B:40 27:17'>27,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 22:17'>22,17</a>; Ez <a href='B:330 34:5'>34,5</a>.<a href='B:330 34:23-24'>23-24</a>; Jdt <a href='B:180 11:19'>11,19</a>; Mk <a href='B:480 6:34'>6,34</a>.


marker: [1]
text:
<em>espiritu gaizto: </em>H.h., <em>espiritu lohi/kutsatu; </em>ik. Mk <a href='B:480 1:23'>1,23</a> oh.


marker: ⓑ
text:
espiritu gaiztoak bota Mk <a href='B:480 3:15'>3,15</a>+. eritasunak sendatu <a href='B:480 9:35'>9,35</a>; Mk <a href='B:480 1:34'>1,34</a>; Lk <a href='B:490 7:21'>7,21</a>.


marker: ⓒ
text:
Hamabiak 10,5; 26,14; Mk <a href='B:480 3:16'>3,16</a>; <a href='B:480 6:7'>6,7</a>; Lk <a href='B:490 9:1'>9,1</a>; Jn <a href='B:500 6:67'>6,67</a>; Eg <a href='B:510 6:2'>6,2</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:5'>15,5</a>. apostoluen zerrenda Mk <a href='B:480 3:16-19'>3,16-19</a>; Lk <a href='B:490 6:14-16'>6,14-16</a>; Eg <a href='B:510 1:13'>1,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zelote: </em>Jatorrizko <em>Kananaios </em>hitzak <em>buru-beroa </em>esan nahi du, hau da, <em>zelote. </em>Zeloteak alderdi politiko-erlijioso bateko kideak ziren; alderdi honek judu-nazioaren independentziaren alde egiten zuen borroka, indarkeriari uko egin gabe. <em>Iskariote: </em>Ik. Mk <a href='B:480 3:19'>3,19</a> oh.


marker: ⓓ
text:
bidali 10,16; 28,19-20; Mk <a href='B:480 6:7'>6,7</a>; Lk <a href='B:490 9:2'>9,2</a>; <a href='B:490 10:3'>10,3</a>; Jn <a href='B:500 4:38'>4,38</a>; <a href='B:500 20:21'>20,21</a>; Erm <a href='B:520 10:15'>10,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>Samaria herrialdea: </em>Judearen eta Galilearen arteko lurraldea zen, jatorri eta arraza desberdinetako jendez osatua. Samariarrak heretikotzat zeuzkaten juduek eta elkarren etsai bezala ageri ziren beren harremanetan.


marker: ⓕ
text:
erregetzaren hurbiltasuna 3,2; 4,17; 12,28; Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>; Lk <a href='B:490 10:9'>10,9</a>.<a href='B:490 10:11'>11</a>.


marker: ⓖ
text:
langileari janaria zor Zen <a href='B:40 18:31'>18,31</a>; Lk <a href='B:490 10:7'>10,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 9:14'>9,14</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:18'>5,18</a>.


marker: [4]
text:
<em>gal bedi hutsean zuen agurra: </em>H.h., <em>itzul bedi zuengana bakea. </em>Juduen arteko agurra elkarri bakea opatzea zen.


marker: ⓗ
text:
Onartzen ez bazaituztete 10,40; Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>. astindu oinetako hautsa Lk <a href='B:490 10:11'>10,11</a>; Eg <a href='B:510 13:51'>13,51</a>.


marker: ⓘ
text:
Sodoma eta Gomorra 11,23-24; Has <a href='B:10 18:20-21'>18,20-21</a>; <a href='B:10 19:24-25'>19,24-25</a>; Lk <a href='B:490 10:12'>10,12</a>; <a href='B:490 17:29'>17,29</a>; Erm <a href='B:520 9:29'>9,29</a>; 2 P <a href='B:680 2:6'>2,6</a>; Ju <a href='B:720 1:7'>7</a>.


marker: ⓙ
text:
ardiak eta otsoak Lk <a href='B:490 10:3'>10,3</a>; Jn <a href='B:500 10:12'>10,12</a>; Eg <a href='B:510 20:29'>20,29</a>. zuhur, xalo Erm <a href='B:520 16:19'>16,19</a>; 1 Ko <a href='B:530 14:20'>14,20</a>.


marker: [6]
text:
<em>Auzitegia: </em>H.h., <em>Sanedrin; </em>zenbait herritako sinagogetan zeuden auzitegiak, 23 lagunez osatuak.


marker: ⓛ
text:
Espiritua mintzatuko zuen bidez Ir <a href='B:20 4:10-12'>4,10-12</a>; Jr <a href='B:300 1:6-10'>1,6-10</a>; Jn <a href='B:500 15:26'>15,26</a>; Eg <a href='B:510 4:8'>4,8</a>.<a href='B:510 4:31'>31</a>.


marker: ⓜ
text:
gorroto izango dizue 24,9; Jn <a href='B:500 15:18-19'>15,18-19</a>.<a href='B:500 15:25'>25</a>. sendo iraun 24,13.


marker: ⓝ
text:
Gizonaren Semearen etorrera 8,20+; 16,27-28; 24,27.30.37.39.44; 25,31; 26,64; Lk <a href='B:490 9:27'>9,27</a>; <a href='B:490 17:30'>17,30</a>; <a href='B:490 18:8'>18,8</a>; <a href='B:490 21:27'>21,27</a>.


marker: ⓐ
text:
Ikaslea eta irakaslea Lk <a href='B:490 6:40'>6,40</a>; Jn <a href='B:500 13:13-16'>13,13-16</a>; <a href='B:500 15:20'>15,20</a>.


marker: ⓕ
text:
ukatu 26,34.74; Lk <a href='B:490 9:26'>9,26</a>; <a href='B:490 12:9'>12,9</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:12'>2,12</a>. Ik. 7,23; 25,12.


marker: ⓘ
text:
bizia galdu, eskuratu 16,25; Lk <a href='B:490 17:33'>17,33</a>; Jn <a href='B:500 12:25'>12,25</a>.


marker: ⓙ
text:
Jesus onartu 10,14+; Mk <a href='B:480 9:37'>9,37</a>; Lk <a href='B:490 9:48'>9,48</a>; Jn <a href='B:500 12:44-45'>12,44-45</a>; Ga <a href='B:550 4:14'>4,14</a>.


marker: ⓑ
text:
Ik. Is <a href='B:290 26:19'>26,19</a>; <a href='B:290 29:18'>29,18</a>; <a href='B:290 35:5-6'>35,5-6</a>; <a href='B:290 61:1'>61,1</a>; Lk <a href='B:490 4:18'>4,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>sinesteko oztoporik niregan aurkitzen ez duena: </em>H.h., <em>nitaz eskandalizatzen ez dena; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓓ
text:
Joan Bataiatzailea profeta 14,5; 21,26; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>. Ik. <a href='B:490 17:10-13'>17,10-13</a>; Jn <a href='B:500 1:21'>1,21</a>.


marker: ⓔ
text:
Begira… Ir <a href='B:20 23:20'>23,20</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>. Ik. Mk <a href='B:480 1:2'>1,2</a>; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>; Jn <a href='B:500 3:28'>3,28</a>; Eg <a href='B:510 13:24-25'>13,24-25</a>.


marker: [3]
text:
Esaldia era ezberdinetan uler daiteke, <em>indarra </em>erreinuaren aldekoa (testuan jasotako zentzua) edo kontrakoa izan baitaiteke; beraz, honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoaren erreinuaren kontra indarra erabiltzen da, eta indarkeria-zaleek hartaz jabetu nahi dute.</em>


marker: [4]
text:
<em>Profeta guztien… bukatzen da: </em>H.h., <em>Profeta guztiek eta legeak Joanengana arte profetizatu zuten.</em>


marker: ⓗ
text:
Elias 16,14; 17,2.10-13; Ml <a href='B:460 3:23'>3,23</a>; Lk <a href='B:490 1:17'>1,17</a>; Jn <a href='B:500 1:21'>1,21</a>.


marker: ⓘ
text:
Ulertzeko gauza denak 13,9.43; Dt <a href='B:50 29:3'>29,3</a>; Mk <a href='B:480 4:9'>4,9</a>.<a href='B:480 4:23'>23</a>; Lk <a href='B:490 8:8'>8,8</a>; <a href='B:490 14:35'>14,35</a>; Ap <a href='B:730 2:7'>2,7</a>; <a href='B:730 13:9'>13,9</a>.


marker: [6]
text:
<em>burutik egina dagoela: </em>H.h., <em>deabrua daukala. </em>Esakuneak ez du hemen deabruaren menpe egotea adierazten.


marker: ⓛ
text:
Gizonaren Semeak jan eta edan 9,14-15. zergalari eta bekatarien laguna 9,11; Lk <a href='B:490 15:1-2'>15,1-2</a>; <a href='B:490 19:7'>19,7</a>.


marker: [7]
text:
<em>Korozain, Betsaida: </em>Kafarnaum ondoko herrixkak. <em>Tiro eta Sidon: </em>Feniziako hiriak, Mediterraneo itsasertzean. <em>dolu-jantziz eta hautsez estali: </em>Penitentzia eta damua adierazteko moduak ziren (ik. Jr <a href='B:300 6:26'>6,26</a>; Jon <a href='B:390 3:5-8'>3,5-8</a>).


marker: ⓝ
text:
Betsaidan mirariak Mk <a href='B:480 8:22'>8,22</a>; Lk <a href='B:490 9:10-11'>9,10-11</a>; Jn <a href='B:500 1:44'>1,44</a>. Tiro eta Sidon <a href='B:500 15:21'>15,21</a>; Is <a href='B:290 23:1'>23</a>; Ez <a href='B:330 26:1-28'>26-28</a>; Am <a href='B:370 1:9-10'>1,9-10</a>; Za <a href='B:450 9:2-4'>9,2-4</a>; Mk <a href='B:480 3:8'>3,8</a>; <a href='B:480 7:24'>7,24</a>; Lk <a href='B:490 6:17'>6,17</a>.


marker: ⓐ
text:
Ik. Is <a href='B:290 14:13-15'>14,13-15</a>. Kafarnaum 4,13; <a href='B:290 8:5'>8,5</a>; <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; 17,24; Mk <a href='B:480 1:21'>1,21</a>; <a href='B:480 2:1'>2,1</a>; <a href='B:480 9:33'>9,33</a>; Lk <a href='B:490 4:23'>4,23</a>; Jn <a href='B:500 4:46'>4,46</a>; <a href='B:500 6:17'>6,17</a>.<a href='B:500 6:24'>24</a>.<a href='B:500 6:59'>59</a>. Sodoma <a href='B:500 10:15'>10,15</a>+.


marker: ⓑ
text:
ikasiei ezkutatu Dn <a href='B:340 2:2-13'>2,2-13</a>; Jn <a href='B:500 7:48-49'>7,48-49</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:18-25'>1,18-25</a>. jende xumeari 10,42; 1 Ko <a href='B:530 1:26-29'>1,26-29</a>. agertua <a href='B:530 13:11'>13,11</a>; Dn <a href='B:340 2:18-29'>2,18-29</a>.


marker: ⓒ
text:
Aita eta Semea 3,17; 17,5; Mk <a href='B:480 14:36'>14,36</a>; Jn <a href='B:500 1:18'>1,18</a>; <a href='B:500 3:35'>3,35</a>; <a href='B:500 10:15'>10,15</a>.<a href='B:500 10:30'>30</a>; <a href='B:500 17:23'>17,23</a>.


marker: ⓓ
text:
larunbata dela-eta eztabaidak 12,9-14; Lk <a href='B:490 13:10-17'>13,10-17</a>; <a href='B:490 14:1-6'>14,1-6</a>; Jn <a href='B:500 5:1-18'>5,1-18</a>; <a href='B:500 7:22-24'>7,22-24</a>.


marker: ⓔ
text:
ez da zilegi Ir <a href='B:20 20:10'>20,10</a>; <a href='B:20 34:21'>34,21</a>; Dt <a href='B:50 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓕ
text:
David eta Jaunari eskainiriko ogiak 1 Sm <a href='B:90 21:2-7'>21,2-7</a>. Ik. Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>.


marker: [2]
text:
<em>larunbatero atseden-legea: </em>H.h., <em>larunbata. </em>Tenpluko zereginak larunbatez zilegi zen lana baino handiagoak ziren.


marker: ⓘ
text:
Nahiago… Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>. Ik. <a href='B:350 9:13'>9,13</a>; 1 Sm <a href='B:90 15:22'>15,22</a>.


marker: ⓛ
text:
Jesus hiltzeko asmoak 26,4; 27,1; Mk <a href='B:480 11:18'>11,18</a>; <a href='B:480 14:1'>14,1</a>; Lk <a href='B:490 19:47'>19,47</a>; Jn <a href='B:500 5:18'>5,18</a>; <a href='B:500 11:53'>11,53</a>.


marker: ⓜ
text:
jendeak Jesusi jarraitu 4,25; Mk <a href='B:480 3:7-10'>3,7-10</a>; Lk <a href='B:490 6:17-19'>6,17-19</a>.


marker: ⓓ
text:
Ik. Jn <a href='B:500 10:19-21'>10,19-21</a>. Beeltzebul <a href='B:500 10:25'>10,25</a>+. deabruen buruzagi <a href='B:500 9:34'>9,34</a>.


marker: ⓔ
text:
Jainkoa errege 3,2+; 4,17; 10,7; Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>; Lk <a href='B:490 17:21'>17,21</a>.


marker: [3]
text:
<em>Espiritu Santuaren kontrako biraoa: </em>Birao hori, nabari agertzen dena fede txarrez ukatzean datza, hau da, Jainkoaren Espirituaren indarra erakusten duten egintzak deabruaren eraginari egoztean.


marker: ⓖ
text:
barkamena bai, barkamenik ez 1 Tm <a href='B:610 1:13'>1,13</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:16'>5,16</a>.


marker: ⓘ
text:
Sugekumeok 3,7; 23,33; Lk <a href='B:490 3:7'>3,7</a>. bihotzari dariona <a href='B:490 15:11'>15,11</a>.<a href='B:490 15:18'>18</a>; Mk <a href='B:480 7:20-23'>7,20-23</a>.


marker: ⓚ
text:
mirarizko seinale eske 16,1-4; 24,3.30; Is <a href='B:290 7:10-14'>7,10-14</a>; Jn <a href='B:500 6:30'>6,30</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:22'>1,22</a>.


marker: ⓛ
text:
gizaldi gaizto eta desleial 16,4; 17,17; Dt <a href='B:50 32:5'>32,5</a>.<a href='B:50 32:20'>20</a>; Lk <a href='B:490 11:29'>11,29</a>; Eg <a href='B:510 2:40'>2,40</a>; Flp <a href='B:570 2:15'>2,15</a>.


marker: ⓐ
text:
Hegoaldeko erregina 1 Erg <a href='B:110 10:1-10'>10,1-10</a>. handiago dena <a href='B:110 12:6'>12,6</a>+.


marker: [5]
text:
<em>anai-arrebak: </em>Ez dira nahitaez ama beraren seme-alabak; Biblia eta Ekialdeko munduan hitzak zentzu zabala du, senide/odoleko norbait ere adierazten duelarik.


marker: ⓒ
text:
ama eta anai-arrebak 13,55-56; Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a>; Jn <a href='B:500 2:12'>2,12</a>; <a href='B:500 7:3'>7,3</a>; Eg <a href='B:510 1:14'>1,14</a>.


marker: ⓕ
text:
erregetzaren misterioak 1 Ko <a href='B:530 4:1'>4,1</a>; Ef <a href='B:560 3:3-4'>3,3-4</a>; <a href='B:560 6:19'>6,19</a>; Kol <a href='B:580 2:2'>2,2</a>; <a href='B:580 4:3'>4,3</a>.


marker: ⓖ
text:
duenari eman 25,29; Mk <a href='B:480 4:25'>4,25</a>; Lk <a href='B:490 8:18'>8,18</a>; <a href='B:490 19:26'>19,26</a>.


marker: ⓗ
text:
Entzungo duzue, bai… Is <a href='B:290 6:9-10'>6,9-10</a> (Jn <a href='B:500 12:40'>12,40</a>; Eg <a href='B:510 28:26-27'>28,26-27</a>).


marker: [2]
text:
<em>erori egiten da: </em>H.h., <em>eskandalizatu egiten da; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓚ
text:
ardurak eta diru-gosea 6,24-34; Lk <a href='B:490 12:16-21'>12,16-21</a>; <a href='B:490 21:34'>21,34</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:9-10'>6,9-10</a>.<a href='B:610 6:17'>17</a>.


marker: ⓑ
text:
Argi iezaguzu parabola 15,15; Mk <a href='B:480 4:10'>4,10</a>; <a href='B:480 7:17'>7,17</a>; Lk <a href='B:490 8:9'>8,9</a>.


marker: ⓖ
text:
su-labe 13,50; Ap <a href='B:730 21:8'>21,8</a>. Negarra eta hortz-karraska <a href='B:730 8:12'>8,12</a>+.


marker: ⓗ
text:
zintzoak distiratsu Dn <a href='B:340 12:3'>12,3</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:41-42'>15,41-42</a>. Ulertzeko gauza denak <a href='B:530 11:15'>11,15</a>+.


marker: ⓒ
text:
jendearen beldur 21,26.46; Lk <a href='B:490 20:19'>20,19</a>; <a href='B:490 22:2'>22,2</a>. Joan profetatzat emana <a href='B:490 11:9'>11,9</a>; <a href='B:490 21:26'>21,26</a>; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>.


marker: ⓕ
text:
ogiak eta arrainak 15,34; 2 Erg <a href='B:120 4:42'>4,42</a>; Mk <a href='B:480 8:5'>8,5</a>; Jn <a href='B:500 6:9'>6,9</a>; <a href='B:500 21:13'>21,13</a>.


marker: ⓖ
text:
Ik. 15,36; 26,26; Lk <a href='B:490 24:30'>24,30</a>; Jn <a href='B:500 6:11'>6,11</a>; Eg <a href='B:510 27:35'>27,35</a>.


marker: ⓗ
text:
Asetzeraino jan 15,37; Ir <a href='B:20 16:12'>16,12</a>; Sal <a href='B:230 78:29'>78,29</a>; <a href='B:230 105:40'>105,40</a>.


marker: [3]
text:
<em>Goiz aldera: </em>H.h., <em>Laugarren gaualdian, </em>hots, goizeko hiruretatik seiak bitartean.


marker: [4]
text:
<em>Genesaret lurraldea: </em>Kafarnaumen hegoaldera, izen bereko aintziraren mendebaldera zegoen lautada.


marker: [1]
text:
<em>zaharren ohitura: </em>Ik. Mk <a href='B:480 7:5'>7,5</a> oh. <em>garbikuntza: </em>Ik. Mk <a href='B:480 7:2'>7,2</a> oh.


marker: ⓝ
text:
Ohoratu… Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>+; Dt <a href='B:50 5:16'>5,16</a>. Ik. <a href='B:50 19:19'>19,19</a>; Ir <a href='B:20 21:17'>21,17</a>; Lb <a href='B:30 20:9'>20,9</a>; Ef <a href='B:560 6:2'>6,2</a>.


marker: ⓓ
text:
Jainkoak landatua Is <a href='B:290 5:1-7'>5,1-7</a>; Ez <a href='B:330 19:10-14'>19,10-14</a>; Jn <a href='B:500 15:1-2'>15,1-2</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓖ
text:
asmo eta egintza txarrak Erm <a href='B:520 1:29-30'>1,29-30</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:10-11'>5,10-11</a>; <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; Ga <a href='B:550 5:19-23'>5,19-23</a>; Ef <a href='B:560 5:3-5'>5,3-5</a>; Kol <a href='B:580 3:5-8'>3,5-8</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:9-10'>1,9-10</a>; 2 Tm <a href='B:620 3:2-4'>3,2-4</a>; 1 P <a href='B:670 4:3'>4,3</a>; Ap <a href='B:730 21:8'>21,8</a>; <a href='B:730 22:15'>22,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>kanaandar: </em>Feniziar adierazteko hitz zabala. Hemen emakumearen jentil-izaera adierazten du batez ere.


marker: ⓛ
text:
Ik. 14,13-21; Mk <a href='B:480 6:30-44'>6,30-44</a>; Lk <a href='B:490 9:10-17'>9,10-17</a>; Jn <a href='B:500 6:1-14'>6,1-14</a>.


marker: [4]
text:
<em>Magadan: </em>Toki ezezaguna; beste zenbait eskuizkribuk <em>Magedan, Magdala </em>eta beste aldaera batzuk dituzte.


marker: ⓝ
text:
Jesus nola harrapatuko 19,3; 22,15.35; Lk <a href='B:490 10:25'>10,25</a>+; Jn <a href='B:500 8:6'>8,6</a>. seinale baten eske <a href='B:500 12:38'>12,38</a>+.


marker: ⓑ
text:
legamia 16,12; 1 Ko <a href='B:530 5:6-8'>5,6-8</a>; Ga <a href='B:550 5:9'>5,9</a>. Ik. Lk <a href='B:490 12:1'>12,1</a>.


marker: ⓖ
text:
Jesus profetatzat emana 21,11.46; Mk <a href='B:480 6:15'>6,15</a>; Lk <a href='B:490 7:16'>7,16</a>.<a href='B:490 7:39'>39</a>; <a href='B:490 24:19'>24,19</a>; Jn <a href='B:500 4:19'>4,19</a>; <a href='B:500 6:14'>6,14</a>; <a href='B:500 7:40'>7,40</a>; <a href='B:500 9:17'>9,17</a>; Eg <a href='B:510 3:22-23'>3,22-23</a>. Ik. 13,57; Jn <a href='B:500 7:52'>7,52</a>.


marker: [6]
text:
<em>hezur-mamizko inork: </em>H.h., <em>haragiak eta odolak. </em>Semitismo honek gizakia esan nahi du, berezko duen ahulezia azpimarratuz.


marker: [7]
text:
<em>harkaitz horren gainean: </em>Grekozko <em>Petros </em>izena arameerazko <em>Kefas </em>(harkaitz) hitzaren itzulpena da. Aurrez ez zen izen propio bezala erabiltzen, eta I.B.an Jesusek Pedrori ezarritako izen berria bezala bakarrik erabiltzen da. Jatorrizkoan hitz-jokoa dago <em>Petros </em>izenaren eta <em>petra </em>(harkaitz) hitzaren artean; euskaraz, <em>Harkaitz zara zu, eta harkaitz horren gainean… </em>esango bagenu bezala. <em>herioaren indarrak: </em>H.h., <em>Hadesko ateak. Hades </em>grekozko hitzak, hebreerazko Sheol-en kidekoak, Hildakoen Egoitza adierazten du. <em>Ateak </em>nagusitasuna adierazten du.


marker: ⓙ
text:
Pedro 4,18; 10,2; Mk <a href='B:480 3:16'>3,16</a>; Lk <a href='B:490 22:31-34'>22,31-34</a>; Jn <a href='B:500 6:67-69'>6,67-69</a>; <a href='B:500 21:15-23'>21,15-23</a>; Eg <a href='B:510 1:15'>1,15</a>; <a href='B:510 3:1'>3,1</a>; <a href='B:510 10:5'>10,5</a>; Ga <a href='B:550 2:7'>2,7</a>. eliza 18,17; Ir <a href='B:20 12:16'>12,16</a> (Eg <a href='B:510 7:38'>7,38</a>); Dt <a href='B:50 4:10'>4,10</a>; Eg <a href='B:510 5:11'>5,11</a>+; <a href='B:510 20:28'>20,28</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓒ
text:
Gizonaren Semea 8,20+. etorrera 10,23+. bakoitzari bere jokabidearen ordaina 6,4.6.18; 25,31-46; Sal <a href='B:230 62:13'>62,13</a> (Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:14'>4,14</a>); Ap <a href='B:730 22:12'>22,12</a>.


marker: ⓔ
text:
Elias 11,14+; 1 Erg <a href='B:110 19:9-14'>19,9-14</a>. Moises Ir <a href='B:20 19:1'>19</a>; <a href='B:20 33:18-34:9'>33,18-34,9</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:7-11'>3,7-11</a>.


marker: ⓕ
text:
hodei Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>; <a href='B:20 24:15-16'>24,15-16</a>; <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10-12'>8,10-12</a>; 2 M <a href='B:464 2:7-8'>2,7-8</a>; Eg <a href='B:510 1:9'>1,9</a>. Seme maitea <a href='B:510 3:17'>3,17</a>+. Entzun berari Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>; Eg <a href='B:510 3:22'>3,22</a>.


marker: ⓘ
text:
Elias etorri da 3,1-3; 11,14; Lk <a href='B:490 1:17'>1,17</a>. Ik. Jn <a href='B:500 1:21-27'>1,21-27</a>. Gizonaren Semea <a href='B:500 8:20'>8,20</a>+. sufriaraziko diote <a href='B:500 16:21'>16,21</a>; <a href='B:500 17:22-23'>17,22-23</a>; <a href='B:500 20:18-19'>20,18-19</a>.


marker: ⓚ
text:
mostaza-hazia 13,31; Lk <a href='B:490 17:6'>17,6</a>. mendia tokiz aldatu <a href='B:490 21:21'>21,21</a>; 1 Ko <a href='B:530 13:2'>13,2</a>. Ik. Lk <a href='B:490 17:6'>17,6</a>.


marker: [2]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenetariko batzuek ez dakarte tx. hau. Honela dio: <em>Gisa honetako deabruak botatzeko bide bakarra otoitza eta baraua da </em>(ik. Mk <a href='B:480 9:29'>9,29</a>).


marker: [3]
text:
<em>tenplurako zerga: </em>Jatorrizkoak <em>didrakma </em>dio, hau da, bi drakmako txanpona; israeldar guztiek urtero tenpluko kultuari eusteko eman behar zuten dirua da; <em>drakma: </em>greziar txanpona, denarioaren parekoa (ik. Mk <a href='B:480 6:37'>6,37</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>biren zerga ordaintzeko dirua: </em>Grekoz, <em>estatera; </em>bi didrakma balio zituen txanpona, hau da, bi lagunen zerga ordaintzeko behar zen dirua.


marker: ⓐ
text:
haurrak eta Jainkoaren erreinua 19,14; Mk <a href='B:480 10:15'>10,15</a>; Lk <a href='B:490 18:17'>18,17</a>. erreinuan sartu <a href='B:490 5:20'>5,20</a>+.


marker: [1]
text:
<em>galbidean jartzen duenak: </em>H.h., <em>eskandalizatzen duenak; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh. Ondorengo tx.etan, 10a arte, <em>galbide = eskandalu, galbidean jarri = eskandalizatu.</em>


marker: [2]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenetako batzuek ez dakarte tx. hau. Honela dio: <em>Gizonaren Semea galdurik zegoena salbatzera etorri zen.</em>


marker: ⓗ
text:
auzi oro… Dt <a href='B:50 19:15'>19,15</a> (Jn <a href='B:500 8:16-17'>8,16-17</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:1'>13,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:19'>5,19</a>; Heb <a href='B:650 10:28'>10,28</a>).


marker: ⓚ
text:
Jainkoari eskatu 7,7-11; 21,22; Mk <a href='B:480 11:24'>11,24</a>; Jn <a href='B:500 14:13-14'>14,13-14</a>; <a href='B:500 15:7'>15,7</a>; <a href='B:500 16:23'>16,23</a>; St <a href='B:660 1:5'>1,5</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:22'>3,22</a>; <a href='B:690 5:14-15'>5,14-15</a>.


marker: [4]
text:
<em>zazpi milatan zazpi aldiz: </em>H.h., <em>hirurogeita hamarretan zazpi aldiz; </em>nolanahi ere, esamoldeak <em>azkenik gabe </em>esan nahi du.


marker: [5]
text:
<em>milioi asko: </em>H.h., <em>hamar mila talentu; </em>300 mila euro inguruko dirutza, morroiak inola ere ordaindu ezinezkoa.


marker: [6]
text:
<em>diru pixka bat: </em>H.h., <em>ehun denario; </em>600 euro inguru. Gutxi ez izan arren ere, hutsa da, morroiak nagusiari zor zizkion milioien aldean.


marker: ⓜ
text:
barkatu, Jainkoak barkatzeko 6,14-15; Mk <a href='B:480 11:25'>11,25</a>; Ef <a href='B:560 4:32'>4,32</a>; Kol <a href='B:580 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓒ
text:
Horregatik… Has <a href='B:10 2:24'>2,24</a> (1 Ko <a href='B:530 6:16'>6,16</a>; Ef <a href='B:560 5:31'>5,31</a>).


marker: [3]
text:
<em>Batzuk ez dira… erabaki dutelako: </em>H.h., <em>Badira irenak amaren sabeletik horrelaxe jaioak, badira irenak gizonek eginak, eta badira irenak zeruetako erreinuagatik beren buruak irendu dituztenak. Irenari </em>(grekoz <em>eunuko</em>) buruz, ik. Eg <a href='B:510 8:27'>8,27</a> oh.


marker: ⓘ
text:
gorde aginduak Lb <a href='B:30 18:5'>18,5</a>; Dt <a href='B:50 4:1'>4,1</a>; <a href='B:50 5:29'>5,29</a>; <a href='B:50 6:24'>6,24</a>; Ez <a href='B:330 20:11'>20,11</a>; Lk <a href='B:490 10:28'>10,28</a>; Erm <a href='B:520 10:5'>10,5</a>; Ga <a href='B:550 3:12'>3,12</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez hil… Ir <a href='B:20 20:12-16'>20,12-16</a>; Dt <a href='B:50 5:16-20'>5,16-20</a> (Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>). lagun hurkoa Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>. Ik. 5,43+.


marker: ⓚ
text:
saldu eta eman behartsuei Mk <a href='B:480 14:5'>14,5</a>; Lk <a href='B:490 12:33'>12,33</a>; Jn <a href='B:500 12:5'>12,5</a>; Eg <a href='B:510 2:45'>2,45</a>; <a href='B:510 4:34-37'>4,34-37</a>. aberastasuna zeruan 6,20+.


marker: ⓜ
text:
Jainkoak dena dezake Has <a href='B:10 18:14'>18,14</a>; Jr <a href='B:300 32:17'>32,17</a>; Za <a href='B:450 8:6'>8,6</a>; Jb <a href='B:220 42:2'>42,2</a>; Mk <a href='B:480 14:36'>14,36</a>; Lk <a href='B:490 1:37'>1,37</a>.


marker: ⓐ
text:
Gizonaren Semea 8,20+. tronu Ik. Dn <a href='B:340 7:9'>7,9</a>.<a href='B:340 7:10'>10</a>.<a href='B:340 7:14'>14</a>. zuek ere eseriko zarete 20,21; Lk <a href='B:490 22:30'>22,30</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:2'>6,2</a>; Ap <a href='B:730 3:21'>3,21</a>; <a href='B:730 20:4'>20,4</a>.


marker: ⓖ
text:
nekaldi-piztueren iragarpena 16,21; 17,22-23. Ik. Lk <a href='B:490 24:6-7'>24,6-7</a>.<a href='B:490 24:46'>46</a>; Eg <a href='B:510 10:39-40'>10,39-40</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>.


marker: ⓘ
text:
edari samin 26,27-28.39.42; Jn <a href='B:500 18:11'>18,11</a>. Ik. Is <a href='B:290 51:17-22'>51,17-22</a>; Ez <a href='B:330 23:31-34'>23,31-34</a>; Sal <a href='B:230 75:9'>75,9</a>.


marker: ⓚ
text:
zerbitzuaren handitasuna 23,11-12; Mk <a href='B:480 9:34-35'>9,34-35</a>; <a href='B:480 10:43-44'>10,43-44</a>; Lk <a href='B:490 9:48'>9,48</a>; <a href='B:490 22:26'>22,26</a>; Jn <a href='B:500 13:14-15'>13,14-15</a>.


marker: ⓛ
text:
Gizonaren Semearen zerbitzua Lk <a href='B:490 22:27'>22,27</a>; Jn <a href='B:500 13:13-16'>13,13-16</a>; Flp <a href='B:570 2:7'>2,7</a>. guztien alde ordainsari 26,28; Is <a href='B:290 53:10-12'>53,10-12</a>; Mk <a href='B:480 10:45'>10,45</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:6'>2,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>Oliamendi: </em>Jerusalemen ekialdera, hiritik hurbil dagoen muinoa, hiritik Zedron ibai-arroak bereizten duela.


marker: [2]
text:
<em>Hosanna: </em>Ik. Mk <a href='B:480 11:9'>11,9</a> oh. <em>Gora Jainko gorena: </em>H.h., <em>Hosanna zeru goienetan.</em>


marker: ⓒ
text:
Hosanna… 23,39; Sal <a href='B:230 118:25-26'>118,25-26</a>; Lk <a href='B:490 13:35'>13,35</a>. datorrena <a href='B:490 3:11'>3,11</a>+.


marker: ⓝ
text:
zergalariak Lk <a href='B:490 3:12'>3,12</a>; <a href='B:490 7:29'>7,29</a>; <a href='B:490 18:9-14'>18,9-14</a>; <a href='B:490 19:1-10'>19,1-10</a>. emagalduak Lk <a href='B:490 7:37-50'>7,37-50</a>.


marker: ⓔ
text:
Oinordekoa duk Ga <a href='B:550 3:16'>3,16</a>; <a href='B:550 4:7'>4,7</a>; Heb <a href='B:650 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓕ
text:
Etxegileek… Sal <a href='B:230 118:22-23'>118,22-23</a> (Eg <a href='B:510 4:11'>4,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:7'>2,7</a>).


marker: ⓗ
text:
ezteiak, zorion mesianikoaren irudi 9,15; 25,1.5-6.10; Is <a href='B:290 25:6'>25,6</a>; Ap <a href='B:730 19:7'>19,7</a>.<a href='B:730 19:9'>9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zeren gehiago baitira deituak aukeratuak baino: </em>H.h., <em>Zeren asko baitira deituak, baina gutxi aukeratuak. </em>Esamolde semitiko honen esanahia testuan emandakoa da.


marker: ⓝ
text:
saduzearrak eta hildakoen piztuera Eg <a href='B:510 4:1-2'>4,1-2</a>; <a href='B:510 23:6-8'>23,6-8</a>.


marker: [4]
text:
Dt 25,5-10ean azaltzen den <em>Lebiratu </em>deituriko legean oinarritzen dira saduzearrak piztueraren kontrako beren iritzia argudiatzeko; lege horri buruz, ik. Dt <a href='B:50 25:5'>25,5</a> oh.


marker: ⓒ
text:
jendea irakaspenaz txunditurik 7,28; 13,54; Mk <a href='B:480 1:27'>1,27</a>; Jn <a href='B:500 7:15'>7,15</a>.


marker: ⓘ
text:
Hona Jaunak… Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a> (Eg <a href='B:510 2:34-35'>2,34-35</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:25'>15,25</a>; Heb <a href='B:650 1:13'>1,13</a>).


marker: [1]
text:
<em>Moisesen irakatsiak adierazteko eginkizuna dute: </em>H.h., <em>Moisesen irakats-aulkian eseriak daude; </em>hau da, beraiek dira legea irakasteko eta azaltzeko kargudun ofizialak.


marker: [2]
text:
<em>larrutxa: </em>Grekoz, <em>filakteria; </em>larruzko ziskuak ziren; legeko lau pasarte nagusi eduki ohi zituzten barruan, pergaminotan idatziak (Ir <a href='B:20 13:1-10'>13,1-10</a>.<a href='B:20 13:11-16'>11-16</a>; Dt <a href='B:50 6:4-9'>6,4-9</a>; <a href='B:50 11:13-21'>11,13-21</a>). Ezkerreko besoan eta bekokian eraman ohi zituzten judu helduek. <em>borlatxo: </em>Israeldar zintzo orok bere soineko ertzean hari urdinezko borlatxoak eraman ohi zituen Jainkoaren aginduak gogorarazteko; horregatik, begirune handia zieten jantzi-borlatxo horiei.


marker: ⓝ
text:
goratu, beheratu 18,4; Is <a href='B:290 2:9-17'>2,9-17</a>; Ez <a href='B:330 21:31'>21,31</a>; Jb <a href='B:220 22:29'>22,29</a>; Es <a href='B:220 29:23'>29,23</a>; Lk <a href='B:490 1:52-53'>1,52-53</a>; <a href='B:490 14:11'>14,11</a>; <a href='B:490 18:14'>18,14</a>.


marker: ⓐ
text:
Ai zuek, lege-maisuok Jr <a href='B:300 8:8'>8,8</a>; Ml <a href='B:460 2:8'>2,8</a>. itxurazale 6,2+. erreinuan sartu 5,20+.


marker: [3]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenetako batzuetan ez da ageri tx. hau. Honela dio: <em>Ai zuek, lege-maisu eta fariseu itxurazaleok! Azkengabeko otoitzen aitzakiaz alargunen ondasunak irensten dituzue. Horregatik, epairik zorrotzena izango duzue </em>(ik. Mk <a href='B:480 12:40'>12,40</a>).


marker: [4]
text:
<em>juduberri: </em>Grekoz, <em>proselito. </em>Hitz honek juduen sinesmenera bihurtutako eta erdainkuntzaz herri hautatuarekin elkarturiko jentila adierazten du.


marker: ⓑ
text:
gidari itsu 15,14; 23,24; Jn <a href='B:500 9:38-41'>9,38-41</a>; Erm <a href='B:520 2:19'>2,19</a>.


marker: ⓓ
text:
hamarrenak Lb <a href='B:30 27:30'>27,30</a>; Dt <a href='B:50 14:22'>14,22</a>. legeko gauzarik garrantzizkoenak <a href='B:50 9:13'>9,13</a>; Jr <a href='B:300 5:1'>5,1</a>; Am <a href='B:370 5:21-24'>5,21-24</a>; Mi <a href='B:400 6:8'>6,8</a>.


marker: [6]
text:
<em>Zakarias: </em>Segur aski, 2 Kro 24,20-22an aipaturiko Joiadaren seme Zakarias da; bi hilketak Jesusek erabilitako hebreerazko Biblian azaltzen ziren lehenengoa eta azkenekoa ziren.


marker: ⓙ
text:
Abelen odola Has <a href='B:10 4:8-10'>4,8-10</a>. Zakariasen odola 2 Kro <a href='B:140 24:20-22'>24,20-22</a>.


marker: ⓚ
text:
profetak hiltzen dituzuna 1 Erg <a href='B:110 19:10'>19,10</a>.<a href='B:110 19:14'>14</a>; Jr <a href='B:300 26:20-23'>26,20-23</a>; 2 Kro <a href='B:140 24:20-22'>24,20-22</a>; Eg <a href='B:510 7:52'>7,52</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:15'>2,15</a>; Heb <a href='B:650 11:37'>11,37</a>.


marker: ⓛ
text:
hutsik geldituko etxea 1 Erg <a href='B:110 9:7-8'>9,7-8</a>; Jr <a href='B:300 12:7'>12,7</a>; <a href='B:300 22:5'>22,5</a>; Tb <a href='B:300 14:4'>14,4</a>.


marker: ⓐ
text:
Jesusen etorrera 10,23+; 1 Ko <a href='B:530 15:23'>15,23</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:19'>2,19</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:1'>2,1</a>.<a href='B:600 2:8'>8</a>; St <a href='B:660 5:7-8'>5,7-8</a>; 2 P <a href='B:680 3:4'>3,4</a>.<a href='B:680 3:12'>12</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:28'>2,28</a>.


marker: ⓑ
text:
Ez zaitzatela engaina <a href='B:330 24:5'>24,5</a>.<a href='B:330 24:11'>11</a>.<a href='B:330 24:24'>24</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:26'>2,26</a>; <a href='B:690 3:7'>3,7</a>; Ap <a href='B:730 2:20'>2,20</a>; <a href='B:730 12:9'>12,9</a>; <a href='B:730 13:14'>13,14</a>.


marker: ⓓ
text:
erdiminen hasiera Is <a href='B:290 13:8'>13,8</a>; Os <a href='B:350 13:13'>13,13</a>; Jn <a href='B:500 16:21'>16,21</a>; Erm <a href='B:520 8:22'>8,22</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:3'>5,3</a>; Ap <a href='B:730 12:2'>12,2</a>.


marker: ⓔ
text:
Zori larrian jarri 10,17.23; 13,21; Jn <a href='B:500 16:2'>16,2</a>. gorroto izango dizuete <a href='B:500 10:22'>10,22</a>; Jn <a href='B:500 15:18-21'>15,18-21</a>; <a href='B:500 16:2'>16,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>fedeari uko egingo diote: </em>H.h., <em>eskandalizatu egingo dira; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓙ
text:
berri ona munduan hots egingo 26,13; 28,19; Mk <a href='B:480 16:15'>16,15</a>; Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>+; Erm <a href='B:520 10:18'>10,18</a>; Kol <a href='B:580 1:23'>1,23</a>. azkena 24,6.13.


marker: [3]
text:
<em>profanatzaile higuingarria: </em>H.h., <em>hondamendiaren higuingarritasuna; </em>ik. Mk <a href='B:480 13:14'>13,14</a> oh.


marker: ⓚ
text:
profanatzaile higuingarria Dn <a href='B:340 9:27'>9,27</a>; <a href='B:340 11:31'>11,31</a>; <a href='B:340 12:11'>12,11</a>; 1 M <a href='B:462 1:54'>1,54</a>; <a href='B:462 6:7'>6,7</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:3-4'>2,3-4</a>.


marker: ⓜ
text:
larrialdia Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>. Ik. Jl <a href='B:360 2:2'>2,2</a>; Ap <a href='B:730 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓝ
text:
gezurrezko mesiasak 24,5; Eg <a href='B:510 5:36-37'>5,36-37</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:18'>2,18</a>. sasiprofetak 7,15+. mirari eta egintzak Dt <a href='B:50 13:2-4'>13,2-4</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:9-12'>2,9-12</a>; Ap <a href='B:730 13:13-14'>13,13-14</a>.


marker: ⓑ
text:
Sarraskia, putreak Lk <a href='B:490 17:37'>17,37</a>. Ik. Is <a href='B:290 34:15'>34,15</a>; Jb <a href='B:220 39:30'>39,30</a>.


marker: ⓒ
text:
Ik. Is <a href='B:290 13:9-10'>13,9-10</a>; <a href='B:290 34:4'>34,4</a>. ilundu Ez <a href='B:330 32:7-8'>32,7-8</a>; Jl <a href='B:360 2:10'>2,10</a>; <a href='B:360 3:4'>3,4</a>; Am <a href='B:370 8:9'>8,9</a>; Ap <a href='B:730 6:12'>6,12</a>. dardarka ari Ag <a href='B:440 2:6'>2,6</a>; Ap <a href='B:730 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓓ
text:
bular-joka Za <a href='B:450 12:10-14'>12,10-14</a>; Ap <a href='B:730 1:7'>1,7</a>. Gizonaren… 16,27; 26,64; Dn <a href='B:340 7:13-14'>7,13-14</a>.


marker: ⓔ
text:
Ik. 13,41; Is <a href='B:290 27:13'>27,13</a>; Dt <a href='B:50 30:4'>30,4</a>; Za <a href='B:450 2:10'>2,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:16'>4,16</a>.


marker: ⓘ
text:
Noeren garaia Has <a href='B:10 6:9-13'>6,9-13</a>. Gizonaren Semearen etorrera <a href='B:10 24:3'>24,3</a>+.


marker: ⓙ
text:
Uholdea Has <a href='B:10 6:13-7:24'>6,13-7,24</a>; 2 P <a href='B:680 2:5'>2,5</a>; <a href='B:680 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓚ
text:
Zain egon 25,13; Lk <a href='B:490 12:40'>12,40</a>; <a href='B:490 21:36'>21,36</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:13'>16,13</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:6'>5,6</a>; Ap <a href='B:730 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓛ
text:
lapurraren irudia 1 Ts <a href='B:590 5:2'>5,2</a>; 2 P <a href='B:680 3:10'>3,10</a>; Ap <a href='B:730 3:3'>3,3</a>; <a href='B:730 16:15'>16,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>fruitua dakarrenari… kendu egingo zaio: </em>H.h., <em>daukan orori eman egingo zaio eta gainezka izango du; ez daukanari, ordea, daukana ere kendu egingo zaio.</em>


marker: ⓛ
text:
Gizonaren Semearen etorrera 24,3+. errege-aulki 19,28; Ap <a href='B:730 3:21'>3,21</a>; <a href='B:730 20:11'>20,11</a>.


marker: ⓐ
text:
erruki-egintzak 10,41-42; Is <a href='B:290 58:6-8'>58,6-8</a>; Jb <a href='B:220 31:32'>31,32</a>; Lk <a href='B:490 10:33-35'>10,33-35</a>; <a href='B:490 14:12-14'>14,12-14</a>; Eg <a href='B:510 6:1-3'>6,1-3</a>; Erm <a href='B:520 12:13'>12,13</a>.<a href='B:520 12:20'>20</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:16-19'>1,16-19</a>; Heb <a href='B:650 13:2-3'>13,2-3</a>; St <a href='B:660 2:15-16'>2,15-16</a>; 1 P <a href='B:670 4:9'>4,9</a>.


marker: ⓑ
text:
neuri egin zenidaten 10,40-42; 18,5; Mk <a href='B:480 9:41'>9,41</a>; Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>; Eg <a href='B:510 9:5'>9,5</a>.


marker: ⓒ
text:
Alde niregandik 7,23+. betiko sutara Mk <a href='B:480 9:48'>9,48</a>; Ju <a href='B:720 1:7'>7</a>; Ap <a href='B:730 20:10'>20,10</a>.


marker: ⓕ
text:
Pazko-jaia Ir <a href='B:20 12:1-20'>12,1-20</a>; Dt <a href='B:50 16:1-8'>16,1-8</a>. Jesus emana 17,22; <a href='B:50 20:18-19'>20,18-19</a>; 26,21.45; <a href='B:50 27:2'>27,2</a>; Mk <a href='B:480 14:10'>14,10</a>+; Lk <a href='B:490 24:7'>24,7</a>.<a href='B:490 24:20'>20</a>; Jn <a href='B:500 19:16'>19,16</a>; Erm <a href='B:520 4:25'>4,25</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; Ef <a href='B:560 5:2'>5,2</a>.


marker: ⓖ
text:
Jesusen kontrako asmoak 12,14+; Sal <a href='B:230 2:1-2'>2,1-2</a> (Eg <a href='B:510 4:25-27'>4,25-27</a>); Sal <a href='B:230 31:14'>31,14</a>.


marker: ⓙ
text:
hogeita hamar txanpon Ir <a href='B:20 21:32'>21,32</a>; Za <a href='B:450 11:12'>11,12</a>. Ik. 27,3.


marker: ⓚ
text:
Legamia gabeko Ogien Jaia Ir <a href='B:20 12:15-20'>12,15-20</a>; Mk <a href='B:480 14:1'>14,1</a>; Lk <a href='B:490 22:1'>22,1</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 5:7-8'>5,7-8</a>.


marker: ⓛ
text:
hurbil da Jesusen ordua Jn <a href='B:500 7:30'>7,30</a>; <a href='B:500 12:27'>12,27</a>; <a href='B:500 13:1'>13,1</a>; <a href='B:500 17:1'>17,1</a>.


marker: ⓝ
text:
Gizonaren Semea 8,20+. dohakabea Jn <a href='B:500 17:12'>17,12</a>; Eg <a href='B:510 1:16-20'>1,16-20</a>.<a href='B:510 1:25'>25</a>.


marker: ⓐ
text:
Ik. 14,19; 15,36; Lk <a href='B:490 24:30'>24,30</a>; Jn <a href='B:500 6:51-58'>6,51-58</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:16'>10,16</a>.


marker: ⓑ
text:
ituna, odola Ir <a href='B:20 24:4-8'>24,4-8</a>; Za <a href='B:450 9:11'>9,11</a>; Heb <a href='B:650 9:20'>9,20</a>. bekatuak barkatzeko isuria Is <a href='B:290 53:12'>53,12</a>; Jn <a href='B:500 1:29'>1,29</a>; Erm <a href='B:520 4:25'>4,25</a>; Ef <a href='B:560 1:7'>1,7</a>; Heb <a href='B:650 9:22'>9,22</a>; <a href='B:650 10:18'>10,18</a>; 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓒ
text:
sinesmenak huts egingo 5,29+. Joko… Za <a href='B:450 13:7'>13,7</a>. Ik. 26,56; Jn <a href='B:500 16:32'>16,32</a>.


marker: [6]
text:
<em>niregan duzuen sinesmenak huts egingo du: </em>H.h., <em>nitaz eskandalizatu egingo zarete; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓖ
text:
Ik. Jn <a href='B:500 18:1'>18,1</a>. otoitz egitera <a href='B:500 14:23'>14,23</a>+; Heb <a href='B:650 5:7'>5,7</a>.


marker: ⓙ
text:
edari samin hau 20,22+. Aitaren nahia 6,10+; Jn <a href='B:500 12:27-28'>12,27-28</a>; Flp <a href='B:570 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓑ
text:
Egunero tenpluan Lk <a href='B:490 19:47'>19,47</a>; <a href='B:490 21:37'>21,37</a>; Jn <a href='B:500 18:20'>18,20</a>.


marker: ⓓ
text:
Kaifas 26,3; Lk <a href='B:490 3:2'>3,2</a>; Jn <a href='B:500 11:49'>11,49</a>; <a href='B:500 18:13-14'>18,13-14</a>.<a href='B:500 18:24'>24</a>.<a href='B:500 18:28'>28</a>; Eg <a href='B:510 4:6'>4,6</a>.


marker: [9]
text:
<em>Biltzar Nagusi: </em>Jatorrizkoan, <em>Sanedrin; </em>71 kidek osatzen zuten eta Israelen aginpide nagusia zuen.


marker: ⓔ
text:
gezurrezko lekuko asko Sal <a href='B:230 27:12'>27,12</a>; <a href='B:230 35:11'>35,11</a>; Eg <a href='B:510 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren santutegia desegin 24,2; 27,40; Jn <a href='B:500 2:19'>2,19</a>; Eg <a href='B:510 6:14'>6,14</a>.


marker: ⓖ
text:
Jesus isilik 27,12-14; Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>; Eg <a href='B:510 8:32'>8,32</a>. Mesias <a href='B:510 2:4'>2,4</a>+. Jainkoaren Semea <a href='B:510 4:3'>4,3</a>+.


marker: ⓗ
text:
Gizonaren… 24,30; Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>. Gizonaren Semea <a href='B:340 8:20'>8,20</a>+.


marker: [10]
text:
<em>jantziak urratu: </em>Ik. Mk <a href='B:480 14:63'>14,63</a> oh. <em>Biraoa: </em>Ik. Mk <a href='B:480 14:64'>14,64</a> oh.


marker: ⓘ
text:
jantziak urratu Zen <a href='B:40 14:6'>14,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:19'>13,19</a>; Jr <a href='B:300 36:24'>36,24</a>; Jb <a href='B:220 1:20'>1,20</a>; <a href='B:220 2:12'>2,12</a>; Esd <a href='B:150 9:3'>9,3</a>; Eg <a href='B:510 14:14'>14,14</a>. Biraoa <a href='B:510 9:3'>9,3</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Jeremias profetak esana: </em>Izatez, Za 11,12-13aren aipamen librea da, Jeremiasen liburuko zenbait gai tartekatzen diren arren (ik. Jr <a href='B:300 18:2-3'>18,2-3</a>; <a href='B:300 19:1-2'>19,1-2</a>; <a href='B:300 32:6-15'>32,6-15</a>).


marker: ⓔ
text:
errugabea 27,4; Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a> (1 P <a href='B:670 2:22'>2,22</a>); Lk <a href='B:490 23:47'>23,47</a>; Eg <a href='B:510 3:14'>3,14</a>; 1 P <a href='B:670 3:18'>3,18</a>.


marker: ⓖ
text:
eskuak garbitu Dt <a href='B:50 21:6-9'>21,6-9</a>; Sal <a href='B:230 26:6'>26,6</a>; <a href='B:230 73:13'>73,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>Geu… erantzule: </em>H.h.,<em>Horren odola geure eta gure ondorengoen gain; </em>erantzukizuna norberaren gain hartzen dela adierazteko hebreerazko esamoldea.


marker: ⓗ
text:
Geu erantzule 2 Sm <a href='B:100 1:16'>1,16</a>; <a href='B:100 3:28-29'>3,28-29</a>; Jr <a href='B:300 26:15'>26,15</a>; Eg <a href='B:510 5:28'>5,28</a>; <a href='B:510 18:6'>18,6</a>.


marker: ⓘ
text:
isekak 20,19; 27,41. Ik. Sal <a href='B:230 22:8'>22,8</a>; <a href='B:230 44:14'>44,14</a>. juduen erregea <a href='B:230 2:2'>2,2</a>+.


marker: ⓜ
text:
Ik. Is <a href='B:290 53:12'>53,12</a>; Lk <a href='B:490 22:37'>22,37</a>; <a href='B:490 23:32'>23,32</a>.


marker: ⓒ
text:
Ik. Sal <a href='B:230 22:9'>22,9</a>; Jkd <a href='B:270 2:18-20'>2,18-20</a>. Jainkoaren Semea zela zioen Jn <a href='B:500 5:18'>5,18</a>; <a href='B:500 10:36'>10,36</a>; <a href='B:500 19:7'>19,7</a>.


marker: [8]
text:
<em>Hau entzutean: </em>Hala ere, Jesusen hitzei ematen dien interpretazioa okerra da, ironiazkoa ez bada behintzat. Eliasen etorreraren itxaropenari buruz, ik. Mk <a href='B:480 9:11'>9,11</a> oh.


marker: ⓗ
text:
Ik. Is <a href='B:290 26:19'>26,19</a>; Ez <a href='B:330 37:1-14'>37,1-14</a>; Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>.


marker: ⓘ
text:
santutegiko oihala Ir <a href='B:20 26:31-33'>26,31-33</a>; Heb <a href='B:650 6:19'>6,19</a>; <a href='B:650 10:19-20'>10,19-20</a>.


marker: ⓛ
text:
hilobian ezarria Dt <a href='B:50 21:22-23'>21,22-23</a>; Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; Eg <a href='B:510 13:29'>13,29</a>. harri handi bat <a href='B:510 28:2'>28,2</a>; Mk <a href='B:480 16:3-4'>16,3-4</a>.


marker: [11]
text:
<em>Biharamuna larunbata zen: </em>H.h., <em>Biharamunean, prestaketaren hurrengo egunean; </em>prestaketak (grekoz, <em>paraskebe </em>) larunbat-bezpera adierazten du (ik. Mk <a href='B:480 15:42'>15,42</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
Ik. Mk <a href='B:480 15:42'>15,42</a>; Lk <a href='B:490 23:54'>23,54</a>; Jn <a href='B:500 19:31'>19,31</a>.<a href='B:500 19:42'>42</a>.


marker: ⓐ
text:
Magdalako Maria eta beste Maria 27,56.61; Mk <a href='B:480 15:40'>15,40</a>.<a href='B:480 15:47'>47</a>; Jn <a href='B:500 19:25'>19,25</a>.


marker: ⓑ
text:
lurrikara gogorra 27,51; Ir <a href='B:20 19:18'>19,18</a>; Heb <a href='B:650 12:26'>12,26</a>. Jaunaren aingerua 1,20+.


marker: ⓓ
text:
piztua da, esan zuen bezala 27,63+; Eg <a href='B:510 2:24'>2,24</a>; <a href='B:510 4:10'>4,10</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>.<a href='B:530 15:12'>12</a>.


marker: ⓔ
text:
Galilean ikusiko duzue 26,32; 28,10.16; Mk <a href='B:480 14:28'>14,28</a>; Jn <a href='B:500 21:1-23'>21,1-23</a>.


marker: ⓘ
text:
gurtu 28,9+. zalantzan zeuden Mk <a href='B:480 16:11'>16,11</a>.<a href='B:480 16:14'>14</a>; Lk <a href='B:490 24:11'>24,11</a>.<a href='B:490 24:19-24'>19-24</a>.<a href='B:490 24:37-44'>37-44</a>; Jn <a href='B:500 20:25-27'>20,25-27</a>.


marker: ⓙ
text:
Ahalmen osoa 11,27; Dn <a href='B:340 7:14'>7,14</a>; Jn <a href='B:500 3:35'>3,35</a>; <a href='B:500 13:3'>13,3</a>; <a href='B:500 17:2'>17,2</a>; Eg <a href='B:510 13:33'>13,33</a>; Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; Ef <a href='B:560 1:20-22'>1,20-22</a>; Flp <a href='B:570 2:2-11'>2,2-11</a>; Ap <a href='B:730 12:10'>12,10</a>. Ik. <a href='B:730 21:23'>21,23</a>+.


marker: ⓚ
text:
herri guztiak 8,11; 21,43; 22,8-10; 24,14; 25,32; 26,13; Is <a href='B:290 42:6'>42,6</a>; <a href='B:290 49:6'>49,6</a>; Mk <a href='B:480 16:15'>16,15</a>; Lk <a href='B:490 24:47'>24,47</a>; Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>+; <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; Erm <a href='B:520 1:16'>1,16</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:16'>3,16</a>. Ik. 10,5-6; 15,24. bataiatuz Mk <a href='B:480 16:16'>16,16</a>; Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>+; Erm <a href='B:520 6:3'>6,3</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:13-17'>1,13-17</a>; Ga <a href='B:550 3:27'>3,27</a>; Ef <a href='B:560 4:5'>4,5</a>; Kol <a href='B:580 2:12'>2,12</a>; 1 P <a href='B:670 3:21'>3,21</a>. Ik. Mk <a href='B:480 10:38-39'>10,38-39</a>; Lk <a href='B:490 12:50'>12,50</a>.


marker: ⓛ
text:
zeuekin izango nauzue 1,23; 18,20; Ir <a href='B:20 3:12'>3,12</a>; Is <a href='B:290 41:10'>41,10</a>; <a href='B:290 43:5'>43,5</a>; Jr <a href='B:300 1:8'>1,8</a>; Ag <a href='B:440 1:13'>1,13</a>; Jn <a href='B:500 14:16'>14,16</a>.<a href='B:500 14:23'>23</a>; Ap <a href='B:730 21:3'>21,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren Seme: </em>Zenbait eskuizkribuk, baliotsuak batzuk, ez dakartzate hitz hauek. Dena dela, ongi jasotzen dute Markosen pentsamendua.


marker: ⓜ
text:
hasi zen Eg <a href='B:510 1:22'>1,22</a>; <a href='B:510 10:37-38'>10,37-38</a>. Mesias <a href='B:510 8:29'>8,29</a>; <a href='B:510 9:41'>9,41</a>; 12,35; <a href='B:510 13:21'>13,21</a>; 14,61; <a href='B:510 15:32'>15,32</a>; Mt <a href='B:470 2:4'>2,4</a>+; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+. Jainkoaren Seme <a href='B:490 1:11'>1,11</a>; <a href='B:490 5:7'>5,7</a>; <a href='B:490 9:7'>9,7</a>; 14,61-62; 15,39; Mt <a href='B:470 4:3'>4,3</a>+; Lk <a href='B:490 1:35'>1,35</a>+. berri ona <a href='B:490 1:14'>1,14</a>; <a href='B:490 8:35'>8,35</a>; <a href='B:490 10:29'>10,29</a>; <a href='B:490 13:10'>13,10</a>; <a href='B:490 14:9'>14,9</a>; <a href='B:490 16:15'>16,15</a>; Erm <a href='B:520 1:1'>1,1</a>; <a href='B:520 16:25'>16,25</a>.


marker: ⓝ
text:
Begira… Ir <a href='B:20 23:20'>23,20</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a> (Mt <a href='B:470 11:10'>11,10</a>; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>; <a href='B:490 7:27'>7,27</a>).


marker: [2]
text:
<em>basamortua: </em>Judeako basamortua (ik. Mt <a href='B:470 3:1'>3,1</a> oh.). <em>Bihozberritzeko eta bataiatzeko hots egiten zuen: </em>H.h., <em>bihozberritzeko bataioa hots eginez.</em>


marker: ⓑ
text:
Joan Bataiatzailea Mt <a href='B:470 11:7-15'>11,7-15</a>. bihozberritu Mt <a href='B:470 3:2'>3,2</a>+. hots egin <a href='B:470 1:14'>1,14</a>.38-39; <a href='B:470 3:14'>3,14</a>; <a href='B:470 5:20'>5,20</a>; <a href='B:470 6:12'>6,12</a>; <a href='B:470 13:10'>13,10</a>; <a href='B:470 14:9'>14,9</a>; <a href='B:470 16:15'>16,15</a>; Mt <a href='B:470 4:17'>4,17</a>; Lk <a href='B:490 4:18-19'>4,18-19</a>; Eg <a href='B:510 8:5'>8,5</a>; <a href='B:510 9:20'>9,20</a>; Erm <a href='B:520 10:8'>10,8</a>.<a href='B:520 10:14-15'>14-15</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:23'>1,23</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:19'>1,19</a>. bekatuen barkamena <a href='B:540 2:1-11'>2,1-11</a>; 3,29; Is <a href='B:290 55:7'>55,7</a>; Sal <a href='B:230 25:18'>25,18</a>; <a href='B:230 32:1'>32,1</a>.<a href='B:230 32:5'>5</a>; Si <a href='B:280 2:11'>2,11</a>; Mt <a href='B:470 26:28'>26,28</a>; Lk <a href='B:490 3:3'>3,3</a>; Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>; Ef <a href='B:560 1:7'>1,7</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓕ
text:
urez, Espirituaz bataiatu Jn <a href='B:500 1:26'>1,26</a>.<a href='B:500 1:33'>33</a>; Eg <a href='B:510 1:5'>1,5</a>; <a href='B:510 11:16'>11,16</a>.


marker: ⓖ
text:
zerua urratu Mt <a href='B:470 3:16'>3,16</a>+. Espiritua jaitsi Is <a href='B:290 11:2'>11,2</a>; <a href='B:290 42:1'>42,1</a>; Jn <a href='B:500 1:32'>1,32</a>.


marker: ⓘ
text:
Berrogei Mt <a href='B:470 4:2'>4,2</a>+. Satanas 3,23.26; <a href='B:470 4:15'>4,15</a>; <a href='B:470 8:33'>8,33</a>; Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>; 1 Kro <a href='B:130 21:1'>21,1</a>; Lk <a href='B:490 10:18'>10,18</a>; <a href='B:490 22:3'>22,3</a>.<a href='B:490 22:31'>31</a>; Eg <a href='B:510 5:3'>5,3</a>; <a href='B:510 26:18'>26,18</a>; Erm <a href='B:520 16:20'>16,20</a>; Ap <a href='B:730 12:9'>12,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Joan kartzelan Mt <a href='B:470 4:12'>4,12</a>+. Jainkoaren berri ona <a href='B:470 1:1'>1,1</a>+; Erm <a href='B:520 1:1'>1,1</a>; <a href='B:520 15:16'>15,16</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:7'>11,7</a>.


marker: ⓚ
text:
Betea da garaia Dn <a href='B:340 12:4-9'>12,4-9</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:11'>10,11</a>; Ga <a href='B:550 4:4'>4,4</a>; Ef <a href='B:560 1:10'>1,10</a>; Heb <a href='B:650 1:2'>1,2</a>. Jainkoaren erregetza <a href='B:650 4:11'>4,11</a>.26.30; <a href='B:650 9:1'>9,1</a>.47; <a href='B:650 10:14-15'>10,14-15</a>.<a href='B:650 10:23-25'>23-25</a>; 12,34; 14,25; 15,43; Mt <a href='B:470 3:2'>3,2</a>+; Lk <a href='B:490 4:43'>4,43</a>+. Bihozberritzeko deia Mt <a href='B:470 4:17'>4,17</a>+.


marker: [3]
text:
<em>aintzira-bazterrean: </em>H.h., <em>itsasbazterrean; </em>ik. Mt <a href='B:470 4:13'>4,13</a> oh.


marker: [4]
text:
<em>sartu ziren: </em>Ohartu pluralez ari dela. Markosenean, Jesus, ia etengabe, ikasleez inguraturik agertuko zaigu nekaldia arte (ik. <a href='B:480 14:50'>14,50</a>). <em>larunbatean: </em>Markosek Jesusen egun beteko lanaren berri ematen digu, haren ekintza osoaren eredu gisa, Kafarnaumen sartzen denetik (<a href='B:480 1:21'>1,21</a>) ateratzen den arte (<a href='B:480 1:35'>1,35</a>).


marker: ⓜ
text:
larunbatez sinagogan 3,1-2; 6,2; Lk <a href='B:490 4:16'>4,16</a>; <a href='B:490 6:6'>6,6</a>; <a href='B:490 13:10'>13,10</a>.


marker: ⓝ
text:
jendea txunditurik 1,27; 2,12; 5,42; 6,2.51-52; 7,37; 10,26; 11,18; Mt <a href='B:470 7:28-29'>7,28-29</a>. Jesusen nagusitasuna 1,27; <a href='B:470 2:10'>2,10</a>; <a href='B:470 11:28-33'>11,28-33</a>; Mt <a href='B:470 7:29'>7,29</a>; Jn <a href='B:500 7:46'>7,46</a>.


marker: [5]
text:
<em>espiritu gaizto: </em>H.h., <em>espiritu lohi/kutsatu. </em>Ebanjelioetan maiz agertzen da esakune hau; <em>kutsatu </em>deitzen zaio espirituari Jainkoaren santutasunaren kontrakoa delako. Espiritu edo deabru gaiztoek gizakia beren menpe har dezakete, zenbait gaitz eta eritasun sortuz.


marker: ⓐ
text:
Zer duk gurekin Mt <a href='B:470 8:29'>8,29</a>+. Jainkoaren Santua <a href='B:470 1:10-11'>1,10-11</a>; Lb <a href='B:30 11:44-45'>11,44-45</a>; <a href='B:30 19:2'>19,2</a>; Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>; Lk <a href='B:490 1:35'>1,35</a>; Jn <a href='B:500 6:69'>6,69</a>; Eg <a href='B:510 3:14'>3,14</a>; <a href='B:510 4:27'>4,27</a>.<a href='B:510 4:30'>30</a>; Ap <a href='B:730 3:7'>3,7</a>.


marker: ⓓ
text:
gaixoak eramaten dizkiote 6,56; Mt <a href='B:470 4:24'>4,24</a>. deabrudunak 1,34; <a href='B:470 3:10-11'>3,10-11</a>; <a href='B:470 5:2'>5,2</a>; <a href='B:470 7:26'>7,26</a>; <a href='B:470 9:17-18'>9,17-18</a>; Mt <a href='B:470 8:16'>8,16</a>; Lk <a href='B:490 6:18'>6,18</a>; Eg <a href='B:510 5:16'>5,16</a>; <a href='B:510 8:7'>8,7</a>.


marker: [6]
text:
<em>atera bainaiz: </em>Kafarnaumdik, noski; baina beste zentzu sakonago bat ere izan dezake, hau da, <em>Aitarengandik atera naiz.</em>


marker: ⓖ
text:
Galilean barrena ibili 6,6; 9,30; Mt <a href='B:470 9:35'>9,35</a>; Lk <a href='B:490 23:5'>23,5</a>; Jn <a href='B:500 7:1'>7,1</a>.


marker: ⓗ
text:
Errukiturik 8,2; 9,22; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>+; <a href='B:470 20:34'>20,34</a>; Lk <a href='B:490 7:13'>7,13</a>; Jn <a href='B:500 11:33'>11,33</a>.


marker: [7]
text:
<em>ezaugarri izan dezaten: </em>Apaizari zegokion legena sendatua zegoela egiaztatzea, baita berriro gizartean bizitzeko baimena gaixoari ematea ere (ik. Lb <a href='B:30 14:1-8'>14,1-8</a>).


marker: ⓘ
text:
Ez esan inori 1,34+. azaldu apaizarengana Lk <a href='B:490 17:14'>17,14</a>. Moisesek agindutakoa Lb <a href='B:30 14:1-32'>14,1-32</a>.


marker: [1]
text:
<em>etxe gaina: </em>Palestinako etxeek ez zuten oin bat besterik, gaina zurezkoa eta lur sakatuzkoa zutelarik.


marker: ⓚ
text:
sendatzeko sinesmena 5,34.36; 6,5-6; 9,23; 10,52; Mt <a href='B:470 9:22'>9,22</a>+; Lk <a href='B:490 7:50'>7,50</a>; <a href='B:490 17:19'>17,19</a>. bekatuen barkamena <a href='B:490 1:4'>1,4</a>+; Lk <a href='B:490 7:48'>7,48</a>.


marker: ⓛ
text:
Biraoka ari duk Mt <a href='B:470 9:3'>9,3</a>+. Jainkoak berak baizik Is <a href='B:290 1:18'>1,18</a>; <a href='B:290 43:25'>43,25</a>; Sal <a href='B:230 103:3'>103,3</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓜ
text:
Gizonaren Semea 2,28; 8,31-38; 9,9.12.31; 10,33.45; 13,26; 14,21.41.62; Mt <a href='B:470 8:20'>8,20</a>+; Lk <a href='B:490 5:24'>5,24</a>+. bekatuak barkatzeko ahalmena Mt <a href='B:470 9:6'>9,6</a>+.


marker: ⓐ
text:
Jendea Jesusengana 1,32-33.45; 3,7-8; 4,1; 5,21; 6,31-34; 9,14-15; Mt <a href='B:470 4:25'>4,25</a>. Jesusek irakatsi <a href='B:470 1:21-22'>1,21-22</a>; <a href='B:470 4:1-2'>4,1-2</a>; <a href='B:470 6:2'>6,2</a>.<a href='B:470 6:6'>6</a>.<a href='B:470 6:34'>34</a>; <a href='B:470 10:1'>10,1</a>; <a href='B:470 12:14'>12,14</a>; 14,49.


marker: [3]
text:
<em>zerga: </em>Merkantziekiko zergak, alegia, herrialde nahiz hiri batean sartzen eta ateratzen ziren merkantziei ezarriak. Galilea eta Trakonitide arteko muga zen Kafarnaum, hain zuzen. Zerga hauen kobratzea pertsona partikularrei uzten zitzaien errentan, zerga-biltzaile nagusiei alegia; hauek, berriz, horretarako beren laguntzaileak hautatzen zituzten; laguntzaile horietakoak ditugu ebanjelioko zergalariak.


marker: [4]
text:
<em>zergalariak: </em>Zergak biltzeko kargua zuten juduak, besteren menpekoak beraiek ere. Guztiz arbuiatuak ziren eta ageriko bekataritzat ematen zituzten; beren karguaz baliaturik, abusu handiak egiten zituztela eta erromatar okupatzailearekin loturik zeudela leporatzen zieten; horregatik, judu-lege-betetzaileak oro haiengandik urrun ibiltzen ziren.


marker: [5]
text:
<em>barau-eguna: </em>Jesusen garaian, zenbait egunetan derrigorrezkoa zen baraua, Barkamen Egunean bereziki (ik. Lb <a href='B:30 23:27-32'>23,27-32</a>). Joanen ikasleek eta fariseuek, debozioz, askoz ere sarriago egin ohi zuten barau, baina bazen hor harrokeriarako arriskua (ik. Lk <a href='B:490 18:12'>18,12</a>).


marker: [7]
text:
<em>larunbatez zilegi ez dena: </em>Ikasleak egiten ari zirena, larunbatez debekaturiko lantzat ematen zen fariseuen kasuistikan.


marker: ⓖ
text:
zilegi ez dena Ir <a href='B:20 20:10'>20,10</a>; <a href='B:20 34:21'>34,21</a>; Dt <a href='B:50 5:14'>5,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Herodesen alderdikoak: </em>Galilean K.a. 4tik K.o. 39ra agintari izandako Herodes Antipasen aldekoak. 12,13an fariseuekin elkarturik aurkituko ditugu berriro.


marker: [2]
text:
<em>Idumea: </em>Judeatik hegoaldera zegoen jentil-herrialdea. <em>Tiro eta Sidon: </em>Feniziako hiriak, Mediterraneo itsasertzean.


marker: [3]
text:
<em>izendatu zituen: </em>Eskuizkribu batzuek <em>eta apostolu izena eman zien </em>erantsi diote, Lk 6,13tik hartuz.


marker: ⓑ
text:
Hamabiak 6,7; 9,35; 10,32; 11,11; 14,10.17; Mt <a href='B:470 10:2'>10,2</a>+. hots egin <a href='B:470 1:4'>1,4</a>+. bidali Mt <a href='B:470 10:5'>10,5</a>+.


marker: ⓒ
text:
deabruak botatzeko ahalmena 1,39; 6,7.13; 7,26; 9,38; 16,17; Mt <a href='B:470 10:1'>10,1</a>; Lk <a href='B:490 9:1'>9,1</a>; <a href='B:490 10:19'>10,19</a>.


marker: ⓓ
text:
Hamabien zerrenda Mt <a href='B:470 10:2'>10,2</a>+. Pedro Mt <a href='B:470 16:18'>16,18</a>; Jn <a href='B:500 1:42'>1,42</a>.


marker: [6]
text:
<em>Iskariote: </em>Ez dakigu ziur izengoiti honen esanahia. Jn 6,17an eta 13,26an Judasen aitari ematen zaio izen hau.


marker: ⓖ
text:
Jesus deabruak hartua Mt <a href='B:470 9:34'>9,34</a>; <a href='B:470 10:25'>10,25</a>; <a href='B:470 12:24'>12,24</a>; Jn <a href='B:500 7:20'>7,20</a>; <a href='B:500 8:48-52'>8,48-52</a>. Beeltzebul Mt <a href='B:470 10:25'>10,25</a>+. Deabruen buruzagi Mt <a href='B:470 9:34'>9,34</a>+.


marker: ⓑ
text:
Hamabiak 3,14+. ikasleek bakarrean galde 4,34; 7,17; 9,28; 10,10; 13,3; Mt <a href='B:470 13:36'>13,36</a>; <a href='B:470 15:15'>15,15</a>.


marker: [1]
text:
<em>ez dira… barkatzen: </em>H.h., <em>ez daitezen bihozberri eta barkatuak izan. </em>Emandako itzulpena, Markosen aipamenaren azpian dagoen arameerazko esaldia kontuan harturik eman da.


marker: ⓓ
text:
ikusten… Is <a href='B:290 6:9-10'>6,9-10</a> (Jn <a href='B:500 12:40'>12,40</a>; Eg <a href='B:510 28:26-27'>28,26-27</a>).


marker: [2]
text:
<em>ereilearen parabola argitu: </em>Jainkoaren hitza entzuten duena lurrarekin konparatzen da: <em>«bide-bazterra» bezala…; </em>izan ere, parabolaren azalpena bere osoan harturik, hau uste dugu: entzulea lurrarekin konparatzen dela, eta hitza haziarekin; hala ere, badirudi zenbaitetan jatorrizko testuak entzuleak haziarekin konparatzen dituela.


marker: ⓗ
text:
ardurak, diru-gosea 10,23; Lk <a href='B:490 12:15-21'>12,15-21</a>.<a href='B:490 12:29-31'>29-31</a>; <a href='B:490 17:26-30'>17,26-30</a>.


marker: [3]
text:
<em>Zuek zein neurritan… gehiago ere bai: </em>H.h., <em>Zuek erabiltzen duzuen neurriaz neurtuko zaituztete, eta are gehiago (emango zaizue).</em>


marker: ⓐ
text:
Ik. Ez <a href='B:330 17:23'>17,23</a>; <a href='B:330 31:6'>31,6</a>; Dn <a href='B:340 4:9'>4,9</a>.<a href='B:340 4:18'>18</a>.


marker: ⓑ
text:
Nor ote dugu hau 1,27+. aintzirak ere esana egin Sal <a href='B:230 89:10'>89,10</a>; <a href='B:230 93:3-4'>93,3-4</a>; <a href='B:230 107:23-31'>107,23-31</a>.


marker: [1]
text:
<em>Gerasa: </em>Genesaret aintziraren hego-ekialdera zegoen jentil-herrialdea. Izan ere, pentsaezina zen judu-lurraldean txerririk izatea, abere kutsatua baitzen (ik. Lb <a href='B:30 11:7'>11,7</a>).


marker: ⓒ
text:
Zer duzu nirekin Mt <a href='B:470 8:29'>8,29</a>+. Jainkoaren Semea <a href='B:470 1:1'>1,1</a>+. Ik. <a href='B:470 1:24'>1,24</a>; <a href='B:470 3:11'>3,11</a>. goi-goiko Jainkoaren Semea Lk <a href='B:490 1:32'>1,32</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Dekapolis: </em>Genesaret aintziratik hego eta ekialdera zeuden hamar hiri. Bazuten nolabaiteko autonomia politikoa.


marker: ⓗ
text:
Jantzia bederen ukitu 3,10; 6,56; Lk <a href='B:490 6:19'>6,19</a>; Eg <a href='B:510 5:15'>5,15</a>; <a href='B:510 19:11-12'>19,11-12</a>.


marker: ⓙ
text:
sendatzeko sinesmena 2,5+. zoaz bakean 1 Sm <a href='B:90 1:17'>1,17</a>; <a href='B:90 20:42'>20,42</a>; 2 Sm <a href='B:100 15:9'>15,9</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:19'>5,19</a>; Lk <a href='B:490 7:50'>7,50</a>; <a href='B:490 8:48'>8,48</a>; Eg <a href='B:510 16:36'>16,36</a>; St <a href='B:660 2:16'>2,16</a>.


marker: [4]
text:
<em>Talitha kum: </em>Arameerazko hitzak dira. Arameera zen Jesusen garaian juduen hizkuntza. Maite du Markosek Jesusen zenbait hitz bere ama-hizkuntzan ematea (ik. <a href='B:480 3:17'>3,17</a>; <a href='B:480 7:11'>7,11</a>.<a href='B:480 7:34'>34</a>; <a href='B:480 14:36'>14,36</a>; <a href='B:480 15:22'>15,22</a>.<a href='B:480 15:34'>34</a>).


marker: ⓑ
text:
jendea harriturik 1,22+. jakinduria hori Jn <a href='B:500 7:15'>7,15</a>. mirariak egiteko ahalmena <a href='B:500 6:14'>6,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>ezin zuten sinetsi harengan: </em>H.h., <em>eskandalizaturik zeuden harekin. Eskandalu </em>hitzak, erorarazten duen zerbait, oztopo bat, adierazten du. Ebanjelioetan, eskandaluak Jesusenganako sinesmenarekin du, ia beti, zerikusia.


marker: ⓒ
text:
ama eta senideak Mt <a href='B:470 12:46'>12,46</a>+. ezin zuten sinetsi <a href='B:470 4:17'>4,17</a>; 9,42-47; <a href='B:470 14:27'>14,27</a>.<a href='B:470 14:29'>29</a>; Mt <a href='B:470 5:29'>5,29</a>+.


marker: ⓖ
text:
Hamabiak 3,14+. binaka 11,1; 14,13; Lk <a href='B:490 10:1'>10,1</a>; Eg <a href='B:510 8:14'>8,14</a>; <a href='B:510 9:38'>9,38</a>; <a href='B:510 15:27'>15,27</a>; <a href='B:510 19:22'>19,22</a>. Ik. Dt <a href='B:50 19:15'>19,15</a>. espiritu gaiztoak botatzeko ahalmena <a href='B:50 3:15'>3,15</a>+.


marker: [3]
text:
<em>astindu oinetako hautsa: </em>Irudizko egintza, harremanak haustea adierazten zuena (ik. Eg <a href='B:510 13:51'>13,51</a>). <em>beraien kontrako seinaletzat: </em>Aipaturiko keinuaren bidez, mezuari bizkar eman diotenengandik bereizi egiten direla adieraziko dute berri onaren zabaltzaileek.


marker: ⓗ
text:
onartzen ez bazaituztete Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>. astindu oinetako hautsa Lk <a href='B:490 10:11'>10,11</a>; Eg <a href='B:510 13:51'>13,51</a>.


marker: [4]
text:
<em>Herodes: </em>Herodes Antipas, Herodes Handiaren semea. K.a. 4tik K.o. 39ra izan zen agintari Galilean.


marker: ⓛ
text:
Elias 9,4.12-13; 15,35-36; Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+. Jesus profetatzat emana Mt <a href='B:470 16:14'>16,14</a>+.


marker: [5]
text:
<em>Felipe: </em>Herodes Felipe, Herodes Antipasen anaiordekoa, Erroman bizi zena. Ez da nahastu behar beste Herodes Felipe batekin, Genesaret aintziraren ipar-ekialdeko lurraldean agintari zenarekin; Antipasen anaiordeko zen hau ere eta Zesarean bizi zen (ik. <a href='B:480 8:27'>8,27</a>).


marker: ⓑ
text:
Errukitu egin zitzaien Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>+. artzain gabeko ardiak Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>+. Jesusek irakatsi <a href='B:470 2:13'>2,13</a>+.


marker: [7]
text:
<em>goiz aldera: </em>H.h., <em>laugarren gaualdian, </em>hau da, goizeko hiruretatik seiak bitartean.


marker: ⓘ
text:
Neu naiz Ir <a href='B:20 3:14'>3,14</a>; Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Is <a href='B:290 41:4'>41,4</a>; <a href='B:290 43:10'>43,10</a>.<a href='B:290 43:13'>13</a>. Ik. Jn <a href='B:500 8:24'>8,24</a>.<a href='B:500 8:28'>28</a>.<a href='B:500 8:58'>58</a>.


marker: [1]
text:
<em>eskuen garbikuntza: </em>Ez da txukuntasun-arazoa, erlijio-betebehar batena baizik. <em>Kutsatu </em>erabili dugu legezko lohitasuna adierazteko, hau zikin material hutsa baino gehiago baita.


marker: ⓜ
text:
eskuen garbikuntza egin gabe Lk <a href='B:490 11:38'>11,38</a>. Ik. Ir <a href='B:20 30:18-21'>30,18-21</a>.


marker: [3]
text:
<em>zaharren ohitura: </em>Hots, Moisesen legea zehazten zuten arau eta ohituren bilduma; lege-maisuek eta fariseuek irakatsi ohi zituzten, eta ondorengoei ematen.


marker: ⓒ
text:
Ohoratu aita-amak Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>+; Dt <a href='B:50 5:16'>5,16</a>; Mt <a href='B:470 15:4'>15,4</a>+. Aita… Ir <a href='B:20 21:17'>21,17</a>+; Lb <a href='B:30 20:9'>20,9</a>.


marker: [5]
text:
Zenbait eskuizkribuk 16. tx.a ezartzen dute. Honela dio: <em>Inork ulertu ahal badu, uler beza </em>(ik. <a href='B:480 4:23'>4,23</a>).


marker: ⓕ
text:
janari guztiak garbiak Eg <a href='B:510 10:9-29'>10,9-29</a>; <a href='B:510 11:5-12'>11,5-12</a>; Ga <a href='B:550 2:12'>2,12</a>; Tt <a href='B:630 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓐ
text:
seinale eske Mt <a href='B:470 12:38'>12,38</a>+. Jesus nola harrapatuko <a href='B:470 10:2'>10,2</a>; <a href='B:470 12:13'>12,13</a>.<a href='B:470 12:15'>15</a>; Mt <a href='B:470 16:1'>16,1</a>+.


marker: ⓑ
text:
gizaldi hau 13,30; Mt <a href='B:470 11:16'>11,16</a>; Lk <a href='B:490 7:31'>7,31</a>; <a href='B:490 11:29-32'>11,29-32</a>.<a href='B:490 11:50-51'>50-51</a>; <a href='B:490 17:25'>17,25</a>; Heb <a href='B:650 3:10'>3,10</a>. Ik. Mt <a href='B:470 12:39'>12,39</a>+.


marker: [2]
text:
<em>legamia: </em>Kutsadura- eta usteldura-sortzaile irizten zitzaion legamiari (ik. 1 Ko <a href='B:530 5:6-8'>5,6-8</a>; Ga <a href='B:550 5:9'>5,9</a>); lege-maisuentzat giza joera gaiztoen irudi zen. Badirudi, hemen Jesusenganako gogo gaiztoa adierazten duela, fariseuen nahiz Herodesen aldetik.


marker: [4]
text:
<em>Feliperen Zesarea: </em>Herodes Felipek (ik. <a href='B:480 6:17'>6,17</a> oh.) Augusto enperadorearen ohoretan Palestinako iparraldean eraikitako hiria.


marker: ⓜ
text:
Gizonaren Semeak sufritu egin behar 9,12.30-32; 10,32-34; Mt <a href='B:470 17:12'>17,12</a>; Lk <a href='B:490 17:25'>17,25</a>; <a href='B:490 24:7'>24,7</a>.<a href='B:490 24:26'>26</a>.<a href='B:490 24:46'>46</a>; Eg <a href='B:510 17:3'>17,3</a>. Gizonaren Semea <a href='B:510 2:10'>2,10</a>+.


marker: ⓐ
text:
gurutzea hartu Mt <a href='B:470 10:38'>10,38</a>; Lk <a href='B:490 14:27'>14,27</a>. Jesusi jarraitu <a href='B:490 1:17'>1,17</a>+.


marker: [5]
text:
<em>desleial: </em>H.h., <em>adulteriogile. </em>I.Z.ean Jainkoaren eta herriaren arteko harremanak ezkontza-irudiz adierazten dira. Horregatik, herriaren desleialtasunari <em>adulterioa </em>esaten zaio.


marker: ⓒ
text:
lotsatzen bada Mt <a href='B:470 10:33'>10,33</a>+. Gizonaren Semea aintzazko etorrera <a href='B:470 13:26-27'>13,26-27</a>; Mt <a href='B:470 16:27'>16,27</a>; <a href='B:470 19:28'>19,28</a>; <a href='B:470 25:31'>25,31</a>.


marker: ⓕ
text:
distiratsu, zuri-zuri Mt <a href='B:470 28:3'>28,3</a>; Ap <a href='B:730 1:14'>1,14</a>; <a href='B:730 4:4'>4,4</a>.


marker: ⓖ
text:
Elias 1 Erg <a href='B:110 19:9-14'>19,9-14</a>; Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+. Moises Ir <a href='B:20 19:1'>19</a>; <a href='B:20 33:18-34:9'>33,18—34,9</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:7-11'>3,7-11</a>.


marker: ⓗ
text:
Seme maitea 1,11+. Entzun berari Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>; Eg <a href='B:510 3:22'>3,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Eliasek etorri: </em>Jesusen garaiko juduek Elias Mesiasen aitzindari bezala etorriko zen ustea zuten, Ml 3,23aren arabera.


marker: [2]
text:
<em>Elias etorri da: </em>Joan Bataiatzaileagan etorri da Elias (ik. Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>), baina ez zuten aintzat hartu haren misioa.


marker: [4]
text:
<em>otoitza: </em>Eskuizkribu askok <em>eta baraua </em>eransten dute (ik. Mt <a href='B:470 17:21'>17,21</a>).


marker: ⓕ
text:
onartzen duena Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>.


marker: [5]
text:
<em>Sinesten duten: </em>Eskuizkribu askok <em>Niregan </em>eransten dute. <em>sinesmena galbidean jartzen: </em>H.h., <em>eskandalizatzen; </em>ik. <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: [6]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenetako batzuetan falta dira tx. hauek. 48. tx.aren errepikapena dira: <em>han ez da barruko harra hiltzen, ez eta sua itzaltzen.</em>


marker: [7]
text:
<em>Suaz… denak: </em>Esaldi ulergaitza; badirudi, fededunak frogaldiaren bidez garbi egiten eta horrela Jainkoarentzat opari atsegin bihurtzen dituen (ik. Lb <a href='B:30 2:13'>2,13</a> oh.) sua adierazten dela (gatzak badu bertute garbigarririk; horregatik, Biblian, <em>garbitu </em>esateko <em>gazitu </em>esaten da). Hortik doa zenbait eskuizkributan ageri den eranskin hau: <em>eta oparigai oro gatzetan gazituko da.</em>


marker: [8]
text:
<em>ona da gatza: </em>Gatz hau zerbitzurako prestasuna da, Jesusen esaera hauen guztien buru gisa dagoen 9,35eko printzipioaren arabera.


marker: ⓐ
text:
horregatik… Has <a href='B:10 2:24'>2,24</a> (1 Ko <a href='B:530 6:16'>6,16</a>; Ef <a href='B:560 5:31'>5,31</a>).


marker: ⓒ
text:
adulterioa egin Mt <a href='B:470 5:32'>5,32</a>; Lk <a href='B:490 16:18'>16,18</a>; 1 Ko <a href='B:530 7:10-11'>7,10-11</a>.


marker: ⓓ
text:
haur batek bezala Mt <a href='B:470 18:3'>18,3</a>. erreinuan sartu 9,47; <a href='B:470 10:23-25'>10,23-25</a>; Mt <a href='B:470 5:20'>5,20</a>+.


marker: ⓕ
text:
Ez hil… Ir <a href='B:20 20:12-16'>20,12-16</a>; Dt <a href='B:50 5:16-20'>5,16-20</a> (Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>).


marker: ⓖ
text:
saldu eta behartsuei eman Mt <a href='B:470 19:21'>19,21</a>+. aberastasuna zeruan Mt <a href='B:470 6:20'>6,20</a>+. jarraitu niri <a href='B:470 1:17'>1,17</a>+.


marker: [3]
text:
<em>erreinuan sartzea: </em>Eskuizkribu batzuek hau erantsi dute: <em>beren ustea aberastasunetan dutenentzat, </em>honela esaldia testuinguruari lotuz.


marker: [4]
text:
<em>edari samin: </em>H.h., <em>kopa/edalontzi. Kopak </em>Jainkoak norbaiti izendatzen dion zoria (maiz sufrimenduzkoa) adierazten du, hemen Jesusen nekaldia. <em>nik murgildu behar dudan uretan murgiltzeko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>nik hartu behar dudan bataioan bataiatuak izateko. </em>Grekozko <em>baptisma/baptizo </em>hitzek (hortik datoz <em>bataio/bataiatu</em>) <em>uretan murgiltzea </em>esan nahi dute. <em>Uretan murgiltzea, edari samina edatea </em>bezala, probaldiko sufrimenduaren —heriotzaren bereziki— irudi da.


marker: ⓝ
text:
edari samin 14,36; Mt <a href='B:470 20:22'>20,22</a>+. uretan murgildu Lk <a href='B:490 12:50'>12,50</a>+.


marker: ⓑ
text:
Gizonaren Semearen zerbitzua Mt <a href='B:470 20:28'>20,28</a>+. guztien alde ordainsari <a href='B:470 14:24'>14,24</a>+; Mt <a href='B:470 20:28'>20,28</a>+.


marker: [5]
text:
<em>Jauna: </em>Jatorrizkoan, <em>Rabbuni. </em>Arameerazko hitz hau begirunezko deitura da; Mateok eta Lukasek <em>Jauna </em>dakarte toki berean.


marker: [2]
text:
<em>Hosanna: </em>Hebreerazko hitz honek, jatorriz, <em>salba gaitzazu </em>esan nahi du. Baina Jesusen garaian goraipamen-oihu, gure <em>Gora!</em>-ren antzeko, bihurtua zegoen.


marker: [4]
text:
<em>salerosketan: </em>Saltzaileek tenpluko oparietarako abereak eskaini ohi zituzten, eta diru-trukatzaileek kanpoko dirua juduen diruagatik aldatu ohi zuten, diru hau bakarrik baitzen zilegi tenpluko zerga ordaintzeko.


marker: ⓙ
text:
Jesus nola hilko Mt <a href='B:470 12:14'>12,14</a>+. beldur ziren Mt <a href='B:470 14:5'>14,5</a>+.


marker: ⓛ
text:
Izan sinesmen 9,23; Mt <a href='B:470 17:20'>17,20</a>; Lk <a href='B:490 17:6'>17,6</a>. Ik. <a href='B:490 2:5'>2,5</a>+. mendia tokiz aldatu Mt <a href='B:470 17:20'>17,20</a>+; 1 Ko <a href='B:530 13:2'>13,2</a>.


marker: ⓝ
text:
barkatu, Aitak barkatzeko Mt <a href='B:470 6:14-15'>6,14-15</a>; <a href='B:470 18:35'>18,35</a>; Ef <a href='B:560 4:32'>4,32</a>; Kol <a href='B:580 3:13'>3,13</a>.


marker: [5]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenetako batzuetan falta da tx. hau. Honela dio: <em>Zuek barkatzen ez baduzue, zuei ere ez dizkizue barkatuko zeuen hutsegiteak zeruko Aitak </em>(ik. Mt <a href='B:470 6:15'>6,15</a>).


marker: [6]
text:
<em>galdezka: </em>Agintarien galdera, zuzenean behintzat, Jesusek tenpluan eginari dagokio (ik. <a href='B:480 11:15-18'>11,15-18</a>).


marker: ⓒ
text:
jendearen beldur 12,12; 14,2; Mt <a href='B:470 14:5'>14,5</a>+. Joan profeta Mt <a href='B:470 14:5'>14,5</a>+.


marker: [2]
text:
<em>zerga: </em>Zuzeneko zergak, alegia; denak zeuden hura ordaintzera behartuak, bakoitza bere ondasunen arabera. Erromarekiko mendetasunaren ezaugarririk lotsagarrienetakoa zen.


marker: ⓑ
text:
Jainkoa bakarra Dt <a href='B:50 6:4'>6,4</a>. ez da besterik Dt <a href='B:50 4:35'>4,35</a>; Is <a href='B:290 45:21'>45,21</a>.


marker: ⓒ
text:
Bera… Dt <a href='B:50 6:5'>6,5</a>; Jos <a href='B:60 22:5'>22,5</a>; Lk <a href='B:490 10:27'>10,27</a>. eta lagun hurkoa… Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; Ga <a href='B:550 5:14'>5,14</a>; St <a href='B:660 2:8'>2,8</a>. erre-opari eta sakrifizioak baino hobea 1 Sm <a href='B:90 15:22'>15,22</a>; Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>; Sal <a href='B:230 40:7-9'>40,7-9</a>.


marker: ⓓ
text:
Jainkoaren erreinua 1,15+. ez zen inor ausartzen Mt <a href='B:470 22:46'>22,46</a>; Lk <a href='B:490 20:40'>20,40</a>.


marker: ⓚ
text:
nazioa nazioaren kontra Is <a href='B:290 19:2'>19,2</a>; 2 Kro <a href='B:140 15:6-7'>15,6-7</a>. erdiminen hasiera Mt <a href='B:470 24:8'>24,8</a>+.


marker: ⓛ
text:
eramango zaituztete Mt <a href='B:470 10:17-23'>10,17-23</a>. aitorpen egingo duzue Mt <a href='B:470 10:18'>10,18</a>; <a href='B:470 24:14'>24,14</a>.


marker: ⓝ
text:
ez egon kezkatan Mt <a href='B:470 10:19-20'>10,19-20</a>; Lk <a href='B:490 12:11-12'>12,11-12</a>.


marker: ⓐ
text:
elkarren gorrotoa Mi <a href='B:400 7:6'>7,6</a>; Mt <a href='B:470 10:21'>10,21</a>.<a href='B:470 10:35-36'>35-36</a>.


marker: ⓑ
text:
Mundu guztiak gorroto Mt <a href='B:470 10:22'>10,22</a>; Jn <a href='B:500 15:18-21'>15,18-21</a>; <a href='B:500 16:2'>16,2</a>. irauten duena Mt <a href='B:470 10:22'>10,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Profanatzaile higuingarria: </em>H.h., <em>Hondamendiaren higuingarritasuna. </em>Hitz hauek Daniel profetak aipatzen duen <em>izugarrizko idolo higuingarria </em>dakarte gogora (ik. Dn <a href='B:340 9:27'>9,27</a>); han, atzerritarrek Jerusalemgo tenpluan egina zuten profanazioa adierazten dute. Markosek, aldiz, pertsona bati aplikatzen dizkio hitz horiek. Nori buruz ari da? Ilun uzten du apropos, datorren larrialdi horren giroa azaldu nahi baitu bakarrik.


marker: ⓖ
text:
gezurrezko mesiasak Mt <a href='B:470 24:24'>24,24</a>+. sasiprofetak Mt <a href='B:470 7:15'>7,15</a>+. mirari eta egintzak Mt <a href='B:470 24:24'>24,24</a>+.


marker: ⓑ
text:
Pazko-jaia Ir <a href='B:20 12:1-20'>12,1-20</a>; Dt <a href='B:50 16:1-8'>16,1-8</a>. Legamia gabeko Ogien Jaia Mt <a href='B:470 26:17'>26,17</a>+. Jesus hiltzeko asmoa Mt <a href='B:470 12:14'>12,14</a>+.


marker: [1]
text:
<em>nardo: </em>Indiatik ekarritako landarea; haren zuztar eta loreez guztiz lurrin garesti eta estimatua egin ohi zen.


marker: [3]
text:
<em>igurtzi du hilobirako: </em>Gainera datorkion heriotzaren harian jartzen du Jesusek emakumearen egintza. Juduen hilekiko usadioetarik bat zen gantzudura; ukenduak eta lurrinak erabiltzen zituzten horretarako.


marker: ⓔ
text:
Jesus eskuetara eman, emana izan 9,31; 10,33; 14,41.43-46; 15,1.15; Mt <a href='B:470 26:2'>26,2</a>+.


marker: ⓖ
text:
nirekin jaten ari den batek Sal <a href='B:230 41:10'>41,10</a>; Jn <a href='B:500 13:18'>13,18</a>.


marker: [4]
text:
<em>Hau nire odola da, Jainkoarekiko ituna berrituko duena: </em>H.h., <em>Hau itunaren nire odola da.</em>


marker: [5]
text:
<em>Gorazarreak kantatu ondoren: </em>113—118 Salmoak, alegia. Pazko-afalondoan kantatu ohi ziren eskerrak emateko.


marker: [6]
text:
<em>Zuen sinesmenak huts egingo du: </em>H.h., <em>Denok eskandalizatuko zarete; </em>ik. <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓛ
text:
sinesmenak huts egin 6,3+. Joko… Za <a href='B:450 13:7'>13,7</a>. Ik. 14,50; Jn <a href='B:500 16:32'>16,32</a>.


marker: [7]
text:
<em>Abba: </em>Arameerazko hitza. <em>edari samin: </em>H.h., <em>kopa/edalontzi; </em>ik. <a href='B:480 10:38'>10,38</a> oh.


marker: ⓓ
text:
Abba Erm <a href='B:520 8:15'>8,15</a>; Ga <a href='B:550 4:6'>4,6</a>. edari samin hau 10,38+. zure nahia Mt <a href='B:470 6:10'>6,10</a>+; Jn <a href='B:500 12:27-28'>12,27-28</a>; Flp <a href='B:570 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓘ
text:
Egunero tenpluan Lk <a href='B:490 19:47'>19,47</a>; <a href='B:490 21:37'>21,37</a>; Jn <a href='B:500 18:20'>18,20</a>. hala behar du <a href='B:500 8:31'>8,31</a>+; Lk <a href='B:490 24:7'>24,7</a>.<a href='B:490 24:26'>26</a>.<a href='B:490 24:46'>46</a>.


marker: [9]
text:
<em>Biltzar Nagusi: </em>Jatorrizkoan, <em>Sanedrin; </em>ik. Mt <a href='B:470 26:59'>26,59</a> oh.


marker: ⓚ
text:
gezurrezko testigantzak Sal <a href='B:230 27:12'>27,12</a>; <a href='B:230 35:11'>35,11</a>; Eg <a href='B:510 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓛ
text:
santutegi hau desegingo dut 13,2; 15,29.38; Jn <a href='B:500 2:19'>2,19</a>; Eg <a href='B:510 6:14'>6,14</a>. giza eskuz egin gabea Eg <a href='B:510 7:48-50'>7,48-50</a>; <a href='B:510 17:24'>17,24</a>.


marker: ⓜ
text:
Jesus isilik 15,4-5; Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>; Eg <a href='B:510 8:32'>8,32</a>. Mesias <a href='B:510 1:1'>1,1</a>+. Jainkoaren Seme <a href='B:510 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓝ
text:
Gizonaren… 13,26+; Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>. Gizonaren Semea Mt <a href='B:470 8:20'>8,20</a>+.


marker: [11]
text:
<em>biraoa: </em>Jesusek Jainkoaren maila hartzen du beretzat, eta Jainkoaren eskubideak bereganatzen dituelako salatzen dute.


marker: ⓑ
text:
biraoa Mt <a href='B:470 9:3'>9,3</a>+. Heriotza merezi du Lb <a href='B:30 24:16'>24,16</a>; Jn <a href='B:500 19:7'>19,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>zigorkarazi ondoren: </em>Zigorkatzea erromatarrek esklaboei eta Erromako hiritar ez zirenei, heriotzara kondenatu eta gero, ezarri ohi zieten oinazea zen; metalezko puntadun hedez egindako zartailu batez ematen zuten.


marker: ⓚ
text:
isekak 10,34; 15,29-32; Lk <a href='B:490 23:11'>23,11</a>. Ik. Sal <a href='B:230 22:8'>22,8</a>; <a href='B:230 44:14'>44,14</a>.


marker: [3]
text:
<em>eramatera: </em>Kondenatuak berak eraman behar izaten zuen gurutzea, edo zeharkako egurra bederen, urkamendiraino.


marker: [4]
text:
<em>Mirraz nahasiriko ardoa: </em>Juduek ohitura zutenez, oinaztatuei ematen zitzaien edari loarazlea.


marker: [5]
text:
Eskuizkriburik hoberen eta zaharrenek ez dakarte tx. hau. Honela dio: <em>Honela bete zen Liburu Santuak dioena: Bekatarien kidekotzat jo dute </em>(ik. Lk <a href='B:490 22:37'>22,37</a>).


marker: ⓓ
text:
Mesias 1,1+. Israelgo erregea Jn <a href='B:500 1:49'>1,49</a>; <a href='B:500 12:13'>12,13</a>. lapurrek ere irain Lk <a href='B:490 23:39-41'>23,39-41</a>.


marker: [8]
text:
<em>santutegiko oihala: </em>Oihal honek santutegiko <em>toki santu-santurako </em>sarrera estaltzen zuen, (ik. Ir <a href='B:20 26:33'>26,33</a>: <em>errezela </em>).


marker: [9]
text:
<em>larunbat-bezpera… egiteko eguna: </em>H.h., <em>Paraskebe baitzen, hau da, larunbat-bezpera. Paraskebe </em>hitzak <em>prestaketa </em>esan nahi du; larunbatean lan guztiak debekatuak zeudenez, bezperan gertatzen zen larunbaterako behar zen guztia.


marker: [10]
text:
<em>kontseilu: </em>Kontseilu hau segur aski <em>Biltzar Nagusia </em>(Sanedrina) da. Erromatarrak ez ziren justiziatuen hobiratzeaz arduratzen; baina juduen legeak eguzkia sartu aurretik hobiratu behar zirela agindua zeukan (ik. Dt <a href='B:50 21:22-23'>21,22-23</a>).


marker: ⓙ
text:
hilobian ezarri Dt <a href='B:50 21:22-23'>21,22-23</a>; Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; Eg <a href='B:510 13:39'>13,39</a>. hilobiko harria <a href='B:510 16:3-4'>16,3-4</a>; Mt <a href='B:470 28:2'>28,2</a>; Jn <a href='B:500 11:38-39'>11,38-39</a>.


marker: ⓝ
text:
Ez izutu 6,50; Mt <a href='B:470 17:7'>17,7</a>; Lk <a href='B:490 1:30'>1,30</a>; <a href='B:490 2:9-10'>2,9-10</a>; <a href='B:490 5:8-10'>5,8-10</a>; Jn <a href='B:500 6:20'>6,20</a>; Ap <a href='B:730 1:17-18'>1,17-18</a>. Piztua da Eg <a href='B:510 2:24'>2,24</a>; <a href='B:510 4:10'>4,10</a>; <a href='B:510 5:30'>5,30</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4-12'>15,4-12</a>.


marker: [3]
text:
<em>Eranskina: </em>Ebanjelioaren azken zati hau ez da Markosena; alabaina, nekez pentsa daiteke Markosek bere Ebanjelioa 16,8an bukatu zuenik. Agian, egiazko amaiera galdu egin zen, eta norbaitek, luzaro gabe, beste azken hau ezarri zion haren ordez.


marker: ⓒ
text:
Sinetsi eta bataiatu Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>; <a href='B:510 16:31-33'>16,31-33</a>. bataiatu Mt <a href='B:470 28:19'>28,19</a>+.


marker: ⓓ
text:
deabruak bota 3,15+; Eg <a href='B:510 8:7'>8,7</a>; <a href='B:510 16:18'>16,18</a>. hizkuntza berriz mintzatu Eg <a href='B:510 2:4'>2,4</a>.<a href='B:510 2:11'>11</a>; <a href='B:510 10:46'>10,46</a>.


marker: ⓔ
text:
sugeak eskuetan hartu Lk <a href='B:490 10:19'>10,19</a>; Eg <a href='B:510 28:3-6'>28,3-6</a>. eskuak ezarri Mt <a href='B:470 9:18'>9,18</a>+. sendatu egingo dira Eg <a href='B:510 4:30'>4,30</a>; <a href='B:510 5:16'>5,16</a>; St <a href='B:660 5:14-15'>5,14-15</a>.


marker: ⓕ
text:
igokundea Eg <a href='B:510 1:9-11'>1,9-11</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:16'>3,16</a>. Jainkoaren eskuinean eseri Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>. Ik. 12,36; Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a>+.


marker: [4]
text:
<em>mezua baietsiz: </em>Zenbait eskuizkribuk, amaiera luzearekin batera (<a href='B:480 16:9-20'>16,9-20</a>) edo beronen ordez, beste amaiera laburrago bat dakar: <em>Haiek </em>(emakumeek) <em>iragarri zitzaienaren berri eman zieten laburki Pedroren lagunei. Ondoren, Jesusek berak eraginda, ikasleek sortaldetik sartalderaino eraman zuten betiko salbamenaren mezu sakratu eta ustelezina.</em>


marker: ⓖ
text:
Ik. 16,15. Jauna bera ari zen Mt <a href='B:470 28:20'>28,20</a>+. mirarien bidez mezua baietsiz Eg <a href='B:510 4:30'>4,30</a>; <a href='B:510 14:3'>14,3</a>; <a href='B:510 19:11'>19,11</a>; Heb <a href='B:650 2:4'>2,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Herodes: </em>Ik. Mt <a href='B:470 2:1'>2,1</a> oh. <em> Judea: </em>Hemen, Lukasenean behin baino gehiagotan bezala (ik. <a href='B:490 4:44'>4,44</a>; <a href='B:490 6:17'>6,17</a>; 26,5), Judeak Palestina osoa adierazten du, Galilea barne. <em> Aaron: </em>Moisesen anaia, apaiz-familia guztien arbasotzat zeukaten. Apaizak 24 taldetan banatuak zeuden, tenpluko zerbitzua astebeteko txandatan egiten zutelarik (ik. <a href='B:470 1:8'>1,8</a>).


marker: ⓚ
text:
ama agorra Has <a href='B:10 11:30'>11,30</a>; <a href='B:10 18:11'>18,11</a>; <a href='B:10 25:21'>25,21</a>; Ep <a href='B:70 13:2-3'>13,2-3</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:5-6'>1,5-6</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez beldurtu 1,30; <a href='B:330 2:9-10'>2,9-10</a>; <a href='B:330 5:8-10'>5,8-10</a>; Has <a href='B:10 15:1'>15,1</a>; <a href='B:10 21:17'>21,17</a>; <a href='B:10 26:24'>26,24</a>; Ep <a href='B:70 6:23'>6,23</a>; Tb 12,17; Dn <a href='B:340 10:12'>10,12</a>.<a href='B:340 10:19'>19</a>; Mt <a href='B:470 17:7'>17,7</a>; Mk <a href='B:480 6:50'>6,50</a>; Jn <a href='B:500 6:20'>6,20</a>; Ap <a href='B:730 1:17'>1,17</a>. Joan izena 1,59-63.


marker: [3]
text:
<em>Ez du ardorik, ez pattarrik edango: Nazireu </em>zirelakoen ohitura (ik. Zen <a href='B:40 6:2'>6,2</a> oh.); Joan Bataiatzailearen aszetismoa iragartzen du (ik. <a href='B:40 7:33'>7,33</a>).


marker: ⓐ
text:
Ez ardorik, ez pattarrik Zen <a href='B:40 6:2-4'>6,2-4</a>; Ep <a href='B:70 13:5-7'>13,5-7</a>.<a href='B:70 13:14'>14</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:11'>1,11</a>. Ik. 7,33. amaren sabeletik sagaratua Ep <a href='B:70 13:5'>13,5</a>; <a href='B:70 16:17'>16,17</a>; Is <a href='B:290 49:1'>49,1</a>.<a href='B:290 49:5'>5</a>; Jr <a href='B:300 1:5'>1,5</a>; Ga <a href='B:550 1:15'>1,15</a>. Ik. 1,41-44. Espiritu Santua 1,35.41.67; 2,25.26-27.


marker: [4]
text:
<em>gurasoak eta seme-alabak elkarrekin baketzeko: </em>H.h., <em>gurasoen bihotzak seme-alabengana bihurtzeko.</em>


marker: ⓑ
text:
Elias Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+. baketzeko, bihurtzeko Ml <a href='B:460 3:23-24'>3,23-24</a>; Si <a href='B:280 48:10'>48,10</a>. herria prestatu <a href='B:280 3:4'>3,4</a>.


marker: ⓒ
text:
Nola jakin dezaket Has <a href='B:10 15:8'>15,8</a>; Ep <a href='B:70 6:17'>6,17</a>; Is <a href='B:290 7:11'>7,11</a>; <a href='B:290 38:7'>38,7</a>.


marker: ⓓ
text:
Gabriel 1,26; Dn <a href='B:340 8:16'>8,16</a>; <a href='B:340 9:21'>9,21</a>; Tb 12,15. berri eman <a href='B:340 2:10'>2,10</a>; <a href='B:340 3:18'>3,18</a>; <a href='B:340 4:18'>4,18</a>.43.


marker: ⓖ
text:
Agur Is <a href='B:290 12:6'>12,6</a>; Jl <a href='B:360 2:21-27'>2,21-27</a>; So <a href='B:430 3:14-15'>3,14-15</a>; Za <a href='B:450 2:14'>2,14</a>; <a href='B:450 9:9'>9,9</a>.


marker: ⓘ
text:
semea izango duzu Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a> (Mt <a href='B:470 1:23'>1,23</a>). Jesus izena Mt <a href='B:470 1:21'>1,21</a>. Ik. 1,69.71.77; <a href='B:470 2:11'>2,11</a>.30; <a href='B:470 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓙ
text:
Goi-goikoa 1,35.76; 6,35; Eg <a href='B:510 7:48'>7,48</a>; <a href='B:510 16:17'>16,17</a>. Goi-goikoaren Seme <a href='B:510 8:28'>8,28</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>; Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; <a href='B:230 89:27-28'>89,27-28</a>; Mk <a href='B:480 5:7'>5,7</a>. Daviden tronua 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>.<a href='B:100 7:13'>13</a>.<a href='B:100 7:16'>16</a>; Is <a href='B:290 9:6'>9,6</a>.


marker: ⓛ
text:
Espiritu Santua zuregana Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a>. hodeiak bezala estali Ir <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>; Zen <a href='B:40 9:18-22'>9,18-22</a>. Jainkoaren Seme <a href='B:40 3:22'>3,22</a>; <a href='B:40 4:3'>4,3</a>.<a href='B:40 4:9'>9</a>.<a href='B:40 4:41'>41</a>; 8,28; 9,35; <a href='B:40 10:22'>10,22</a>; 22,70; Mt <a href='B:470 4:3'>4,3</a>+; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓑ
text:
Ik. Is <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; Hab <a href='B:420 3:18'>3,18</a>; Sal <a href='B:230 13:6'>13,6</a>; <a href='B:230 35:9'>35,9</a>.


marker: ⓒ
text:
mirabe ezerez honengan 1,38; 1 Sm <a href='B:90 1:11'>1,11</a>; Si <a href='B:280 11:12'>11,12</a>. dohatsu deituko naute 1,45; Has <a href='B:10 30:13'>30,13</a>.


marker: ⓖ
text:
ahaltsuak, ezerezak Ez <a href='B:330 21:31'>21,31</a>; Sal <a href='B:230 113:7'>113,7</a>; Jb <a href='B:220 5:11'>5,11</a>; <a href='B:220 12:19'>12,19</a>; Si <a href='B:280 10:14'>10,14</a>.


marker: ⓘ
text:
Ik. Is <a href='B:290 41:8-9'>41,8-9</a>. errukiaz oroiturik Sal <a href='B:230 25:6'>25,6</a>; <a href='B:230 98:3'>98,3</a>.


marker: ⓙ
text:
Ik. Has <a href='B:10 12:3'>12,3</a>; <a href='B:10 13:15'>13,15</a>; <a href='B:10 22:17-18'>22,17-18</a>; Mi <a href='B:400 7:20'>7,20</a>.


marker: ⓚ
text:
erdainkuntza zortzigarren egunean Has <a href='B:10 17:12'>17,12</a>; Lb <a href='B:30 12:3'>12,3</a>. Ik. 2,21; Flp <a href='B:570 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓝ
text:
Bedeinkatua Jauna Sal <a href='B:230 41:14'>41,14</a>; <a href='B:230 72:18'>72,18</a>; <a href='B:230 106:48'>106,48</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:3'>1,3</a>; Ef <a href='B:560 1:3'>1,3</a>; 1 P <a href='B:670 1:3'>1,3</a>. herriarengana etorri 1,78; 7,16; 19,44; Has <a href='B:10 21:1'>21,1</a>; <a href='B:10 50:25'>50,25</a>; Ir <a href='B:20 3:16'>3,16</a>; Jr <a href='B:300 29:10'>29,10</a>; Sal <a href='B:230 80:15'>80,15</a>; <a href='B:230 106:4'>106,4</a>; 1 P <a href='B:670 2:12'>2,12</a>. askatu 2,38; 21,28; 24,21; Sal <a href='B:230 111:9'>111,9</a>; <a href='B:230 130:7-8'>130,7-8</a>.


marker: [7]
text:
<em>Salbatzaile indartsua: </em>H.h., <em>Salbamen-adarra;</em>I.Z.ean <em>adarra </em>indarraren irudi da.


marker: ⓒ
text:
itunaz oroitu Ir <a href='B:20 2:24'>2,24</a>; Lb <a href='B:30 26:42'>26,42</a>; Sal <a href='B:230 105:8-9'>105,8-9</a>; <a href='B:230 106:45'>106,45</a>; <a href='B:230 111:5'>111,5</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunari bidea prestatu 1,17; 3,4; 7,27; Is <a href='B:290 40:3'>40,3</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓗ
text:
argi egitera Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; <a href='B:290 42:6-7'>42,6-7</a>; <a href='B:290 60:1-2'>60,1-2</a>; Mt <a href='B:470 4:16'>4,16</a>. bakea <a href='B:470 2:14'>2,14</a>.29; 7,50; 8,48; <a href='B:470 10:5-6'>10,5-6</a>; 19,38.42; <a href='B:470 24:36'>24,36</a>; Is <a href='B:290 9:5-6'>9,5-6</a>; <a href='B:290 32:17'>32,17</a>; <a href='B:290 59:8'>59,8</a>.


marker: ⓚ
text:
lehen-semea izan 2,23; Mt <a href='B:470 1:25'>1,25</a>. Ik. Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>; Kol <a href='B:580 1:15'>1,15</a>.<a href='B:580 1:18'>18</a>; Heb <a href='B:650 1:6'>1,6</a>; Ap <a href='B:730 1:5'>1,5</a>. oihaletan bildu <a href='B:730 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunaren aingerua Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a>+. Jaunaren aintza <a href='B:470 9:26'>9,26</a>.<a href='B:470 9:32'>32</a>; <a href='B:470 21:27'>21,27</a>; <a href='B:470 24:26'>24,26</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez beldurtu <a href='B:330 1:13'>1,13</a>+. berri ona <a href='B:330 1:19'>1,19</a>+. poza <a href='B:330 1:14'>1,14</a>+.


marker: ⓝ
text:
Salbatzailea: a) Jainkoa 1,47; Dt <a href='B:50 32:15'>32,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:19'>10,19</a>; Sal <a href='B:230 24:5'>24,5</a>; <a href='B:230 27:1'>27,1</a>.<a href='B:230 27:9'>9</a>; <a href='B:230 62:2-3'>62,2-3</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:1'>1,1</a>; Tt <a href='B:630 1:3'>1,3</a>. b) Jesus Jn <a href='B:500 4:42'>4,42</a>; Eg <a href='B:510 5:31'>5,31</a>; <a href='B:510 13:23'>13,23</a>; Ef <a href='B:560 5:23'>5,23</a>; Flp <a href='B:570 3:20'>3,20</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:10'>1,10</a>; Tt <a href='B:630 1:4'>1,4</a>; <a href='B:630 2:13'>2,13</a>; 2 P <a href='B:680 1:1'>1,1</a>. Mesias 2,26; 4,41; 9,20; 22,67; 23,2.35.39; 24,26.46; Mt <a href='B:470 2:4'>2,4</a>+; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jainkoari aintzaka eta goraka 1,64; 2,28.38; 5,25-26; 7,16; 13,13; 17,15.18; 18,43; 19,37; 23,47; 24,53; Eg <a href='B:510 2:47'>2,47</a>.


marker: ⓔ
text:
erdainkuntza Has <a href='B:10 17:12'>17,12</a>; Lb <a href='B:30 12:3'>12,3</a>. Ik. 1,59. Jesus izena 1,31.


marker: [3]
text:
<em>garbikuntza egiteko unea iritsi zitzaienean: </em>Testua pluralez ari den arren, hertsiki, garbikuntza amari zegokion soilik, Lb 12,1-8aren arabera.


marker: ⓖ
text:
Lehen-seme… Ir <a href='B:20 13:2'>13,2</a>.<a href='B:20 13:12'>12</a>.<a href='B:20 13:15'>15</a>; Zen <a href='B:40 18:15-16'>18,15-16</a>.


marker: ⓚ
text:
zure Salbatzailea 1,69.71.77; 3,6; Is <a href='B:290 40:5'>40,5</a>; Tt <a href='B:630 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓜ
text:
nazioak argitzeko argi Is <a href='B:290 42:6'>42,6</a>; <a href='B:290 49:6'>49,6</a>. Israelen ospe Is <a href='B:290 45:25'>45,25</a>; <a href='B:290 46:13'>46,13</a>.


marker: ⓝ
text:
erorbide, altxabide 7,23; 20,17-18; Is <a href='B:290 8:14'>8,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:23'>1,23</a>; 1 P <a href='B:670 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓐ
text:
asmo ezkutuak agertu 16,15; Jn <a href='B:500 3:19'>3,19</a>; <a href='B:500 9:39'>9,39</a>; Eg <a href='B:510 1:24'>1,24</a>. ezpata 2,48; Ez <a href='B:330 14:17'>14,17</a>; Jn <a href='B:500 19:25-27'>19,25-27</a>.


marker: ⓓ
text:
urtero erromes Dt <a href='B:50 16:16'>16,16</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>.<a href='B:90 1:7'>7</a>; Jn <a href='B:500 2:13'>2,13</a>.<a href='B:500 2:23'>23</a>.


marker: [4]
text:
<em>hamabi urte: </em>Hamabi urte inguruan irizten zitzaion norbaiti juduen artean erlijio-betebeharretarako pertsona heldua.


marker: [1]
text:
<em>Tiberio: </em>Augustoren (ik. <a href='B:490 2:1'>2,1</a> oh.) ondorengoa, 14tik 37ra izan zen enperadore. Lukasek ematen dizkigun kronologi xehetasunen arabera, Joan Bataiatzailearen egintza 28. urte aldera izan zen. <em>Pilato: </em>Ik. Mk <a href='B:480 15:1'>15,1</a> oh. <em>Herodes: </em>Herodes Antipas dugu hau (ik. Mk <a href='B:480 6:14'>6,14</a> oh.). <em>Felipe: </em>Ik. Mk <a href='B:480 6:17'>6,17</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>Anas eta Kaifas: Kaifas </em>zen orduan apaiz nagusi (K.o. 18tik 36ra); baina <em>Anasek, </em>15a arte apaiz nagusi izanak, eragin handia zuen artean (ik. Jn <a href='B:500 18:13-24'>18,13-24</a>; Eg <a href='B:510 4:6'>4,6</a>). <em>basamortua: </em>Ik. Mt <a href='B:470 3:1'>3,1</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>bihozberritzeko eta bataiatzeko hots eginez: </em>H.h., <em>Bihozberritzeko bataioa hots eginez.</em>


marker: ⓖ
text:
bihozberritu 5,32+; Mt <a href='B:470 3:2'>3,2</a>+. hots egin <a href='B:470 4:18-19'>4,18-19</a>.44; <a href='B:470 8:1'>8,1</a>.39; <a href='B:470 9:2'>9,2</a>; <a href='B:470 12:3'>12,3</a>; <a href='B:470 24:47'>24,47</a>; Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>+; Eg <a href='B:510 8:5'>8,5</a>; <a href='B:510 9:20'>9,20</a>; <a href='B:510 10:42'>10,42</a>. bekatuen barkamena 1,77; <a href='B:510 5:20'>5,20</a>+; 24,47; Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>+.


marker: [4]
text:
<em>idatzirik dagoena: </em>Lukasek beste ebanjelariek baino luzeago dakar Isaiasen aipamena. Aipamenaren azken hitzek Lukasi oso gogoko zaion gai bat, salbazioaren unibertsaltasuna alegia, azpimarratzeko aukera ematen diote (ik. <a href='B:490 24:47-48'>24,47-48</a>; Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>; <a href='B:510 28:28'>28,28</a>).


marker: ⓜ
text:
Zer egin behar dugu Eg <a href='B:510 2:37'>2,37</a>; <a href='B:510 16:30'>16,30</a>; <a href='B:510 22:10'>22,10</a>.


marker: ⓝ
text:
Ik. Is <a href='B:290 58:7'>58,7</a>; Ez <a href='B:330 18:7'>18,7</a>; Eg <a href='B:510 4:32'>4,32</a>.<a href='B:510 4:35'>35</a>; Erm <a href='B:520 12:8'>12,8</a>; St <a href='B:660 2:15-16'>2,15-16</a>.


marker: ⓑ
text:
datorrena 19,38; Mt <a href='B:470 3:11'>3,11</a>+. Espiritu Santuaz eta suz bataiatu Mt <a href='B:470 3:11'>3,11</a>+.


marker: ⓔ
text:
Jesus otoitzean 5,16; 6,12; 9,18.28-29; 10,21; 11,1; 22,32.40-46; 23,34.46. zerua zabaldu Mt <a href='B:470 3:16'>3,16</a>+.


marker: [8]
text:
<em>zu zaitut atsegin: </em>Zenbait eskuizkribu zaharrek honela diote: <em>gaur zaitut nik sortu </em>(Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>).


marker: ⓕ
text:
Espiritu Santua jaitsi Mt <a href='B:470 3:16'>3,16</a>+. Seme maitea Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>. Ik. Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>+.


marker: [9]
text:
<em>Jesusen genealogia: </em>Mateoren genealogia Abrahamekin hasi eta Jesusekin bukatzen da; Lukasengan, ordea, Jesusekin hasi eta Adamenganaino doa, honela Jesusek gizadi osoarekin duen lotura azpimarratuz.


marker: [1]
text:
<em>Espiritu Santua: </em>Lukas da bereziki Espiritu Santuaren ebanjelaria. Maiz aipatzen du Espirituaren eragina, bai Jesusi dagokionez (ik. <a href='B:490 1:35'>1,35</a>; <a href='B:490 4:1'>4,1</a>.<a href='B:490 4:14'>14</a>.<a href='B:490 4:18'>18</a>; <a href='B:490 10:12'>10,12</a>; <a href='B:490 24:49'>24,49</a>), bai fededunari (ik. <a href='B:490 11:13'>11,13</a>; <a href='B:490 12:10-12'>12,10-12</a>) eta bai Elizari dagokionean ere (ik. <em>Eginak</em>).


marker: [2]
text:
<em>hurrengo egokiera arte: </em>Deabruak nekaldikoan erasoko dio hurrena Jesusi (ik. <a href='B:490 22:3'>22,3</a>.<a href='B:490 22:53'>53</a>).


marker: [4]
text:
<em>hots egitera: eta mendekatuko den eguna </em>direlako mehatxuzko hitzak aipatu gabe mozten du Lukasek Isaiasen aipamena.


marker: [5]
text:
<em>Ez da profetarik bere herriari mesedegarri zaionik: </em>Esaldi hau ez da Mk 6,4aren edo Mt 13,57aren errepikapen hutsa. <em>Mesedegarri </em>itzuli dugun hitza, 19. tx.ean <em>onginahia azalduko duen </em>itzuli duguna bera da. Lukasek eman duen testuinguru berezian (Kafarnaumen eta Nazareten arteko, eta atzerritarren eta Israelen arteko kontrakotasuna, alegia) esan nahi duena ez da profeta onartzen den ala ez, herriaren aldeko gertatzen den ala ez baizik (aldeko gertatzen ez bada, onartu ez dutelako da, noski).


marker: ⓛ
text:
euririk egin ez 1 Erg <a href='B:110 17:1'>17,1</a>; <a href='B:110 18:1'>18,1</a>; St <a href='B:660 5:17'>5,17</a>.


marker: [6]
text:
<em>espiritu gaiztoaren menpe zegoen: </em>H.h., <em>deabru lohi/kutsatu baten espiritua zeukan; espiritu lohia</em>-ri buruz, ik. Mk <a href='B:480 1:23'>1,23</a> oh.


marker: ⓒ
text:
Zer duk gurekin Mt <a href='B:470 8:29'>8,29</a>+. Jainkoaren Santua Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>+.


marker: ⓕ
text:
deabrudun 4,33; 8,2.27; 9,39; 11,14; 13,32; Mk <a href='B:480 1:32'>1,32</a>+. Jainkoaren Semea <a href='B:480 1:35'>1,35</a>+. isiltzeko agindua <a href='B:480 5:14'>5,14</a>; 8,56; <a href='B:480 9:21'>9,21</a>; Mk <a href='B:480 1:34'>1,34</a>+. Mesias <a href='B:480 2:11'>2,11</a>+.


marker: ⓖ
text:
berri ona adierazi 7,22; 9,6; 16,16; 20,1; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+; Eg <a href='B:510 5:42'>5,42</a>+. Jainkoaren erregetza 6,20; <a href='B:510 8:1'>8,1</a>.<a href='B:510 8:10'>10</a>; <a href='B:510 9:2'>9,2</a>; <a href='B:510 10:9'>10,9</a>.<a href='B:510 10:11'>11</a>; <a href='B:510 11:20'>11,20</a>; <a href='B:510 13:18'>13,18</a>; <a href='B:510 14:15'>14,15</a>; <a href='B:510 16:16'>16,16</a>; <a href='B:510 17:20-21'>17,20-21</a>; <a href='B:510 18:16-17'>18,16-17</a>; <a href='B:510 19:11'>19,11</a>; <a href='B:510 22:16'>22,16</a>.<a href='B:510 22:18'>18</a>; Mt <a href='B:470 3:2'>3,2</a>+; Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Judea: </em>Ik. <a href='B:490 1:5'>1,5</a> oh. Eskuizkribu askok <em>Galilea </em>diote (ik. Mk <a href='B:480 1:39'>1,39</a>).


marker: [1]
text:
<em>dena: </em>Lukasek bakarrik ohartarazten du hemen, 5,28an bezala, ikasleak <em>dena </em>utzi behar duela Jesusi jarraitzeko. Uko egitearen erabatekotasuna Lukasen ebanjelioaren berezitasunetako bat da (ik. <a href='B:490 14:33'>14,33</a> eta <a href='B:490 14:26'>14,26</a> oh.).


marker: ⓚ
text:
isiltzeko agindua 4,41+. azaldu apaizarengana 17,14. Moisesek agindutakoa Lb <a href='B:30 14:1-32'>14,1-32</a>.


marker: ⓝ
text:
sendatzeko indarra 4,36; 6,19; 8,46; 9,1; Eg <a href='B:510 3:12'>3,12</a>; <a href='B:510 4:7'>4,7</a>; <a href='B:510 10:38'>10,38</a>.


marker: ⓐ
text:
sendatzeko sinesmena 7,9-10.50; 8,48.50; 17,19; 18,42; Mk <a href='B:480 2:5'>2,5</a>+. bekatuak barkatuak 7,48; 18,14; Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>+.


marker: ⓒ
text:
Gizonaren Semea 6,5.22; 7,34; 9,22.26.44.58; 12,8.10.40; 17,22.24.30; 18,8.31; 19,10; 21,27.36; 22,22.69; 24,7; Mt <a href='B:470 8:20'>8,20</a>+; Mk <a href='B:480 2:10'>2,10</a>+. bekatuak barkatzeko ahalmena Mt <a href='B:470 9:6'>9,6</a>+.


marker: [4]
text:
<em>zergalari: </em>Ik. Mk <a href='B:480 2:15'>2,15</a> oh. <em>zerga: </em>Ik. Mk <a href='B:480 2:14'>2,14</a> oh.


marker: ⓔ
text:
zergalari Mt <a href='B:470 5:46'>5,46</a>+. Jesusi jarraitzea <a href='B:470 5:11'>5,11</a>; <a href='B:470 9:23'>9,23</a>.57-62; <a href='B:470 14:26-27'>14,26-27</a>; Mk <a href='B:480 1:17'>1,17</a>+.


marker: ⓖ
text:
Ik. 19,10. bihozberritu 10,13; 11,32; 13,3.5; 15,7.10; 16,30; 24,47; Mt <a href='B:470 4:17'>4,17</a>+.


marker: [5]
text:
<em>behartsuok: </em>Mateok <em>bihotzez behartsu </em>dioen tokian, Lukasek <em>behartsu </em>dio, lurreko ondasunen gabezia adieraziz. Gainerako zoriontasun eta madarikazioetan ere, egoera errealak hartzen dira kontuan, ez jarrera espiritualak soilik.


marker: ⓖ
text:
Zorionekoak Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+. behartsuak 1,51-53; <a href='B:470 16:19-26'>16,19-26</a>; Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+.


marker: ⓗ
text:
aseko zaituzte Jainkoak 1,53; 16,19-26; Is <a href='B:290 49:10'>49,10</a>; Jr <a href='B:300 31:12'>31,12</a>; Ez <a href='B:330 36:29'>36,29</a>. negar, barre Is <a href='B:290 25:8'>25,8</a>; Ap <a href='B:730 7:16-17'>7,16-17</a>.


marker: ⓘ
text:
jendeak gorrotatu Mt <a href='B:470 10:22'>10,22</a>; Mk <a href='B:480 13:13'>13,13</a>; Jn <a href='B:500 15:18-21'>15,18-21</a>; <a href='B:500 16:2'>16,2</a>.


marker: ⓙ
text:
gauza bera profetei 11,47; 13,33-34; 2 Kro <a href='B:140 36:16'>36,16</a>; Mt <a href='B:470 23:30-31'>23,30-31</a>.


marker: ⓚ
text:
ai zuek Ik. 10,13; 11,42-52; 17,1; 21,23; 22,22. aberatsak 12,20-21; 18,24-25; Is <a href='B:290 5:8-9'>5,8-9</a>; Hab <a href='B:420 2:6-8'>2,6-8</a>; St <a href='B:660 5:1-6'>5,1-6</a>.


marker: ⓐ
text:
bedeinkatu Erm <a href='B:520 12:14'>12,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:12-13'>4,12-13</a>. egin otoitz 23,34; Eg <a href='B:510 7:60'>7,60</a>.


marker: [7]
text:
<em>errukitsua: </em>Mt 5,48ko <em>guztiz onaren </em>tokian Lukasek <em>errukitsu </em>dio. <em>Errukia </em>ere Lukasek oso gogoko duen gaia da (ik. 15).


marker: ⓔ
text:
Ez gaitzetsi inor Erm <a href='B:520 2:1'>2,1</a>; <a href='B:520 14:4'>14,4</a>.<a href='B:520 14:10'>10</a>; St <a href='B:660 4:11'>4,11</a>. barkatu Mt <a href='B:470 6:12'>6,12</a>+.


marker: ⓙ
text:
«Jauna, Jauna» esan Is <a href='B:290 29:13'>29,13</a>; Ml <a href='B:460 1:6'>1,6</a>; Mt <a href='B:470 7:21'>7,21</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoa goretsi 2,20+. Jesus profetatzat emana Mt <a href='B:470 16:14'>16,14</a>+. salbatzera etorri 1,68+.


marker: ⓝ
text:
Joan Bataiatzailea Mt <a href='B:470 3:6'>3,6</a>+. Joanen ikasleak Mt <a href='B:470 9:14'>9,14</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Jaunarengana: </em>Eskuizkribu askok <em>Jesus </em>diote <em>Jauna </em>gabe. <em>Etortzekoa: </em>Ik. Mt <a href='B:470 11:3'>11,3</a> oh.


marker: ⓑ
text:
seinale mesianikoak 4,18; Is <a href='B:290 26:19'>26,19</a>; <a href='B:290 35:5-6'>35,5-6</a>; <a href='B:290 42:7'>42,7</a>; <a href='B:290 61:1'>61,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>Eta zoriontsua… ez duena: </em>H.h., <em>Eta zoriontsua nitaz eskandalizatzen ez dena. </em>Ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓔ
text:
Begira… Ir <a href='B:20 23:20'>23,20</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a> (1,76; Mk <a href='B:480 1:2'>1,2</a>; Jn <a href='B:500 3:28'>3,28</a>; Eg <a href='B:510 13:24-25'>13,24-25</a>).


marker: [6]
text:
<em>burutik egina dagoela: </em>H.h., <em>deabrua daukala; </em>ik. Mt <a href='B:470 11:18'>11,18</a> oh.


marker: [8]
text:
<em>oinen ondoan: </em>Antzinako ohituren arabera, gonbidatuak erdi etzanik egoten ziren mahaiaren aurrean.


marker: ⓝ
text:
oinetarako ura Has <a href='B:10 18:4'>18,4</a>; <a href='B:10 19:2'>19,2</a>. Ik. Jn <a href='B:500 13:2-12'>13,2-12</a>.


marker: [9]
text:
<em>sartu denetik: </em>Eskuizkribu gehienek <em>sartu naizenetik </em>diote, nahiz eta hau testuinguruari egoki ez etorri.


marker: [1]
text:
<em>zenbait emakume ere: </em>Lukas da ebanjelarien artean emakumeekiko Jesusen harremanei arreta handiena ematen diena (ik. 1—2; <a href='B:490 8:1-3'>8,1-3</a>; <a href='B:490 10:38-42'>10,38-42</a>; <a href='B:490 11:27-28'>11,27-28</a>; <a href='B:490 21:23'>21,23</a>; <a href='B:490 23:27-31'>23,27-31</a>.<a href='B:490 23:49'>49</a>.<a href='B:490 23:55-56'>55-56</a>; <a href='B:490 24:1-10'>24,1-10</a>).


marker: ⓗ
text:
erregetzaren misterioak Mt <a href='B:470 13:11'>13,11</a>+. ikusten dute… Is <a href='B:290 6:9-10'>6,9-10</a> (Jn <a href='B:500 12:40'>12,40</a>; Eg <a href='B:510 28:26-27'>28,26-27</a>).


marker: ⓙ
text:
iraupena 21,18; Erm <a href='B:520 2:7'>2,7</a>; <a href='B:520 5:3-4'>5,3-4</a>; <a href='B:520 15:4-5'>15,4-5</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:4'>6,4</a>; <a href='B:540 12:12'>12,12</a>; Kol <a href='B:580 1:11'>1,11</a>.


marker: [4]
text:
<em>Gerasatarren: </em>Ik. Mk <a href='B:480 5:1'>5,1</a> oh. Zenbait eskuizkribuk <em>gergesearren </em>edo <em>gadaratarren </em>dio.


marker: [6]
text:
Beldur dira deabruak beren bizilekua duten lur azpiko mundura bidaliko dituen (ik. Ap <a href='B:730 9:1'>9,1</a>; <a href='B:730 11:7'>11,7</a>).


marker: [7]
text:
<em>Jesusen oinetan eseria: </em>Xehetasun hau Lukasenean bakarrik azaltzen da; ik. <a href='B:490 10:39'>10,39</a> oh.


marker: [8]
text:
<em>Bere diru guztiak medikutan gastatuak zituen: </em>Hitz hauek ez dira azaltzen zenbait eskuizkribu zaharretan.


marker: ⓜ
text:
Hamabiak 6,13; Mk <a href='B:480 3:14'>3,14</a>+. deabruak botatzeko ahalmena Mk <a href='B:480 3:15'>3,15</a>+.


marker: ⓐ
text:
onartzen ez bazaituzte 10,16; Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>. astindu oinetako hautsa <a href='B:500 10:11'>10,11</a>; Eg <a href='B:510 13:51'>13,51</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jesus ezagutzeko egokiera bila zebilen: </em>Lukasek bakarrik dakar geroago Jesusekin izango duen topaketa prestatzen duen (ik. <a href='B:490 23:8-12'>23,8-12</a>) oharpen hau.


marker: [4]
text:
Normalean hertsiki jarraitzen dio Lukasek Markosen ebanjelioari; baina puntu honetan erabat alde batera uzten du Markosen atal handi bat: <a href='B:490 6:45-8:26'>6,45—8,26</a>.


marker: ⓛ
text:
Ik. 9,7-8. Elias Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+. Jesus profeta Mt <a href='B:470 16:14'>16,14</a>+.


marker: ⓐ
text:
Gizonaren Semea 5,24+. asko sufritu behar du 17,25; 24,7.26.46; Mt <a href='B:470 17:12'>17,12</a>; Mk <a href='B:480 9:12'>9,12</a>; Eg <a href='B:510 17:3'>17,3</a>. nekaldi-piztueren iragarpena 9,44; 18,31-33.


marker: ⓑ
text:
gurutzea hartu 14,27; Mt <a href='B:470 10:38'>10,38</a>. Jesusi jarraitzea <a href='B:470 5:27'>5,27</a>+.


marker: ⓓ
text:
lotsatu Mt <a href='B:470 10:33'>10,33</a>+. Gizonaren Semearen aintzazko etorrera <a href='B:470 21:27'>21,27</a>; Mt <a href='B:470 19:28'>19,28</a>; <a href='B:470 25:31'>25,31</a>.


marker: ⓕ
text:
Pedro, Joan eta Santiago 8,51; Mk <a href='B:480 14:33'>14,33</a>. Jesus otoitzean <a href='B:480 3:21'>3,21</a>+.


marker: ⓖ
text:
Ik. 2 P <a href='B:680 1:16-18'>1,16-18</a>. jantziak distiratsu 24,4; Mt <a href='B:470 28:3'>28,3</a>; Eg <a href='B:510 1:10'>1,10</a>; Ap <a href='B:730 1:14'>1,14</a>; <a href='B:730 4:4'>4,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>heriotza: </em>H.h., <em>exodoa/irteera, </em>Jesusek bere heriotza, piztuera eta igokundearen misterio bakarraz burutuko duena.


marker: ⓗ
text:
Moises Ir <a href='B:20 19:1'>19</a>; <a href='B:20 33:18-34:9'>33,18—34,9</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:7-11'>3,7-11</a>. Elias 1 Erg <a href='B:110 19:9-14'>19,9-14</a>; Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+. Jerusalem 9,51;<a href='B:470 13:33-34'>13,33-34</a>; <a href='B:470 18:31'>18,31</a>; <a href='B:470 19:11'>19,11</a>.


marker: [6]
text:
<em>hodei: </em>Jainkoaren presentziaren sinbolo da, haren agerpena adierazten duen irudietako bat (ik. Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>; <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>).


marker: ⓙ
text:
zerutiko mintzoa 3,22+. hautatua 23,35; Is <a href='B:290 42:1'>42,1</a>. Entzun berari Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>; Eg <a href='B:510 3:22'>3,22</a>.


marker: ⓝ
text:
onartu 10,16; Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>; Ga <a href='B:550 4:14'>4,14</a>. zerbitzuaren handitasuna Mt <a href='B:470 20:26'>20,26</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Mundu honetatik eramana izateko: </em>H.h., <em>Bere jasokundearen. </em>Grekozko hitz honek, 9,31ko <em>exodoak </em>bezala, Jesusen heriotza, piztuera eta igokundea adierazten ditu batera. <em>Jerusalemera: Jerusalem </em>da Lukasen obra osoaren erdigunea: Jesusen ibilbidearen helburua batetik, ebanjelariak etengabe oroitaraziko duenez (ik. <a href='B:490 13:22'>13,22</a>.<a href='B:490 13:33'>33</a>; <a href='B:490 17:11'>17,11</a>; <a href='B:490 19:11'>19,11</a>.<a href='B:490 19:28'>28</a>); eta bestetik, ebanjelioaren predikuaren eta kristau-elkartearen hedakundearen abiapuntua (ik. Eg <a href='B:510 1:1-2'>1—2</a>).


marker: ⓑ
text:
Mundutik eramana izan Ik. 2 Erg <a href='B:120 2:1'>2,1</a>.<a href='B:120 2:11'>11</a>. Jerusalemera bidean 9,57; <a href='B:120 10:1'>10,1</a>; <a href='B:120 13:22'>13,22</a>.33; <a href='B:120 17:11'>17,11</a>; <a href='B:120 18:31'>18,31</a>; <a href='B:120 19:11'>19,11</a>.<a href='B:120 19:28'>28</a>. Ik. <a href='B:120 9:31'>9,31</a>+.


marker: ⓒ
text:
samariarrak Si <a href='B:280 50:25-26'>50,25-26</a>; Jn <a href='B:500 4:9'>4,9</a>. Ik. <a href='B:500 10:29-37'>10,29-37</a>; <a href='B:500 17:16-19'>17,16-19</a>.


marker: [2]
text:
<em>bakezalerik: </em>H.h., <em>bakearen seme-alabarik. </em><em>hutsean geldituko da zuen agurra: </em>H.h., <em>zuengana itzuliko da (bakea). </em>Juduen arteko agurra elkarri bakea opatzea zen.


marker: ⓜ
text:
Gainean duzue 10,11; 11,20; 17,21; 19,11; 21,31; Mt <a href='B:470 3:2'>3,2</a>; <a href='B:470 4:17'>4,17</a>. Jainkoaren erregetza 4,43+.


marker: [4]
text:
<em>Korozain, Betsaida: </em>Kafarnaum ondoko herrixkak. <em>Tiro eta Sidon: </em>Ik. Mt <a href='B:470 11:21'>11,21</a> oh. <em>hautsetan eseri: </em>Ik. Mt <a href='B:470 11:21'>11,21</a> oh.


marker: ⓑ
text:
Betsaidan mirariak Mt <a href='B:470 11:21'>11,21</a>+. Tiro eta Sidon Mt <a href='B:470 11:21'>11,21</a>+.


marker: ⓓ
text:
Zuei entzun, niri entzun 9,48; Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>.


marker: ⓔ
text:
Satanas zerutik erori 11,20; Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>; Ap <a href='B:730 12:9'>12,9</a>; <a href='B:730 20:2-3'>20,2-3</a>.


marker: ⓖ
text:
izenak zeruan idatzirik Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>; <a href='B:730 13:8'>13,8</a>; <a href='B:730 17:8'>17,8</a>; <a href='B:730 20:12'>20,12</a>.<a href='B:730 20:15'>15</a>; <a href='B:730 21:27'>21,27</a>.


marker: ⓗ
text:
Jesus eta Espiritu Santua 4,1+. ikasiei ezkutatu Mt <a href='B:470 11:25'>11,25</a>+. jende xumeari agertu Mt <a href='B:470 11:25'>11,25</a>+.


marker: ⓜ
text:
Maita… Dt <a href='B:50 6:5'>6,5</a>. lagun hurkoa… Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>. Ik. Mt <a href='B:470 5:43'>5,43</a>+.


marker: [6]
text:
<em>lebitar: </em>Kultuko bigarren mailako zerbitzuen kargua zuten lebitarrek tenpluan: musika eta kantua, oparien prestaketa, hamarrenak biltzea eta tenpluko polizi lana.


marker: [8]
text:
<em>olioa eta ardoa: </em>Oinazeak gozatzeko eta zauriak garbitzeko erabili ohi zituzten garai hartan.


marker: [10]
text:
<em>Jaunaren oinetan jarrita: </em>Jarrera honek maisuarenganako ikaslearen jarrera berezia adierazten du (ik. <a href='B:490 8:35'>8,35</a>).


marker: [2]
text:
<em>Otoitz egitean, esazue: </em>Ik. Mt <a href='B:470 6:9'>6,9</a> oh. Lukasen formula Mateorena baino laburragoa da eta beste zenbait ezberdintasun ere baditu.


marker: ⓔ
text:
Aita 10,21; 22,42; 23,34.46; Erm <a href='B:520 8:15'>8,15</a>; Ga <a href='B:550 4:6'>4,6</a>. agertu santu zeure izena Ez <a href='B:330 36:23'>36,23</a>. erregetza 4,43+.


marker: [3]
text:
<em>semeak: </em>Zenbait eskuizkribuk hau ezartzen du hemen: <em>ogia eskatu eta ogiaren ordez harria emango dionik.</em>


marker: [4]
text:
<em>Espiritu Santua: </em>Mateok <em>gauza onak </em>dioen tokian, Lukasek <em>Espiritu Santua </em>dakar (ik. <a href='B:490 4:1'>4,1</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
Espiritu Santua dohain Jn <a href='B:500 14:16'>14,16</a>.<a href='B:500 14:26'>26</a>; Eg <a href='B:510 1:4-5'>1,4-5</a>.<a href='B:510 1:8'>8</a>; <a href='B:510 2:4'>2,4</a>.<a href='B:510 2:38'>38</a>; <a href='B:510 4:31'>4,31</a>.


marker: ⓒ
text:
zorionekoak Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+. Jainkoaren hitza <a href='B:470 5:1'>5,1</a>+. entzun eta bete <a href='B:470 8:21'>8,21</a>.


marker: ⓔ
text:
Jonasen seinalea Jon <a href='B:390 3:2-5'>3,2-5</a>; Mt <a href='B:470 16:4'>16,4</a>+. Gizonaren Semea <a href='B:470 5:24'>5,24</a>+.


marker: ⓕ
text:
Hegoaldeko erregina 1 Erg <a href='B:110 10:1-10'>10,1-10</a>. handiagoa dena Mt <a href='B:470 12:6'>12,6</a>+.


marker: [9]
text:
<em>daukazuena: </em>Honela ere itzuli ohi da: <em>barrukoa. </em>Esanahi zehatza atzematea zaila da.


marker: ⓛ
text:
hamarrenak Lb <a href='B:30 27:30'>27,30</a>; Dt <a href='B:50 14:22'>14,22</a>. Ik. <a href='B:50 18:12'>18,12</a>.


marker: [11]
text:
<em>haien gainetik baitabil: </em>Honela, legez kutsatua geldituz (ik. Zen <a href='B:40 19:16'>19,16</a>).


marker: ⓐ
text:
mezulariak pertsegituak 13,34; Mt <a href='B:470 5:11'>5,11</a>; <a href='B:470 10:23'>10,23</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:14-15'>2,14-15</a>. Ik. 6,23+; 20,10-12.


marker: ⓑ
text:
odolaren kontuak eskatu Has <a href='B:10 9:5'>9,5</a>; <a href='B:10 42:22'>42,22</a>; 2 Sm <a href='B:100 4:11'>4,11</a>; Ez <a href='B:330 33:6'>33,6</a>.<a href='B:330 33:8'>8</a>; Sal <a href='B:230 9:13'>9,13</a>.


marker: ⓗ
text:
ileak ere zenbatuak 21,18; Eg <a href='B:510 27:34'>27,34</a>. gehiago balio <a href='B:510 12:24'>12,24</a>+.


marker: ⓚ
text:
barkamena bai, barkamenik ez 1 Tm <a href='B:610 1:13'>1,13</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:16'>5,16</a>. Ik. Mk <a href='B:480 3:28-30'>3,28-30</a>.


marker: ⓛ
text:
Espiritu Santuak adieraziko 21,12-15; Mk <a href='B:480 13:11'>13,11</a>; Eg <a href='B:510 4:8'>4,8</a>.<a href='B:510 4:31'>31</a>; <a href='B:510 5:32'>5,32</a>; <a href='B:510 7:55'>7,55</a>.


marker: [3]
text:
<em>parabola hau: </em>Hemendik 18. kap.a arte zenbait parabola aurkituko ditugu, Lukasenean bakarrik azaltzen direnak (ik. <a href='B:490 13:6-9'>13,6-9</a>; <a href='B:490 13:15'>15</a>; <a href='B:490 16:1-8'>16,1-8</a>.<a href='B:490 16:19-31'>19-31</a>; <a href='B:490 18:1-14'>18,1-14</a>).


marker: ⓝ
text:
Jainkoarentzat aberats 12,33; 18,22; Mt <a href='B:470 6:19-20'>6,19-20</a>; Ap <a href='B:730 3:17-18'>3,17-18</a>.


marker: ⓕ
text:
artaldetxo 15,4-5; Is <a href='B:290 40:11'>40,11</a>; Ez <a href='B:330 34:1'>34</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>; Jn <a href='B:500 10:1-16'>10,1-16</a>; <a href='B:500 21:15-17'>21,15-17</a>; Eg <a href='B:510 20:28-29'>20,28-29</a>; 1 P <a href='B:670 5:2-3'>5,2-3</a>.


marker: ⓖ
text:
eman limosna 11,41+; Eg <a href='B:510 4:34'>4,34</a> — <a href='B:510 5:11'>5,11</a>; <a href='B:510 6:1-6'>6,1-6</a>; <a href='B:510 11:29-30'>11,29-30</a>. ondasunak zeruan <a href='B:510 12:21'>12,21</a>+.


marker: ⓗ
text:
Zaudete prest Ef <a href='B:560 6:14'>6,14</a>; 1 P <a href='B:670 1:13'>1,13</a>. kriseilua pizturik Mt <a href='B:470 25:1'>25,1</a>.<a href='B:470 25:7-8'>7-8</a>.


marker: ⓘ
text:
Zorionekoak Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+. zerbitzatzen hasi <a href='B:470 22:27'>22,27</a>; Jn <a href='B:500 13:1-17'>13,1-17</a>.


marker: ⓛ
text:
Egon prest Mt <a href='B:470 24:42'>24,42</a>+. Gizonaren Semearen etorrera Mt <a href='B:470 10:23'>10,23</a>+.


marker: ⓝ
text:
Lurrean sua jartzera 3,16; Is <a href='B:290 66:15-16'>66,15-16</a>; Ml <a href='B:460 3:19'>3,19</a>; Eg <a href='B:510 2:3-4'>2,3-4</a>.


marker: [6]
text:
<em>Heriotza-uretan murgildu. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bataio batez bataiatu(-a izan); </em>ik. Mk <a href='B:480 10:38'>10,38</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>Pilato: </em>Ik. Mk <a href='B:480 15:1'>15,1</a> oh. Historiak Pilatok Jerusalemen eginiko zenbait odol-isurketaren berri ematen digu.


marker: ⓗ
text:
larunbata dela-eta eztabaidak Mt <a href='B:470 12:1'>12,1</a>+. sei egun lanerako Ir <a href='B:20 20:9-10'>20,9-10</a>; Dt <a href='B:50 5:13-14'>5,13-14</a>.


marker: ⓘ
text:
Itxurazale Mt <a href='B:470 6:2'>6,2</a>+. larunbatez idia askatu <a href='B:470 14:5'>14,5</a>; Mt <a href='B:470 12:11'>12,11</a>.


marker: ⓓ
text:
alde guztietatik etorriko Is <a href='B:290 2:2-5'>2,2-5</a>; <a href='B:290 25:6-8'>25,6-8</a>; <a href='B:290 66:18-21'>66,18-21</a>. Jainkoaren erreinuko mahaikide <a href='B:290 14:15-24'>14,15-24</a>; <a href='B:290 22:16'>22,16</a>.<a href='B:290 22:18'>18</a>.<a href='B:290 30:1'>30</a>; Is <a href='B:290 25:6'>25,6</a>.


marker: ⓔ
text:
azkenekoak lehenengo Mt <a href='B:470 19:30'>19,30</a>; <a href='B:470 20:16'>20,16</a>; Mk <a href='B:480 10:31'>10,31</a>.


marker: [4]
text:
<em>gizontto: </em>H.h., <em>azeri. </em>Pertsonaia kaskarraren irudia zen <em>azeria, </em>lehoia pertsonaia handi edo arriskutsuarena bezala.


marker: ⓗ
text:
hutsik geldituko etxea 19,44; Mt <a href='B:470 23:38'>23,38</a>+. Bedeinkatua… 19,38; Sal <a href='B:230 118:26'>118,26</a>.


marker: ⓜ
text:
goratu, beheratu 1,52-53; 18,14; Ez <a href='B:330 21:31'>21,31</a>; Mt <a href='B:470 18:4'>18,4</a>; <a href='B:470 23:12'>23,12</a>.


marker: ⓝ
text:
Ik. 6,32-35. Zorionekoa Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+. Zintzoen piztuerakoan Jn <a href='B:500 5:29'>5,29</a>.


marker: [1]
text:
<em>ez banau ni… baino maiteago: </em>H.h., <em>ez baditu… gorrotatzen. Gorrotatu </em>aditzak hemen <em>gutxiago maite </em>esan nahi du, I.Z.eko hizkuntzan bezala, hebreerak ez baitu konparatiborik.


marker: ⓖ
text:
Zergalari Mt <a href='B:470 5:46'>5,46</a>+. Zergalari eta bekatari <a href='B:470 5:30'>5,30</a>; 7,34+.


marker: ⓗ
text:
artaldea 12,32+. ardi galduaren bila 19,10; Jr <a href='B:300 23:1-4'>23,1-4</a>; Ez <a href='B:330 34:11-16'>34,11-16</a>; Mi <a href='B:400 4:6-7'>4,6-7</a>.


marker: [3]
text:
<em>zilarrezko hamar txanpon: </em>Jatorrizkoan, <em>hamar drakma; </em>greziar txanpona, erromatar denarioaren parekoa (ik. Mk <a href='B:480 6:37'>6,37</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>Aita errukitsuaren eta bi semeen parabola: </em>Tradizioz <em>Seme galduaren parabola </em>deitzen zaio. Hala ere, seme zaharrenak gazteenak hainbat garrantzi du parabolaren dinamikan, eta bi semeak baino gehiago Aita errukitsuak.


marker: [5]
text:
<em>txerrizain: </em>Degradaziorik handiena judu batentzat, txerria abere kutsatutzat baitzeukaten (ik. Dt <a href='B:50 14:8'>14,8</a>).


marker: [6]
text:
<em>Jainkoaren: </em>H.h., <em>zeruaren. </em>Jainkoaren izen esanezina adierazteko itzulingurua; berdin 21. tx.ean ere.


marker: ⓛ
text:
aitaren errukia Is <a href='B:290 49:14-16'>49,14-16</a>; <a href='B:290 55:7'>55,7</a>; Jr <a href='B:300 3:12-13'>3,12-13</a>; <a href='B:300 31:20'>31,20</a>.


marker: [7]
text:
<em>eraztuna eta oinetakoak: </em>Eraztuna aginpidearen ezaugarri da, eta oinetakoak gizon libreak daramatza, esklaboak ez.


marker: ⓜ
text:
hilda nuen eta piztu egin zait 15,32; Ef <a href='B:560 2:1'>2,1</a>.<a href='B:560 2:5'>5</a>; <a href='B:560 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓝ
text:
argitakoak Jn <a href='B:500 12:36'>12,36</a>; Ef <a href='B:560 5:7-8'>5,7-8</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:4-5'>5,4-5</a>.


marker: [2]
text:
<em>bidegabeko dirua: </em>Bidegabez eskuratu den nahiz egoismoz erabiltzen den dirua, alegia. Irakur bedi tx. hau <a href='B:490 12:21'>12,21</a>.33en argitan. <em>hartuko zaituzte Jainkoak: </em>H.h., <em>hartuko zaituztete; </em>subjektua diruaz irabazitako <em>adiskideak </em>ere izan daiteke.


marker: [3]
text:
<em>benetan dagokizuena: </em>Hau da, Jainkoaren erreinua, pertsonaren benetako ondasuna (ik. 11. tx.).


marker: ⓓ
text:
zintzo azaltzen 18,9; 20,20; Mt <a href='B:470 23:28'>23,28</a>. Jainkoak barrua ezagutzen 1 Sm <a href='B:90 16:7'>16,7</a>; Es <a href='B:90 24:12'>24,12</a>; Eg <a href='B:510 1:24'>1,24</a>; <a href='B:510 15:8'>15,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>Moisesen legearen eta profeten garaia: </em>Esamolde honek I.Z. osoa adierazten du. <em>indar egiten dute bertan sartzeko: </em>Honela ere uler daiteke: <em>indarra erabiltzen dute haren kontra; </em>ik. Mt <a href='B:470 11:12'>11,12</a> oh.


marker: ⓔ
text:
legea eta profetak Mt <a href='B:470 7:12'>7,12</a>+. indar egiten dute <a href='B:470 13:24'>13,24</a>; Mt <a href='B:470 5:20'>5,20</a>+.


marker: [5]
text:
<em>Abrahamen ondora: </em>H.h., <em>Abrahamen altzora. </em>Esamolde honek otordu mesianikoan hildakoek izango duten elkartasuna eta ohorezko tokia adierazten du.


marker: [6]
text:
<em>Hildakoen Egoitza: </em>Jatorrizkoan, <em>Hades, </em>Hildakoen Egoitzaren grekozko izena, hebreerazko <em>Sheol-</em>en parekoa


marker: ⓘ
text:
Moisesi entzun ez Jn <a href='B:500 5:46-47'>5,46-47</a>. hildakoren bat piztuta ere ez Jn <a href='B:500 11:44-48'>11,44-48</a>; <a href='B:500 20:29'>20,29</a>. Ik. <a href='B:500 10:13'>10,13</a>.


marker: ⓜ
text:
mostaza-hazia adinako sinesmena Mt <a href='B:470 21:21'>21,21</a>; Mk <a href='B:480 11:23'>11,23</a>. Ik. <a href='B:480 13:19'>13,19</a>. pikondoa tokiz aldatu Mt <a href='B:470 21:21'>21,21</a>; 1 Ko <a href='B:530 13:2'>13,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jerusalemera: </em>Ik. <a href='B:490 9:51'>9,51</a> oh. <em>Samaria: </em>Ik. Mt <a href='B:470 10:5'>10,5</a> oh.


marker: ⓐ
text:
etorri zen uholdea Has <a href='B:10 6:13-7:24'>6,13—7,24</a>; 2 P <a href='B:680 2:5'>2,5</a>; <a href='B:680 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓓ
text:
etxe gainean dagoena 21,21; Mt <a href='B:470 24:17-18'>24,17-18</a>; Mk <a href='B:480 13:15-16'>13,15-16</a>. ez atzera itzuli Has <a href='B:10 19:17'>19,17</a>. Ik. Jr <a href='B:300 48:6'>48,6</a>; <a href='B:300 49:8'>49,8</a>; <a href='B:300 51:6'>51,6</a>.


marker: [5]
text:
Tx. hau eskuizkriburik zaharren eta hoberenetariko askotan falta da. Honela dio: <em>Bi gizon izango dira soroan, bata eraman eta bestea utzi egingo dute </em>(ik. Mt <a href='B:470 24:40'>24,40</a>).


marker: ⓗ
text:
otoitzari buruz 11,5-13. Etengabe otoitz egin Erm <a href='B:520 1:10'>1,10</a>; <a href='B:520 12:12'>12,12</a>; Ef <a href='B:560 6:18'>6,18</a>; Kol <a href='B:580 1:3'>1,3</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:17'>5,17</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓘ
text:
luzaroan zain? Za <a href='B:450 1:12'>1,12</a>; Si <a href='B:280 35:18-19'>35,18-19</a>; 2 P <a href='B:680 3:9'>3,9</a>; Ap <a href='B:730 6:9-11'>6,9-11</a>.


marker: ⓙ
text:
Gizonaren Semea 5,24+. datorrenean Mt <a href='B:470 10:23'>10,23</a>+. sinesmenik aurkituko ote du <a href='B:470 21:36'>21,36</a>; Mt <a href='B:470 24:10-12'>24,10-12</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓚ
text:
beren buruak zintzotzat 16,15+; Mt <a href='B:470 23:28'>23,28</a>. besteak gutxiesten <a href='B:470 5:30'>5,30</a>; 7,39; <a href='B:470 15:1-2'>15,1-2</a>.<a href='B:470 15:30'>30</a>; <a href='B:470 19:7'>19,7</a>.


marker: ⓑ
text:
haur batek bezala Mt <a href='B:470 18:3'>18,3</a>. Ik. <a href='B:470 10:21'>10,21</a>. erreinuan sartu <a href='B:470 18:24'>18,24</a>+.


marker: ⓓ
text:
aginduak Ir <a href='B:20 20:12-16'>20,12-16</a>; Dt <a href='B:50 5:16-20'>5,16-20</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>.


marker: ⓔ
text:
saldu eta eman behartsuei Mt <a href='B:470 19:21'>19,21</a>+. aberastasuna zeruan <a href='B:470 12:21'>12,21</a>+. jarraitu niri <a href='B:470 5:27'>5,27</a>+.


marker: ⓘ
text:
Jerusalemera igotzen 9,51+. profetek idatzia 24,25-27.44-46; Eg <a href='B:510 3:18'>3,18</a>; <a href='B:510 13:27-29'>13,27-29</a>. Gizonaren Semea <a href='B:510 5:24'>5,24</a>+.


marker: ⓜ
text:
Daviden Semea Mt <a href='B:470 1:1'>1,1</a>+. erruki zakizkit <a href='B:470 17:13'>17,13</a>; <a href='B:470 18:13'>18,13</a>; Mt <a href='B:470 9:27'>9,27</a>; <a href='B:470 15:22'>15,22</a>.


marker: [2]
text:
<em>lau halako bihurtuko diot: </em>Zakeoren erabakiak askogatik gainditzen legeak agindua (ik. Ir <a href='B:20 22:3'>22,3</a>.<a href='B:20 22:6'>6</a>).


marker: ⓕ
text:
galdua salbatzera 15,4.6.9.21.32; Ez <a href='B:330 34:16'>34,16</a> (Mt <a href='B:470 18:11'>18,11</a>).


marker: [4]
text:
<em>ontzako urrea: </em>Parabola hau literalki <em>mina </em>zirelakoez mintzo da; <em>mina </em>batek ehun denarioren balioa zuen (ik. Mk <a href='B:480 6:37'>6,37</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>Fruitua dakarrenari… kendu egingo zaio: </em>H.h., <em>Daukan orori eman egingo zaio; ez daukanari, ordea, daukana ere kendu egingo zaio.</em>


marker: ⓝ
text:
Bedeinkatua… 13,35; Sal <a href='B:230 118:26'>118,26</a>; Mt <a href='B:470 23:39'>23,39</a>; Jn <a href='B:500 12:13'>12,13</a>. bakea eta aintza Jainko gorenari 1,79+; <a href='B:500 2:14'>2,14</a>.


marker: [8]
text:
<em>Jainkoak eskaini dizun salbamen-aukera: </em>H.h., <em>zure bisitaren egokiera/unea. </em>Hau da, Jaunaren salbazio-etorrera.


marker: ⓕ
text:
Egunero tenpluan irakasten 20,1; 21,37; 22,53; Jn <a href='B:500 18:20'>18,20</a>. Jesus hil nahian <a href='B:500 20:19'>20,19</a>; 22,2. Ik. Mt <a href='B:470 12:14'>12,14</a>+.


marker: ⓚ
text:
agintariak jendearen beldur 20,19; 22,2; Mt <a href='B:470 21:26'>21,26</a>+. Joan profeta 1,76; <a href='B:470 7:26'>7,26</a>; Mt <a href='B:470 14:5'>14,5</a>+.


marker: ⓜ
text:
seme maitea Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>+. Ik. Jn <a href='B:500 3:16-17'>3,16-17</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:9'>4,9</a>.


marker: ⓝ
text:
Etxegileek… Sal <a href='B:230 118:22'>118,22</a> (Eg <a href='B:510 4:11'>4,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:7'>2,7</a>).


marker: ⓛ
text:
harririk harri gainean 19,44. tenpluaren hondamendia Jr <a href='B:300 7:1-15'>7,1-15</a>; <a href='B:300 26:1-19'>26,1-19</a>; Mi <a href='B:400 3:11-12'>3,11-12</a>. Ik. Mt <a href='B:470 26:61'>26,61</a>; <a href='B:470 27:40'>27,40</a>; Eg <a href='B:510 6:13-14'>6,13-14</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez zaitzatela engaina Mt <a href='B:470 24:4'>24,4</a>+. Gainean da garaia <a href='B:470 17:23'>17,23</a>; <a href='B:470 19:11'>19,11</a>.


marker: ⓐ
text:
lurrikara Is <a href='B:290 24:19-20'>24,19-20</a>; Ag <a href='B:440 2:6'>2,6</a>. izurrite, gosete Jr <a href='B:300 14:12'>14,12</a>; <a href='B:300 15:2'>15,2</a>; <a href='B:300 18:21'>18,21</a>; Ez <a href='B:330 5:12'>5,12</a>; <a href='B:330 6:11-12'>6,11-12</a>. seinale handiak <a href='B:330 21:25'>21,25</a>; Ez <a href='B:330 32:7-8'>32,7-8</a>; Jl <a href='B:360 3:3-4'>3,3-4</a>; Ap <a href='B:730 6:12-13'>6,12-13</a>.


marker: ⓑ
text:
sinagogetara eraman 12,11. kartzelara Eg <a href='B:510 4:3'>4,3</a>; <a href='B:510 5:17-18'>5,17-18</a>; <a href='B:510 8:3'>8,3</a>. erregeen eta agintarien aurrera Eg <a href='B:510 25:13-26:32'>25,13—26,32</a>.


marker: ⓒ
text:
Aitorpen egiteko aukera Eg <a href='B:510 4:7-8'>4,7-8</a>.<a href='B:510 4:19-20'>19-20</a>; <a href='B:510 5:28-29'>5,28-29</a>.<a href='B:510 5:41-42'>41-42</a>.


marker: ⓓ
text:
ez ibili nola defendatuko 12,11-12; Mt <a href='B:470 10:19-20'>10,19-20</a>; Jn <a href='B:500 15:26-27'>15,26-27</a>.


marker: ⓔ
text:
Ik. Mi <a href='B:400 7:6'>7,6</a>; Mt <a href='B:470 10:21'>10,21</a>.<a href='B:470 10:35-36'>35-36</a>.


marker: ⓚ
text:
Zigor-egunak Dt <a href='B:50 32:35'>32,35</a>; Jr <a href='B:300 46:10'>46,10</a>; Os <a href='B:350 9:7'>9,7</a>; Dn <a href='B:340 9:26-27'>9,26-27</a>.


marker: ⓜ
text:
Ezpataz hil, gatibu Jr <a href='B:300 15:2'>15,2</a>; <a href='B:300 21:7'>21,7</a>; Esd <a href='B:150 9:7'>9,7</a>. Jerusalem zapalduko Za <a href='B:450 12:3'>12,3</a>; Sal <a href='B:230 79:1'>79,1</a>; Dn <a href='B:340 9:26'>9,26</a>; 1 M <a href='B:462 3:45'>3,45</a>.<a href='B:462 3:51'>51</a>; Ap <a href='B:730 11:2'>11,2</a>.


marker: ⓑ
text:
laster askapena 1,68; 2,38; 24,21; Erm <a href='B:520 8:23'>8,23</a>; <a href='B:520 13:11'>13,11</a>.


marker: ⓕ
text:
Galdukeria 8,14; 17,26-30. egun hura ustekabean gainera erori Mt <a href='B:470 24:48-50'>24,48-50</a>; Mk <a href='B:480 13:36'>13,36</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:3'>5,3</a>.


marker: ⓖ
text:
Egon erne Mt <a href='B:470 24:42'>24,42</a>+; Mk <a href='B:480 13:33-37'>13,33-37</a>. erregutu uneoro 18,1. Gizonaren Semearen aurrean zutik Ap <a href='B:730 6:17'>6,17</a>.


marker: ⓙ
text:
Legamia gabeko Ogien Jaia Mt <a href='B:470 26:17'>26,17</a>+. Pazko-jaia Ir <a href='B:20 12:1-20'>12,1-20</a>; Dt <a href='B:50 16:1-8'>16,1-8</a>.


marker: ⓚ
text:
Jesus nola hilko 19,47+. Ik. Mt <a href='B:470 26:3-4'>26,3-4</a>+. herriaren beldur <a href='B:470 20:6'>20,6</a>+.


marker: ⓛ
text:
Satanas Judasengan sartu Jn <a href='B:500 13:2'>13,2</a>.<a href='B:500 13:27'>27</a>. Ik. <a href='B:500 4:13'>4,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>tenpluko guardiaburuak: </em>Tenpluko zainketaren arduradun ziren lebitarrak (ik. <a href='B:490 10:32'>10,32</a> oh.).


marker: ⓒ
text:
Ik. 9,16; 24,30; Mt <a href='B:470 15:36'>15,36</a>; Eg <a href='B:510 27:35'>27,35</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:16'>10,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>zuentzat isurtzen den nire odolaz Jainkoak ezarria: </em>H.h., <em>zuentzat isurtzen den nire odolean.</em>


marker: ⓔ
text:
nirekin mahaian salduko nauena Sal <a href='B:230 41:10'>41,10</a>; Jn <a href='B:500 13:18'>13,18</a>.<a href='B:500 13:21'>21</a>.


marker: ⓕ
text:
Gizonaren Semea 5,24+. erabakia dagoenez Eg <a href='B:510 2:23'>2,23</a>; <a href='B:510 4:28'>4,28</a>; <a href='B:510 13:29'>13,29</a>.


marker: ⓙ
text:
erregetza ematen dizuet 12,32; Ap <a href='B:730 2:26-28'>2,26-28</a>; <a href='B:730 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓜ
text:
sendotu senideak Mt <a href='B:470 16:17-19'>16,17-19</a>; Jn <a href='B:500 21:15-17'>21,15-17</a>.


marker: ⓝ
text:
prest heriotzara joateko ere Jn <a href='B:500 11:16'>11,16</a>; Eg <a href='B:510 21:13'>21,13</a>.


marker: ⓗ
text:
Aita 11,2+. edari samin hau Mt <a href='B:470 20:22'>20,22</a>+. zure nahia Mt <a href='B:470 6:10'>6,10</a>+; Jn <a href='B:500 12:27-29'>12,27-29</a>; Flp <a href='B:570 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓑ
text:
Gizonaren… Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>. Ik. 24,26; Eg <a href='B:510 2:36'>2,36</a>; <a href='B:510 7:56'>7,56</a>.


marker: ⓕ
text:
kondenatzeko arrazoirik ez 23,14.22; Jn <a href='B:500 18:38'>18,38</a>; <a href='B:500 19:4'>19,4</a>.<a href='B:500 19:6'>6</a>; Eg <a href='B:510 3:13'>3,13</a>; <a href='B:510 13:28'>13,28</a>.


marker: ⓗ
text:
mespretxu eta iseka 22,63-65; 23,35-39; Mt <a href='B:470 27:31'>27,31</a>; Mk <a href='B:480 15:20'>15,20</a>.


marker: [3]
text:
Eskuizkribu zahar eta hoberenetan falta da tx. hau. Honela dio: <em>Izan ere, Pazko-jaiero bat askatu behar zien </em>(ik. Mt <a href='B:470 27:15'>27,15</a>; Mk <a href='B:480 15:6'>15,6</a>).


marker: ⓝ
text:
egur hezea, iharra 3,9; 13,6-9; Ez <a href='B:330 21:3'>21,3</a>. Ik. 19,41-44; <a href='B:330 21:20-23'>21,20-23</a>.


marker: ⓑ
text:
Aita 11,2+. barka iezaiezu Mt <a href='B:470 5:44'>5,44</a>; <a href='B:470 18:21-22'>18,21-22</a>.<a href='B:470 18:35'>35</a>; Eg <a href='B:510 7:60'>7,60</a>. ez dakite zer ari diren Eg <a href='B:510 3:17'>3,17</a>; <a href='B:510 13:27'>13,27</a>. Ik. <a href='B:510 12:10'>12,10</a>. jantziak banatu Sal <a href='B:230 22:19'>22,19</a>.


marker: [6]
text:
<em>paradisua: </em>Zenbait judurentzat hildako zintzoek piztuera iritsi arte egon behar zuteneko tokia zen (ik. Lk <a href='B:490 16:22-31'>16,22-31</a>).


marker: ⓜ
text:
hilobian ezarri Dt <a href='B:50 21:22-23'>21,22-23</a>; Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; Eg <a href='B:510 13:29'>13,29</a>.


marker: [9]
text:
<em>Festarako prestaketak egiteko eguna: </em>H.h., <em>Paraskebe-eguna; </em>ik. Mk <a href='B:480 15:42'>15,42</a> oh.


marker: ⓐ
text:
ukenduak prestatu 24,1. Larunbateko atsedena Ir <a href='B:20 20:10'>20,10</a>; <a href='B:20 34:21'>34,21</a>; Dt <a href='B:50 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓒ
text:
Jesus Jauna Eg <a href='B:510 1:21'>1,21</a>; <a href='B:510 8:16'>8,16</a>; <a href='B:510 11:20'>11,20</a>; <a href='B:510 15:11'>15,11</a>.


marker: [2]
text:
<em>hamaika kilometrora: </em>H.h., <em>hirurogei estadiora. </em>Eztabaidan dago Emaus non zegoen. Badirudi Jerusalemdik hogeita hamar km-ra zegoen herrixka dela; hau bat letorke zenbait eskuizkributan datorren beste irakurketa honekin: <em>ehun eta hirurogei estadiora, </em>hots, hogeita hamarren bat km-ra, hain zuzen.


marker: ⓝ
text:
Mesias 2,11+. hori guztia sufritu behar 9,22+. bere aintzara iristeko 23,42-43; Jn <a href='B:500 7:39'>7,39</a>; <a href='B:500 12:16'>12,16</a>.<a href='B:500 12:23'>23</a>; <a href='B:500 13:31-32'>13,31-32</a>; <a href='B:500 17:1'>17,1</a>.<a href='B:500 17:5'>5</a>; Eg <a href='B:510 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓖ
text:
Arrain erre puska bat Ik. Jn <a href='B:500 21:9-10'>21,9-10</a>.<a href='B:500 21:13'>13</a>; Eg <a href='B:510 10:41'>10,41</a>.


marker: [4]
text:
<em>Moisesen legean, profeten liburuetan eta salmoetan: </em>I.Z. osoa edo Liburu Santuak adierazteko modu berezia, <em>Salmoak </em>aipatuz; ik. <a href='B:490 16:29'>16,29</a> eta oh.


marker: ⓘ
text:
Liburu Santuak uler zitzaten Eg <a href='B:510 2:23-32'>2,23-32</a>; <a href='B:510 4:10-11'>4,10-11</a>; <a href='B:510 13:27-38'>13,27-38</a>; <a href='B:510 26:22-23'>26,22-23</a>.


marker: ⓚ
text:
bekatuen barkamenerako bihozberritzea Jn <a href='B:500 20:23'>20,23</a>; Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>+. herri guztiei hots egin Mt <a href='B:470 28:19'>28,19</a>+. Jerusalemdik hasita Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>.


marker: [5]
text:
Berpiztuaren azken hitzetan <em>Apostoluen Eginak </em>liburuaren hasierako gai nagusiak aurkitzen ditugu; honela, Lukasen obra bakarraren bi zatiak lotzen dituen zubi gertatzen dira (ik. <em>Eginak liburuari Sarrera</em>).


marker: ⓜ
text:
agindutako dohaina Eg <a href='B:510 1:4'>1,4</a>.<a href='B:510 1:8'>8</a>; <a href='B:510 2:33'>2,33</a>. zaudete hirian Eg <a href='B:510 1:4'>1,4</a>. Jainkoarengandiko indarra 1,35; <a href='B:510 4:14'>4,14</a>; Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>.


marker: ⓝ
text:
Jerusalemera itzuli ziren Eg <a href='B:510 1:12'>1,12</a>. poz-pozik Jn <a href='B:500 14:28'>14,28</a>; <a href='B:500 16:22'>16,22</a>.


marker: [6]
text:
<em>Jainkoa goresten: </em>Aski eskuizkribuk amaiera liturgikoa ematen diote Ebanjelioari, <em>Amen </em>erantsiz.


