# commentaries

marker: [1]
text:
<em>Hasieran, Jainkoak zeru-lurrak egin zituen. 2 Lurra… </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jauna zeru-lurrak egiten hastean, 2 lurra… </em>


marker: ⓐ
text:
Kreazioa 2,4-25; Is <a href='B:290 42:5'>42,5</a>; Sal <a href='B:230 8:1'>8</a>; <a href='B:230 89:10-13'>89,10-13</a>; <a href='B:230 104:1'>104</a>; Jb <a href='B:220 26:7-14'>26,7-14</a>; <a href='B:220 38:1'>38</a>; Es <a href='B:220 8:22-31'>8,22-31</a>; Si <a href='B:280 16:26-17:4'>16,26—17,4</a>; Jn <a href='B:500 1:1-3'>1,1-3</a>; Kol <a href='B:580 1:15-17'>1,15-17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoaren arnasa: </em>Hebreerazko hitzak <em>haize, arnasa </em>nahiz <em>espiritu </em>esan nahi du. Beraz, honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoaren espiritua </em>edo <em>haize-erauntsia (Jainkoaren </em>superlatiboa adierazteko ere erabiltzen dela kontuan harturik).


marker: [3]
text:
<em>ona zela: </em>Lehen kap.an errepikatzen den tx. honetako <em>ona, ederra </em>ere itzul zitekeen, kreazioak sortzen duen poza eta gozamena adieraziz.


marker: [4]
text:
<em>lehen eguna burutu zen: </em>H.h., <em>izan zen arratsaldea, izan zen goiza, egun bat; </em>berdin beste egunetarako. Testu hau idatzi zen garaian, eguna arratsaldean hasten zela uste zen.


marker: ⓒ
text:
argia/ilunpeak Is <a href='B:290 45:7'>45,7</a>; <a href='B:290 60:19-20'>60,19-20</a>; Ap <a href='B:730 22:5'>22,5</a>. Ik. Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>.


marker: [5]
text:
<em>sabaia: </em>Ortzia ganga edo sabai solidotzat jotzen zuten antzinatean, gaineko eta azpiko ur-multzoak bereizten zituelarik (ik. <a href='B:10 7:11'>7,11</a> oh.).


marker: [7]
text:
<em>argizagiak: </em>Erlijio paganoek astroak jainkotzat zituzten bitartean, hemen sorkari huts dira, lurra argitzeko eta liturgi egutegia finkatzeko ezarriak.


marker: ⓓ
text:
argizagiak zeru-sabaian Is <a href='B:290 40:26'>40,26</a>; Jr <a href='B:300 31:35'>31,35</a>; Ba <a href='B:320 3:33-35'>3,33-35</a>.


marker: ⓔ
text:
bi argizagi handi Sal <a href='B:230 104:19'>104,19</a>; <a href='B:230 136:7-9'>136,7-9</a>; Si <a href='B:280 43:1-10'>43,1-10</a>.


marker: [8]
text:
<em>bedeinkatu egin zituen: </em>Bibliaren pentsaeran bedeinkazioa ez da espirituzko dohaina bakarrik; Jainkoarengandiko indar moduko bat ere bada, naturan eta gizakiarengan bizia sortu eta garatzen duena.


marker: ⓖ
text:
Jainkoaren antzeko, irudiko 5,1.3; 9,6; Sal <a href='B:230 8:5-6'>8,5-6</a>; Jkd <a href='B:270 2:23'>2,23</a>; Si <a href='B:280 17:3'>17,3</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:7'>11,7</a>; Kol <a href='B:580 3:10'>3,10</a>; St <a href='B:660 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓘ
text:
Sortu umeak, ugaldu 8,17; 9,1.7. Ik. 1,22. izan nagusi, menderatu 9,2; Sal <a href='B:230 8:7-9'>8,7-9</a>; Jkd <a href='B:270 9:2'>9,2</a>; <a href='B:270 10:2'>10,2</a>; Si <a href='B:280 17:2-4'>17,2-4</a>; St <a href='B:660 3:7'>3,7</a>.


marker: ⓙ
text:
guztia oso ona Sal <a href='B:230 104:24'>104,24</a>; Si <a href='B:280 39:33-35'>39,33-35</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:4'>4,4</a>.


marker: ⓚ
text:
zazpigarren eguna Ir <a href='B:20 20:11'>20,11</a>; <a href='B:20 31:12-17'>31,12-17</a>; Heb <a href='B:650 4:4'>4,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>zazpigarren eguna: </em>Larunbata da, Jaunari sagaratu beharreko atseden-eguna. Zazpigarren egunean Jaunak <em>lanari utzi (xabat) </em>eta atseden hartu zuen. Horren ondorioz, larunbata (xabat) atsedenari atxikia egongo da Israelen (ik. Ir <a href='B:20 23:12'>23,12</a>) eta Jainkoaren eta herriaren arteko itunaren seinale bihurtuko (ik. Ir <a href='B:20 31:12-17'>31,12-17</a>).


marker: [2]
text:
<em>kreazioaren historia: </em>H.h., <em>jatorriak. </em>Normalean, jatorri bateko ondorengoak adierazten ditu (<a href='B:10 5:1'>5,1</a>; <a href='B:10 6:9'>6,9</a>; <a href='B:10 10:1'>10,1</a>); testuinguru honetan <em>jaiotza, sorrera </em>bezala hartzen da.


marker: ⓛ
text:
bizi-arnasa gizonari Sal <a href='B:230 104:29-30'>104,29-30</a>; Jb <a href='B:220 33:4'>33,4</a>; <a href='B:220 34:14-15'>34,14-15</a>; Koh <a href='B:250 3:20'>3,20</a>; <a href='B:250 12:7'>12,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:45-49'>15,45-49</a>.


marker: [3]
text:
<em>Eden: </em>Toki-izena da, non zegoen jakiterik ez dugun arren. Hebreerazko hitzak <em>atsegin </em>esan nahi duen hitzarekin zerikusia du.


marker: ⓜ
text:
Eden 3,23-24; 4,16; Is <a href='B:290 51:3'>51,3</a>; Ez <a href='B:330 31:9'>31,9</a>.<a href='B:330 31:16'>16</a>.<a href='B:330 31:18'>18</a>; <a href='B:330 36:35'>36,35</a>; Jl <a href='B:360 2:3'>2,3</a>.


marker: [4]
text:
<em>batak bizia… ezagutzeko ahalmena: </em>H.h., <em>biziaren zuhaitza eta ongiaren eta gaizkiaren ezagutzaren zuhaitza. </em>Bigarren zuhaitzari dagokionez, honela ere uler daiteke: <em>besteak, zoriontsu izateko jakituria.</em>


marker: ⓝ
text:
bizia ematen zuen zuhaitza 3,22; Es 3,18; Ap <a href='B:730 2:7'>2,7</a>; <a href='B:730 22:2'>22,2</a>.24. dena (ongia eta gaizkia) ezagutzeko ahalmena <a href='B:730 3:5'>3,5</a>.<a href='B:730 3:17'>17</a>.<a href='B:730 3:22'>22</a>; Dt <a href='B:50 1:39'>1,39</a>; 2 Sm <a href='B:100 14:17'>14,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 3:9'>3,9</a>; Is <a href='B:290 7:15-16'>7,15-16</a>.


marker: [5]
text:
<em>Pixon: </em>Erabat ezezaguna zaigu. <em>Habila: </em>Arabia iparraldean dago (ik. <a href='B:10 10:29'>10,29</a>); baina Palestina hegoaldean, Egiptotik hurbil, dagoen lurralde bat ere izan daiteke (ik. <a href='B:10 25:18'>25,18</a>).


marker: [6]
text:
<em>Gihon: </em>Ezezaguna hau ere, izen bera duen Jerusalem ondoko iturria izan ezik (ik. 2 Kro <a href='B:140 32:30'>32,30</a>). <em>Etiopia: </em>H.h., <em>Kux, </em>normalean Etiopia adierazten duen izena; baina bazen beste Kux bat ere, Madianen, Palestinaren hego-ekialdean.


marker: [7]
text:
<em>Tigris, Eufrates: </em>Mesopotamia besarkatzen duten bi ibai ezagunak dira. <em>Axur </em>edo <em>Asiria </em>Mesopotamiako iparraldea da.


marker: [8]
text:
<em>gizonari: </em>Lehen kapituluetan <em>gizaki </em>edota <em>gizon </em>itzulitako hitza, 4,25etik aurrera <em>Adam </em>pertsona-izen bezala erabilitako hitza bera da. <em>Adam </em>lur esan nahi duen <em>adama </em>hitzetik eratorria da; izatez, ez da pertsona-izena, izen arrunta baizik, gizateria, gizon-emakume guztien multzoa, adierazten duena.


marker: ⓒ
text:
emakumea gizonarentzat sortua 1 Ko <a href='B:530 11:8-9'>11,8-9</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:13'>2,13</a>.


marker: [9]
text:
<em>Emakume/gizakume: </em>Hitz-jokoa egiten du hebreerazkoak <em>gizon </em>esan nahi duen hitzaren eta beraren femeninoaren artean, gizonaren eta emakumearen arteko kidetasuna azpimarratzeko.


marker: ⓓ
text:
gizona eta emaztea Es 5,15-20; 31,10-31; Koh <a href='B:250 9:9'>9,9</a>. bat bera izango Ml <a href='B:460 2:14-15'>2,14-15</a>; Mt <a href='B:470 19:5'>19,5</a>+.


marker: ⓔ
text:
Sugea Jkd <a href='B:270 2:24'>2,24</a>; Jn <a href='B:500 8:44'>8,44</a>; Ap <a href='B:730 12:9'>12,9</a>; <a href='B:730 20:2'>20,2</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoa bezalako 3,22. Ik. Is <a href='B:290 14:14'>14,14</a>; Ez <a href='B:330 28:2'>28,2</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓗ
text:
biluzik Is <a href='B:290 20:2-4'>20,2-4</a>; Ap <a href='B:730 3:18'>3,18</a>; <a href='B:730 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓛ
text:
madarikatua lurra 5,29; Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>; Erm <a href='B:520 8:20'>8,20</a>. Ik. <a href='B:520 8:21'>8,21</a>. lanaren nekea <a href='B:520 4:12'>4,12</a>; Jb <a href='B:220 7:1'>7</a>; Koh <a href='B:250 2:22-23'>2,22-23</a>.


marker: ⓝ
text:
hautsa zara Sal <a href='B:230 90:3'>90,3</a>; <a href='B:230 104:29'>104,29</a>; Koh <a href='B:250 3:20'>3,20</a>; <a href='B:250 12:7'>12,7</a>. Ik. <a href='B:250 2:7'>2,7</a>+.


marker: [2]
text:
<em>gutariko: Gu </em>horrek Jainkoaren ahotan, honek, gorte gisa, bere inguruan dituen jainkozko izakiak adierazten ditu. <em>dena ezagutzeko ahalmena: </em>Ik. <a href='B:10 2:9'>2,9</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>izaki hegaldun: </em>H.h., <em>kerubim. </em>Mitologi izakiak dira, zezen edo animalia hegaldunen itxurakoak; Babilonian jainkoen eta erregeen jauretxeen sarreran jarri ohi ziren, sinbolozko zaindari gisa. <em>Kerubim gainean esertzen dena </em>Israelgo Jainkoaren tituluetako bat da (ik. 1 Sm <a href='B:90 4:4'>4,4</a>). <em>suzko ezpata distiratsuak zituztela: </em>H.h., <em>eta suzko ezpata distiratsua; </em>segur aski, <em>suzko ezpatak </em>tximista adierazten du; beraz, uler daiteke <em>kerubimek eta tximistak </em>zaintzen dutela baratzea.


marker: [1]
text:
<em>Eskuratua: </em>Hebreerazkoak, hitz-joko batez, <em>Kain </em>izena <em>eskuratu </em>esan nahi duen hitzarekin erlazionatzen du.


marker: ⓕ
text:
ezaugarri babesgarria Ir <a href='B:20 12:13'>12,13</a>; Ez <a href='B:330 9:4-6'>9,4-6</a>; Ap <a href='B:730 7:3'>7,3</a>; <a href='B:730 9:4'>9,4</a>.


marker: [3]
text:
<em>Nod: </em>Toki ezezaguna; agian sinbolo gisa erabilia, zeren 12.14 tx.etan azaltzen den <em>nad </em>(noraezean dabilena) hitza gogorarazten baitu.


marker: [5]
text:
<em>Adam: </em>Ik. <a href='B:10 2:22'>2,22</a> oh. <em>Set: </em>Hitz-jokoa egiten du hebreerazkoak <em>Set </em>izenaren eta <em>sorrarazi </em>(h.h., <em>ipini/eman</em>) itzuli dugun hitzaren artean.


marker: [6]
text:
<em>Jaunaren izena gurtzen: </em>Beste zenbait tradizioren arabera, Jaunaren izena ez zen gurtu Moisesen garaian baizik (ik. Ir <a href='B:20 3:14'>3,14</a>.<a href='B:20 3:15'>15</a> eta oh.ak; <a href='B:20 6:3'>6,3</a>).


marker: [1]
text:
<em>ondorengoen izen-zerrenda: </em>H.h., <em>genealogiaren liburua </em>(ik. <a href='B:10 2:4'>2,4</a> oh.). Ondorengoen zerrenda ugari aurkitzen ditugu Hasiera liburuan (adib., <a href='B:10 6:9-10'>6,9-10</a>; <a href='B:10 10:1'>10,1</a>; <a href='B:10 11:10'>11,10</a>; <a href='B:10 25:12'>25,12</a>.<a href='B:10 25:19'>19</a>). Hemen bakarrik azaltzen da, ordea, <em>liburu </em>hitza. Genealogiak joan-etorri handikoak ziren Israelen arbasoak bizi ziren gizarte-inguruan.


marker: ⓘ
text:
ondorengoen izen-zerrenda (genealogia) 1 Kro <a href='B:130 1:1-4'>1,1-4</a>; Lk <a href='B:490 3:36-38'>3,36-38</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoak eramanik: </em>Elias (2 Erg <a href='B:120 2:9'>2,9</a>) eta Jaunaren Zerbitzaria ere (Is <a href='B:290 53:8'>53,8</a>) Jainkoak eramanak izango dira. Henoken desagertzea judu-apokalipsiak maiz erabiliko duen gaia da.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren semeek: </em>Agian, botere kosmikoak adierazten ditu, paganoek jainkotzat hartzen zituztenak; Bibliak, ordea, egiazko Jainkoaren eskumende eta beroni menderaturik aurkezten dizkigu (ik. Sal <a href='B:230 29:1'>29,1</a>; <a href='B:230 89:7'>89,7</a>; Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>; <a href='B:220 2:1'>2,1</a>; <a href='B:220 38:7'>38,7</a>).


marker: ⓜ
text:
neure bizi-arnasa 2,7+. haragi hutsekoa Jn <a href='B:500 3:5-6'>3,5-6</a>. bizitzari muga jarri Si <a href='B:280 17:2'>17,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>erraldoiak: </em>Zen 13,33ak dioenez, ba omen ziren garaiera handiko gizakiak Hebron aldean, Palestina hegoaldean.


marker: ⓝ
text:
erraldoiak Zen <a href='B:40 13:32-33'>13,32-33</a>; Dt <a href='B:50 2:10'>2,10</a>; Si <a href='B:280 16:7'>16,7</a>; Ba <a href='B:320 3:26-28'>3,26-28</a>.


marker: ⓐ
text:
gaiztakeria handitu 6,11-13; 18,20; Jr <a href='B:300 5:1-6'>5,1-6</a>; <a href='B:300 6:28'>6,28</a>; Jon <a href='B:390 1:2'>1,2</a>; Sal <a href='B:230 14:2-3'>14,2-3</a>. txarrera jo <a href='B:230 6:11-12'>6,11-12</a>; 8,21.


marker: ⓑ
text:
Jauna damutu Ir <a href='B:20 32:12-14'>32,12-14</a>; 1 Sm <a href='B:90 15:11'>15,11</a>.<a href='B:90 15:35'>35</a>; Jr <a href='B:300 18:8-10'>18,8-10</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunak begiko izan 18,3; 19,19; Ir <a href='B:20 33:12-17'>33,12-17</a>; <a href='B:20 34:9'>34,9</a>; Lk <a href='B:490 1:30'>1,30</a>.


marker: ⓓ
text:
Noe Si <a href='B:280 44:17-18'>44,17-18</a>; Heb <a href='B:650 11:7'>11,7</a>; 2 P <a href='B:680 2:5'>2,5</a>. gizon zuzena 7,1; Ez <a href='B:330 14:14'>14,14</a>.<a href='B:330 14:20'>20</a>; Jkd <a href='B:270 10:4'>10,4</a>.


marker: ⓔ
text:
uholdea bidali Jkd <a href='B:270 10:4'>10,4</a>; Mt <a href='B:470 24:37-39'>24,37-39</a>; 2 P <a href='B:680 2:5'>2,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>legez kutsatu gabeko: </em>Moisesen legearen arabera, jateko nahiz opari gisa eskaintzeko gai ziren abereak (ik. Lb <a href='B:30 11:1'>11</a>).


marker: [2]
text:
<em>lur azpiko itsasoaren iturri/zeruko atexkak: </em>Ik. <a href='B:10 1:6-7'>1,6-7</a> eta <a href='B:10 1:6'>1,6</a> oh. Bibliak mundua irudikatzeko duen moduan, lurra eta eguratsa bi ur-multzoren artean daude, lur azpiko eta zeru gaineko uren artean.


marker: ⓚ
text:
zeruko atexkak 8,2; 2 Erg <a href='B:120 7:2'>7,2</a>.<a href='B:120 7:19'>19</a>; Is <a href='B:290 24:18'>24,18</a>; Ml <a href='B:460 3:10'>3,10</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez mundua berriro madarikatuko Ik. <a href='B:330 3:17'>3,17</a>+. okerrera jarria <a href='B:330 6:5'>6,5</a>+.


marker: ⓝ
text:
ez dute huts egingo Jr <a href='B:300 31:35-36'>31,35-36</a>; <a href='B:300 33:20-26'>33,20-26</a>; Mt <a href='B:470 5:45'>5,45</a>.


marker: ⓓ
text:
ez haragia odolarekin jan Lb <a href='B:30 7:26'>7,26</a>; <a href='B:30 17:10-14'>17,10-14</a>; Dt <a href='B:50 12:15-16'>12,15-16</a>.<a href='B:50 12:23'>23</a>; Eg <a href='B:510 15:20'>15,20</a>.<a href='B:510 15:29'>29</a>.


marker: ⓔ
text:
Giza odola isuri Lb <a href='B:30 24:17'>24,17</a>+. Ik. Ir <a href='B:20 20:13'>20,13</a>+. Jainkoaren irudiko 1,26+.


marker: ⓕ
text:
Ituna zuekin 6,18+; Si <a href='B:280 44:17-18'>44,17-18</a>. bizidun guztiekin Ez 34,35; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>; Jb <a href='B:220 5:23'>5,23</a>.


marker: ⓗ
text:
ostadarra hodeien artean Ez <a href='B:330 1:28'>1,28</a>; Si <a href='B:280 43:11-12'>43,11-12</a>; <a href='B:280 50:7'>50,7</a>; Ap <a href='B:730 4:3'>4,3</a>.


marker: ⓙ
text:
mozkortu egin zen Es 23,29-35; Jdt <a href='B:180 13:2'>13,2</a>; Si <a href='B:280 31:25-31'>31,25-31</a>; Ef <a href='B:560 5:18'>5,18</a>.


marker: ⓚ
text:
Madarikatua Kanaan Dt <a href='B:50 27:16'>27,16</a>. esklabo Jos <a href='B:60 16:10'>16,10</a>; Ep <a href='B:70 1:28'>1,28</a>.


marker: [1]
text:
<em>zabal egin: </em>Hitz-jokoa egiten du hebreerazkoak <em>Jafet </em>izenaren eta <em>zabal egin </em>hitzaren artean.


marker: [1]
text:
<em>ondorengoak: </em>Ik. <a href='B:10 2:4'>2,4</a> eta <a href='B:10 5:1'>5,1</a> oh.ak. Herri guztien jatorria Noeren semeei lotua aurkezten digu egileak, gizadi osoaren batasuna adieraziz. Izatez, Noeren ondorengoen zerrenda etnografi eta geografi saio bat da, garaian ezagunak ziren herrien aurkezpena.


marker: [1]
text:
<em>Nahasketa: </em>Hala ulertzen du jatorrizkoak <em>Babel </em>izena, <em>nahasi </em>esan nahi duen hitzarekin duen antzekotasunagatik (ik. <a href='B:10 11:7'>11,7</a>).


marker: ⓐ
text:
Jaunak hizkuntza nahasi Jkd <a href='B:270 10:5'>10,5</a>. sakabanatu Ik. Jn <a href='B:500 11:52'>11,52</a>.


marker: [2]
text:
<em>Semen ondorengoak: </em>Herrien beste zerrenda honen xedea Noeren historia Abrahamen historiarekin lotzea da.


marker: ⓑ
text:
ondorengoen zerrenda 1 Kro <a href='B:130 1:24-27'>1,24-27</a>; Lk <a href='B:490 3:34-36'>3,34-36</a>.


marker: [1]
text:
<em>Abram: Abram </em>zenari <em>Abraham </em>izena emango dio Jaunak gerora (ik.<a href='B:10 17:5'>17,5</a>). Alabaina, tituluetan <em>Abraham </em>erabiliko dugu, hala egiten baitu I.B.k berak ere Has <a href='B:10 12:1-16'>12—16</a> kap.ak aipatzean (ik. Eg <a href='B:510 7:2-3'>7,2-3</a>; Heb <a href='B:650 11:8'>11,8</a>).


marker: ⓔ
text:
Abram (Abraham) Jos <a href='B:60 24:3'>24,3</a>; Is <a href='B:290 51:2'>51,2</a>; Jkd <a href='B:270 10:5'>10,5</a>; Si <a href='B:280 44:19-21'>44,19-21</a>; Eg <a href='B:510 7:2-4'>7,2-4</a>; Heb <a href='B:650 11:8-10'>11,8-10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Nazio handi eginen zaitut: </em><a href='B:10 12:2'>12,2</a>.<a href='B:10 12:3'>3</a>.<a href='B:10 12:7'>7</a> tx.etan Jaunak Abrahami eginiko hiru agintzariak aurkitzen ditugu. Hasiera liburu guztian zehar behin eta berriro errepikatuko dira, irakurlearen begiak etorkizunera zuzenduz: 1. <em>Nazio handi egin, erruz ugaldu </em>(<a href='B:10 12:2'>12,2</a>). 2. <em>Abrahamen bitartez herri guztiak bedeinkatu </em>(<a href='B:10 12:2-3'>12,2-3</a>). 3. <em>Kanaan lurraldea ondorengoei eman </em>(<a href='B:10 12:7'>12,7</a>).


marker: ⓕ
text:
ondorengotza ugariaren agintzaria 13,16; 15,5; 17,2.4-6; 22,17; 26,4.24; 28,14; 35,11; 47,27; 48,4. Ik. Ir <a href='B:20 1:7'>1,7</a>+.


marker: ⓖ
text:
Bedeinkatzen zaituena bedeinkatuko 27,29; Zen <a href='B:40 24:9'>24,9</a>. Zure bitartez herriak bedeinkatuko <a href='B:40 18:18'>18,18</a>; <a href='B:40 22:18'>22,18</a>; <a href='B:40 26:4'>26,4</a>; <a href='B:40 28:14'>28,14</a>; Eg <a href='B:510 3:25'>3,25</a>; Ga <a href='B:550 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓗ
text:
Sikem 33,18-20; Jos <a href='B:60 24:1'>24</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:1-16'>12,1-16</a>; Jn <a href='B:500 4:5'>4,5</a> (Sikar).


marker: ⓘ
text:
lurraldearen agintzaria 13,15; 15,18; 17,8; 26,3; 28,13; 35,12; 48,4; Dt <a href='B:50 1:8'>1,8</a>; <a href='B:50 34:4'>34,4</a>; Sal <a href='B:230 105:11'>105,11</a>; Eg <a href='B:510 7:5'>7,5</a>; Ga <a href='B:550 3:16'>3,16</a>. aldarea eraiki 13,4.18; 22,9; 26,25; 33,20; 35,7.


marker: [5]
text:
<em>Betel: </em>Jerusalemdik iparraldera, 15 km ingurura; izenak <em>Jainkoaren etxe </em>esan nahi du (ik. <a href='B:10 28:19'>28,19</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
Betel 28,18-19; Ep <a href='B:70 1:22-26'>1,22-26</a>; <a href='B:70 20:26-27'>20,26-27</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:29-13:34'>12,29—13,34</a>; Am <a href='B:370 4:4'>4,4</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Abraham Egipton: </em><a href='B:10 20:1-18'>20,1-18</a> eta <a href='B:10 26:6-11'>26,6-11</a> pasarteetan bi kontakizun ditugu 12,10-20aren oso antzekoak.


marker: [9]
text:
<em>faraoia: </em>Egiptoko erregeen titulua, jadanik K.a. XV. gizaldian erabilia. <em>Etxe handi </em>esan nahi du.


marker: ⓜ
text:
Oso aberatsa 24,35; 26,13; 30,43; 32,6; Sal <a href='B:230 112:1-3'>112,1-3</a>; Jb <a href='B:220 1:2'>1,2</a>.<a href='B:220 1:10'>10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sodoma eta Gomorra: </em>Seguruenik, Itsaso Hilaren ekialdean zeuden hiriak. 18—19 kap.ek beraien suntsipena kontatzen digute. <em> Tzoar: </em>Sodoma eta Gomorratik hurbil zegoen herrixka (ik. <a href='B:10 19:21-22'>19,21-22</a>).


marker: [2]
text:
<em>ondorengoei: </em>Ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh. Bigarrenez datoz hemen lurraldearen eta ondorengotza ugariaren (<a href='B:10 13:16'>13,16</a>) agintzariak.


marker: [3]
text:
<em>Hebron: </em>Jerusalemdik hegoaldera, 30 km ingurura, zegoen herrixka; bertatik hurbil, 3 km ingurura, <em>Mambre </em>dago. Abrahamen eta beste patriarken bizitzan joan-etorri handiko tokia da (ik. <a href='B:10 18:1'>18,1</a>; <a href='B:10 23:17-19'>23,17-19</a>; <a href='B:10 25:9'>25,9</a>; <a href='B:10 49:30'>49,30</a>; <a href='B:10 50:13'>50,13</a>).


marker: ⓕ
text:
Hebron 23,2; Zen <a href='B:40 13:22'>13,22</a>; 2 Sm <a href='B:100 2:1'>2,1</a>; <a href='B:100 3:2-5'>3,2-5</a>; <a href='B:100 5:1-5'>5,1-5</a>; <a href='B:100 15:7-10'>15,7-10</a>. aldarea eraiki <a href='B:100 12:7'>12,7</a>+.


marker: [1]
text:
Kap. honetan aipaturiko errege eta tokiak ia erabat ezezagunak zaizkigu; agian, pasadizoaren helburua Abraham Ekialdeko historia orokorrarekin lotzea besterik ez da.


marker: [2]
text:
<em>Adma, Tzeboim: </em>Sodoma eta Gomorrarekin zori berean elkarturik azaltzen dira Dt 29,23an; hala ere, ez dakigu non zeuden kokatuak.


marker: [3]
text:
5-7 tx.etan aipaturiko herriak Damasko eta Negev artean bizi ziren antzinako populazioak dira, horietako zenbait legendazkoak.


marker: [4]
text:
<em>iloba: </em>Hebreerazkoak <em>anaia </em>dio; baina jakina da semitek <em>anaia </em>izenaz ilobak eta lehengusuak ere adierazten dituztela. <em> Dan: </em>Palestina iparraldeko ertzean zegoen hiri hau Abrahamen garaiaz geroztik sortua da (ik. Ep <a href='B:70 18:27-31'>18,27-31</a>). Idazleak bere garaiko irakurleei aski ezaguna zitzaien izena aipatzen du.


marker: [5]
text:
<em>Melkisedek: </em>Izenak <em>Ene erregea justizia (da) </em>esan nahi du. Melkisedek errege eta apaiz da, antzinako ekialdeko erregeen modura. <em> Xalem: </em>Zenbaitek Jerusalemekin identifikatzen du. <em>110. Salmoan </em>(grekozko itzulpenean) eta <em>Hebrearrei gutunean </em>(ik. <a href='B:10 5:6-10'>5,6-10</a>; <a href='B:10 6:10'>6,10</a>; <a href='B:10 7:1-10'>7,1-10</a>) Mesiasen iruditzat ematen da Melkisedek. <em> Goi-goiko Jainkoa: </em>Autoreak, <em>Goi-goiko </em>deituriko Jainkoa, Melkisedeken Jainkoa, bat egiten du Israelgo Jainkoarekin.


marker: [2]
text:
<em>ondorengoak: </em>Hirugarrenez iragartzen dio Jaunak Abrahami ondorengotza ugariaren agintzaria (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
izarrak bezainbat ondorengo 22,17; 26,4; Dt <a href='B:50 1:10'>1,10</a>; Heb <a href='B:650 11:12'>11,12</a>. Ik. <a href='B:650 12:2'>12,2</a>+.


marker: [3]
text:
<em>sinetsi egin zuen, zuzenetsi: </em>Garrantzi handiko hitzak, horietan oinarritzen baita Paulo apostolua bere fede-bidezko justifikazioaren doktrina argudiatzeko (ik. Erm <a href='B:520 4:1'>4</a> eta Ga <a href='B:550 3:1'>3</a>). <em>Sinetsi, </em>Jaunari fede ematea eta beraren agintzarietan konfiantza izatea da; hitzak finkotasuna eta leialtasuna adierazten du (hortik dator <em>Amen).</em>


marker: [4]
text:
<em>aurrez aurre ipini: </em>Ituna egiteko (ik. Jr <a href='B:300 34:18'>34,18</a>) edo konpromisoa baieztatzeko erritua da. Bi itunkideek erdibi eginiko animalien zoria onartzen dute nork beretzat, baldin eta beren betebeharrari huts egingo baliote.


marker: [5]
text:
<em>laurehun urtez: Irteera </em>liburuko gertaerak adierazten dira hemen; alabaina, Ir 12,40an esanaren arabera, laurehun eta hogeita hamar urte iraun zuen hebrearren Egiptoko egonaldiak (ik. Eg <a href='B:510 7:6-7'>7,6-7</a>).


marker: ⓑ
text:
laurehun urteko esklabotza Ir <a href='B:20 1:11-14'>1,11-14</a>; <a href='B:20 12:40'>12,40</a>; Jdt <a href='B:180 5:10-12'>5,10-12</a>; Eg <a href='B:510 7:6'>7,6</a>; <a href='B:510 13:20'>13,20</a>.


marker: ⓒ
text:
irtenaraziko Ir <a href='B:20 12:41-42'>12,41-42</a>; Eg <a href='B:510 7:7'>7,7</a>. aberastasunez beterik Ir <a href='B:20 3:22'>3,22</a>+.


marker: [6]
text:
<em>labe bat ketan eta zuzi bat sutan: </em>Jainkoaren presentziaren adierazgarri dira, Ir 3,2ko <em>sutan zegoen sasia </em>bezala.


marker: [1]
text:
<em>Elkar zaitez mirabearekin: </em>Pasartean azaltzen den jokaera legezkoa zen Mesopotamian. Emazte agorrak bere mirabearen bitartez senarrari sortutako seme-alabak senar-emazteen legezko umetzat hartzen ziren. Ikusi beste antzeko kasua 30,1-13an.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren aingerua: </em>Biblian, sarritan, <em>Jaunaren aingerua</em>ren bitartez Jainkoaren beraren esku-hartzea adierazten da (ik. <a href='B:10 21:17'>21,17</a>; <a href='B:10 22:11'>22,11</a>; <a href='B:10 31:11'>31,11</a>; Ir <a href='B:20 3:2'>3,2</a>.<a href='B:20 3:4'>4</a>; Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a>). <em>Xur: </em>Sinai penintsularen iparraldean, Egiptoko mugan, zegoen basamortua (ik. Ir <a href='B:20 15:22'>15,22</a>).


marker: ⓕ
text:
Itzuli etxekoandreagana Flm <a href='B:640 1:8-21'>8-21</a>; 1 P <a href='B:670 2:18-20'>2,18-20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ismael: </em>Izenak <em>Jainkoak entzun beza </em>edo <em>Jainkoak entzun du </em>esan nahi du; hala ulertzen da segidako adierazpenean.


marker: [4]
text:
<em>Basastoa bezalakoa: </em>Basamortuko arabiar nomadak dira Ismaelen ondorengoak, menderagaitzak eta beti harat-honat dabiltzanak, basastoaren antzera (ik. Jb <a href='B:220 39:5-8'>39,5-8</a>).


marker: [5]
text:
<em>Kadex: </em>Negeven ekialdean, Jerusalemdik 150 km-ra gutxi gorabehera. <em>Bered: </em>Toki ezezaguna. <em>Lahai-Roi: </em>Putzuaren antzinako izena zen segur aski, tokiko jainkoren baten kultu-lekua. Hebreerazkoak hitz-jokoa egiten du <em>ikusi </em>hitzarekin.


marker: [1]
text:
<em>Jainko Ahaltsua: </em>Jainkoaren titulu honen esanahia ez da argia; emandako itzulpenak grekozko eta latinezkoari jarraitzen die.


marker: ⓘ
text:
Jainko Ahaltsua (El-Xaddai) 28,3; 35,11; 43,14; 48,3; 49,25; Ir <a href='B:20 6:3'>6,3</a>; Zen <a href='B:40 24:4'>24,4</a>.<a href='B:40 24:16'>16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Abraham: </em>Dirudienez, <em>Abram </em>eta <em>Abraham </em>izen beraren bi forma dira, <em>aita garaia da </em>esan nahi dutelarik. Hemen, ordea, Abrahamen izen berria <em>ab-hamon (herri askoren aita) </em>hitzarekin erlazionatzen da; horrela, izenak berak ondorengotza ugariaren agintzaria biltzen du (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: ⓚ
text:
izen-aldaketa 17,15; 32,29; 35,18; Ne <a href='B:160 9:7'>9,7</a>. herri askoren sorburu 17,16; 35,11; Erm <a href='B:520 4:17'>4,17</a>.


marker: [3]
text:
<em>erdaintzea: </em>Erdainkuntza ezkontzarako sarbide-erritua zen antzinako herri askorentzat; hebrearrentzat, herri hautatuaren partaide izatearen seinale bihurtuko da (ik. Eg <a href='B:510 7:8'>7,8</a>; Erm <a href='B:520 4:11'>4,11</a>).


marker: ⓜ
text:
erdainkuntza 17,23-27; 34,14-17; Ir <a href='B:20 4:24-26'>4,24-26</a>; <a href='B:20 12:48'>12,48</a>; 1 M <a href='B:462 1:60-61'>1,60-61</a>. Ik. Jr <a href='B:300 4:4'>4,4</a>; <a href='B:300 9:25'>9,25</a>; Erm <a href='B:520 4:11-12'>4,11-12</a>; Flp <a href='B:570 3:2-3'>3,2-3</a>; Kol <a href='B:580 2:11-13'>2,11-13</a>.


marker: ⓐ
text:
ituna betiko Ez <a href='B:330 37:26'>37,26</a>; Sal <a href='B:230 105:1'>105</a>, <a href='B:230 105:8-10'>8-10</a>; Lk <a href='B:490 1:72-73'>1,72-73</a>. Ik. Erm <a href='B:520 11:29'>11,29</a>.


marker: [4]
text:
<em>Sara </em>eta <em>Sarai </em>izen bera dira. <em>Printzesa </em>esan nahi du; izan ere, Sararengandik <em>erregeak aterako dira </em>(ik. <a href='B:10 17:16'>17,16</a>).


marker: ⓑ
text:
zahartzaroan semea 18,12; 21,6-9; Heb <a href='B:650 11:11'>11,11</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:37'>1,37</a>; Jn <a href='B:500 8:56'>8,56</a>.


marker: [5]
text:
<em>Isaak: </em>Izenak <em>Jaunak irri —begi argia— egiten du </em>esan nahi du. Izenak aitaren irria gogorarazten du (ik. <a href='B:10 17:17'>17,17</a>), baita Sararena ere (ik. <a href='B:10 18:12'>18,12</a>; <a href='B:10 21:6'>21,6</a>).


marker: [2]
text:
<em>hiru gizonezko: </em>Kontakizunean, hiru gizonezko azaltzen dira 16. eta 22. tx.etan, Jauna 20an eta 33an eta bi aingeru 19,1ean. Idazlearentzat Jainko Jauna da, bi aingeru lagun dituela, Abrahamek bidaiaritzat hartzen duena. Abrahamek ekialdeko jendearen ohiko abegikortasunez hartzen ditu.


marker: ⓔ
text:
abegikortasuna 19,2-3; 24,31-33; Erm <a href='B:520 12:13'>12,13</a>; Heb <a href='B:650 13:2'>13,2</a>; 1 P <a href='B:670 4:9'>4,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>urtebete barru: </em>H.h., <em>biziaren garaian, </em>hau da, udaberrian, natura berpizten den garaian, edo udazkenean, euriek bizi berria sortzen duten garaian.


marker: ⓖ
text:
Ba ote ezinezkorik Jaunarentzat? Jr <a href='B:300 32:17'>32,17</a>.<a href='B:300 32:27'>27</a>; Jb <a href='B:220 42:2'>42,2</a>; Mt <a href='B:470 19:26'>19,26</a>; Lk <a href='B:490 1:36-37'>1,36-37</a>; Heb <a href='B:650 11:11-12'>11,11-12</a>.


marker: ⓗ
text:
Sodoma (eta Gomorra) 10,19; 13,10; 14; 19,1-29; Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>; Is <a href='B:290 13:19'>13,19</a>; Ez <a href='B:330 16:53-56'>16,53-56</a>; Nk <a href='B:310 4:6'>4,6</a>; Mt <a href='B:470 10:15'>10,15</a>; <a href='B:470 11:23-24'>11,23-24</a>; Ju <a href='B:720 1:7'>7</a>; Ap <a href='B:730 11:8'>11,8</a>.


marker: ⓚ
text:
on eta zuzen dena eginez 2 Sm <a href='B:100 8:15'>8,15</a>; Is <a href='B:290 9:6'>9,6</a>; Jr <a href='B:300 22:3'>22,3</a>.<a href='B:300 22:15'>15</a>; <a href='B:300 23:5'>23,5</a>; Sal <a href='B:230 89:15'>89,15</a>.


marker: [6]
text:
<em>Gizasemeek: </em>Bi aingeruak dira (ik. <a href='B:10 19:1'>19,1</a>), Jauna Abrahamekin gelditzen baita.


marker: ⓛ
text:
Abrahamen erregua 20,17; Ir <a href='B:20 32:11-14'>32,11-14</a>; Zen <a href='B:40 11:2'>11,2</a>; 1 Sm <a href='B:90 7:8-10'>7,8-10</a>; <a href='B:90 12:19-25'>12,19-25</a>; Is <a href='B:290 53:12'>53,12</a>; Jr <a href='B:300 15:1'>15,1</a>; Am <a href='B:370 7:1-6'>7,1-6</a>; Sal <a href='B:230 106:23'>106,23</a>; Jn <a href='B:500 17:20'>17,20</a>; St <a href='B:660 5:16'>5,16</a>.


marker: [7]
text:
<em>errugabea/erruduna: </em>Abrahamek, bere eskari-otoitzean, gizatalde bateko lagun guztiak, errudun izan edo errugabe, zori berean loturik daudela suposatzen du, garaiko ustearen arabera; era berean, zenbait errugabek elkarte osoa salba dezake. Beste hau ere aipatzen da: Jaunak ez luke zuzen jokatuko errugabea errudunarekin batera hilaraziko balu (ik. <a href='B:10 18:25'>18,25</a>).


marker: ⓜ
text:
Munduaren epailea 1 Sm <a href='B:90 2:10'>2,10</a>; Is <a href='B:290 2:4'>2,4</a>; Sal <a href='B:230 94:2'>94,2</a>.


marker: ⓝ
text:
hamar besterik ez Jr <a href='B:300 5:1'>5,1</a>; Ez <a href='B:330 22:30'>22,30</a>; Mi <a href='B:400 7:2'>7,2</a>; Sal <a href='B:230 14:2'>14,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>bortxatu: </em>H.h., <em>ezagutu, </em>sexu-zentzuan. Kontakizun honetatik dator <em>sodomia </em>hitza.


marker: [3]
text:
<em>ostatua eta babesa eman: </em>Garai haietan hain zen sakratua abegikortasunaren legea, ezen emakumearen ohoreak baino balio handiagoa baitzuen.


marker: ⓕ
text:
hiria erraustera bidaliak Mt <a href='B:470 10:15'>10,15</a>; Lk <a href='B:490 17:29'>17,29</a>; 2 P <a href='B:680 2:6-8'>2,6-8</a>; Ju <a href='B:720 1:7'>7</a>.


marker: [4]
text:
<em>Tzoar: </em>Izena hebreerazko <em>txiki, koskor </em>hitzarekin erlazionaturik dago (ik. <a href='B:10 19:20'>19,20</a> eta <a href='B:10 13:10'>13,10</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
sufre eta suzko euria Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>; Ez <a href='B:330 38:22'>38,22</a>; Sal <a href='B:230 11:6'>11,6</a>; Lk <a href='B:490 17:29'>17,29</a>; Ap <a href='B:730 14:10'>14,10</a>+.


marker: [1]
text:
<em>arreba zuela: </em>Ik. <a href='B:10 12:10'>12,10</a> eta 13 oh.ak eta <a href='B:10 26:7'>26,7</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoa ametsetan agertu 31,24; 46,2; 1 Erg <a href='B:110 3:5'>3,5</a>; Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a>; <a href='B:470 2:13'>2,13</a>.<a href='B:470 2:19'>19</a>.


marker: [2]
text:
<em>zilarrezko mila txanpon: </em>Segur aski, Abimeleken emaitzak balio sinbolikoa eta era berean juridikoa du. <em>Opari honek… okerrik egin: </em>H.h., <em>Begi-estalkia bezala izango da zuretzat zuretarren eta guztien aurrean, eta zuzenetsia izango zara. </em>Ezagutzen ez ditugun usadioak aipatzen dira. Dena den, gaur egun ere arabiarren artean estalkiak bereizten du emakume ezkondua ezkongabeagandik (ik. Tamarren pasadizoa 38. kap.an).


marker: [2]
text:
<em>irri egiteko bide: </em>Ik. <a href='B:10 17:19'>17,19</a> oh. eta <a href='B:10 18:12-15'>18,12-15</a>.


marker: [3]
text:
<em>jostatzen: </em>H.h., <em>irri egiten; </em>beste behin Isaak izenaren aipamena (ik. <a href='B:10 17:19'>17,19</a> oh.). Grekozko eta latinezko antzinako itzulpenei jarraituz, hebreerazkoan falta den <em>bere seme Isaakekin </em>erantsi diogu testuari sentidua borobiltzeko.


marker: ⓔ
text:
Bidal itzazu mirabea eta semea Jn <a href='B:500 8:33-35'>8,33-35</a>; Ga <a href='B:550 4:29-30'>4,29-30</a>.


marker: [5]
text:
<em>negarrez hasi zen haurra: </em>Grekozko itzulpenaren eta segidako tx.aren arabera zuzendua; jatorrizkoan ama da ozenki negar egiten duena.


marker: [6]
text:
<em>Beer-Xeba: </em>30-31 tx.etan hitz-jokoa dago <em>Beer-Xeba, zazpi </em>eta <em>zin </em>hitzen artean; izan ere bi eratara uler daiteke <em>Beer-Xeba </em>izena: <em>Zazpien putzu </em>(zazpi arkumeak aipatuz) edo <em>Zin-putzu.</em>


marker: ⓛ
text:
Beer-Xeba 22,19; 26,33; 1 Sm <a href='B:90 8:2'>8,2</a>; Am <a href='B:370 5:5'>5,5</a>; <a href='B:370 8:14'>8,14</a>.


marker: [7]
text:
<em>filistearren lurraldera: </em>Aipamen hau tokiz kanpo dago hemen, K.a. XII. mendea arte ez baitziren kokatu filistearrak Palestinako kostaldean.


marker: ⓝ
text:
Isaak opari eskainia Heb <a href='B:650 11:17-19'>11,17-19</a>; St <a href='B:660 2:21-23'>2,21-23</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoak Abraham probatu 1 M <a href='B:462 2:52'>2,52</a>; Jkd <a href='B:270 10:5'>10,5</a>; Si <a href='B:280 44:20'>44,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>Moria: </em>2 Kro <a href='B:140 3:1'>3,1</a> eta geroko tradizioak <em>Moria mendia </em>Jerusalemgo tenplua eraikiko den muinoarekin identifikatzen dute; hemen, ordea, beste inon azaltzen ez den <em>Moria lurraldea </em>aipatzen da.


marker: ⓑ
text:
semea opari eskaini Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:3'>16,3</a>; Mi <a href='B:400 6:7'>6,7</a>. Ik. Mt <a href='B:470 10:37'>10,37</a>.


marker: ⓒ
text:
seme bakarra ukatu ez Jn <a href='B:500 3:16'>3,16</a>; Erm <a href='B:520 8:32'>8,32</a>; Heb <a href='B:650 11:17-19'>11,17-19</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:9-10'>4,9-10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Mendian Jaunak du hornitzen: </em>Beste zenbait eratara ere uler daiteke: <em>Mendian Jaunak du ikusten </em>(hala bereziki lehenengo aldian), <em>Mendian Jauna da agertzen </em>(hala bigarren aldian).


marker: [3]
text:
<em>hondarra bezain ugari: </em>Berriro ondorengotza ugariaren agintzaria (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.); lurreko hautsaren (<a href='B:10 13:16'>13,16</a>) eta zeruko izarren (<a href='B:10 15:5'>15,5</a>) irudiei itsasertzeko hondarrarena gaineratzen zaie orain.


marker: ⓔ
text:
ondorengotza ugaria 12,2+. izarrak bezainbat 15,5+. hondarra bezain ugari 32,13; 41,49; Ep <a href='B:70 7:12'>7,12</a>; 1 Sm <a href='B:90 13:5'>13,5</a>; 2 Sm <a href='B:100 17:11'>17,11</a>; 1 Erg <a href='B:110 4:20'>4,20</a>; Is <a href='B:290 10:22'>10,22</a>; Jr <a href='B:300 15:8'>15,8</a>; Os <a href='B:350 2:1'>2,1</a>; Sal <a href='B:230 78:27'>78,27</a>; Heb <a href='B:650 11:12'>11,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>Kiriat-Arba: </em>Hau da, <em>Hebron </em>(ik. <a href='B:10 13:18'>13,18</a> oh.). Jos 14,15ean ageri denez, Kiriat-Arba Hebronen izen zaharra zen.


marker: ⓘ
text:
Atzerritarra Heb <a href='B:650 11:9'>11,9</a>.<a href='B:650 11:13'>13</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>. lursaila Eg <a href='B:510 7:16'>7,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>hiri-sarrerako plazan: </em>H.h., <em>hiriko atean. </em>Hiri-sarrerako zabalgunean biltzen ziren hiritarrak beren arteko arazoak azaldu eta erabakitzeko.


marker: [3]
text:
<em>Abrahamenak izan ziren: </em>Famili hilobia erosteak garrantzi handia du gure testuinguruan, Abrahamek Jaunak hitzemandako lurraldean izango duen lehen jabegoa baita.


marker: [1]
text:
<em>nire izterpean: </em>Keinu honek zina indartzen du eta ondorio handiko egiten (ik. <a href='B:10 47:29'>47,29</a>).


marker: ⓚ
text:
kanaandar emazterik ez 26,34; 27,46; 28,6-9; Ir <a href='B:20 34:16'>34,16</a>; Dt <a href='B:50 7:3-4'>7,3-4</a>; Esd <a href='B:150 10:1'>10</a>; Ne <a href='B:160 13:23-30'>13,23-30</a>.


marker: [2]
text:
<em>Mesopotamia: Bi ibaien Aram </em>deituriko lurraldea Mesopotamia iparraldea da; aramearrak bizi ziren han, hebrearren arbasoen ahaideak. <em>Nahor bizi zen hirira: </em>H.h., <em>Nahor hirira; </em>agian, Haran (ik.<a href='B:10 11:31'>11,31</a>), Abrahamen ahaideen bizilekua.


marker: [1]
text:
<em>Madian: </em>Tx. hauetan aipaturiko izenetatik <em>Madian </em>ez beste denak ezezagunak ditugu (ik. Ir <a href='B:20 2:15'>2,15</a>).


marker: [6]
text:
<em>Mesopotamia: </em>Ik. <a href='B:10 24:10'>24,10</a> oh. Hala ere, beste hitz bat erabiltzen da hemen Mesopotamia adierazteko: <em>Paddan-Aram. </em>Batzuek <em>Aramgo lautada </em>itzultzen dute; dena den, Tigris eta Eufrates ibaien arteko lurraldea da, aramearren sorterria.


marker: ⓚ
text:
agorra 11,30; 29,31; Ep <a href='B:70 13:2-3'>13,2-3</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:5-6'>1,5-6</a>; Lk <a href='B:490 1:7'>1,7</a>.


marker: ⓛ
text:
zaharrena gazteenaren morroi 27,29.37.40; 48,19; Ml <a href='B:460 1:2-3'>1,2-3</a>; Erm <a href='B:520 9:12'>9,12</a>.


marker: [7]
text:
<em>Esau: Esau </em>izenak <em>iletsu </em>itzuli dugun hitzaren antzeko doinua du. Esau <em>Edom </em>ere deituko da (ik. <a href='B:10 25:30'>25,30</a>), edomdarren arbasotzat jotzen delako.


marker: [8]
text:
<em>Jakob: </em>Izenak <em>orpo (akeb) </em>hitzarekin doinu-kidetasuna du. Hala ere, 27,36an <em>txanda kendu (akab) </em>aditzarekin — beste zenbait kasutan <em>iruzur egin </em>itzulia — erlazionatuko da. Egiaz, <em>Jakob</em>-ek <em>(Jainkoak) babes dezala </em>esan nahi du.


marker: [9]
text:
<em>lehen-semetzaren eskubidea: </em>Lehen-semeari zegozkion herentziaren zatirik handiena (ik. Dt <a href='B:50 21:17'>21,17</a>) eta aitaren bedeinkazio berezia (ik. 27. kap.).


marker: [1]
text:
<em>Abimelek: </em>20,2aren arabera Gerarko errege da; hemen, berriz, geroagoko diren filistearren errege bezala aurkezten zaigu (ik. <a href='B:10 21:32'>21,32</a> oh.).


marker: ⓒ
text:
ni zeurekin izango 26,24.28; 28,15; 31,3.5; 35,3; 39,2-3.21; Eg <a href='B:510 7:9'>7,9</a>. lurraldearen agintzaria <a href='B:510 12:7'>12,7</a>+.


marker: [2]
text:
Bi tx. hauek joan-etorri handikoak dira, Abrahami eginiko hiru agintzariak (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.) —liburuan askotan adieraziak— Isaaki errepikatzen baitizkio Jaunak.


marker: ⓓ
text:
ondorengo ugari 12,2+; Si <a href='B:280 44:22'>44,22</a>. izarrak bezain ugari <a href='B:280 15:5'>15,5</a>+. lurreko herriak bedeinkatuko <a href='B:280 12:3'>12,3</a>+.


marker: [3]
text:
<em>ondorengo ugari: </em>Bigarrenez egiten zaio Isaaki ondorengotza ugariaren agintzaria (ik. <a href='B:10 26:3-4'>26,3-4</a> oh.).


marker: ⓝ
text:
zeruko ihintza Dt <a href='B:50 33:13'>33,13</a>.<a href='B:50 33:28'>28</a>; Os <a href='B:350 14:6'>14,6</a>; Mi <a href='B:400 5:6'>5,6</a>; Sal <a href='B:230 133:3'>133,3</a>; Jb <a href='B:220 29:19'>29,19</a>; Es <a href='B:220 19:12'>19,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>bere garaian: </em>Hitz hauen itzulpena ez da segurua. Daviden garaian menderatua izan ondoren, askatu egin zen Edom Judaren menpetik (ik. 2 Erg <a href='B:120 8:20-22'>8,20-22</a>).


marker: [1]
text:
<em>Mesopotamia: </em>Jatorrizkoan <em>Paddan-Aram </em>(ik. <a href='B:10 25:20'>25,20</a> oh.): hori da kap. hauetan Mesopotamia adierazteko erabiltzen den izena.


marker: [2]
text:
<em>Abrahami emandakoa: </em>Isaakek Jakobi eskualdatzen dizkio Jaunak Abrahami emandako bedeinkazioa eta agintzariak (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.), haren jarraian berari ere agindutakoak (ik. <a href='B:10 26:3-4'>26,3-4</a> eta oh.).


marker: ⓚ
text:
Jakoben ametsa Os <a href='B:350 12:5'>12,5</a>; Jkd <a href='B:270 10:10'>10,10</a>. aingeruak gora eta behera Jn <a href='B:500 1:51'>1,51</a>.


marker: [3]
text:
13-14 tx.ek zera adierazten dute: lehenengo Abrahami (<a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.) eta gero Isaaki (<a href='B:10 26:3-4'>26,3-4</a> oh.) eginiko agintzariak orain Jakobi eskualdatzen zaizkiola.


marker: [4]
text:
<em>Betel: </em>Abrahamek ere aldarea eraikia zuen Betelen Jauna gurtzeko (ik. <a href='B:10 12:8'>12,8</a>).


marker: [1]
text:
<em>Lea zela ohartu zen: </em>Labanen engainua eta Jakoben oharkabetasuna ulergarriak dira, andregaia estalia egoten baitzen eztei-gaua arte.


marker: [2]
text:
<em>Ruben: </em><a href='B:10 29:31-30:24'>29,31—30,24</a> pasartean Jakoben lehen hamaika semeen jaiotza kontatzen zaigu. Jaioberri bakoitzeko hitz-jokoa aurkitzen dugu izenaren eta jaiotzari buruzko gorabeheraren baten artean, amek izen-ezartzearen aurretik edo ondoren esaten dituzten esaldiek adierazten duten bezala. Etimologia herrikoiak dira, ez beti argiak.


marker: ⓚ
text:
Neskatxek zorionak emango Es 31,28; Kt <a href='B:260 6:9'>6,9</a>; Lk <a href='B:490 1:48'>1,48</a>.


marker: [2]
text:
<em>amodio-sagar: Mandragora, </em>sagar txiki baten antzeko fruitua duen landarea. Antzinakoek amodioa eta emankortasuna sustatzen dituela uste zuten.


marker: [3]
text:
<a href='B:10 30:32-43'>30,32-43</a> pasartea aski nahasia da. Adib., abereen koloreei buruzko hitzak ulergaitzak dira. Dena dela, pasarte osoaren esangura 42. tx.eko hitzok ematen digute: <em>abere ahulak Labanentzat eta azkarrak Jakobentzat suertatzen ziren.</em>


marker: [2]
text:
<em>guregatik eman zenuen dirua: </em>Labanek ez die eman alabei ohituraren arabera zegokien dotearen zatia.


marker: [3]
text:
<em>etxe-jainkoen irudiak: </em>Hebreeraz <em>terafim, </em>familiaren babesle ziren jainkoen iruditxoak.


marker: ⓓ
text:
etxe-jainkoen irudiak 31,34; 35,2-4; Jos <a href='B:60 24:23'>24,23</a>; 1 Sm <a href='B:90 7:3'>7,3</a>.


marker: ⓔ
text:
guda-gatibu bailiran Dt <a href='B:50 21:10-14'>21,10-14</a>; 1 Sm <a href='B:90 30:2'>30,2</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:2'>5,2</a>.


marker: [6]
text:
<em>alaba-bilobak: </em>H.h., <em>semeak. Seme </em>hitzak gure artean baino adiera zabalagoa du, iloba, biloba eta ondorengoak bilduz. Gauza bera 32. tx.ean.


marker: [7]
text:
<em>neuk ordaintzen nuen galera: </em>Jakob ez zegoen hori egitera behartua. Aberea sarraskitua izanaren frogak aurkeztuz gero, artzainak ez zuen kaltea ordaindu beharrik (ik. Ir <a href='B:20 22:12'>22,12</a> eta Am <a href='B:370 3:12'>3,12</a>).


marker: [8]
text:
<em>Isaaken Jainko izugarria: </em>H.h., <em>Isaaken Izua. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Isaaken Senidea. </em>Edonola, Jainkoaren titulu hau hemen eta 53. tx.ean bakarrik azaltzen da. <em>bart… erabakia: </em>Labani ametsetan emaniko mezuaren bidez (ik. <a href='B:10 31:24'>31,24</a>.<a href='B:10 31:29'>29</a>).


marker: [9]
text:
<em>Harri-pila lekuko: </em>Galaad lurraldearen izena <em>Gal-ed — harri-pila lekuko — </em>hitzen bidez argitzen da. <em>Jegar Sahaduta </em>(47. tx.) arameerazko itzulpena da.


marker: [10]
text:
<em>Mitzpa: </em>Hitz-jokoa dago jatorrizkoan <em>Mitzpa </em>eta <em>begira </em>itzuli dugun hitzaren artean; baita <em>Mitzpa </em>eta 51 eta 52an <em>oroitarri </em>itzulitako hitzaren artean ere.


marker: ⓘ
text:
Jainkoa lekuko Ep <a href='B:70 11:10'>11,10</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:5'>12,5</a>; Jr <a href='B:300 42:5'>42,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Mahanaim: Bi kanpaleku </em>esan nahi du. Izenak Jakoben oihuarekin du zerikusia eta ondorengo kontaerarekin (ik. <a href='B:10 32:8-9'>32,8-9</a>). Jordanez beste aldeko toki hau ziur identifikatu gabea da.


marker: [2]
text:
<em>Seir lurraldea, Edomgo landak: </em>Lurralde bera adierazten dute, Edom alegia; Itsaso Hilaren hegoaldean eta hego-ekialdean dago.


marker: [3]
text:
<em>beldur bainaiz: </em>Hain zuzen, Esau anaiaren mendekuaren beldurrez ihesi joana zen Jakob (ik. <a href='B:10 27:41-45'>27,41-45</a>).


marker: [5]
text:
<em>gizon batek: </em>Os 12,5aren arabera, aingeru bat da; gure testuak aditzera ematen duenez, Jainkoa bera (ik. <a href='B:10 32:31'>32,31</a> eta <a href='B:10 16:7'>16,7</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Jakob aingeruarekin borrokan Os <a href='B:350 12:4-5'>12,4-5</a>; Jkd <a href='B:270 10:12'>10,12</a>. Ik. Ir <a href='B:20 4:24-26'>4,24-26</a>; Lk <a href='B:490 22:44'>22,44</a>; 2 Ko <a href='B:540 12:7-10'>12,7-10</a>.


marker: [6]
text:
<em>Israel </em>izena <em>borroka egin </em>itzuli dugun hitzarekin dago erlazionatua testuan. Egiaz, <em>Jainkoa indartsu ager dadila </em>esan nahi du. Jakob <em>Israel </em>bihurtzen da: izena pertsonaren izanari eta bokazioari loturik dago. Adierazgarria da gertaera misteriotsu honetatik <em>Israel </em>herriaren izena sortu izana.


marker: ⓒ
text:
Esadazu izena Ir <a href='B:20 3:13-14'>3,13-14</a>; Ep <a href='B:70 13:17-18'>13,17-18</a>. Ik. Jn <a href='B:500 17:6'>17,6</a>.<a href='B:500 17:26'>26</a>; Ap <a href='B:730 19:12-13'>19,12-13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Sukot: </em>Jordanez ekialdera, Jabok errekaren iparraldera zegoen tokia. Izenak <em>etxolak </em>esan nahi du.


marker: [3]
text:
<em>Mesopotamia: </em>Ik. <a href='B:10 25:20'>25,20</a> oh. <em>Sikem: </em>Mesopotamiatik itzultzean, Abraham kokatu zen hiri berean jartzen da Jakob bizitzen (ik. <a href='B:10 12:6'>12,6</a> eta oh.).


marker: ⓗ
text:
lursaila Sikemen 48,22; Jos <a href='B:60 24:32'>24,32</a>; Jn <a href='B:500 4:5'>4,5</a>. Ik. 23,17-18.


marker: [1]
text:
<em>Betel: </em>Abraham ere, Sikemen egon ondoren, Betelera joan zen eta aldarea eraiki zion han Jainkoari (ik. <a href='B:10 12:6-8'>12,6-8</a>); Jakob, behin Jainkoa agertu zitzaion lekura itzultzen da (ik. <a href='B:10 28:10-18'>28,10-18</a>).


marker: [2]
text:
<em>jainko arrotzak: </em>Rakelek etxetik ostu zituenen antzekoak (ik. <a href='B:10 31:19'>31,19</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
jainko arrotzak 31,19+. egin garbikuntza Ir <a href='B:20 19:10-15'>19,10-15</a>; Zen <a href='B:40 31:21-24'>31,21-24</a>.


marker: [3]
text:
<em>belarritakoak: </em>Ez dira hemen apaingarri hutsak, Jakobek baztertu nahi dituen jainkoen irudi baizik. <em>artea: </em>12,6ko <em>Moreko artea </em>segur aski.


marker: [4]
text:
<em>Jakob/Israel: </em>Izenaren aldaketa berriro, esangurari buruzko argibiderik gabe oraingoan (ik <a href='B:10 32:29'>32,29</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>esan zion: </em>Bigarrenez ondorengotza ugariaren eta lurraren agintzaria Jakobi (ik. <a href='B:10 28:13-14'>28,13-14</a>). <em>Jainko Ahaltsua: </em>Ik. <a href='B:10 17:1'>17,1</a> oh.


marker: [6]
text:
<em>Efrata: </em>Jerusalemdik hegoalderantz 8 km-ra dagoen Belen herrixkaren antzinako izena (ik. <a href='B:10 35:19'>35,19</a>; Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a>; Mt <a href='B:470 2:6'>2,6</a>).


marker: [7]
text:
<em>Eskuineko seme: </em>Zoritxarra adierazten zuen izena, zorionaren adierazgarri den beste batez aldatzen du Jakobek, <em>eskuinak </em>zoriona adierazten baitu.


marker: ⓛ
text:
Ene oinazetako seme 1 Sm <a href='B:90 4:20-21'>4,20-21</a>; 1 Kro <a href='B:130 4:9'>4,9</a>; <a href='B:130 7:23'>7,23</a>. izen-aldaketa <a href='B:130 17:5'>17,5</a>+.


marker: ⓜ
text:
Efrata/Belen Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a>; Rt <a href='B:80 1:2'>1,2</a>; Mt <a href='B:470 2:6'>2,6</a>.


marker: [8]
text:
<em>Israel: </em>Jakob da, Jainkoak emaniko izen berriaz deitua. Testuan bi eratara azaltzen da izendatua Jakob. Hala ere, itzulpenean Jakob jartzen dugu gehienetan pertsona adierazten denean, <em>Israel </em>herriarekin nahasketa ez sortzearren. <em>Migdal-Eder: Artaldearen dorrea </em>esan nahi du eta, Mi 4,8aren arabera, Jerusalemgo Sion muinoaren ondoan zegoen.


marker: [9]
text:
<em>Mambre, Kiriat-Arba, Hebron: </em>Ik. <a href='B:10 13:18'>13,18</a> eta <a href='B:10 23:2'>23,2</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>Basmat: </em>Emakumeen izenak nahasturik daude, <em>Basmat </em>Elonen alaba baita 26,34aren arabera; <em>Ismaelen alaba, </em>berriz, Mahalat da, 28,9an esaten denez.


marker: [3]
text:
<em>Seir mendialdea: </em>Ik. <a href='B:10 32:4'>32,4</a> oh. Esamoldeak Edom lurraldea adierazten du.


marker: [1]
text:
<em>anaien gaiztakeria: </em>Izan daiteke anaiek batak besteari nahiz Joseri nahiz beste jende bati egindako gaiztakeria, familiari izen txarra jartzen ziona.


marker: [2]
text:
<em>jantzi apain bat: </em>H.h., <em>tunika luze besoduna </em>(ik. 2 Sm <a href='B:100 13:18'>13,18</a>). Horrelako soinekoa ez zen egokia lanerako.


marker: ⓙ
text:
errege edo menderatzaile Ir <a href='B:20 2:14'>2,14</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:27'>10,27</a>; Lk <a href='B:490 19:14'>19,14</a>.


marker: ⓛ
text:
hura hiltzeko akordioa 1 Sm <a href='B:90 19:1'>19,1</a>; Jr <a href='B:300 11:18-21'>11,18-21</a>; Mt <a href='B:470 21:37-39'>21,37-39</a>; <a href='B:470 27:1'>27,1</a>.


marker: [3]
text:
<em>madiandar merkatariak: </em>25ean <em>ismaeldar bidaiari-talde bat </em>zen; datu honek eta kontaeraren beste zenbait inkoherentziak —Ruben eta Judaren funtzioek, adib.— testuak pasadizo beraren bi tradiziozko kontakizun bateraturik ematen dizkigula adierazten dute, baina elkarrekin ongi josi gabe.


marker: ⓐ
text:
saldu zieten Za <a href='B:450 11:12'>11,12</a>; Mt <a href='B:470 26:15'>26,15</a>; Eg <a href='B:510 7:9'>7,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>doluz jantzirik: </em>H.h., <em>gerri inguruan zakua jarririk. </em>Nahigabe- eta dolu-adierazgarriak dira tx.ean azaltzen diren keinuak.


marker: ⓑ
text:
Judaren ondorengoak 46,12; Zen <a href='B:40 26:19-21'>26,19-21</a>; 1 Kro <a href='B:130 2:3-4'>2,3-4</a>.


marker: [3]
text:
<em>koinatuari dagokion eginbidea: Lebiratu </em>deituriko legearen arabera, seme-alabarik gabe hildako gizonaren anaiak alarguntsarekin ezkondu behar zuen, anaiari ondorengoak emateko (ik. Dt <a href='B:50 25:5-10'>25,5-10</a>).


marker: [4]
text:
<em>Timna: </em>Judako herrixka, Samsonen historian azaltzen dena (ik. Ep <a href='B:70 14:1'>14,1</a>).


marker: [5]
text:
<em>zigilua: </em>Zigilua lepotik zintzilika eramaten zen askotan eta benetako nortasun-agiria zen. <em>makila: </em>Hemen, buruzagiaren aginpidearen ezaugarri da.


marker: [6]
text:
<em>Berak… nirea da: </em>H.h., <em>Ni baino zuzenagoa da bera. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Berak du arrazoi eta ez nik.</em>


marker: [7]
text:
<em>Peretz: </em>Honen familiatik aterako da David erregea, Rut bitarteko (ik. Rt <a href='B:80 4:18-22'>4,18-22</a>).


marker: [8]
text:
<em>Zerah: </em>Eguzkiaren ateratzea eta egunsentiko oskorria adierazten ditu hitzak; agian izenak hemen hariaren kolore gorriarekin du zerikusia.


marker: ⓖ
text:
Jose Egipton Sal <a href='B:230 105:16-22'>105,16-22</a>; Jkd <a href='B:270 10:13-14'>10,13-14</a>; Eg <a href='B:510 7:9-10'>7,9-10</a>.


marker: ⓗ
text:
Dena ongi atera 39,23; 1 Sm <a href='B:90 18:14'>18,14</a>; Sal <a href='B:230 1:3'>1,3</a>. Jauna berekin zuen <a href='B:230 26:3'>26,3</a>+.


marker: [1]
text:
<em>berak jaten zuena: </em>Egiptoarrek janariei buruz zeukaten arduraz, ik. <a href='B:10 43:32'>43,32</a>. Jatorduak errituzko erlijio-usadioz inguraturik zeuden.


marker: ⓐ
text:
Jainkoa ametsen argitzaile 41,16; Dn <a href='B:340 2:11'>2,11</a>.<a href='B:340 2:18-19'>18-19</a>.<a href='B:340 2:28'>28</a>.


marker: ⓑ
text:
Jose ametsen argitzaile 40,18; 41,12.15.25; Dn <a href='B:340 2:1'>2</a>; <a href='B:340 2:4'>4</a>.


marker: [1]
text:
<em>goraltxatu: </em>40,13ko hitza bera erabiliz, hitzaren anbiguotasunaz baliatzen da egilea —ohorezko tokira ala urkamendira altxatu— bi zerbitzarien zorien kontrakotasuna azaltzeko.


marker: ⓕ
text:
ez zen oroitu 40,14+; Koh <a href='B:250 9:15-16'>9,15-16</a>; Nk <a href='B:310 3:25-27'>3,25-27</a>.


marker: ⓖ
text:
faraoia urduri Dn <a href='B:340 2:1'>2,1</a>. azti eta jakintsuei dei Ir <a href='B:20 7:11'>7,11</a>.<a href='B:20 7:22'>22</a>; <a href='B:20 8:3'>8,3</a>; Dn <a href='B:340 2:2'>2,2</a>.<a href='B:340 2:27'>27</a>; <a href='B:340 4:4'>4,4</a>; <a href='B:340 5:7'>5,7</a>.<a href='B:340 5:11'>11</a>.


marker: ⓘ
text:
Jose faraoiaren aurrean Sal <a href='B:230 105:20-21'>105,20-21</a>; Dn <a href='B:340 2:25'>2,25</a>; Eg <a href='B:510 7:10'>7,10</a>. Ik. 1 Sm <a href='B:90 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓚ
text:
Jose ametsen argitzaile 40,12+. zer egingo duen Jainkoak Am <a href='B:370 3:7'>3,7</a>; Is <a href='B:290 44:7'>44,7</a>; Dn <a href='B:340 2:28'>2,28</a>; Mt <a href='B:470 13:23'>13,23</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoaren espiritua duen gizona 1 Sm <a href='B:90 10:6'>10,6</a>; <a href='B:90 16:13'>16,13</a>; Dn <a href='B:340 4:15'>4,15</a>; <a href='B:340 5:11-14'>5,11-14</a>; Dn gr 13,45.


marker: [1]
text:
<em>eraztuna: </em>Eraztuna errege-zigilua da, faraoiak Joseri ematen dion aginpidearen ezaugarri. <em>Jantziak </em>eta <em>lepoko katea </em>ere karguaren ohorezko seinale dira.


marker: ⓝ
text:
eraztuna Est <a href='B:190 3:10'>3,10</a>; <a href='B:190 8:2'>8,2</a>. lepoko katea Dn <a href='B:340 5:7'>5,7</a>.<a href='B:340 5:29'>29</a>.


marker: [2]
text:
<em>Kontuz: </em>Jatorrizkoak <em>Abrek </em>dakar, esangura ezezaguneko hitza; zenbaitek <em>Belauniko </em>itzultzen du.


marker: [4]
text:
<em>Tzafnat-Panea: </em>Izen egiptoarra. Esanahia ez da erabat segurua, izenaren osagaietako batek <em>bizia </em>adierazten duen arren. <em>Asenat: Neit jainkosarena </em>esan nahi du. <em>On: Heliopolis </em>hiriaren izen egiptoarra; hiria eguzkiari ematen zitzaion kultuagatik zen ospetsua. Bertako apaizgoak esku handia zuen Egiptoko politikan. <em>Poti-Fera: </em>39,1eko <em>Potifar </em>bera da, idazkera desberdinez; <em>Re-k emana </em>esan nahi du.


marker: [5]
text:
<em>Manases: </em>Hitz-jokoa egiten du hebreerazkoak <em>Manases </em>izenaren eta <em>ahantzarazi (ordaindu/saritu </em>ere esan nahi du) itzuli dugun hitzaren artean.


marker: ⓚ
text:
gaizkia ongiaren truke 1 Sm <a href='B:90 25:21'>25,21</a>; Jr <a href='B:300 18:20'>18,20</a>; Sal <a href='B:230 35:12'>35,12</a>; Es <a href='B:230 17:13'>17,13</a>. Ik. 1 Sm <a href='B:90 24:18'>24,18</a>; Es <a href='B:90 20:22'>20,22</a>; Mt <a href='B:470 5:39-44'>5,39-44</a>; Erm <a href='B:520 12:17'>12,17</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:15'>5,15</a>; 1 P <a href='B:670 3:9'>3,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>etorkizuna iragartzeko: </em>Ura zeukan ontzi batean olio-tanta bat botatzen zuten, eta olioak hartzen zituen formen arabera iragartzen zuten etorkizuna.


marker: [2]
text:
<em>jantziak urratu: </em>Atsekabea edo dolua adierazteko keinua (ik. <a href='B:10 37:34'>37,34</a> eta oh.).


marker: [1]
text:
<em>faraoiaren ordezko: </em>H.h., <em>faraoiaren aita</em>. Titulu egiptoarra, faraoiaren aitaginarrebari eta printzearen hezitzaileari ematen zitzaiena.


marker: [2]
text:
<em>Goxen: </em>Niloko deltaren ekialdea, tradizioaren arabera; baina Egiptoren historialariek ez dute Goxen izeneko eskualdearen arrastorik aurkitzen; bestalde, 47. kap.an nabari denez, bi tradizio ezberdin ditugu Jakoben familia kokatu zen eskualdeari buruz, ongi bateratu gabeak; batarentzat, <em>Goxen </em>da eskualde hori (ik. <a href='B:10 47:1'>47,1</a>); bestearentzat <em>Egiptoko eskualderik hoberena </em>(ik. <a href='B:10 47:11'>47,11</a>).


marker: [3]
text:
<em>liskarrik ez izateko: </em>Hebreerazkoak <em>ez ikaratu/ez asaldatu </em>dio. Ez dago esangura zehatza jakiterik.


marker: [2]
text:
<em>itzularaziko zaitut: </em>Jakoben hobiratzeaz ari da noski; baina zeharbidez herriaren Egiptoko irteera ere aipatua dago (ik. Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>).


marker: ⓒ
text:
Jakob Egiptora Zen <a href='B:40 20:15'>20,15</a>; Dt <a href='B:50 26:5'>26,5</a>; Jos <a href='B:60 24:4'>24,4</a>; Is <a href='B:290 52:4'>52,4</a>; Sal <a href='B:230 105:23'>105,23</a>; Eg <a href='B:510 7:14-15'>7,14-15</a>.


marker: ⓓ
text:
Jakoben ondorengoak Ir <a href='B:20 1:1-5'>1,1-5</a>; Zen <a href='B:40 26:1'>26</a>; 1 Kro <a href='B:130 2:1-8'>2—8</a>.


marker: [4]
text:
<em>hirurogeita hamar: </em>46,26an <em>hirurogeita sei </em>lagun dira Egiptora jaitsiak. Agian, kopuru horretatik kanpo gelditzen dira Er eta Onan, hilak zirelako (ik. <a href='B:10 46:12'>46,12</a>), eta Egipton jaioak ziren Joseren bi semeak. <em>Hirurogeita hamar </em>azaltzen dira Ir 1,5ean eta Dt 10,22an ere. Eg 7,14aren arabera, berriz, <em>hirurogeita hamabost </em>dira, grekozko itzulpenaren kontuari jarraitzen baitio, eta itzulpen horrek Manases eta Efraimen bost ondorengo sartzen ditu zerrendan.


marker: [5]
text:
<em>Izan ere… izatea: </em>H.h., <em>Higuingarri zaie egiptoarrei artzainak oro; </em>higuinak erlijio-arrazoiak ditu.


marker: ⓐ
text:
Ehun eta hogeita hamar urtez 47,28. Ik. 25,7; 35,28; 50,26. urte latzak Sal <a href='B:230 90:9-10'>90,9-10</a>; Jb <a href='B:220 7:1'>7,1</a>; <a href='B:220 14:1'>14,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>erruz ugaldu ziren: </em>Hona nola hasten den betetzen ondorengotza ugariaren agintzaria (ik. <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>oheburura: </em>Antzinako itzulpenek <em>ohe </em>ordez <em>makila </em>irakurri dute; hala Heb 11,21ean ere, grekozkoari jarraituz.


marker: [2]
text:
<em>Manases eta Efraim: </em>Bi leinuren buru izango dira, hain zuzen, Manases eta Efraim; Josek, ordea, ez du bere izeneko leinurik izango.


marker: [3]
text:
<em>Belenera bidean: </em>Rakelen heriotza 35,16-20an kontatzen da (ik. <a href='B:10 35:16'>35,16</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>belaun artetik: </em>Norbaitek umea belaun artean jartzea semetzat hartzen duela adierazteko keinua da (ik. <a href='B:10 50:23'>50,23</a>). Jakobek semetzat hartuak ditu dagoeneko Joseren semeak, eta honek belaun artetik kentzen dizkio bedeinkaziorako prestatzeko.


marker: [5]
text:
<em>bedeinkatu zuen Jose: </em>Jakobek semeei ematen dien bedeinkazioa, Joseri berari emandakotzat jotzen da.


marker: [6]
text:
<em>aingeruak: </em>Hemen, Jakob bere ibilbideetan babestu duen Jainkoa bera adierazten du aingeruak (ik. <a href='B:10 16:7'>16,7</a> oh.).


marker: [7]
text:
<em>Sikem: </em>Hitzak, toki-izena izateaz gainera (ik. <a href='B:10 12:6'>12,6</a> oh.), <em>bizkar </em>ere esan nahi du eta <em>muino </em>(lurraren <em>bizkarra </em>); dena den, esanahi garbikoa ez den esaldi honek adierazten du, anaien aldean Jakobek Jose hobesten duela.


marker: [1]
text:
<em>gerora gertatuko zaizuena: </em><a href='B:10 49:1-27'>49,1-27</a> atala <em>Jakoben bedeinkazioa </em>izenpean jarri ohi da. Egiaz, Israelgo leinuen destinoaren adierazpena da eta Israelgo leinuen etorkizuneko egoera historiko eta geografikoari egokitzen zaio. Testua ez zaigu egoera onean iritsi eta puntu ilun asko ditu.


marker: [2]
text:
<em>aita Israel: </em>Sarreran patriarkaren bi izenak aipatzen dira: <em>Jakob, </em>jaiotzaz zuena (<a href='B:10 49:1'>49,1</a>), eta <em>Israel, </em>Jainkoak eman zion izen berria (ik. <a href='B:10 32:29'>32,29</a> eta <a href='B:10 35:10'>35,10</a>).


marker: ⓓ
text:
Ruben 29,32; 35,22; Dt <a href='B:50 33:6'>33,6</a>; Jos <a href='B:60 13:15-23'>13,15-23</a>; Ep <a href='B:70 5:15-16'>5,15-16</a>.


marker: [3]
text:
<em>aitaren ohea lohituz: </em>Rubenek bere lehen-semetzaren eskubidea galtzen du, bere aitaren ohaide Bilharekin oheratu zelako (ik. <a href='B:10 35:22'>35,22</a>).


marker: [4]
text:
<em>Simeon eta Lebi: </em>Learen semeak biak; sikemdarren sarraskiaren eragile izan ziren (ik. <a href='B:10 34:25-31'>34,25-31</a>). Beraien ankerkeria azpimarratzen da.


marker: ⓔ
text:
Simeon eta Lebi 29,33-34; 34,25-31; Dt <a href='B:50 33:8-11'>33,8-11</a>; Jos <a href='B:60 13:14'>13,14</a>; <a href='B:60 19:1-9'>19,1-9</a>.


marker: [5]
text:
<em>zezenak txikitu: </em>H.h., <em>zezenei hanka-zainak ebaki. </em>2 Sm 8,4an azaltzen den mutilazioaren antzekoa adierazten da.


marker: [6]
text:
<em>Israel osoan barreiatuko: </em>Simeonen leinua Palestina hegoaldean kokatu zen, baina berandu gabe desagertu zen, Judaren leinu ahaltsuak irentsia. Lebirenak ez zuen sekula lurralderik izan; gerora, funtzio erlijiosoa hartuko du, Dt 33,8-11k dioenez.


marker: [7]
text:
<em>Juda: </em>Izenak <em>goretsi </em>hitzarekin du zerikusia (ik. <a href='B:10 29:35'>29,35</a>). Judarena Daviden errege-leinua izango da Hebronen (ik. 2 Sm <a href='B:100 2:1-4'>2,1-4</a>).


marker: [8]
text:
<em>Lehoi gaztea: </em>Hemendik sortzen da Apokalipsiak Kristori ematen dion titulua: <em>Judaren leinuko lehoi </em>(Ap <a href='B:730 5:5'>5,5</a>).


marker: ⓖ
text:
Lehoi gaztea Zen <a href='B:40 23:24'>23,24</a>; <a href='B:40 24:9'>24,9</a>; Ez <a href='B:330 19:1-9'>19,1-9</a>; Ap <a href='B:730 5:5'>5,5</a>.


marker: [9]
text:
<em>hauen jabe dena: </em>Hebreerazko testua oso iluna da eta interpretazioa eztabaidatua. Tx. osoan David aipatzen da, Israelgo erreinuaren fundatzailea, eta, David bitarteko, honen ondorengotzatik sortuko den Mesias.


marker: ⓗ
text:
errege-makila Zen <a href='B:40 24:17'>24,17</a>. Ik. Sal <a href='B:230 2:1'>2</a>; <a href='B:230 110:1'>110</a>. etorri arte Ez <a href='B:330 21:32'>21,32</a>.


marker: ⓘ
text:
ardotan garbitzen soinekoa Is <a href='B:290 63:1-6'>63,1-6</a>; Ap <a href='B:730 7:14'>7,14</a>; <a href='B:730 19:13'>19,13</a>.


marker: [10]
text:
11-12 tx.etako irudiek ugaritasuna adierazten dute: Mesiasen itxaropenaren inguruan iragartzen den bakez beteriko garai oparoa (ik. <a href='B:10 49:10'>49,10</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
Zabulon 30,20; Dt <a href='B:50 33:18-19'>33,18-19</a>; Jos <a href='B:60 19:10-16'>19,10-16</a>; Ep <a href='B:70 5:14'>5,14</a>.<a href='B:70 5:18'>18</a>.


marker: [12]
text:
<em>Isakar: </em>Esdrelon lautada jorian kokaturik, indarra galdu eta kanaandarren agintepean erori zen.


marker: ⓚ
text:
Isakar 30,18; Dt <a href='B:50 33:18-19'>33,18-19</a>; Jos <a href='B:60 19:17-23'>19,17-23</a>; Ep <a href='B:70 5:15'>5,15</a>.


marker: [13]
text:
<em>Dan: Dan </em>izenak eta <em>gobernatu (epaitu) </em>hitzak sustrai bera dute (ik. <a href='B:10 30:6'>30,6</a>).


marker: ⓛ
text:
Dan 30,6; Dt <a href='B:50 33:22'>33,22</a>; Jos <a href='B:60 19:40-48'>19,40-48</a>; Ep <a href='B:70 5:17'>5,17</a>.


marker: [14]
text:
Tx.ean, agian, Israelgo iparraldeko mugan zegoen Dan leinuak muga zaintzeko zuen eginkizuna aipatzen da.


marker: [15]
text:
<em>Gad: </em>Tx.a aliterazioz josia dago. Jordanez beste aldean, mugan, zegoelarik, Gad leinuak nomaden eta lapur-taldeen erasoak jasan behar izaten zituen.


marker: ⓝ
text:
Gad 30,11; Dt <a href='B:50 33:20-21'>33,20-21</a>; Jos <a href='B:60 13:24-28'>13,24-28</a>; Ep <a href='B:70 5:17'>5,17</a>.


marker: [16]
text:
<em>Axer: </em>Izenak berak, <em>zorioneko </em>(ik. <a href='B:10 30:13'>30,13</a>), leinuaren ongizatea adierazten du; Karmel mendiaren iparraldean, larretan aberats zen eskualdean zegoen kokatua.


marker: ⓐ
text:
Axer 30,13; Dt <a href='B:50 33:24-25'>33,24-25</a>; Jos <a href='B:60 19:24-31'>19,24-31</a>; Ep <a href='B:70 5:17'>5,17</a>.


marker: ⓑ
text:
Neftali 30,8; Dt <a href='B:50 33:23'>33,23</a>; Jos <a href='B:60 19:32-39'>19,32-39</a>; Ep <a href='B:70 5:18'>5,18</a>.


marker: [18]
text:
<em>Jose: </em>Leinutzat ematen da. <em>Bedeinkazio </em>hauek idatzi zirenean leinurik aberatsena zen eta hala iraungo zuen aurrerantzean ere. Tx. iluna da.


marker: ⓒ
text:
Jose 30,24; Dt <a href='B:50 33:13-17'>33,13-17</a>. Ik. Jos <a href='B:60 13:29-31'>13,29-31</a>; <a href='B:60 16:1-17'>16—17</a>; Ep <a href='B:70 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓓ
text:
Jakoben Jainko indartsua Is <a href='B:290 1:24'>1,24</a>; <a href='B:290 49:26'>49,26</a>; <a href='B:290 60:16'>60,16</a>; Sal <a href='B:230 132:2'>132,2</a>.<a href='B:230 132:5'>5</a>.


marker: [20]
text:
<em>Benjamin: </em>Benjamini buruz leinu anker eta gerrazalea dela esaten da (ik. Ep <a href='B:70 3:15-23'>3,15-23</a>; <a href='B:70 19:1-20'>19—20</a>).


marker: ⓕ
text:
Benjamin 35,18; Dt <a href='B:50 33:12'>33,12</a>; Jos <a href='B:60 18:11-28'>18,11-28</a>; Ep <a href='B:70 5:14'>5,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>bere semetzat hartu: </em>H.h., <em>bere belaunetan jaio </em>(ik. <a href='B:10 48:12'>48,12</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>hitzemandako lurraldera: </em>Beraz, <em>Hasiera </em>liburua lurraldearen agintzariaren —lehenengo Abrahami (<a href='B:10 15:13-14'>15,13-14</a>) eta gero Isaaki (<a href='B:10 26:4'>26,4</a>) eta Jakobi (<a href='B:10 28:13'>28,13</a>) eginaren— betetzea eta <em>Irteeran </em>gertatuko den askapena —hori ere Abrahami (<a href='B:10 15:13-14'>15,13-14</a>) eta Jakobi (<a href='B:10 46:4'>46,4</a>) agindua — iragarriz bukatzen da.


marker: [4]
text:
<em>eraman hemendik nire hezurrak: </em>Israeldarrek bete egingo dute agindu hau (ik. Ir <a href='B:20 13:19'>13,19</a>).


marker: ⓑ
text:
eraman nire hezurrak Ir <a href='B:20 13:19'>13,19</a>; Jos <a href='B:60 24:32'>24,32</a>; Heb <a href='B:650 11:22'>11,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>israeldarren izenak: </em>Zerrenda honek Jakoben hamabi semeen, hau da, Israelgo leinuburuen, izenak besterik ez du jasotzen; gainerako senideen izenak Has 46,8-27an daude.


marker: [2]
text:
<em>hirurogeita hamar lagun: </em>Antzinako grekozko itzulpenak eta, beroni jarraituz, Eg 7,14ak <em>hirurogeita hamabost </em>diote; ik. Has <a href='B:10 46:27'>46,27</a> eta oh.


marker: [3]
text:
<em>erruz ugaldu ziren: </em>Ondorengotza ugariaren agintzaria betetzen ari dela egiaztatzen da, Has 47,27an bezala: Jainkoak gurasoei, hots, Abrahami (Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> eta oh.), Isaaki (Has <a href='B:10 26:3-4'>26,3-4</a> eta oh.) eta Jakobi (Has <a href='B:10 28:13'>28,13</a> eta oh.), eginiko agintzaria.


marker: ⓔ
text:
erruz ugaldu Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>+; Dt <a href='B:50 26:5'>26,5</a>; Sal <a href='B:230 105:24'>105,24</a>; Jdt <a href='B:180 5:10'>5,10</a>; Eg <a href='B:510 7:17'>7,17</a>; <a href='B:510 13:17'>13,17</a>.


marker: ⓕ
text:
errege berri bat Sal <a href='B:230 105:25'>105,25</a>; Jdt <a href='B:180 5:11'>5,11</a>; Eg <a href='B:510 7:18-19'>7,18-19</a>.


marker: [5]
text:
<em>ohar zaitezte arra ala emea den umea: </em>H.h., <em>begiratu bi harriei. </em>Hitzak testuinguruan duen esangura zalantzazkoa da. Emakumeak haurra izateko erabiltzen zuen aulkia ere izan daiteke. Grekozkoak itzulpen librea eman du: <em>eta haurra izateko puntuan daudenean, mutikoa bada… </em>


marker: [1]
text:
<em>Uretatik atera dut: Moises </em>izenaren azalpen herrikoia da (ik. Eg <a href='B:510 7:21'>7,21</a>); azalpen hori izenak <em>atera </em>aditzarekin duen kidetasunean oinarritzen da. Hala ere, jatorriz izen egiptoarra da <em>Moises.</em>


marker: [2]
text:
<em>Madian: </em>Tribu nomadek osaturiko herria, Palestinaren hegoalde eta hego-ekialdean bizi zena. Has 25,2an <em>Madian </em>Abrahamen semeen artean ageri da. Moisesek bere herriaren arbasoen bizi-giroa aurkituko du Madianen (nomadismoa eta abeltzaintza).


marker: ⓚ
text:
ihes egin zuen Eg <a href='B:510 7:23-29'>7,23-29</a>; Heb <a href='B:650 11:24-27'>11,24-27</a>. putzu baten ondoan Has <a href='B:10 24:11'>24,11</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Reuel: </em>Moisesen aitaginarreba, gehienetan <em>Jetro </em>deitua (ik. <a href='B:20 3:1'>3,1</a>; <a href='B:20 4:18'>4,18</a>; <a href='B:20 18:1'>18,1</a>). Izen ezberdinak tradizio ezberdinen aztarna dira.


marker: ⓜ
text:
intziri eta deiadarka 3,7; 6,5; Dt <a href='B:50 26:7'>26,7</a>; Jdt <a href='B:180 5:12'>5,12</a>. Ik. Sal <a href='B:230 130:1'>130,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>ituna: </em>Ituna, bereziki, lurraldea agintzeari dagokio, ondorengotza ugaria izango duelako hitza burutua dagoelarik (ik. <a href='B:20 1:7'>1,7</a> eta oh.); ik. Has <a href='B:10 15:18'>15,18</a> (Abrahami), <a href='B:20 26:3'>26,3</a> (Isaaki) eta <a href='B:20 28:13'>28,13</a> (Jakobi); baita Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh. ere.


marker: ⓝ
text:
Abraham, Isaak eta Jakobekin ituna 6,3-4; Has <a href='B:10 17:1-14'>17,1-14</a>; <a href='B:10 26:3-4'>26,3-4</a>; <a href='B:10 28:13-22'>28,13-22</a>; Lb <a href='B:30 26:42'>26,42</a>; Lk <a href='B:490 1:72-73'>1,72-73</a>.


marker: [5]
text:
<em>haienganako ardura hartu zuen: </em>Hebreerazkoak <em>ezagutu zuen </em>dio, eta esaldia erdi-airean gelditzen dela dirudi. Grekozkoak bestela itzuli du: <em>ezagutzera eman zien bere burua.</em>


marker: [1]
text:
<em>Horeb: </em>Sinai mendia da, Jainkoa herriari agertuko zaion eta berarekin ituna egingo duen tokia (ik. 19 eta 24 kap.ak). Gerora, Elias profeta ere Horeb mendiraino helduko da Jaunarekin topo egitera (ik. 1 Erg <a href='B:110 19:8'>19,8</a>).


marker: ⓑ
text:
Jainkoaren aingerua agertu Eg <a href='B:510 7:30-35'>7,30-35</a>. sasi arteko sugarretan Dt <a href='B:50 33:16'>33,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoari begiratzeko beldur: </em>Moisesen esperientzia Jakobek Betelen (Has <a href='B:10 28:16-19'>28,16-19</a>) izan zuenaren antzekoa da.


marker: ⓓ
text:
Abraham, Isaak eta Jakoben Jainkoa 3,15; 4,5; 6,3; Mk <a href='B:480 12:26'>12,26</a>. Jainkoari begiratzeko beldur 19,21; 33,20; Has <a href='B:10 28:17'>28,17</a>; <a href='B:10 32:31'>32,31</a>; Dt <a href='B:50 5:24-25'>5,24-25</a>; Ep <a href='B:70 6:22-23'>6,22-23</a>; Is <a href='B:290 6:5'>6,5</a>; Mt <a href='B:470 17:6'>17,6</a>; Mk <a href='B:480 16:5-8'>16,5-8</a>; Lk <a href='B:490 5:8-9'>5,8-9</a>.


marker: [4]
text:
<em>esnea eta eztia darizkion lurraldea: </em>Pentateukoan maiz errepikatzen den esamolde hau oso zaharra da, lurraren joritasuna eta emankortasuna adierazteko erabilia (ik. <a href='B:20 33:3'>33,3</a>; Zen <a href='B:40 13:27'>13,27</a>; Dt <a href='B:50 6:3'>6,3</a>; Jr <a href='B:300 11:5'>11,5</a> etab.). <em>lurraldera igoarazi: </em>Lurraldea aginduz emandako hitza (ik. <a href='B:300 2:24'>2,24</a> oh.) betetzea erabakia du Jaunak. Hori izango da <em>Irteera </em>liburuko gertakizunen jomuga nagusia.


marker: ⓕ
text:
zertan ezagutuko 33,16; Has <a href='B:10 24:12-14'>24,12-14</a>; Ep <a href='B:70 6:17-18'>6,17-18</a>.<a href='B:70 6:36-40'>36-40</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:10'>14,10</a>; 2 Erg <a href='B:120 19:29'>19,29</a>; Jn <a href='B:500 2:11'>2,11</a>. mendi honetan gurtu (festa ospatu) <a href='B:500 4:23'>4,23</a>; <a href='B:500 5:1'>5,1</a>; <a href='B:500 7:16'>7,16</a>; <a href='B:500 8:16'>8,16</a>.<a href='B:500 8:23'>23</a>; <a href='B:500 9:1'>9,1</a>.<a href='B:500 9:13'>13</a>; <a href='B:500 10:3'>10,3</a>.<a href='B:500 10:24'>24</a>; Eg <a href='B:510 7:7'>7,7</a>.


marker: ⓖ
text:
Nola du izena? 6,3; Is <a href='B:290 42:8'>42,8</a>; Os <a href='B:350 12:6'>12,6</a>; Jn <a href='B:500 17:6'>17,6</a>.<a href='B:500 17:26'>26</a>; Ap <a href='B:730 1:4'>1,4</a>.<a href='B:730 1:8'>8</a>.


marker: [5]
text:
<em>Izango naizena naiz: </em>Israelgo Jainkoaren izen bereziaren adierazpena. <em>Naizena naiz </em>itzul daiteke esaldia, bi eratara ulertzeko bide ematen duelarik: batetik, izena ez duela azaldu nahi adieraziko luke (ik. Has <a href='B:10 32:30'>32,30</a> eta Ep <a href='B:70 13:18'>13,18</a>); ez du ematen testuinguruak esanahi hori hobesten duenik; bestetik, <em>ni existitzen naizena naiz </em>esan nahiko luke, hau da, benetako izatea niri bakarrik dagokit, nahiz zentzu filosofikoan ulertu, nahiz erlijiosoan, beste jainkoen benetako izatea ukatuz. Gure itzulpenean hau adierazten da: nor naizen edo nire izena, egiteko zorian nagoen salbaziozko egintzak azalduko du. Beraren presentzia salbatzaileak adierazten du Jauna nor den.


marker: ⓗ
text:
Neu naiz Jn <a href='B:500 8:24'>8,24</a>.<a href='B:500 8:28'>28</a>.<a href='B:500 8:58'>58</a>; <a href='B:500 13:19'>13,19</a>.


marker: [6]
text:
<em>Jauna: </em>Israelgo Jainkoaren izena lau kontsonantez idazten da: YHWH. Seguruen <em>Jahweh </em>ahoskatzen zen; baina, errespetuaren errespetuz, hebrearrek ez zuten izen sakratua esaten, eta irakurtzean <em>Adonai </em>—hots, Jauna— hitzaz ordezkatzen zuten. Antzinako itzulpenek JHWH hori <em>Jauna </em>itzuli zuten, eta usadio horri jarraitzen diote geroztik itzulpen gehienek, gurea barne.


marker: ⓘ
text:
arbasoen Jainkoa 3,6+. zuen alde esku hartu 4,31; Has <a href='B:10 21:1'>21,1</a>; <a href='B:10 50:24-25'>50,24-25</a>; Sal <a href='B:230 65:10'>65,10</a>; Jr <a href='B:300 29:10'>29,10</a>; Lk <a href='B:490 1:68'>1,68</a>.


marker: ⓛ
text:
egiptoarrei ondasunak kendu 11,2-3; 12,35-36; Has <a href='B:10 15:14'>15,14</a>; Jkd <a href='B:270 10:17-20'>10,17-20</a>.


marker: ⓓ
text:
zeurekin izango hitz egitean Dt <a href='B:50 18:18'>18,18</a>; Mt <a href='B:470 10:19-20'>10,19-20</a>. Ik. Jn <a href='B:500 3:31-34'>3,31-34</a>; <a href='B:500 8:26'>8,26</a>.


marker: ⓗ
text:
Israel lehen-seme Dt <a href='B:50 1:31'>1,31</a>; <a href='B:50 14:1'>14,1</a>; <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Os <a href='B:350 11:1'>11,1</a>; Erm <a href='B:520 9:4'>9,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>hil egin nahi zuen: </em>Zaila da pasarte honen esangura zehatza jakitea, testuingururik gabe aurkitzen baitugu. Hebreerazko testuan Moises ez da izendatzen; bestalde, <em>Odol-senarra </em>esamoldearen zentzua iluna da.


marker: [3]
text:
<em>erdaindu: </em>Ik. Has <a href='B:10 17:10'>17,10</a> oh. Jos 5,2-3an ageri denez, <em>suharrizko aiztoa </em>erabili ohi zen erdaintzeko.


marker: [1]
text:
<em>festa ospatzera: </em>Basamortuko festa hau behin eta berriro aipatzen da izurrien kontakizunean. Segur aski, hebrearrek urtero ospatzen zuten artzain nomaden jaia zen, Pazkoa seguruen. Israeldarrak Egiptotik askatuak izan ondoren, zentzu berria hartuko du tradiziozko jai honek (ik. <a href='B:20 12:11'>12,11</a> eta oh.).


marker: ⓜ
text:
festa ospatzera 3,12+. Ik. 23,14-17; 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>; Lk <a href='B:490 2:41'>2,41</a>; Eg <a href='B:510 2:5'>2,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>lan-arduradun eta langilezain: </em>Lehenengoak egiptoarrak dira, bigarrenak israeldarrak (ik. <a href='B:20 5:14'>5,14</a>).


marker: [1]
text:
<em>Jainko Ahaltsu: </em>Ik. Has <a href='B:10 17:1'>17,1</a> oh. <em>Jauna izena: </em>Ik. <a href='B:10 3:14'>3,14</a> eta 15 oh.


marker: [2]
text:
<em>lurraldea emango niela hitzemanez: </em>Ik. <a href='B:20 2:24'>2,24</a> oh. <a href='B:20 6:4-8'>6,4-8</a> zatiak Pentateukoaren etapa nagusiak aurkezten ditu laburbildurik: esklabotza/askapena/ituna/lurraldearen dohaina.


marker: ⓔ
text:
Neure herri 19,5; Dt <a href='B:50 26:17-19'>26,17-19</a>; <a href='B:50 29:12'>29,12</a>; Jr <a href='B:300 7:23'>7,23</a>+. zeuen Jainko Lb <a href='B:30 11:45'>11,45</a>+.


marker: [3]
text:
<em>familiaburuak: </em>Genealogia hau Has 46koarekin lotzen da; baina hemen zerrenda Jakoben hirugarren semearekin, Lebirekin alegia, bukatzen da, Lebiren ondorengoetarikoak baitziren <em>Irteerako </em>pertsonaia nagusiak (ik. <a href='B:20 6:26-27'>6,26-27</a>).


marker: ⓗ
text:
faraoia setatsu 4,21+. Mirari eta egintza harrigarriak 9,16-17; 10,1-2; 11,9-10; Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>+; Jr <a href='B:300 32:20'>32,20</a>; Sal <a href='B:230 78:43'>78,43</a>; <a href='B:230 105:27'>105,27</a>; <a href='B:230 135:9'>135,9</a>; Eg <a href='B:510 7:36'>7,36</a>.


marker: ⓙ
text:
ura odol bihurtu 4,9; Sal <a href='B:230 78:44'>78,44</a>; <a href='B:230 105:29'>105,29</a>; Jkd <a href='B:270 11:6-8'>11,6-8</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 3:22'>3,22</a>; Is <a href='B:290 15:9'>15,9</a>; Ap <a href='B:730 8:8'>8,8</a>; <a href='B:730 16:3-7'>16,3-7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Aaronek makila altxatu: </em>Hebreerazkoan ez da egilea espresuki azaltzen. Beraz, Moises ere izan daiteke (ik. <a href='B:20 7:17'>7,17</a> eta <a href='B:20 17:5'>17,5</a>).


marker: ⓚ
text:
igel-izurria Sal <a href='B:230 78:45'>78,45</a>; <a href='B:230 105:30'>105,30</a>; Jkd <a href='B:270 16:3'>16,3</a>; <a href='B:270 19:10'>19,10</a>. Ik. Ap <a href='B:730 16:13'>16,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Goxen eskualdea: </em>Josek bere aita eta senideei, Egiptora jaitsi zirenean, bizitzeko eman zien eskualdea; ik. Has <a href='B:10 45:10'>45,10</a> eta oh.


marker: [3]
text:
<em>Beraiek sakratutzat dituzten abereak hiltzen: </em>Argitasunagatik ezarria. H.h., <em>Beraientzat onargarri ez diren sakrifizioak egiten. </em>Izan ere, aharia, akerra eta zezena animalia sakratutzat zituzten egiptoarrek.


marker: ⓔ
text:
abereen izurria Am <a href='B:370 4:10'>4,10</a>; Hab <a href='B:420 3:5'>3,5</a>; Sal <a href='B:230 78:48'>78,48</a>.<a href='B:230 78:50'>50</a>.


marker: ⓗ
text:
zauriak Ik. Dt <a href='B:50 28:35'>28,35</a>; Jb <a href='B:220 2:7'>2,7</a>; Ap <a href='B:730 16:2'>16,2</a>.<a href='B:730 16:11'>11</a>.


marker: ⓚ
text:
kazkabar-erauntsia Sal <a href='B:230 78:47-48'>78,47-48</a>; <a href='B:230 105:32'>105,32</a>; Jkd <a href='B:270 16:15-19'>16,15-19</a>. Ik. Ap <a href='B:730 8:7'>8,7</a>; <a href='B:730 16:21'>16,21</a>.


marker: ⓛ
text:
aitortzen dut neure errua 10,16-17; Zen <a href='B:40 22:34'>22,34</a>; 1 Sm <a href='B:90 15:24'>15,24</a>; <a href='B:90 26:21'>26,21</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:10'>24,10</a>; Sal <a href='B:230 51:6'>51,6</a>; Lk <a href='B:490 15:18'>15,18</a>.<a href='B:490 15:21'>21</a>.


marker: ⓐ
text:
ondorengoei kontatu 12,26-27; 13,8.14; Dt <a href='B:50 4:9'>4,9</a>; <a href='B:50 6:20-23'>6,20-23</a>; Sal <a href='B:230 78:3-7'>78,3-7</a>.


marker: ⓒ
text:
larrapoteak Sal <a href='B:230 78:46'>78,46</a>; <a href='B:230 105:34'>105,34</a>; Jkd <a href='B:270 16:9'>16,9</a>. Ik. Jl <a href='B:360 1:2-12'>1,2-12</a>; Na <a href='B:410 3:15-17'>3,15-17</a>; Ap <a href='B:730 9:1-11'>9,1-11</a>.


marker: ⓔ
text:
ilunpeak Sal <a href='B:230 105:28'>105,28</a>; Jkd <a href='B:270 17:1-18:4'>17,1—18,4</a>. Ik. Ap <a href='B:730 16:10'>16,10</a>.


marker: ⓜ
text:
Pazkoa Lb <a href='B:30 23:5-8'>23,5-8</a>; Zen <a href='B:40 9:1-14'>9,1-14</a>; <a href='B:40 28:16-25'>28,16-25</a>; Dt <a href='B:50 16:1-8'>16,1-8</a>; Jos <a href='B:60 5:10'>5,10</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:21-23'>23,21-23</a>; 2 Kro <a href='B:140 30:1'>30</a>; <a href='B:140 35:1-18'>35,1-18</a>; Ez <a href='B:330 45:21-24'>45,21-24</a>; Mt <a href='B:470 26:1'>26</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:7-8'>5,7-8</a>; Heb <a href='B:650 11:28'>11,28</a>.


marker: [1]
text:
<em>Hilabete hau: </em>Abib hila da (ik. <a href='B:20 13:4'>13,4</a>), hau da, martxoa/apirila, gerora Nisan babiloniar izenaz deiturikoa. Ik. <em>Egutegia, </em>Bibli Hiztegian.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren Pazkoa: </em>Hebreeraz <em>pesah; </em>etimologia ezezaguna da; testuak hitza 13, 23 eta 27 tx.etan <em>aurrera egin/igaro </em>itzuli dugun aditzarekin erlazionatzen du. Jatorriz artzainen urteroko jaia zen; baina jai zahar horrek zentzu berria hartzen du, Jaunak herria esklabotzatik askatasunera <em>igaroarazi </em>zuenetik, gertaera salbagarri horren oroigarri bihurtzen delarik (ik. <a href='B:20 12:14'>12,14</a>.).


marker: [3]
text:
<em>Legamia gabeko Ogien Jaia: </em>Jatorriz nekazarien jaia zen, uzten hasiera ospatzen zuena, eta ez zuen Pazkoarekin zerikusirik.


marker: ⓑ
text:
legamia gabeko ogia 12,34.39; 13,3-7; 23,15; 34,18. Ik. 12,1+; 1 Ko <a href='B:530 5:7-8'>5,7-8</a>.


marker: [4]
text:
<em>isipu-sorta: </em>Usain gozoko landarea, garbikuntza-errituetan erabiltzen zena (ik. Lb <a href='B:30 14:4'>14,4</a>; Zen <a href='B:40 19:6'>19,6</a>; Sal <a href='B:230 51:9'>51,9</a>; Heb <a href='B:650 9:19'>9,19</a>).


marker: [5]
text:
<em>suntsitzailea: Suntsipena </em>ere itzul daiteke. Hala ere, antzinako itzulpenek pertsonifikatu egin dute suntsipena. Antzerako eginkizuna dute aingeruek Has 19,13an eta 2 Sm 24,16an.


marker: ⓓ
text:
lehen-semeak hil 4,23; 11,5; 12,12; Sal <a href='B:230 78:51'>78,51</a>; <a href='B:230 105:36'>105,36</a>; <a href='B:230 135:8'>135,8</a>; <a href='B:230 136:10'>136,10</a>; Jkd <a href='B:270 18:5-19'>18,5-19</a>.


marker: [6]
text:
<em>Ramses: </em>Ik. <a href='B:20 1:11'>1,11</a> oh. <em>Sukot: </em>Ez da segurua non zegoen Egiptoko Sukot hau.


marker: ⓖ
text:
Ramsesetik Sukotera Zen <a href='B:40 33:1-6'>33,1-6</a>. Seiehun mila Zen <a href='B:40 1:46'>1,46</a>.


marker: ⓘ
text:
biderakoak prestatzeko betarik ez Dt <a href='B:50 16:3'>16,3</a>; Is <a href='B:290 52:12'>52,12</a>.


marker: [7]
text:
<em>Laurehun eta hogeita hamar urtez: </em>Honela, Abrahami eginiko agintzaria betetzen da; ik. Has <a href='B:10 15:13'>15,13</a> oh.


marker: ⓙ
text:
israeldarren Egiptoko egonaldia Has <a href='B:10 15:13'>15,13</a>; Eg <a href='B:510 7:6'>7,6</a>; Ga <a href='B:550 3:17'>3,17</a>.


marker: [8]
text:
<em>Pazko-jaiaren araudia: </em>Arau osagarriak dira, aginduriko lurraldean sartu ondoren, Pazko-jaian nork parte har dezakeen zehazteko emanak batez ere (ik. <a href='B:20 12:25'>12,25</a> eta Jos <a href='B:60 5:10'>5,10</a>).


marker: ⓚ
text:
Ez zaio hezurrik hautsiko Zen <a href='B:40 9:12'>9,12</a>. Ik. Sal <a href='B:230 34:21'>34,21</a>; Jn <a href='B:500 19:36'>19,36</a>.


marker: ⓛ
text:
lehen-seme guztiak Jaunari sagaratu 13,12; 22,28-29; 34,19-20; Zen <a href='B:40 3:12-13'>3,12-13</a>; <a href='B:40 18:15-18'>18,15-18</a>; Dt <a href='B:50 15:19-20'>15,19-20</a>; Lk <a href='B:490 2:23'>2,23</a>. Ik. Has <a href='B:10 22:1'>22</a>.


marker: [2]
text:
<em>ospatzen dugu jai hau: </em>Hebrearren sinestearen arabera, aldi guztietako israeldar fededunak aitortzen du bera pertsonalki izan dela Egiptoko esklabotzatik askatua (ik. <a href='B:20 13:9'>13,9</a>).


marker: [3]
text:
<em>seinale eta oroigarrien gisako: </em>Antzinatean, giza edo erlijio-talde bateko partaidetza adierazteko, tatuajeak edo zenbait objektu sakratu eramaten zituzten soinean; zeinu material horiek bezain konkretu izan behar du israeldarrentzat Jainkoaren salbamen-egintza adierazten duen hitza (narrazioa) (ik. <a href='B:20 13:16'>13,16</a>).


marker: [5]
text:
<em>filistearren lurralderako bidetik: </em>Ibilbide hau Mediterraneo itsasertzetik zihoan eta egiptoarren kontrolpean zegoen.


marker: [6]
text:
<em>Itsaso Gorria: </em>Jatorrizkoan <em>Kanaberen Itsasoa </em>deitzen zaio. Agian, hasiera batean, Niloko deltaren ekialdean zegoen Mediterraneo itsasoaren golko moduko bat adierazten zuen; gero, Sinai penintsula besarkatzen duten bi itsas besoak. Agian, Irteeraren garaian Itsaso Gorria gaur egun baino gorago sartzen zen, Suez eta Mediterraneoren artean dauden Aintzira Mingots-ekin elkartzeraino.


marker: [7]
text:
<em>Sukot: </em>Ik. <a href='B:20 12:37'>12,37</a> oh. <em>Etam: </em>Toki ezezaguna, Sukoten ekialdera zegoena, noski.


marker: [8]
text:
<em>laino-adarra, su-adarra: </em>Jaunaren presentziaren sinbolo dira bai lainoa, bai sua (ik. <a href='B:20 19:9'>19,9</a> eta <a href='B:20 19:18'>19,18</a>).


marker: ⓔ
text:
lainoa 19,9; 24,15; 33,9-10; 40,36; Zen <a href='B:40 9:15'>9,15</a>; Dt <a href='B:50 1:33'>1,33</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10'>8,10</a>; Is <a href='B:290 4:5'>4,5</a>; Ez <a href='B:330 10:3-4'>10,3-4</a>; Sal <a href='B:230 78:14'>78,14</a>; <a href='B:230 105:39'>105,39</a>; Ne <a href='B:160 9:12'>9,12</a>.<a href='B:160 9:19'>19</a>; Jkd <a href='B:270 10:17'>10,17</a>; <a href='B:270 18:3'>18,3</a>; Mt <a href='B:470 17:5'>17,5</a>. Ik. Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>.


marker: [1]
text:
Tx.ean aipaturiko toki-izenak ongi identifikatu gabeak dira. <em>Migdol </em>—hau da, <em>gotorlekua </em>— egiptoar agirietan izendatzen da eta Palestina bideko mugan zegoen.


marker: [2]
text:
<em>bakoitzean gudalburu bat zihoala: </em>Esaldi ulergaitza. Honela ere itzuli ohi da: <em>ongi armaturik.</em>


marker: ⓗ
text:
israeldarren marmarrak 15,24; 16,2-3; 17,3; Zen <a href='B:40 11:1'>11,1</a>+; Sal <a href='B:230 78:40'>78,40</a>; <a href='B:230 106:7'>106,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jainkoaren aingerua: </em>Ik. <a href='B:20 3:2'>3,2</a>.<a href='B:20 3:4'>4</a> eta Has <a href='B:10 16:7'>16,7</a> oh.


marker: [5]
text:
<em>Lainoa… bitartean: </em>Esaldi osoa iluna da jatorrizkoan; antzinako itzulpenek ere oso desberdin ematen dute. Hemen emandakoa arameerazko targumarena da.


marker: ⓘ
text:
itsasoa lehortu Is <a href='B:290 43:16'>43,16</a>; <a href='B:290 44:27'>44,27</a>; <a href='B:290 50:2'>50,2</a>; Sal <a href='B:230 66:6'>66,6</a>+; Jkd <a href='B:270 10:18-19'>10,18-19</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:1-2'>10,1-2</a>; Heb <a href='B:650 11:29'>11,29</a>. Ik. Ap <a href='B:730 21:1'>21,1</a>.


marker: [6]
text:
<em>trabatu zituen: </em>Antzinako zenbait itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>kendu zituen </em>dio.


marker: ⓚ
text:
israeldarrek begirune Jaunari Sal <a href='B:230 106:12'>106,12</a>. Moisesi Ik. <a href='B:230 4:1'>4,1</a>+.


marker: ⓛ
text:
Moisesen kanta Is <a href='B:290 43:21'>43,21</a>; Sal <a href='B:230 105:43'>105,43</a>; <a href='B:230 106:12'>106,12</a>; Jkd <a href='B:270 10:20-21'>10,20-21</a>; Ap <a href='B:730 15:3'>15,3</a>.


marker: ⓐ
text:
hondora harritzarraren antzera Ik. Jr <a href='B:300 51:63-64'>51,63-64</a>; Ap <a href='B:730 18:21'>18,21</a>.


marker: ⓑ
text:
lastoa bezala erre Is <a href='B:290 5:24'>5,24</a>; Ab <a href='B:380 1:18'>18</a>; Na <a href='B:410 1:10'>1,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>zeure mendian: </em>Jerusalemgo Sion mendia, non tenplua eraikiko baitzen. Kanaan lurralde osoa ere adieraz dezake, lurralde menditsua denez gero.


marker: ⓗ
text:
dantzan eta danbolina joz Ep <a href='B:70 11:34'>11,34</a>; 1 Sm <a href='B:90 18:6'>18,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 6:5'>6,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>Mara: </em>Seguruen, Suez golkoaren ekialdeko hegian zegoen oasia (ik. Zen <a href='B:40 33:8-9'>33,8-9</a>).


marker: ⓚ
text:
ura gezatu Si <a href='B:280 38:5'>38,5</a>. Ik. 3 Erg 2,19-22; Ez <a href='B:330 47:8'>47,8</a>. arau eta usadioak Jos <a href='B:60 24:25'>24,25</a>; 1 Sm <a href='B:90 30:25'>30,25</a>.


marker: [5]
text:
<em>Elim: </em>Beste oasi bat, Maratik hegoaldera zegoena (ik. Zen <a href='B:40 33:9-10'>33,9-10</a>).


marker: ⓐ
text:
Jaunaren ahalmena (aintza) ikusi 24,16-17; 40,34-35; Lb <a href='B:30 9:23'>9,23</a>; Zen <a href='B:40 16:19'>16,19</a>; <a href='B:40 17:7'>17,7</a>; Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>; Mt <a href='B:470 17:1-9'>17,1-9</a>; Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>.


marker: ⓒ
text:
galeperrak Zen <a href='B:40 11:31-34'>11,31-34</a>; Sal <a href='B:230 78:26-31'>78,26-31</a>; <a href='B:230 105:40'>105,40</a>; Jkd <a href='B:270 16:2-4'>16,2-4</a>; <a href='B:270 19:11-12'>19,11-12</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zer da hau?: </em>Hebreeraz <em>Man hu; </em>hortik dator <em>mana </em>hitza (ik. <a href='B:20 16:31'>16,31</a>).


marker: [3]
text:
<em>Mana: </em>Ik. <a href='B:20 16:15'>16,15</a> oh. Segur aski, basamortuko landare baten izerdi-tantak ziren; gauez gogortu egiten ziren eta hazi zurien itxura hartzen zuten.


marker: ⓖ
text:
Mana Zen <a href='B:40 11:4-9'>11,4-9</a>; Dt <a href='B:50 8:3'>8,3</a>.<a href='B:50 8:16'>16</a>; Sal <a href='B:230 78:18-25'>78,18-25</a>; <a href='B:230 105:40'>105,40</a>; <a href='B:230 136:25'>136,25</a>; Jkd <a href='B:270 16:20-29'>16,20-29</a>; Jn <a href='B:500 6:26-58'>6,26-58</a>.


marker: [4]
text:
<em>Omer: </em>Neurgailua, lau litrokoa (ik. <a href='B:20 16:16'>16,16</a>). <em>efa: </em>Neurgailua, 40 litrokoa gutxi gorabehera.


marker: [1]
text:
<em>Refidim: </em>Toki ezezaguna, baina Sinai menditik hurbil zegoena (ik. <a href='B:20 17:6'>17,6</a> eta Zen <a href='B:40 33:12-14'>33,12-14</a>).


marker: ⓜ
text:
Harkaitza jo eta ura sortu Is <a href='B:290 43:20'>43,20</a>; Sal <a href='B:230 78:15-16'>78,15-16</a>; <a href='B:230 105:41'>105,41</a>; Jkd <a href='B:270 11:1-14'>11,1-14</a>; Jn <a href='B:500 7:38'>7,38</a>; <a href='B:500 19:34'>19,34</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:4'>10,4</a>.


marker: ⓝ
text:
Masa eta Meriba Dt <a href='B:50 6:16'>6,16</a>+; Sal <a href='B:230 81:8'>81,8</a>+; Heb <a href='B:650 3:7-11'>3,7-11</a>. Jauna geurekin dugu? 32,1; 33,14-17.


marker: [3]
text:
<em>amalektarrak: </em>Palestinaren hegoaldeko Negev basamortuko herria. Has <a href='B:10 36:12'>36,12</a> eta 16aren arabera, Esauren ondorengoetarikoak dira.


marker: ⓐ
text:
amalektarrak Zen <a href='B:40 13:29'>13,29</a>; <a href='B:40 24:20'>24,20</a>; Dt <a href='B:50 25:17-19'>25,17-19</a>; Ep <a href='B:70 6:3'>6,3</a>; 1 Sm <a href='B:90 15:1'>15</a>; <a href='B:90 30:1-20'>30,1-20</a>.


marker: [4]
text:
<em>Josue: </em>Lehen aldiz ageri da Pentateukoan zehar hain aipatua izango den eta lurraldearen konkistan herria gidatuko duen gizona (ik. <em>Josue </em>liburua).


marker: [5]
text:
<em>besoei goian eutsi: </em>Besoak altxatzea etsaiak madarikatzeko keinua da (ik. Jos <a href='B:60 8:18'>8,18</a>.<a href='B:60 8:26'>26</a>).


marker: [2]
text:
<em>bere ondotik bidali zituen: </em>Ez dugu beste inon iraizpen honen berririk. Moisesen emaztearen azken aipamena 4,25-26koa da.


marker: [3]
text:
<em>Eliezer: </em>Orain arte ez genekien (ik. <a href='B:20 2:22'>2,22</a>) Moisesek Gerxomez aparte beste semerik zuenik.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren aurrean otordua 24,11; Has <a href='B:10 26:26-31'>26,26-31</a>; <a href='B:10 31:54'>31,54</a>; 1 Kro <a href='B:130 29:22'>29,22</a>.


marker: ⓖ
text:
epaile laguntzaileak hautatu Zen <a href='B:40 11:11-30'>11,11-30</a>; Dt <a href='B:50 1:9-18'>1,9-18</a>; <a href='B:50 17:8-13'>17,8-13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sinai mendia: </em>Tradizioak Sinai penintsularen hegoaldean kokatu du, Iebel Musa (2.245 m) izeneko mendian.


marker: ⓛ
text:
Ikusi duzue Dt <a href='B:50 29:1-2'>29,1-2</a>. arranoak kumeak bezala Dt <a href='B:50 32:11'>32,11</a>. Ik. Is <a href='B:290 46:3-4'>46,3-4</a>; <a href='B:290 63:9'>63,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>neure jabego berezia: </em>Esamoldeak herria Jaunarena dela bakar-bakarrik adierazten du, Jaunari era berezian dagokiola (ik. Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>; <a href='B:50 14:2'>14,2</a>; <a href='B:50 26:18'>26,18</a>; Tt <a href='B:630 2:14'>2,14</a>).


marker: [3]
text:
<em>apaiz-erreinu: </em>Esamoldeak herri osoak apaiz-eginkizuna izango duela adierazten du, Jainkoaren eta beste nazioen artean bitarteko izanez. Esan nahi du ere apaizek, eta ez erregeek, zuzenduriko herria izango dela, beste nazioak ez bezala; hori izan zen, hain zuzen, erbestealdi osteko egoera (ik. 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>; Ap <a href='B:730 1:6'>1,6</a>; <a href='B:730 5:10'>5,10</a>).


marker: ⓒ
text:
ez mendira hurbildu 34,3; Heb <a href='B:650 12:18-20'>12,18-20</a>. Ik. <a href='B:650 3:5'>3,5</a>+.


marker: ⓔ
text:
trumoiak eta tximista… Dt <a href='B:50 4:9-13'>4,9-13</a>; Sal <a href='B:230 29:1'>29</a>; <a href='B:230 50:3'>50,3</a>; <a href='B:230 77:19'>77,19</a>; Ap <a href='B:730 4:5'>4,5</a>; <a href='B:730 8:5'>8,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>hitz hauek: </em>Hamar aginduak dira, dekalogoa. Dt 5,6-21ean beste era batean azaltzen dira. Hasiera batean, dekalogoa hamar formula laburrek osatzen zuten. Hebrearrek eta kristau-elizen tradizioek hamar aginduen banaketa era desberdinean egiten dute.


marker: ⓕ
text:
Hamar aginduak Jr <a href='B:300 7:9'>7,9</a>; Os <a href='B:350 4:2'>4,2</a>; Mk <a href='B:480 10:19'>10,19</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>atera zintuena: </em>Herri osoa <em>zu </em>bakar bat bezala hartzen da aginduetan. Era berean, <em>zu </em>hori herritar bakoitza ere bada.


marker: ⓖ
text:
Neu nauzu Jauna 8,6+; Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>; Is <a href='B:290 43:11'>43,11</a>; Sal <a href='B:230 81:11'>81,11</a>. esklabotzatik (Egiptotik) atera <a href='B:230 13:3'>13,3</a>.<a href='B:230 14:1'>14</a>; Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>+; Jos <a href='B:60 24:17'>24,17</a>; Ep <a href='B:70 6:8'>6,8</a>; Jr <a href='B:300 34:13'>34,13</a>; Mi <a href='B:400 6:4'>6,4</a>.


marker: ⓗ
text:
Ez izan beste jainkorik <a href='B:330 34:14'>34,14</a>; Os <a href='B:350 13:4'>13,4</a>; Sal <a href='B:230 81:10'>81,10</a>.


marker: ⓘ
text:
Ez egin idolorik <a href='B:330 34:17'>34,17</a>; Lb <a href='B:30 19:4'>19,4</a>; <a href='B:30 26:1'>26,1</a>; Dt <a href='B:50 4:15-20'>4,15-20</a>; <a href='B:50 27:15'>27,15</a>. Ik. <a href='B:50 32:1-6'>32,1-6</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:26-29'>12,26-29</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainko jeloskorra: </em>Jainkoa jeloskorra dela esatea bere ondoan beste jainkorik ez duela onartzen esatea da, bera bakarrik aitortu eta zerbitzatu behar duela Israelek (ik. <a href='B:20 34:14'>34,14</a>; Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>; <a href='B:50 6:15'>6,15</a>).


marker: ⓙ
text:
Jainko jeloskorra 34,14; Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>. hirugarren eta laugarren belaunaldiraino <a href='B:50 34:7'>34,7</a>; Zen <a href='B:40 14:18-19'>14,18-19</a>; Dt <a href='B:50 7:9-10'>7,9-10</a>.


marker: ⓚ
text:
Ez erabili alferrik… Lb <a href='B:30 19:12'>19,12</a>; Mt <a href='B:470 5:33'>5,33</a>; <a href='B:470 7:21'>7,21</a>.


marker: [4]
text:
<em>larunbata: </em>Larunbata, atseden-eguna, Jaunak kreazioa burutu ondoren hartu zuen atsedenaren oroigarri da. Larunbataren beste zenbait motibazio Ir <a href='B:20 23:12'>23,12</a> eta Dt 5,12-15ean ditugu.


marker: ⓛ
text:
Errespetatu larunbata (zazpigarren eguna) 16,23.29; 31,12-17; 35,1-3; Lb <a href='B:30 19:3'>19,3</a>; <a href='B:30 23:3'>23,3</a>; Dt <a href='B:50 5:12'>5,12</a>. Ik. Zen <a href='B:40 15:32-36'>15,32-36</a>; Lk <a href='B:490 13:10-16'>13,10-16</a>.


marker: ⓝ
text:
Ohoratu aita-amak 21,17; Lb <a href='B:30 19:3'>19,3</a>; Dt <a href='B:50 27:16'>27,16</a>; Si <a href='B:280 3:1-16'>3,1-16</a>; Mt <a href='B:470 15:4'>15,4</a>; Lk <a href='B:490 2:51'>2,51</a>; Ef <a href='B:560 6:2-3'>6,2-3</a>.


marker: ⓐ
text:
Ez hil inor <a href='B:330 21:12-15'>21,12-15</a>; Has <a href='B:10 9:5-6'>9,5-6</a>; Lb <a href='B:30 24:17'>24,17</a>; Zen <a href='B:40 35:16-19'>35,16-19</a>; Mt <a href='B:470 5:21'>5,21</a>; St <a href='B:660 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓑ
text:
Ez egin adulteriorik Lb <a href='B:30 20:10'>20,10</a>; Sal <a href='B:230 50:18'>50,18</a>; Mt <a href='B:470 5:27'>5,27</a>; St <a href='B:660 2:11'>2,11</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 11:1-12'>11—12</a>; Jn <a href='B:500 8:2-11'>8,2-11</a>.


marker: [5]
text:
<em>Ez ostu: </em>Debeku honek zuzenean hauxe galarazten du: esklabo bihurtzeko pertsonak bahitzea (ik. <a href='B:330 21:16'>21,16</a>). Hala ere, bidezko da agindua edozein lapurretari buruz ulertzea.


marker: ⓒ
text:
Ez ostu (bahitu) <a href='B:330 21:16'>21,16</a>; Lb <a href='B:30 19:11'>19,11</a>; Dt <a href='B:50 24:7'>24,7</a>; Sal <a href='B:230 50:18'>50,18</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez gezurrezko testigantzarik <a href='B:330 23:1-3'>23,1-3</a>; Lb <a href='B:30 19:15-16'>19,15-16</a>; Sal <a href='B:230 50:19-20'>50,19-20</a>.


marker: ⓖ
text:
laino beltzera 1 Erg <a href='B:110 8:12'>8,12</a>; Sal <a href='B:230 18:10'>18,10</a>. Ik. 13,21+.


marker: [6]
text:
<em>profanatua geldituko: </em>Gauzak ez ziren egokiak Jaunaren zerbitzuan erabiltzeko, beren berezko izaeran eta egoeran izan ezik (ik. Dt <a href='B:50 27:5-7'>27,5-7</a>; Jos <a href='B:60 8:31'>8,31</a>).


marker: [7]
text:
<em>agerian jar ez ditzazun: </em>Lihozko tunika bat besterik ez zeraman apaizak soinean bere zerbitzua betetzeko aldarera igotzean (ik. 2 Sm <a href='B:100 6:14'>6,14</a>,<a href='B:100 6:20'>20</a>).


marker: ⓙ
text:
Esklabo hebrearra Lb <a href='B:30 25:35-55'>25,35-55</a>; Dt <a href='B:50 15:12-18'>15,12-18</a>; Jr <a href='B:300 34:8-16'>34,8-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren aitzinera: </em>Agian, kultu-lekura; badaiteke usadio hau sineste zahar baten oroigarria izatea ere, familiako jainkoa etxeko atean zegoelakoarena, alegia.


marker: [3]
text:
<em>nahi gabe egin badu eta halabeharrez: </em>H.h., <em>zelatan egon gabe, Jainkoak hala eskura eman diolako. </em>Ustekabean gertatutakoen erantzukizuna Jainkoari egozten zaio.


marker: ⓛ
text:
babeslekuak Zen <a href='B:40 35:9-34'>35,9-34</a>; Dt <a href='B:50 4:42'>4,42</a>; <a href='B:50 19:1-13'>19,1-13</a>; Jos <a href='B:60 20:1'>20</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:50'>1,50</a>.


marker: ⓐ
text:
gurasoak madarikatu Lb <a href='B:30 20:9'>20,9</a>; Dt <a href='B:50 21:18-21'>21,18-21</a>; <a href='B:50 27:16'>27,16</a>; Si <a href='B:280 3:16'>3,16</a>. Ik. <a href='B:280 20:12'>20,12</a>+.


marker: [5]
text:
<em>bizia biziaren ordain: Talioi legea </em>izenekoa. Lege honen helburua, edonolako mendekuri eta indartsuenaren legeari mugak jartzea zen (ik. Has <a href='B:10 4:23-24'>4,23-24</a>). Eginiko kaltearen parekoa izan behar zuen zigorrak, ez handiagoa.


marker: ⓑ
text:
Talioi legea Lb <a href='B:30 24:19-20'>24,19-20</a>; Dt <a href='B:50 19:21'>19,21</a>; Mt <a href='B:470 5:38-42'>5,38-42</a>. Ik. Has <a href='B:10 4:23'>4,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren aurrera: </em>Ik. <a href='B:20 21:6'>21,6</a> oh. eta Lb <a href='B:30 5:20-24'>5,20-24</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez sorginik Lb <a href='B:30 20:6'>20,6</a>.<a href='B:30 20:27'>27</a>; Dt <a href='B:50 18:10-11'>18,10-11</a>.


marker: ⓛ
text:
beste jainkoei sakrifizioak Dt <a href='B:50 17:2-3'>17,2-3</a>; 1 Erg <a href='B:110 16:31-33'>16,31-33</a>; 2 Erg <a href='B:120 21:3-5'>21,3-5</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez zapaldu atzerritarra, alarguna, umezurtza Lb <a href='B:30 19:33-34'>19,33-34</a>; Dt <a href='B:50 24:17-18'>24,17-18</a>; Jr <a href='B:300 22:3'>22,3</a>; Ez <a href='B:330 22:7'>22,7</a>; Sal <a href='B:230 146:9'>146,9</a>.


marker: ⓝ
text:
dirua maileguz eman Lb <a href='B:30 25:35-37'>25,35-37</a>; Dt <a href='B:50 23:20-21'>23,20-21</a>; Sal <a href='B:230 15:5'>15,5</a>; Ne <a href='B:160 5:1-13'>5,1-13</a>.


marker: ⓐ
text:
Soingainekoa bahituran Dt <a href='B:50 24:10-13'>24,10-13</a>.<a href='B:50 24:17-18'>17-18</a>; Am <a href='B:370 2:8'>2,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>oihanean sarraskituriko aberea: </em>Ezin da jan, errituzko arauek agindu bezala hila izan ez delako (ik. Lb <a href='B:30 17:15-16'>17,15-16</a>; Dt <a href='B:50 14:21'>14,21</a>).


marker: ⓔ
text:
zuzenbidea auzian 20,16+; Dt <a href='B:50 1:16-17'>1,16-17</a>; <a href='B:50 16:18-20'>16,18-20</a>.


marker: [1]
text:
<em>lagundu zamapetik ateratzen: </em>Esaldia iluna da jatorrizkoan. Testuinguruaren eta antzinako itzulpenen arabera eman da hemen (ik. Dt <a href='B:50 22:1-4'>22,1-4</a>).


marker: [2]
text:
<em>behartsuei: </em>Hebreerazkoak <em>zure behartsuari </em>dio, behartsuenganako ardura azpimarratuz.


marker: ⓕ
text:
Ez onartu eskupekorik Dt <a href='B:50 27:25'>27,25</a>; 1 Sm <a href='B:90 8:3'>8,3</a>; Is <a href='B:290 5:23'>5,23</a>; Sal <a href='B:230 15:5'>15,5</a>.


marker: [3]
text:
<em>indarberritu egingo dira: </em>Hemen larunbateko atsedenak helburu humanitarioa du (ik. <a href='B:20 20:8'>20,8</a> eta oh.).


marker: [5]
text:
<em>uzta-jaia: Asteen Jaia </em>ere deitua (ik. <a href='B:20 34:22'>34,22</a>); greziar judaismoan eta Itun Berrian, berriz, <em>Mendekoste. </em><em>urteburuko uzta-biltzearena: Etxola Jaia </em>ere deitua (ik. Lb <a href='B:30 23:34'>23,34</a>; Dt <a href='B:50 16:13'>16,13</a>). <em>Urteburua </em>udazkena da, uztak bukatzen ziren garaia.


marker: ⓜ
text:
uzta-jaia (Asteen Jaia, Mendekoste) 34,22; Lb <a href='B:30 23:15-21'>23,15-21</a>; Zen <a href='B:40 28:26'>28,26</a>; Dt <a href='B:50 16:9-11'>16,9-11</a>; Tb <a href='B:50 2:1'>2,1</a>; 2 M <a href='B:464 12:32'>12,32</a>; Eg <a href='B:510 2:1'>2,1</a>. uzta-biltzearena (Etxola Jaia) 34,22; Lb <a href='B:30 23:34-43'>23,34-43</a>; Zen <a href='B:40 29:12-38'>29,12-38</a>; Dt <a href='B:50 16:13-15'>16,13-15</a>; Ne <a href='B:160 8:13-18'>8,13-18</a>; Jn <a href='B:500 7:37'>7,37</a>.


marker: [6]
text:
<em>Ez eskaini… batera: </em>Lege hau Pazkoari buruz esana dago 34,25ean. <em>abereen gantzak: </em>Gantzak dira sakrifizioetako parterik berezienetakoa (ik. Lb <a href='B:30 3:16'>3,16</a>), berehala erre beharrekoa.


marker: ⓐ
text:
lehen fruituak 34,26; Dt <a href='B:50 26:1-11'>26,1-11</a>. Ez egosi antxumerik <a href='B:330 34:26'>34,26</a>; Dt <a href='B:50 14:21'>14,21</a>.


marker: ⓑ
text:
aingerua gidari 14,19; 33,2; Has <a href='B:10 24:7'>24,7</a>; Zen <a href='B:40 20:16'>20,16</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>; Tb 5.


marker: [8]
text:
<em>zutarri sakratuak: </em>Tente jarritako harriak ziren, jainkoaren presentzia adierazteko eta berari kultu emateko.


marker: ⓓ
text:
ez ahuspeztu 20,5; 34,14. Ik. 22,19+. erabat xehatu zutarriak 34,13; Zen <a href='B:40 33:52'>33,52</a>; Dt <a href='B:50 7:5'>7,5</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:1'>23</a>.


marker: [9]
text:
<em>Liztortzarrak: </em>Irudi hau hizkera militarrean erabiltzen da (ik. Dt <a href='B:50 7:20'>7,20</a>; Jos <a href='B:60 24:12'>24,12</a>); zenbaitek <em>etsipen, adoregabetasun </em>itzultzen du.


marker: [10]
text:
<em>Eufrates ibairaino: </em>Tx.ean adierazitako mugak David eta Salomonen garaian, garai ospetsuenean, Israelgo erresumak izan zituenak dira (ik. 1 Erg <a href='B:110 5:1'>5,1</a>).


marker: ⓕ
text:
zeure galbiderako (erorbide) 34,12; Dt <a href='B:50 7:16'>7,16</a>; Jos <a href='B:60 23:11-13'>23,11-13</a>; Sal <a href='B:230 106:36'>106,36</a>.


marker: [2]
text:
<em>Moisesek idatzi egin zuen: Itun-liburua </em>(<a href='B:20 24:7'>24,7</a> tx.) Moisesek (ik. <a href='B:20 24:4'>24,4</a>; <a href='B:20 34:27'>34,27</a>) nahiz Jainkoak (ik. <a href='B:20 24:12'>24,12</a>; <a href='B:20 31:18'>31,18</a>; <a href='B:20 34:1'>34,1</a>) idatzia bezala ageri da; hau da, Moisesek Jainkoaren agindura idatzia bezala.


marker: ⓗ
text:
hamabi zutarri Jos <a href='B:60 4:3-9'>4,3-9</a>.<a href='B:60 4:20-24'>20-24</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:31'>18,31</a>.


marker: ⓘ
text:
itun-liburua Ik. 2 Erg <a href='B:120 23:2'>23,2</a>.<a href='B:120 23:21'>21</a>; 2 Kro <a href='B:140 25:4'>25,4</a>; <a href='B:140 34:30'>34,30</a>; <a href='B:140 35:12'>35,12</a>.


marker: ⓙ
text:
Odol hau da itunaren ezaugarria Mt <a href='B:470 26:28'>26,28</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:25'>11,25</a>; Heb <a href='B:650 9:19-20'>9,19-20</a>; <a href='B:650 10:29'>10,29</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoa ikusi: </em>Grekozko itzulpenak <em>Jainkoa zegoen tokia </em>dio, bai hemen eta bai 24,11n (ik. <a href='B:20 33:20'>33,20</a>).


marker: [4]
text:
<em>otordua egin zuten haren aurrean: </em>Ituna partaideen arteko otordu sakratuz burutzen da (hala Has <a href='B:10 26:26-31'>26,26-31</a> eta 31,54an ere); horixe da elkartasun-opariaren (<a href='B:20 24:5'>24,5</a>) berezitasuna ere, Jainkoaren eta eskaintzailearen elkartasuna adierazten duen otorduz burutzea.


marker: ⓜ
text:
harlauzak 31,18; 32,15; 34,1.28; Dt <a href='B:50 4:13'>4,13</a>; <a href='B:50 10:4-5'>10,4-5</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:9'>8,9</a>; Heb <a href='B:650 9:4'>9,4</a>.


marker: ⓑ
text:
Berrogei egun eta gau 34,28; Dt <a href='B:50 9:9'>9,9</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:8'>19,8</a>; Mt <a href='B:470 4:2'>4,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>Esan israeldarrei: </em>25—31 kap.etan kultuari eta kultu-erakundeei buruzko argibide eta oharpenak ematen dira Jaunaren agindu bezala; 35—39 kap.etan gai berberak aurkituko ditugu, ordena ezberdin samarrean, santutegia eraikiz eta kultua eratuz, israeldarrek agindua nola bete zuten deskribatzean.


marker: ⓓ
text:
ereduaren arabera 25,40; 26,30; 27,8; Zen <a href='B:40 8:4'>8,4</a>. Ik. Ez <a href='B:330 40:4'>40,4</a>; 1 Kro <a href='B:130 28:19'>28,19</a>.


marker: ⓔ
text:
kutxa Zen <a href='B:40 10:33-36'>10,33-36</a>; Jos <a href='B:60 3:3-6'>3,3-6</a>; 1 Sm <a href='B:90 4:1-6'>4—6</a>; 2 Sm <a href='B:100 6:1'>6</a>; Sal <a href='B:230 132:1'>132</a>.


marker: [3]
text:
<em>itun-agiria: Lekukotasun </em>ere itzuli ohi da. Itun-kutxan ezarritako legearen harlauzak, hamar aginduak, dira itunaren agiri ofiziala.


marker: [4]
text:
<em>estalkia: Propiziatorioa </em>ere deitu ohi da (ik. Lb <a href='B:30 16:11-16'>16,11-16</a>), antzinako itzulpenen arabera. <em>Estali </em>aditzetik dator hitza: kutxa <em>estali</em>, alde batetik; baita bekatua <em>estali, kendu </em>ere, barkamena adieraziz. Estalkiak funtzio berezia zuen barkamen-ohikunean; bekatuen barkamena lortzeko tokia zen.


marker: ⓖ
text:
bi izaki hegaldun 1 Sm <a href='B:90 4:4'>4,4</a>; 1 Erg <a href='B:110 6:23-28'>6,23-28</a>; 2 Kro <a href='B:140 3:10-13'>3,10-13</a>; Sal <a href='B:230 80:2'>80,2</a>; <a href='B:230 99:1'>99,1</a>.


marker: [6]
text:
<em>niri eskainiriko ogia: </em>H.h., <em>presentziaren </em>(aurpegiko) <em>ogia</em>, Jaunaren ogi pertsonala, bere-berea duena.


marker: ⓘ
text:
niri eskainiriko ogia Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>; 1 Sm <a href='B:90 21:5'>21,5</a>; Mt <a href='B:470 12:4'>12,4</a>.


marker: [7]
text:
<em>kopa, kukulu eta lore-hostoak: </em>Hebreerazko hitzen interpretazioa zaila da; nolanahi ere, argimutilaren apaingarriak lore-arlokoak ziren.


marker: ⓙ
text:
argimutila Lb <a href='B:30 24:2-4'>24,2-4</a>; Zen <a href='B:40 4:9-10'>4,9-10</a>; 1 Erg <a href='B:110 7:49'>7,49</a>; 1 M <a href='B:462 1:21'>1,21</a>.


marker: ⓛ
text:
egoitza Zen <a href='B:40 4:25'>4,25</a>.<a href='B:40 4:31-32'>31-32</a>; Heb <a href='B:650 9:1-5'>9,1-5</a>.


marker: ⓜ
text:
errezela Lb <a href='B:30 16:12'>16,12</a>.<a href='B:30 16:15'>15</a>; 2 Kro <a href='B:140 3:14'>3,14</a>; Mt <a href='B:470 27:51'>27,51</a>; Heb <a href='B:650 6:19'>6,19</a>; <a href='B:650 9:3'>9,3</a>; <a href='B:650 10:20'>10,20</a>.


marker: ⓝ
text:
aldarea Zen <a href='B:40 4:13-14'>4,13-14</a>; 1 Erg <a href='B:110 9:25'>9,25</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:14-15'>16,14-15</a>; Ez <a href='B:330 43:13-17'>43,13-17</a>; 2 Kro <a href='B:140 4:1'>4,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>lau adar: </em>Adarra indarraren sinbolo da. Aldareak lau ertzetan zituen adar moduko harri-muturrak aldarearen parterik sakratuena ziren. Oparigaien odolaz igurzten zituzten (ik. Lb <a href='B:30 4:1'>4</a>); beroriei atxikitzen zitzaien santutegira babes bila zihoan iheslaria ere (ik. 1 Erg <a href='B:110 1:50'>1,50</a>; <a href='B:110 2:28'>2,28</a>).


marker: ⓐ
text:
Egoitzaren ataria Zen <a href='B:40 4:26'>4,26</a>; 1 Erg <a href='B:110 6:36'>6,36</a>; <a href='B:110 8:64'>8,64</a>; Ez <a href='B:330 40:17-47'>40,17-47</a>.


marker: ⓑ
text:
olioa Lb <a href='B:30 24:2-4'>24,2-4</a>; Zen <a href='B:40 4:16'>4,16</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓒ
text:
jantzi sakratuak Lb <a href='B:30 8:7-9'>8,7-9</a>.<a href='B:30 8:13'>13</a>; Za <a href='B:450 3:3-5'>3,3-5</a>; Si <a href='B:280 45:6-13'>45,6-13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Efod: </em>Hitzak hiru gauza ezberdin adierazten ditu Biblian: Jaunari kontsulta egiteko erabiltzen zen antzinako tresna (ik. Ep <a href='B:70 8:27'>8,27</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:18'>14,18</a>); apaiz arruntak erabiltzen zuen lihozko oihala, jantzia (ik. 2 Sm <a href='B:100 6:14'>6,14</a>); gure testuan aurkezten den apaiz nagusiaren efoda, hau da, bularrari itsatsitako gerruntze moduko jantzia.


marker: ⓔ
text:
Harribitxiz estali Ez <a href='B:330 28:13'>28,13</a>; Jkd <a href='B:270 18:24'>18,24</a>; Ap <a href='B:730 21:19-20'>21,19-20</a>.


marker: [4]
text:
<em>Urim eta Tumim: </em>Agian, tresna hauek dadoak edo zotzak ziren, zozketa bidez, Jaunaren nahia jakiteko (ik. 1 Sm <a href='B:90 14:41'>14,41</a>). <em>Israelgo semeek… tresna horiek: </em>Hebreerazkoak oso labur esaten du hau: <em>Israelgo semeen epaia </em>(erabakia). Epaigailuen bidez argitzen zen Jaunaren erabakia israeldarren arteko auziei edo galderei buruz.


marker: ⓚ
text:
Apaizen sagarapena Si <a href='B:280 45:15-17'>45,15-17</a>. Ik. Heb <a href='B:650 7:26-28'>7,26-28</a>.


marker: [1]
text:
<em>atseginez onartuko du: </em>Ideia hau, <em>lurrin baregarri da </em>(oparia) esanez adierazten du hebreerazkoak.


marker: [2]
text:
<em>errituzko aurkezpen-keinua eginez: </em>H.h., <em>astinketa eginez. </em>Aurkezpen-keinua horixe zen: Jaunaren aurrean opariari atzera eta aurrera eragitea.


marker: ⓜ
text:
Eguneroko oparia Zen <a href='B:40 28:3-8'>28,3-8</a>; Si <a href='B:280 45:14'>45,14</a>. Ik. Lb <a href='B:30 6:2-6'>6,2-6</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:15'>16,15</a>; Ez <a href='B:330 46:13-15'>46,13-15</a>.


marker: ⓝ
text:
Intsentsu-aldarea 1 Erg <a href='B:110 6:20-21'>6,20-21</a>; Ez <a href='B:330 41:22'>41,22</a>; Ap <a href='B:730 8:3-5'>8,3-5</a>.


marker: [1]
text:
<em>kutxaren gaineko estalki aurrean: </em>Ik. <a href='B:20 25:17'>25,17</a> oh. Hitz hauek falta dira hebreerazko eskuizkribu askotan eta grekozko itzulpenean.


marker: ⓑ
text:
Jaunarentzat zerga 38,25-28; Mt <a href='B:470 17:24'>17,24</a>. Ik. Zen <a href='B:40 1:1'>1</a>. izurri hilgarri Ik. 2 Sm <a href='B:100 24:1'>24</a>.


marker: ⓒ
text:
uraska 1 Erg <a href='B:110 7:23-26'>7,23-26</a>.<a href='B:110 7:39'>39</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:17'>16,17</a>.


marker: ⓓ
text:
gantzuketa-olioa 37,29; 40,9-15; Lb <a href='B:30 8:10-12'>8,10-12</a>.<a href='B:30 8:30'>30</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:1'>10,1</a>; 1 Kro <a href='B:130 29:22'>29,22</a>; Si <a href='B:280 45:15'>45,15</a>. Ik. Has <a href='B:10 28:18'>28,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>erretxina, anbarra, galbanoa, intsentsua: </em>Landare eta zuhaitzetatik ateratzen ziren usainkiak.


marker: ⓔ
text:
Intsentsu sakratua 37,29; Lb <a href='B:30 16:12-13'>16,12-13</a>; Sal <a href='B:230 141:2'>141,2</a>; Ap <a href='B:730 5:8'>5,8</a>; <a href='B:730 8:4'>8,4</a>.


marker: [4]
text:
<em>gatza erantsiz: </em>Antzinako itzulpenek <em>ongi nahasia </em>diote. Segur aski, gatza zerbait erretzeko lagungarri zen.


marker: [1]
text:
<em>zeremonietarako jantziak: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko hitzaren esangura zalantzazkoa da.


marker: ⓗ
text:
Urrezko zekorra Dt <a href='B:50 9:7-21'>9,7-21</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:26-32'>12,26-32</a>; Os <a href='B:350 8:5-6'>8,5-6</a>; Sal <a href='B:230 106:19-23'>106,19-23</a>; Ne <a href='B:160 9:18'>9,18</a>; Eg <a href='B:510 7:39-41'>7,39-41</a>.


marker: [1]
text:
<em>zekor-irudia: </em>Zezen gaztea indarraren eta emankortasunaren sinbolo da. Israeldarrek ez dute zekorra bera jainkotzat hartzen; zekor-irudia Jainko ikusezinaren idulki da, beraren presentziaren adierazgarri; horrela, Jainkoa hurbil eta beren esku daukate.


marker: ⓚ
text:
Moisesen erregua 34,8-9; Zen <a href='B:40 14:13-20'>14,13-20</a>. Ik. Has <a href='B:10 18:22'>18,22</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Gogora itzazu: </em>Arbasoei eginiko ondorengotza ugariaren eta lurraldearen agintzariak berriro gogorarazten zaizkio Jainkoari (ik. Has <a href='B:10 12:3'>12,3</a> eta Ir <a href='B:20 1:7'>1,7</a> eta <a href='B:20 2:24'>2,24</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>israeldarrei edanarazi zien: </em>Esaldi hau ez da ageri Dt 9,21eko paraleloan. Hemen ez da argi ikusten egintza horren esanahia (ik. Zen <a href='B:40 5:11-28'>5,11-28</a>).


marker: ⓝ
text:
etsaien barregarri Dt <a href='B:50 28:27'>28,27</a>; 1 Erg <a href='B:110 9:7'>9,7</a>; Jr <a href='B:300 29:18'>29,18</a>.


marker: [4]
text:
<em>bedeinkatu egin zaituzte gaur: </em>Tx.eko testua guztiz zalantzazkoa da (ik. Dt <a href='B:50 33:9'>33,9</a>).


marker: [5]
text:
<em>biziaren liburutik: </em>H.h., <em>liburutik. </em>Agian, Jainkoaren liburu hau zentsuetan egiten ziren izen-zerrendetan inspiratua dago: zerrendatik kanpo gelditzen zena, ez zen gehiago herrikide ere (ik. Sal <a href='B:230 69:29'>69,29</a>).


marker: [1]
text:
<em>agindutako lurraldera: </em>Bideari ekiten diote berriro; horregatik, arbasoei eginiko agintzariaren beste aipamen bat daukagu hemen (ik. <a href='B:20 2:24'>2,24</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
aurrez aurre hitz egin Zen <a href='B:40 12:6-8'>12,6-8</a>; Dt <a href='B:50 34:10'>34,10</a>; Jn <a href='B:500 15:15'>15,15</a>. Josue Zen <a href='B:40 14:6'>14,6</a>; Dt <a href='B:50 34:9'>34,9</a>; Jos <a href='B:60 1:1'>1,1</a>; Si <a href='B:280 46:1-6'>46,1-6</a>.


marker: ⓔ
text:
atseden emango Jos <a href='B:60 21:44'>21,44</a>; Sal <a href='B:230 95:11'>95,11</a>; Heb <a href='B:650 4:1-11'>4,1-11</a>.


marker: ⓗ
text:
ezin inork Jauna ikusi eta bizirik iraun Has <a href='B:10 32:31'>32,31</a>; Lb <a href='B:30 16:2'>16,2</a>; Dt <a href='B:50 4:33'>4,33</a>; <a href='B:50 5:24'>5,24</a>; Ep <a href='B:70 6:22-23'>6,22-23</a>; Is <a href='B:290 6:5'>6,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>hots egin zuen: </em>Aditzaren subjektua esan gabe dagoenez, uler daiteke ere Moises dela <em>Jauna </em>hots egiten duena.


marker: ⓚ
text:
Jainko bihozbera eta errukiorra Zen <a href='B:40 14:18'>14,18</a>; Jl <a href='B:360 2:13'>2,13</a>; Jon <a href='B:390 4:2'>4,2</a>; Sal <a href='B:230 86:15'>86,15</a>; <a href='B:230 103:8'>103,8</a>+; Ne <a href='B:160 9:17'>9,17</a>.<a href='B:160 9:31'>31</a>.


marker: [2]
text:
<em>zutarri sakratuak: </em>Ik. <a href='B:20 23:24'>23,24</a> oh. <em>zutoin sakratuak: </em>Axeraren (Astarte), amodioaren eta emankortasunaren jainkosa zenaren, ohoretan eraikiak (ik. Dt <a href='B:50 16:21'>16,21</a>; Ep <a href='B:70 6:25-32'>6,25-32</a>).


marker: [6]
text:
<em>zazpigarrenean: </em>Zazpigarren eguna larunbata da (ik. Has <a href='B:10 2:3'>2,3</a> eta Ir <a href='B:20 20:8'>20,8</a> oh.ak).


marker: [7]
text:
<em>Asteen Jaia: </em>23,16an (ik. oh.) <em>uzta-jaia </em>deitua. <em>urteburuko uzta-biltzearena: </em>Ik. <a href='B:20 23:16'>23,16</a> oh.


marker: [8]
text:
<em>hurrengo egunerako: </em>Ik. <a href='B:20 12:10'>12,10</a> eta <a href='B:20 23:18'>23,18</a> oh.


marker: [10]
text:
<em>idatzi zituen: </em>Moisesek edo Jaunak, subjektua ez baitago adierazia; ik. <a href='B:20 24:4'>24,4</a> oh.


marker: [11]
text:
<em>distiratsu zuen: </em>Honela itzuli dugun aditza <em>adar </em>hitzaren sustrai berekoa da; hortik dator latinezko antzinako itzulpena: <em>adarrak zituen, </em>eta itzulpen honen ondorioz arteak sortu dituen Moisesen hainbat irudi ere bai.


marker: [1]
text:
<em>esan zien: </em>Ik. <a href='B:20 25:2'>25,2</a> oh. 35—39 kap.etan ia h.h. errepikatzen dira 25—31 kap.ak; beraz, segidakoetarako ik. aurrekoetan emandako oh.ak.


marker: ⓝ
text:
lainoa eta Jaunaren presentzia aintzatsua 24,15-16; 1 Erg <a href='B:110 8:10-13'>8,10-13</a>; Is <a href='B:290 6:3-4'>6,3-4</a>; Ez <a href='B:330 43:4-5'>43,4-5</a>; Ap <a href='B:730 15:8'>15,8</a>.


marker: ⓑ
text:
elkarketa-etxola Ir <a href='B:20 25:22'>25,22</a>; <a href='B:20 40:1-35'>40,1-35</a>; Heb <a href='B:650 9:1-14'>9,1-14</a>.


marker: ⓒ
text:
Erre-oparia 6,2-6; Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>; Sal <a href='B:230 51:18-21'>51,18-21</a>; Mk <a href='B:480 12:33'>12,33</a>.


marker: ⓓ
text:
odola aurkeztu 17,11; Ir <a href='B:20 24:8'>24,8</a>; Heb <a href='B:650 9:11-14'>9,11-14</a>.<a href='B:650 9:18-26'>18-26</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak atseginez onartu Has <a href='B:10 8:21'>8,21</a>; Ir <a href='B:20 29:18'>29,18</a>; Zen <a href='B:40 28:2'>28,2</a>; Ez <a href='B:330 20:41'>20,41</a>.


marker: [1]
text:
<em>oroigarritzat: </em>Oroigarriaren xede nagusia hauxe da: Jaunaren arreta erakartzea, eskaintzailea onginahiz hartu eta gogoan izan dezan.


marker: [2]
text:
<em>ez legamiarik, ez eztirik: </em>Debekuaren zergatia ez da inon azaltzen I.Z.n; agian, legamiak eta eztiak kanaandar kultuetan zuten harreragatik da (ik. Am <a href='B:370 4:5'>4,5</a>).


marker: [3]
text:
<em>gatza: </em>Gatzak, legamiak ez bezala, janariei iraunarazteko eta garbi bihurtzeko gaitasuna du (ik. 2 Erg <a href='B:120 2:19-22'>2,19-22</a>); horregatik, <em>Jainkoarekiko itunaren seinale </em>da, haren iraunkortasuna adierazten duelarik.


marker: ⓗ
text:
gatza itunaren seinale Zen <a href='B:40 18:19'>18,19</a>; 2 Kro <a href='B:140 13:5'>13,5</a>. Ik. Mk <a href='B:480 9:49'>9,49</a>.


marker: ⓘ
text:
lehen fruituen oparia 23,9-22; Ir <a href='B:20 34:26'>34,26</a>; Zen <a href='B:40 28:26'>28,26</a>; Dt <a href='B:50 26:2'>26,2</a>; Ne <a href='B:160 10:36'>10,36</a>.


marker: [1]
text:
<em>gantza: </em>Aberearen zati koipetsuak hoberenentzat hartzen ziren; Jaunari zegozkion, beraz (ik. <a href='B:30 3:16'>3,16</a>; Sal <a href='B:230 36:9'>36,9</a>).


marker: ⓚ
text:
biziko zareten edonon 7,26; 23,3.14.21.31; Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>. ez gantzik jan <a href='B:20 7:23-25'>7,23-25</a>. ez odolik jan <a href='B:20 7:26'>7,26</a>; <a href='B:20 17:10-14'>17,10-14</a>; 19,26; Has <a href='B:10 9:4'>9,4</a>+.


marker: ⓝ
text:
intsentsu usaintsuaren aldarea Ir <a href='B:20 30:1'>30,1</a>+. erre-oparien aldarea Ir <a href='B:20 27:1'>27,1</a>+.


marker: [3]
text:
<em>leku garbi batera: </em>Leku garbi edo kutsatu gabea, kanpalekutik at zegoena, aldarean eskainia erabat erretzeko bereiz utzia, eta eginkizun horretarako bakarrik erabiltzen zena.


marker: ⓑ
text:
bekatuaren barkamen-ohikunea 6,23; 8,34; 9,7; 16,1-34; Zen <a href='B:40 15:22-29'>15,22-29</a>; Ez <a href='B:330 45:15'>45,15</a>.<a href='B:330 45:17'>17</a>; 2 Kro <a href='B:140 29:24'>29,24</a>.


marker: ⓒ
text:
zinpean aitormen Es 29,24. Ik. Dt <a href='B:50 19:15-20'>19,15-20</a>; Mt <a href='B:470 26:63'>26,63</a>.


marker: [1]
text:
<em>Ez oliorik, ez intsentsurik: </em>Olioa eta intsentsua erabiltzen ziren, ordea, eskaintza normaletan (ik. <a href='B:330 2:1'>2,1</a>).


marker: [2]
text:
<em>Gainerako irina: </em>Hitzok ez daude jatorrizkoan; antzinako itzulpenei jarraituz ezarriak dira.


marker: [3]
text:
<em>Jaunari sagaratu beharreko emaitzetan: </em>H.h., <em>Jaunaren gauza sakratuetan, </em>hau da, Jaunari soil-soilik zor zaizkion eskaintzak: hamarrenak, lehen fruituen eskaintzak nahiz botoz eginak. <em>pisu-neurriaren arabera: </em>Santutegiko neurriko zilarrezko txanponak ohikoak baino pisu handiagoa zuen, diruaren balioa pisuaren araberakoa zelarik.


marker: ⓗ
text:
Jaunari sagaratu beharreko emaitzak 22,1-16; 27,9-33; Dt <a href='B:50 14:22-29'>14,22-29</a>; <a href='B:50 26:1-15'>26,1-15</a>.


marker: ⓘ
text:
Esker onez eskainia 22,29; Jr <a href='B:300 33:11'>33,11</a>; Sal <a href='B:230 116:17'>116,17</a>; 2 Kro <a href='B:140 29:31'>29,31</a>.


marker: ⓚ
text:
botozkoa, borondatezkoa 22,18-23; Zen <a href='B:40 15:3'>15,3</a>. botozkoa Sal <a href='B:230 22:26'>22,26</a>; <a href='B:230 50:14'>50,14</a>. borondatezkoa Dt <a href='B:50 16:10'>16,10</a>; Ez <a href='B:330 46:12'>46,12</a>; Esd <a href='B:150 3:5'>3,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>herritik bota: </em>H.h., <em>senitartetik baztertu. </em>Sarritan datorren esamolde honek, seguruen, giza eta erlijio-elkartetik jaurtia izatea adierazten du; egoera horretan, bizi-lokarriak hautsirik, heriotzara kondenatua bezala gelditzen da pertsona.


marker: ⓝ
text:
kutsadura-egoerak 12—15. herritik bota 7,25.27; 17,9; 18,29; 23,29-30; Has <a href='B:10 17:14'>17,14</a>; Ir <a href='B:20 12:15-19'>12,15-19</a>; Zen <a href='B:40 9:13'>9,13</a>.


marker: ⓓ
text:
apaizei dagokien partea 10,15; Dt <a href='B:50 18:3'>18,3</a>; Ne <a href='B:160 12:44-47'>12,44-47</a>.


marker: ⓔ
text:
Apaizen sagarapena 6,12-16; Ir <a href='B:20 29:1-37'>29,1-37</a>; <a href='B:20 40:12-15'>40,12-15</a>.


marker: [3]
text:
<em>diadema sakratua: </em>Ik. Ir <a href='B:20 28:36-38'>28,36-38</a> eta <a href='B:20 39:30-31'>39,30-31</a>.


marker: [4]
text:
<em>sagaratu zuen: </em>Aldareari izaera profanoa kentzen zaiola esan nahi da, eginkizun sakratuetarako bereizita utziz.


marker: [6]
text:
<em>apaizgoa hartzeko ohikuneak: </em>Apaizen sagarapena eta apaizgoa hartzeko ohikunea irudizko esamolde batez adierazten ditu jatorrizko testuak: <em>eskuak bete.</em>


marker: ⓘ
text:
hil gabe Ir <a href='B:20 19:12'>19,12</a>; <a href='B:20 20:18-19'>20,18-19</a>; Is <a href='B:290 6:5-7'>6,5-7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zortzigarren egunean: </em>Zortzi egunek ospakizun bakar bat osatzen dute: zazpi egun dirau apaizgoa hartzeko ohikuneak (8. kap.), eta zortzigarrenean apaiz sagaratu berriak lehenengo aldiz betetzen du bere eginkizuna, elkarte osoaren aurrean sakrifizio-mota nagusiak eskainiz (9. kap.).


marker: ⓙ
text:
Jaunaren presentzia aintzatsua 9,23; Ir <a href='B:20 33:18-23'>33,18-23</a>; <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>. Ik. Ir <a href='B:20 16:7'>16,7</a>+.


marker: [3]
text:
<em>agertu zitzaion: </em>Segur aski, Jainkoaren presentzia lainoaren irudiaren bidez agertzen da, Ir 40,34-35ean bezala.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren presentzia aintzatsua 9,6+; 1 Erg <a href='B:110 8:10-11'>8,10-11</a>; 2 Kro <a href='B:140 7:1-3'>7,1-3</a>.


marker: [4]
text:
<em>pozez oihu: </em>Ez dira edonolako oihuak, liturgi goralpenak baizik (ik. Sal <a href='B:230 95:1'>95,1</a>).


marker: ⓝ
text:
sua atera Has <a href='B:10 15:17'>15,17</a>; Ep <a href='B:70 6:21'>6,21</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:38'>18,38</a>; 2 M <a href='B:464 2:10'>2,10</a>. Ik. <a href='B:464 10:2'>10,2</a>+.


marker: ⓐ
text:
sua atera Zen <a href='B:40 16:35'>16,35</a>; 2 Erg <a href='B:120 1:10-14'>1,10-14</a>. Ik. <a href='B:120 9:24'>9,24</a>+.


marker: [2]
text:
<em>dolua adierazteko: </em>Apaizek debekatuak dituzte Israelen ohiko diren dolu-keinuak, Jaunari bereziki sagaratuak daudelako.


marker: ⓑ
text:
ilea harro Ez <a href='B:330 44:20'>44,20</a>. jantziak urratu Has <a href='B:10 37:34'>37,34</a>; 2 Sm <a href='B:100 1:11'>1,11</a>; Jb <a href='B:220 1:20'>1,20</a>. Jaunaren haserrea Zen <a href='B:40 32:13'>32,13</a>; Jos <a href='B:60 23:16'>23,16</a>; 2 Kro <a href='B:140 25:15'>25,15</a>; <a href='B:140 28:11'>28,11</a>.<a href='B:140 28:13'>13</a>; Jn <a href='B:500 3:36'>3,36</a>+.


marker: ⓕ
text:
apaizak irakasle Dt <a href='B:50 33:10'>33,10</a>; Ez <a href='B:330 22:26'>22,26</a>; Ag <a href='B:440 2:11-13'>2,11-13</a>; Ml <a href='B:460 2:6'>2,6</a>+.


marker: ⓚ
text:
Animalia garbiak eta kutsatuak 20,25-26; Mk <a href='B:480 7:19'>7,19</a>; Eg <a href='B:510 10:9-16'>10,9-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>animalia: </em><a href='B:30 11:2-23'>11,2-23</a> zatiko zenbait animaliaren identifikazioa ez da segurua.


marker: [2]
text:
<em>erbia: </em>Karraskaria den arren, hausnartzailetzat hartzen da erbia, muturraren mugimenduagatik.


marker: [3]
text:
<em>matxinsaltoak: </em>Lau intsektu-mota ematen ditu hemen hebreerazko testuak, zer zein den ongi ez dakizkigunak.


marker: ⓜ
text:
Jauna, zuen Jainkoa 22,33; 25,38; 26,45; Jr <a href='B:300 11:4'>11,4</a>; <a href='B:300 24:7'>24,7</a>.


marker: ⓐ
text:
erdainkuntza Has <a href='B:10 17:12'>17,12</a>; Lk <a href='B:490 1:59'>1,59</a>; <a href='B:490 2:21'>2,21</a>; Flp <a href='B:570 3:5'>3,5</a>. Ik. Has <a href='B:10 17:10'>17,10</a>+.


marker: [1]
text:
<em>legena: </em>Antzinako hebrearrek legenari buruz zuten ideia ez da mugatzen gaur egun izen horrekin adierazten dugun gaitzera; larruazaleko gaitz desberdinak biltzen ditu, gaitz bakoitzaren identifikazio zehatza segurua ez delarik; halaber, jantzi nahiz etxetan sor daitezkeen lizun-mantxak ere adierazten ditu (<a href='B:30 13:47-59'>13,47-59</a>; <a href='B:30 14:33-53'>14,33-53</a>).


marker: ⓓ
text:
legena Zen <a href='B:40 12:10'>12,10</a>; Dt <a href='B:50 24:8-9'>24,8-9</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:1'>5</a>; Mt <a href='B:470 8:2'>8,2</a>+.


marker: [2]
text:
<em>lizuna: </em>Hebreerazko hitza, orain arte <em>legen </em>itzulitakoa bera da (ik. <a href='B:30 13:1'>13,1</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
isipua Ir <a href='B:20 12:22'>12,22</a>; Zen <a href='B:40 19:6'>19,6</a>.<a href='B:40 19:18'>18</a>; Heb <a href='B:650 9:19'>9,19</a>.


marker: ⓚ
text:
Kanaango lurraldearen emaitza 18,3; 19,23-25; 20,23-24; 23,10; Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a>+; Ir <a href='B:20 32:13'>32,13</a>; <a href='B:20 33:1'>33,1</a>; Sal <a href='B:230 105:11'>105,11</a>. Ik. Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>+.


marker: ⓝ
text:
sexu-harremanak kutsagarri Ir <a href='B:20 19:15'>19,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 21:5-6'>21,5-6</a>; 2 Sm <a href='B:100 11:11'>11,11</a>.


marker: ⓒ
text:
Jauna israeldarren artean bizi 26,11-12; Zen <a href='B:40 5:3'>5,3</a>; Ez <a href='B:330 43:9'>43,9</a>. Ik. 2 Ko <a href='B:540 6:16'>6,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Barkamen Eguna: </em>«Barkamen Handiaren Eguna» deitua —hebreeraz «Yom Kippur»—, israeldarren liturgiako jai nagusienetakoa da, berandu sortua bada ere. Urtean behin, kutsadura guztietatik —baita ezinbestean edo ustekabean gertatutakoetatik ere— aske geratzeko aukera ematen zion herriari. Urte osoan egun horretan bakarrik sartzen zen apaiz nagusia toki santu-santuan (ik. 17. tx.).


marker: ⓔ
text:
errezelaz barrualdera 4,6+; Heb <a href='B:650 6:19'>6,19</a>. kutxa gaineko estalkia Ir <a href='B:20 25:17-22'>25,17-22</a>; Heb <a href='B:650 9:5'>9,5</a>. lainoa 16,13; Ir <a href='B:20 13:21'>13,21</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Azazel: </em>Seguruen, bai kanaandarren eta bai hebrearren ustez, Azazel eremu elkorrean bizi zen demonioa zen (ik. 10. tx.).


marker: ⓖ
text:
akerra bizirik 16,21-22. Ik. 14,7+. basamortua demonioen bizileku Is <a href='B:290 34:11-14'>34,11-14</a>; Mt <a href='B:470 4:1-4'>4,1-4</a>; <a href='B:470 12:43'>12,43</a>.


marker: [3]
text:
<em>intsentsuaren keak: </em>Keak Ir 19,9ko lainoa oroitarazten du; era berean, Jaunaren presentziaren adierazgarri eta estalgarri da (ik. <a href='B:20 16:2'>16,2</a>).


marker: [4]
text:
<em>akerraren burura botako ditu: </em>Bekatuak aitortuz eta akerraren buruan eskuak ezarriz, herriaren bekatua akerrarengana transferitzen zen, eta honek basamortura eramaten zuen, Azazel demonioaren egoitzara.


marker: ⓚ
text:
zazpigarren hilaren hamarrean 23,27-32. bertakoa/etorkina 17,15; 18,26; 19,34; 22,18; 24,16.22; Ir <a href='B:20 12:48-49'>12,48-49</a>; Zen <a href='B:40 15:29-30'>15,29-30</a>; Ez <a href='B:330 47:22'>47,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>aker-irudietan gurtzen dituzten sasijainkoei: </em>Hebreerazko hitza <em>aker </em>esateko erabiltzen da —h.h. <em>iletsu </em>esan nahi du—; hemen, ustez basamortuan bizi ziren eta aker-irudia zuten demonio edo jeinuak (satiroak) adierazten ditu (ik. Is <a href='B:290 13:21'>13,21</a>; <a href='B:290 34:14'>34,14</a>). <em>Jainkoarekiko desleial jokatuz: </em>H.h., <em>prostituzioari beren burua emanez; </em>ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>bekatuen barkamena: </em>Esaldiaren egitura berezia da hebreeraz eta ez erabat argia; halere, esanahia aski ziurra da.


marker: ⓝ
text:
animalia odolustu Dt <a href='B:50 12:16'>12,16</a>.<a href='B:50 12:24'>24</a>; <a href='B:50 15:23'>15,23</a>.


marker: ⓐ
text:
bertakoa nahiz etorkina 16,29+. sarraskituriko aberearen haragia jan 22,8; Ir <a href='B:20 22:30'>22,30</a>; Dt <a href='B:50 14:21'>14,21</a>; Ez <a href='B:330 4:14'>4,14</a>.


marker: [1]
text:
Egipton zilegi ziren senide hurbilen arteko ezkontzak; Kanaan, berriz, sexu-lasaikeria guztien sinbolotzat hartzen da I.Z.n (ik. <a href='B:30 18:27'>18,27</a>; Has <a href='B:10 19:4-9'>19,4-9</a>).


marker: ⓒ
text:
Kanaango herrien usadioak 20,22-23; Ir <a href='B:20 23:23-24'>23,23-24</a>; Dt <a href='B:50 18:9'>18,9</a>; Jos <a href='B:60 24:15'>24,15</a>.


marker: ⓓ
text:
legeek bizia eman Dt <a href='B:50 4:1'>4,1</a>; <a href='B:50 8:1'>8,1</a>; Ez <a href='B:330 20:11'>20,11</a>.<a href='B:330 20:13'>13</a>; Es <a href='B:330 4:4'>4,4</a>; Lk <a href='B:490 10:28'>10,28</a>+; Ga <a href='B:550 3:12'>3,12</a>.


marker: [2]
text:
<em>sexu-harremanik izango: </em>Hebreerazkoak <em>biluztasuna agerian jarri </em>eufemismoaren bidez adierazten ditu <em>sexu-harremanak. </em>Segidan datozen debekuek intzestua galarazten dute.


marker: ⓔ
text:
aitaren emaztearekin 20,11; Has <a href='B:10 35:22'>35,22</a>; Dt <a href='B:50 23:1'>23,1</a>; <a href='B:50 27:20'>27,20</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:1'>5,1</a>.


marker: ⓗ
text:
errainarekin 20,12; Has <a href='B:10 38:16'>38,16</a>.<a href='B:10 38:26'>26</a>; Ez <a href='B:330 22:11'>22,11</a>.


marker: ⓘ
text:
koinatarekin 20,21; Mt <a href='B:470 14:3-12'>14,3-12</a>. Ik. Dt <a href='B:50 25:5-10'>25,5-10</a>.


marker: ⓜ
text:
emakume ezkonduarekin 20,10; Ir <a href='B:20 20:14'>20,14</a>+; 2 Sm <a href='B:100 11:4'>11,4</a>; Ez <a href='B:330 22:11'>22,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>Molok: </em>Edo <em>Molek: </em>Jainko pagano baten izena. Umeak Jainkoaren ohorez erretzea kanaandar erritua zen, Israelen ere sartu zena (ik. 2 Erg <a href='B:120 16:3'>16,3</a>), nahiz eta legeak gaitzesten zuen.


marker: ⓝ
text:
haurrak oparitzat hil 20,2-5; Dt <a href='B:50 12:31'>12,31</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:17'>17,17</a>; Jr <a href='B:300 7:31'>7,31</a>; Sal <a href='B:230 106:37-38'>106,37-38</a>. Jainkoaren izena profanatu <a href='B:230 19:12'>19,12</a>; <a href='B:230 20:3'>20,3</a>; <a href='B:230 22:2'>22,2</a>.<a href='B:230 22:32'>32</a>; Ez <a href='B:330 36:20-22'>36,20-22</a>; Am <a href='B:370 2:7'>2,7</a>.


marker: ⓐ
text:
gizonezkoarekin etzan 20,13; Has <a href='B:10 19:15'>19,15</a>; Ep <a href='B:70 19:22'>19,22</a>; Erm <a href='B:520 1:27'>1,27</a>.


marker: ⓑ
text:
abereekin haragizko bekatua 20,15-16; Ir <a href='B:20 22:18'>22,18</a>; Dt <a href='B:50 27:21'>27,21</a>.


marker: ⓕ
text:
begirune gurasoei 20,9; Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>+; Ez <a href='B:330 22:7'>22,7</a>. errespetatu larunbata <a href='B:330 23:3'>23,3</a>; Ir <a href='B:20 20:8'>20,8</a>+; Ez <a href='B:330 22:8'>22,8</a>; Mt <a href='B:470 12:1'>12,1</a>+.


marker: ⓖ
text:
Ez jo sasijainkoengana Ir <a href='B:20 20:3'>20,3</a>+; Mt <a href='B:470 4:10'>4,10</a>. ez egin idolorik <a href='B:470 26:1'>26,1</a>; Ir <a href='B:20 20:4'>20,4</a>+; Is <a href='B:290 44:16-17'>44,16-17</a>.


marker: ⓚ
text:
Ez egin gezur-zinik 5,24; Ir <a href='B:20 20:16'>20,16</a>+; 1 Erg <a href='B:110 21:10'>21,10</a>.<a href='B:110 21:13'>13</a>; Jr <a href='B:300 5:2'>5,2</a>; Mt <a href='B:470 5:33'>5,33</a>; <a href='B:470 26:60'>26,60</a>; Eg <a href='B:510 6:13'>6,13</a>. Jainkoaren izena profanatu <a href='B:510 18:21'>18,21</a>+.


marker: ⓛ
text:
Ez zapaldu lagun hurkoa 5,21.23; Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+; Dt <a href='B:50 24:14'>24,14</a>; Ml <a href='B:460 3:5'>3,5</a>. lansaria ordaindu Dt <a href='B:50 24:15'>24,15</a>; St <a href='B:660 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓜ
text:
itsuari oztopoak Dt <a href='B:50 27:18'>27,18</a>. Ik. Jb <a href='B:220 29:15'>29,15</a>; Mt <a href='B:470 15:14'>15,14</a>+.


marker: ⓒ
text:
mendekua Erm <a href='B:520 12:19'>12,19</a>. erresumina Na <a href='B:410 1:2'>1,2</a>; Sal <a href='B:230 103:9'>103,9</a>; Si <a href='B:280 10:6'>10,6</a>. Maitatu lagun hurkoa 19,34; Mt <a href='B:470 5:43'>5,43</a>+.


marker: [2]
text:
<em>kalte-ordaina eman beharko du: </em>Grekozko itzulpenak <em>ikertu egingo dituzte </em>dio; latinezkoak, berriz, <em>zigortu egingo dituzte.</em>


marker: [4]
text:
<em>hil duzuen toki berean: </em>H.h., <em>odolaren gainean </em>edo <em>odolarekin batera </em>(hau da, odolustu gabe) (ik. 1 Sm <a href='B:90 14:32-33'>14,32-33</a>). Errituzko usadio paganoak aipatzen dira segur aski, hurrengo tx.etan bezala.


marker: ⓖ
text:
aztikeria eta sorginkeria Dt <a href='B:50 18:10-11'>18,10-11</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:17'>17,17</a>; <a href='B:120 21:6'>21,6</a>; 2 Kro <a href='B:140 33:6'>33,6</a>.


marker: ⓗ
text:
Ez moztu ile-adatsa, bizarra <a href='B:330 21:5'>21,5</a>; Dt <a href='B:50 14:1'>14,1</a>; Jr <a href='B:300 48:37'>48,37</a>.


marker: ⓚ
text:
Ez jo nekromanteengana… <a href='B:330 20:6'>20,6</a>.<a href='B:330 20:27'>27</a>; Dt <a href='B:50 18:11'>18,11</a>; 1 Sm <a href='B:90 28:3'>28,3</a>; Is <a href='B:290 8:19'>8,19</a>.


marker: ⓝ
text:
etorkina/bertakoa 16,29+. etorkina maitatu 25,35; Dt <a href='B:50 10:19'>10,19</a>. Ik. <a href='B:50 19:18'>19,18</a>+.


marker: ⓑ
text:
neurri zuzenak Dt <a href='B:50 25:13-16'>25,13-16</a>; Ez <a href='B:330 45:10-11'>45,10-11</a>; Os <a href='B:350 12:8'>12,8</a>; Am <a href='B:370 8:5'>8,5</a>; Es 11,1.


marker: ⓖ
text:
Laikoek ez dezakete jan Ik. 1 Sm <a href='B:90 21:2-7'>21,2-7</a>; Mt <a href='B:470 12:3-4'>12,3-4</a>.


marker: ⓛ
text:
abere akats gabea 1,3; 3,1; Dt <a href='B:50 17:1'>17,1</a>; Ml <a href='B:460 1:8'>1,8</a>; Heb <a href='B:650 9:14'>9,14</a>.


marker: ⓓ
text:
festaburuak Ir <a href='B:20 23:14-19'>23,14-19</a>; <a href='B:20 34:18-23'>34,18-23</a>; Zen <a href='B:40 28:1-29'>28—29</a>; Dt <a href='B:50 16:1-17'>16,1-17</a>.


marker: ⓖ
text:
Legamia gabeko Ogien Jaia Ir <a href='B:20 12:15'>12,15</a>+; Zen <a href='B:40 28:16-25'>28,16-25</a>.


marker: [3]
text:
<em>Gari-sorten Jaia: </em>Jai hau, segur aski, lurreko lehen fruituen eskaintzaren baliokidea da (ik. Ir <a href='B:20 23:19'>23,19</a>; <a href='B:20 34:26'>34,26</a>).


marker: ⓗ
text:
lurraldearen emaitza 14,34+. lehenengo gari-sorta Dt <a href='B:50 26:1-11'>26,1-11</a>. Ik. 19,23-25.


marker: [5]
text:
<em>Zazpigarren hilaren lehena: </em>Antzina zazpigarren hilaren lehena Urte Berri eguna zen, urtea udazkenean hasten baitzen. Geroagoko judaismoak berriro ezarri du egutegi hori.


marker: ⓜ
text:
Etxola Jaia Zen <a href='B:40 29:12-39'>29,12-39</a>; Za <a href='B:450 14:16-19'>14,16-19</a>; Esd <a href='B:150 3:4'>3,4</a>; Ne <a href='B:160 8:14-18'>8,14-18</a>.


marker: ⓐ
text:
argimutila eta olioa Ir <a href='B:20 25:31-40'>25,31-40</a>; <a href='B:20 27:20-21'>27,20-21</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓕ
text:
harrika hil Zen <a href='B:40 15:35-36'>15,35-36</a>; Jos <a href='B:60 7:25'>7,25</a>; Eg <a href='B:510 7:58'>7,58</a>.


marker: ⓚ
text:
Urte sabatikoa: lurrarentzat atseden-urtea Ir <a href='B:20 23:10-11'>23,10-11</a>; Dt <a href='B:50 15:1-11'>15,1-11</a>; Ne <a href='B:160 10:32'>10,32</a>; 1 M <a href='B:462 6:48-54'>6,48-54</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jubileu Urtea: Jubileu </em>izena «iobel» (adar) hitzetik dator, adar-soinuz aldarrikatzen baitzen. Askapen-urtea zen, bai pertsonentzat, bai famili ondareentzat; haiek askatasuna berreskuratzen zuten, hauek beren jatorrizko jabeengana itzultzen. Halere, Israelen historian ez zen sekula benetan indarrean egon Jubileu Urtea.


marker: ⓐ
text:
etorkin lurrean, ostatuz Sal <a href='B:230 39:13'>39,13</a>; Sal <a href='B:230 119:19'>119,19</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: [2]
text:
<em>lebitar-hirietan: </em>Lebitarren hirien egoera berezia zen. Lebiren leinukoek ez zuten lur-ondarerik jaso lurraldea banatzerakoan, zenbait hiri baizik, eta hiri horiek ziren lebitarren ondasun bakarra; hiri horietan, beraz, ez du inork, lebitarrek izan ezik, eskubide iraunkorrik.


marker: ⓒ
text:
lebitar-hiriak Zen <a href='B:40 35:1-8'>35,1-8</a>; Jos <a href='B:60 21:1-42'>21,1-42</a>; Ez <a href='B:330 48:13-14'>48,13-14</a>.


marker: ⓔ
text:
Ez interesik eskatu Ir <a href='B:20 22:24'>22,24</a>; Dt <a href='B:50 23:20-21'>23,20-21</a>; Ez <a href='B:330 22:12'>22,12</a>.


marker: ⓖ
text:
herritarra zordun Ir <a href='B:20 21:2-6'>21,2-6</a>; Dt <a href='B:50 15:12-18'>15,12-18</a>; Jr <a href='B:300 34:8-16'>34,8-16</a>.


marker: ⓑ
text:
zuen Jainko, nire herri Ez <a href='B:330 36:28'>36,28</a>; <a href='B:330 37:27'>37,27</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:16'>6,16</a>; Ap <a href='B:730 21:3'>21,3</a>.


marker: ⓒ
text:
Egiptotik atera 22,33+. haien esklabo ez 25,55+. esklabotzaren uztarria Ir <a href='B:20 6:7'>6,7</a>. Ik. Ez <a href='B:330 34:27'>34,27</a>; Jr <a href='B:300 27:1-28'>27—28</a>.


marker: ⓓ
text:
Madarikazioak Dt <a href='B:50 28:15-68'>28,15-68</a>; Am <a href='B:370 4:6-12'>4,6-12</a>; Dn <a href='B:340 9:11'>9,11</a>.


marker: ⓙ
text:
Gerra zure aurka Ez <a href='B:330 21:14-22'>21,14-22</a>. izurria Am <a href='B:370 4:10'>4,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Janari-hornidura kenduko: </em>H.h., <em>Ogiaren makila apurtuko. </em>Irudia Ezekielengan eta Sal 105,16an erabiltzen da. <em>gosea kentzeko adina: Gerra, izurria </em>(25. tx.) eta <em>gosea </em>hiri setiatuaren ezbeharraren irudi dira, eta maiz azaltzen dira elkarturik Jerusalemen hondamenaren garaiko profeten predikuan (ik. Jr <a href='B:300 21:7'>21,7</a>; Ez <a href='B:330 7:15'>7,15</a>).


marker: ⓚ
text:
gosea Is <a href='B:290 3:1'>3,1</a>; Ez <a href='B:330 4:16'>4,16</a>; <a href='B:330 14:13'>14,13</a>; Sal <a href='B:230 105:16'>105,16</a>.


marker: ⓛ
text:
seme-alaben haragia jan 2 Erg <a href='B:120 6:28-29'>6,28-29</a>; Jr <a href='B:300 19:9'>19,9</a>; Ez <a href='B:330 5:10'>5,10</a>; Nk <a href='B:310 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓜ
text:
sasikultu-lekuak deuseztatu Ez <a href='B:330 6:3-6'>6,3-6</a>; 2 Kro <a href='B:140 14:4'>14,4</a>.


marker: [2]
text:
34-35 tx.en arabera, 25,2-7an adierazitako lurraren atsedenaldiei buruzko legea betetzeko aholkua eta oharpena da 26. kap.


marker: ⓓ
text:
aitortuko dute errua Esd <a href='B:150 9:1'>9</a>; Ne <a href='B:160 9:1'>9</a>; Sal <a href='B:230 106:1'>106</a>; Dn <a href='B:340 9:4-19'>9,4-19</a>; Ba <a href='B:320 1:15-3:8'>1,15—3,8</a>; Dn gr <a href='B:341 3:26-45'>3,26-45</a>.


marker: ⓔ
text:
barru sinesgogorra apaldu Jr <a href='B:300 4:4'>4,4</a>; Ez <a href='B:330 16:60-61'>16,60-61</a>; Eg <a href='B:510 7:51'>7,51</a>.


marker: ⓖ
text:
ez erabat deuseztatuko Dt <a href='B:50 4:29-31'>4,29-31</a>; 2 Erg <a href='B:120 13:23'>13,23</a>; Nk <a href='B:310 3:22-23'>3,22-23</a>.<a href='B:310 3:31-32'>31-32</a>; <a href='B:310 5:21-22'>5,21-22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Botoak betetzeko arauak: </em>Arau hauek berandukoak dira, oso zorrotza baitzen hasiera batean botoek sortzen zuten betebeharra. Gero lasaituz joan zen, eta arau hauek botoz eskainitako pertsona nahiz gauza ordezkatzeko erabil daitezkeen baliokidetzak ematen dituzte.


marker: ⓛ
text:
hamarrenak Zen <a href='B:40 18:21'>18,21</a>; Dt <a href='B:50 14:22-29'>14,22-29</a>; Ne 19,37-38; Lk <a href='B:490 18:12'>18,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>zozketa bidez aukeratuz: </em>H.h., <em>makilapean igarotzen den </em>(hamarreko bat). Aukera egiteko era aipatzen da: artzainak, Jaunari bere artaldeko hamarrenak eskaini behar dizkionean, artaldea ate batetik igaroarazten du, eta gorriz tindaturiko makila batez hamarretik bat markatzen (ik. Jr <a href='B:300 33:13'>33,13</a>).


marker: [1]
text:
<em>bigarren hila: </em>Beraz, egoitza eraiki ondorengo hila (ik. Ir <a href='B:20 40:17'>40,17</a>). Ik. <em>Egutegia, </em>Bibli Hiztegian.


marker: [2]
text:
<em>izen-bilketa: </em>Hemen Jainkoak berak agintzen du herriaren izen-bilketa; 2 Sm 24an, berriz, Davidek ekiten dio herriaren izen-bilketari; horregatik, zigortu egingo du Jainkoak.


marker: [3]
text:
<em>senitarteka eta familiaka: </em>I.Z.n herri hautatuaren parte izatea jatorriaren garbitasunari lotua dago.


marker: [4]
text:
<em>Lebiren ondorengoak: </em>Aparte izango dira erroldatuak, santutegiaren zerbitzuaz ardura zutenez gero, soldaduskatik libre baitzeuden.


marker: [5]
text:
<em>Jaunaren haserretik: </em>Jaunaren zigorretik, alegia; Jaunaren presentzia herriaren erdian babesa eta arriskua da era berean. Herriari, Jainkoaren santutasuna bere bekatuaz irainduz gero, zigorra letorkioke gainera; horregatik aukeratzen dira lebitarrak, Jainkoaren eta herriaren artean honen babesgarri izateko.


marker: [1]
text:
<em>Zabulonen leinua: </em>Hitz hauek, jatorrizkoan, 7. tx.aren hasieran daude; era berean, 14. 22. eta 29. tx.etako lehenengo hitzak 12. 20. eta 27. tx.etara aurreratzen dira, itzulpenaren argitasunerako.


marker: ⓗ
text:
Aaronen semeak 20,60; Ir <a href='B:20 6:23'>6,23</a>; <a href='B:20 28:1'>28,1</a>; 1 Kro <a href='B:130 5:29'>5,29</a>.


marker: ⓘ
text:
apaiz sagaratu Ir <a href='B:20 29:29'>29,29</a>; <a href='B:20 30:30'>30,30</a>; Lb <a href='B:30 8:1'>8</a>.


marker: [1]
text:
<em>Lebiren leinua: </em>Aaronen familiak berebiziko garrantzia zuen Lebiren leinuan, hark bere seme Eleazar eta Itamarren bitartez apaizgoa eskualdatuko baitie ondorengoei. Lebiren leinuko gainerako familiek, lebitar deituek, bigarren mailako zerbitzuak beteko dituzte eta Aaronen ondorengo apaizen menpeko izango dira.


marker: [2]
text:
<em>elkarketa-etxola: </em>Moises Jainkoarekin aurkitzen zeneko lekua. Ir 26,33aren arabera barruko gelari <em>toki santu-santua </em>deritzo, eta Jaunaren aginduen harlauzak barruan zituen kutxa zegoen bertan; kanpoko gelari <em>toki santua </em>deritzo eta argimutila eta ogien mahaia zeuden bertan (ik. Ir <a href='B:20 26:35'>26,35</a>). Kanpoko gelatik barrukora sartzeko errezel bat igaro behar zen (ik. Ir <a href='B:20 26:31-33'>26,31-33</a>; <a href='B:20 36:8-38'>36,8-38</a>).


marker: [3]
text:
<em>8.600: </em>Grekozko itzulpenaren zenbait eskuizkribuk <em>8.300 </em>dio; kopuru hau 39. tx.ean datorren emaitza orokorrari zehatzago dagokio; bestela, emaitza orokorrak <em>22.300 </em>izan beharko luke.


marker: ⓒ
text:
zerbitzurako adina Ik. 8,24; 1 Kro <a href='B:130 23:24'>23,24</a>; 2 Kro <a href='B:140 31:17'>31,17</a>; Esd <a href='B:150 3:8'>3,8</a>.


marker: [2]
text:
<em>Urrezko aldarea: </em>Intsentsu eta lurrinen aldarea da (ik. Ir <a href='B:20 37:25-28'>37,25-28</a>).


marker: ⓖ
text:
olioa Ir <a href='B:20 27:20'>27,20</a>+. labore-opariak <a href='B:20 28:3-8'>28,3-8</a>; Ir <a href='B:20 29:38-42'>29,38-42</a>. gantzuketa-olioa Ir <a href='B:20 30:25'>30,25</a>+. egoitza Ir <a href='B:20 26:1'>26,1</a>+.


marker: [4]
text:
<em>3.200: </em>Kopuru hauek ez datoz inola ere bat 3. kap.an emandakoekin (ik. <a href='B:40 3:22'>3,22</a>.<a href='B:40 3:28'>28</a>.<a href='B:40 3:34'>34</a>). Dena den, lebitarren bigarren izen-bilketa honen emaitzak 3,25-39koarenak baino hobeto egokitzen dira Israel osoaren izen-bilketakoekin (ik. 1. kap.). Kopuru ezberdinek tradizio diferenteetan dute jatorria.


marker: ⓗ
text:
legena Lb <a href='B:30 13:45-46'>13,45-46</a>. sexu-jarioa Lb <a href='B:30 15:2'>15,2</a>+. gorpu bat ukitu <a href='B:30 19:11-16'>19,11-16</a>.


marker: [1]
text:
Tx.eko testua ez da argia; honela ere itzul daiteke: <em>Norberaren gauza sakratuak berarenak dira; baina apaizari eramaten zaiona apaizarena da.</em>


marker: [2]
text:
<em>Ur sakratua: </em>Adierazpen honen zentzua ez da ziurra; ez dakigu santutegian gordetzen zen uraz ala iturburu sakratu bateko uraz ari den.


marker: [3]
text:
<em>ilea askatu: </em>Penitentzi adierazpena da seguru asko (ik. Lb <a href='B:30 10:6'>10,6</a>), zorutik hartutako hautsa bezala (ik. 17. tx.). <em>ur garratza: </em>Hau da, ur kaltegarria, ur pozoitsua (ik. Ir <a href='B:20 15:23-25'>15,23-25</a>).


marker: [1]
text:
<em>nazireu bezala sagaratzeko botoa: Nazireu </em>hitzak Jaunari sagaratua esan nahi du. Botoak 3-8 tx.etan aipatzen diren ukapenak dakartza berekin, eta nork bere kabuz eta denbora jakin baterako egiten du; baina, botoaren esanahia eta betebeharrak ez ditugu erabat ezagutzen.


marker: ⓒ
text:
ilea Ep <a href='B:70 13:5'>13,5</a>; <a href='B:70 16:17'>16,17</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:11'>1,11</a>; Eg <a href='B:510 21:23-24'>21,23-24</a>.


marker: ⓗ
text:
nire presentzia (izena) Dt <a href='B:50 28:10'>28,10</a>; Si <a href='B:280 50:20-21'>50,20-21</a>.


marker: ⓚ
text:
Aldarea sagaratzeko eguna Ez <a href='B:330 43:18-26'>43,18-26</a>; 2 Kro <a href='B:140 7:9'>7,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Lehen egunean: </em>Zatiaren bukaeran azaltzen den oparia familiaburu bakoitzeko errepikatzen du testuak; laburbildurik ematen dugu, beraz; bestela, oso aspergarri gertatuko bailitzateke.


marker: [2]
text:
<em>itun-kutxa gaineko estalkia: </em>Ik. Ir <a href='B:20 25:17'>25,17</a> oh. <em>izaki hegaldun: </em>Ik. Ir <a href='B:20 25:18'>25,18</a> oh. <em>hitz egiten zion: </em>Hitz hauek jatorrizkoan ez daude aurrekoarekin lotuta eta aditzaren subjektua Moises edo Jainkoa izan daiteke.


marker: ⓛ
text:
argimutila Ir <a href='B:20 25:31-40'>25,31-40</a>; <a href='B:20 27:20-21'>27,20-21</a>; Lb <a href='B:30 24:2-4'>24,2-4</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:3'>3,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>eskainiko ditu: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>eskainiko dituzu </em>dio.


marker: ⓝ
text:
lebitarrak Jaunari emanak 3,9; 18,6; Esd <a href='B:150 2:43'>2,43</a>. israeldar lehen-semeen ordez <a href='B:150 3:13'>3,13</a>+.41.


marker: [4]
text:
<em>barkamen-ohikunea egiteko: </em>Normalean ohikune hau apaizen eginkizuna da; hemen bakarrik uzten da lebitarren gain.


marker: [1]
text:
<em>lehen hilean: </em>Ik. Ir <a href='B:20 40:17'>40,17</a> eta Zen <a href='B:40 1:1'>1,1</a> oh., kontakizunak atzera egiten du, beraz. 2-14 zatian xedapen osagarriak ematen dira Pazko-ospakizunari buruz (ik. Ir <a href='B:20 12:1-13'>12,1-13</a>), Israeldik kanpo bizi ziren juduentzat garrantzizkoak zirenak.


marker: ⓒ
text:
hilaren hamalauko ilunabarrean Lb <a href='B:30 23:5'>23,5</a>. Pazkoa Ir <a href='B:20 12:1'>12,1</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Egoitza eraiki zenean: </em>Beraz, kontakizun hau Ir 40,34-38koaren jarraipena da. <em>lainoa: </em>Jaunaren presentzia misteriotsua adierazten du (ik. Ir <a href='B:20 13:21'>13,21</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
Egoitza lainoak estali Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>; <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jaunaren aginduari lotuz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jaunaren kultu-zerbitzua betetzen zuten.</em>


marker: [1]
text:
<em>irrintzia: </em>Lehenbizi gerra-oihua zen; gero, goraipamen-oihu bihurtu zen, erregeen sagarapenekoan eta kultuan, Jaunaren ohorez, erabiltzen zena.


marker: [2]
text:
Grekozko itzulpenak hirugarren eta laugarren turuta-hotsa ere aipatzen ditu, ekialde eta iparraldean etxolatuak abiatzeko seinale gisa.


marker: ⓚ
text:
jaietan turuta eta irrintziak Lb <a href='B:30 25:9'>25,9</a>; 2 Sm <a href='B:100 6:15'>6,15</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:39'>1,39</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:13'>9,13</a>; 2 Kro <a href='B:140 15:14'>15,14</a>; <a href='B:140 29:26-28'>29,26-28</a>.


marker: [3]
text:
<em>bigarren hila: </em>Ik. <a href='B:40 1:1'>1,1</a> oh. Ir 19,1eko datarekin konparatuz, ikus daiteke Sinaiko egonaldiak urtebete eskas iraun zuela.


marker: [5]
text:
<em>gidari izan zaitzakegu: </em>H.h., <em>begi izango zara guretzat; </em>ohiko esamoldea da hau beduinoen artean.


marker: ⓒ
text:
israeldarren kexak/marmarrak 14,1-4; 17,6; 20,2-5; 21,5; Ir <a href='B:20 14:11'>14,11</a>+. Jaunaren haserre-sua lehertu <a href='B:20 14:26-37'>14,26-37</a>; <a href='B:20 16:35'>16,35</a>; <a href='B:20 32:13'>32,13</a>, Lb <a href='B:30 10:6'>10,6</a>+.


marker: [3]
text:
<em>arbasoei hitzemandako lurraldera: </em>Lehen aldiz entzuten da lurraldearen agintzaria <em>Zenbakiak </em>liburuan (ik. Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a> eta <a href='B:40 12:2'>12,2</a> oh.); Ir 32,13an bezala, Moisesek gogorarazten dio Jainkoari.


marker: ⓗ
text:
herri-arduradunak ezarri Ir <a href='B:20 18:21-26'>18,21-26</a>; Dt <a href='B:50 1:9-18'>1,9-18</a>.


marker: ⓙ
text:
ez lukete aski 2 Erg <a href='B:120 4:43'>4,43</a>; Mt <a href='B:470 14:17'>14,17</a>; <a href='B:470 15:33'>15,33</a>; Jn <a href='B:500 6:7'>6,7</a>.<a href='B:500 6:9'>9</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunak denei eman espiritua Is <a href='B:290 44:3'>44,3</a>; Ez <a href='B:330 39:29'>39,29</a>; Jl <a href='B:360 3:1-2'>3,1-2</a>; Eg <a href='B:510 2:17-18'>2,17-18</a>; Ga <a href='B:550 4:6'>4,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>etiopiar: </em>Jatorrizkoak <em>kuxita </em>dio; <em>Kux </em>normalean <em>Etiopia </em>esateko erabiltzen da. Baina Hab 3,7an kuxandarrak madiandarren parean azaltzen diren tribu arabiar bat dira. Agian, hemen aipatzen dena Tzipora Moisesen emazte madiandarraren bariante hutsa da. Bestalde, ez da argi ikusten anai-arreben kritikaren arrazoia.


marker: ⓐ
text:
aurrez aurre hitz egin Ir <a href='B:20 33:11'>33,11</a>+. Jaunaren irudia ikusi Ir <a href='B:20 33:20-23'>33,20-23</a>.


marker: [1]
text:
<em>Josue: Oseas </em>eta <em>Josue </em>hebreerazko sustrai bereko izenak dira eta <em>Jaunak salbatzen du </em>esan nahi dute. Josue Ir 17,8-16ko kontakizunean agertzen da jadanik.


marker: [2]
text:
<em>Tzin basamortua: </em>34,4aren arabera Lur Santuaren hegoaldeko muga markatzen du. <em>Rehob: </em>Lur Santuaren iparraldeko mugan zegoen, <em>Hamateko sarreratik </em>(ik. <a href='B:40 34:8'>34,8</a>) hurbil. Tradizioaren arabera, beraz, ikertzaileek lurralde osoa igaro zuten; badirudi, ordea, ez zirela Hebron baino harantzago joan (ik. 22. tx.).


marker: [3]
text:
<em>Tanis: </em>K.a. XVIII. mendeko bigarren erdian berreraikitako egiptoar hiria. <em>Anak: </em>Palestinako antzinako biztanleen arbasoaren izena; herriaren izena besterik ez dugu ezagutzen. Legendaren arabera erraldoiak ziren (ik. 33. tx.).


marker: [5]
text:
<em>Kadex: Kadex-Barnea </em>ere deitua (ik. <a href='B:40 32:8'>32,8</a>). Tzin basamortuan, Negevetik hegoaldera zegoen oasia da (ik. Has <a href='B:10 16:14'>16,14</a> eta oh.). <em>Paran basamortua: </em>Hegoalderantzago dago.


marker: [7]
text:
<em>lurraldeak bertako biztanleak irentsi egiten ditu: </em>Nahiz lurra txarra eta arriskutsua delako, nahiz gerra delako bertan etengabe nagusi (ik. Ez <a href='B:330 36:13-15'>36,13-15</a>).


marker: [1]
text:
<em>beren jainkoen geriza: </em>Jatorrizkoak <em>beren itzala </em>dio. Sal <a href='B:230 91:1'>91,1</a> eta 121,5ean ere <em>itzala </em>Jainkoaren babesaren irudi da.


marker: [2]
text:
<em>hitzeman zion lurraldera: </em>Hirugarren aldiz (ik. <a href='B:40 11:11-15'>11,11-15</a>; Ir <a href='B:20 32:11-14'>32,11-14</a>) zuzentzen zaio Moises Jainkoari, Abrahamen ondorengoentzat eginiko agintzaria gogoraraziz (ik. Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a> eta <a href='B:40 12:2'>12,2</a> oh).


marker: ⓘ
text:
Jaunaren aintzak lurra bete Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>; Sal <a href='B:230 57:6'>57,6</a>; <a href='B:230 72:19'>72,19</a>.


marker: ⓙ
text:
hitzemandako lurraldea ez ikusiko Sal <a href='B:230 95:11'>95,11</a>; Heb <a href='B:650 3:16-19'>3,16-19</a>.


marker: ⓚ
text:
Kaleb Dt <a href='B:50 1:36'>1,36</a>. Kaleben ondorengoak Jos <a href='B:60 14:6-15'>14,6-15</a>; Ep <a href='B:70 1:20'>1,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Itsaso Gorria: </em>H.h., <em>Kanaberen Itsasoa </em>(ik. Ir <a href='B:20 13:18'>13,18</a> oh.). Hemen egungo Akaba golkoaz ari da segur aski.


marker: [1]
text:
<em>lurraldera iristean: </em>Zigortu arren, Jainkoak eutsi egiten dio agintzariari (ik. <a href='B:40 14:31'>14,31</a>; <a href='B:40 15:17'>15,17</a>).


marker: ⓒ
text:
labore- eta isur-opariak Ir <a href='B:20 29:40-41'>29,40-41</a>; Lb <a href='B:30 2:1-10'>2,1-10</a>.


marker: [2]
text:
Opariaren osagai garrantzizkoena haragia da; baina opari bakoitzeko labore- eta isur-opariak agintzen dira, otordu osoa atontzeko.


marker: ⓓ
text:
Lege bat bera israeldar eta etorkinentzat Ir <a href='B:20 12:48-49'>12,48-49</a>; Lb <a href='B:30 24:22'>24,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Josi borlatxoak purpura-hariz: </em>Borlatxoak edo purpura-hariak zintzilik zituzten ehunezko zerrendak ziren; purpura kultuko oihaletan erruz erabiltzen zenez, purpurazko hariek herriaren izaera sakratua oroitarazten dute.


marker: [4]
text:
37-41 tx.ak <em>Xema </em>deituriko (ik. Dt <a href='B:50 6:4'>6,4</a> oh.) juduen fede-aitorpen eta eguneroko otoitzaren azken zatia dira.


marker: [1]
text:
<em>Kore: </em>Jatorrizko testua <em>hartu zuen </em>esan nahi duen aditz batez hasten da. Esanahia ez dago argi eta era ezberdinetan itzuli ohi da: <em>Korek hiru rubendar bereganatu zituen, </em>edota <em>Kore harropuztu egin zen.</em>


marker: ⓚ
text:
Kore eta besteen matxinada Sal <a href='B:230 106:16-18'>106,16-18</a>; Si <a href='B:280 45:18-19'>45,18-19</a>; Ju <a href='B:720 1:11'>11</a>.


marker: ⓛ
text:
kide guztiak Jaunari sagaratuak Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>+; Lb <a href='B:30 11:44'>11,44</a>+.


marker: [2]
text:
<em>hurbilduko zaio: </em>Opariak eskaintzeko edo intsentsua erretzeko. Betebehar hau apaizei bakarrik zegokien.


marker: [3]
text:
<em>esnea… lurraldea: </em>Ik. <a href='B:40 13:27'>13,27</a> oh. Agindutako lurraldeari buruz esan ohi den adierazpen hau Moisesen arerioek Egiptori buruz diote ironiaz.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak bizi-arnasa eman 27,16; Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>; Sal <a href='B:230 104:29-30'>104,29-30</a>; Jb <a href='B:220 12:10'>12,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>makila: </em>Edo <em>adar. </em>Makila agintearen ezaugarri da; zenbaiten ustez adar hezeak ziren; horrela, jarraiko kontakizuna logikoagoa gertatuko litzateke.


marker: [1]
text:
<em>errezelaz barrualdera: </em>Hau da, <em>toki santu-santuan, </em>non apaiz nagusia bakarrik sar baitzitekeen (ik. <a href='B:40 3:25'>3,25</a> oh. eta Lb <a href='B:30 16:1-3'>16,1-3</a>).


marker: [2]
text:
<em>toki sakratuan jango dute: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>opari guztiz sakratuez elikatuko dira.</em>


marker: [3]
text:
<em>konpromisoa: </em>H.h., <em>gatz-ituna. </em>Ik. Lb <a href='B:30 2:13'>2,13</a> eta oh. Hemen itunak Jainkoak norbaiten alde hartzen duen konpromisoa adierazten du.


marker: ⓐ
text:
apaizek/lebitarrek ez dute lursailik izango Dt <a href='B:50 10:9'>10,9</a>; <a href='B:50 18:1-2'>18,1-2</a>; Jos <a href='B:60 13:14'>13,14</a>; Ez <a href='B:330 44:28'>44,28</a>. Ik. Ez <a href='B:330 48:10-12'>48,10-12</a>.


marker: [1]
text:
<em>behi gorri bat: </em>Antzinako erritu bitxia, agian jentil-jatorrikoa, aurkezten zaigu kap. honetan; magi kutsua du. Edonola ere kap.aren muina ez datza behi gorrian, honen errautsez eta beste zenbait gaiz prestaturiko <em>garbikuntzarako urean </em>baizik (ik. 9. tx.).


marker: ⓓ
text:
odola zazpi bider zirtatu Lb <a href='B:30 4:6'>4,6</a>; <a href='B:30 14:7'>14,7</a>; <a href='B:30 16:14'>16,14</a>.


marker: ⓔ
text:
zedro-zura, isipua eta purpura gorrimina Lb <a href='B:30 14:4'>14,4</a>.<a href='B:30 14:6'>6</a>.<a href='B:30 14:49'>49</a>.


marker: [3]
text:
<em>Hirugarren… garbi geldituko: </em>Antzinako itzulpenen eta testuinguruaren arabera; hebreerazkoak hau dio: <em>Hirugarren egunean hartaz </em>(hau da, <em>garbikuntzako urez</em>) <em>garbituko da eta garbi geldituko da zazpigarren egunean; baina hirugarren egunean garbitzen ez bada, ez da garbi geldituko zazpigarrenean.</em>


marker: [2]
text:
<em>Ez zarete nitaz fidatu: </em>Zein izan zitekeen Moises eta Aaronen errua ez da argi ikusten; agian, Jainkoak aurpegira botako lieke harkaitza makilaz jotzea (11 tx.), hari hitz egin beharrean (8 tx.); Dt <a href='B:50 1:37'>1,37</a>; <a href='B:50 3:26'>3,26</a> eta 4,21aren arabera, Moises herriaren erruz, honen desobedientziagatik, zigortzen du Jainkoak.


marker: ⓛ
text:
Jaunari oihu Ir <a href='B:20 2:23-25'>2,23-25</a>; Dt <a href='B:50 26:7-8'>26,7-8</a>. aingerua bidali Ir <a href='B:20 14:19'>14,19</a>; <a href='B:20 23:20'>23,20</a>.


marker: [4]
text:
<em>hil egingo da: </em>H.h., <em>bere arbasoekin elkartuko da </em>(ik. Has <a href='B:10 25:8'>25,8</a>). <em>israeldarrei emango diedan lurraldean: Zenbakiak </em>liburuak ere lurraldearen agintzaria gogorarazten du (<a href='B:40 11:12'>11,12</a>; <a href='B:40 14:18'>14,18</a>.<a href='B:40 14:31'>31</a>; <a href='B:40 15:2'>15,2</a>.<a href='B:40 15:17'>17</a>; <a href='B:40 20:12'>20,12</a>).


marker: [1]
text:
<em>Arad: </em>Negeveko herrixka da; baina <em>Aradeko errege</em>aren aipamena jatorrizko kontakizunari geroago erantsia da eta izena era ezberdinetan agertzen da eskuizkribuetan.


marker: [3]
text:
<em>Itsaso Gorria: </em>Ik. <a href='B:40 14:25'>14,25</a> oh. <em>Edom lurraldea: </em>Itsaso Hilaren hego-ekialdeko eskualdea.


marker: [4]
text:
<em>suge pozoitsuak: </em>H.h., <em>suge kiskalgarriak; </em>hala deitzen zaie agian, horien horzkada hilgarriak erremina sentiarazten zuelako.


marker: ⓔ
text:
suge pozoitsuak Dt <a href='B:50 8:15'>8,15</a>; Jkd <a href='B:270 16:5'>16,5</a>.<a href='B:270 16:10'>10</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:9'>10,9</a>.


marker: ⓕ
text:
brontzezko sugea 2 Erg <a href='B:120 18:4'>18,4</a>; Jkd <a href='B:270 16:6-7'>16,6-7</a>; Jn <a href='B:500 3:14-15'>3,14-15</a>.


marker: [5]
text:
<em>«Jaunaren guduak» liburua: </em>14-15 tx.ak ilunak dira; bestalde, antzinako liburu horretatik iritsi zaigun zati bakarra dira.


marker: [8]
text:
<em>amortarrak: </em>Itsaso Hilaren ekialdean, Arnon errekaz iparraldera kokaturiko kanaandar erresuma txikia.


marker: [9]
text:
<em>koplariek: </em>27-30eko poematxoaren hebreerazko testua oso iluna da (30. tx. batik bat) eta itzulpena ez da segurua. Aipatzen diren hiri moabdarrei buruz, ik. Is <a href='B:40 15:24'>15,24</a>. <em>Nofah </em>ezezaguna zaigu.


marker: [10]
text:
<em>Jazer eta inguruko hiriak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>inguruko hiriak </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>Balaam: </em>Ez-ohikoa da jentil igarle honen kasua, Israelen Jauna aitortzen baitu eta haren agindura Israel bedeinkatzen. Bibliako beste zenbait testutan, ordea, ikuspegi honi kontrajarriak dauden aipamenak aurkitzen ditugu, Balaam Israelen etsaitzat eta doktrina okerren maisutzat hartzen dutenak (ik. Dt <a href='B:50 23:5'>23,5</a>; Jos <a href='B:60 13:22'>13,22</a>, eta I.B.n 2 P <a href='B:680 2:15-16'>2,15-16</a> eta Ap <a href='B:730 2:14'>2,14</a>). <em>Petor hiria, amautarren lurraldea: </em>Eufrates Garaiaren ertzean zeuden.


marker: ⓘ
text:
Balaam 31,8.16; Dt <a href='B:50 23:5-6'>23,5-6</a>; Jos <a href='B:60 13:22'>13,22</a>; <a href='B:60 24:9-10'>24,9-10</a>; Mi <a href='B:400 6:5'>6,5</a>; Ne <a href='B:160 13:2'>13,2</a>; 2 P <a href='B:680 2:15-16'>2,15-16</a>; Ju <a href='B:720 1:11'>11</a>; Ap <a href='B:730 2:14'>2,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>biziki haserretu zen Jainkoa: </em>Adierazpen hau ez dator bat 22,20an esanarekin. Badirudi bi tradizio ezberdin, ongi bateratu gabeak, daudela kontakizunaren azpian.


marker: [4]
text:
<em>Baal izeneko mendia: </em>Izen propio bezala ere uler daiteke —<em>Bamot-Baal, </em>alegia— eta 21,19an aipaturiko <em>Bamot </em>herrixka adierazi.


marker: [2]
text:
<em>Mesopotamia: </em>Jatorrizkoak <em>Aram </em>dio, Mesopotamiako ipar-eskualdea segur aski (ik. Dt <a href='B:50 23:5'>23,5</a>).


marker: ⓛ
text:
aparte bizi den herria Ir <a href='B:20 34:11-17'>34,11-17</a>; Dt <a href='B:50 7:1-6'>7,1-6</a>; <a href='B:50 33:28'>33,28</a>.


marker: [3]
text:
<em>israeldar multzoaren: </em>Itzul daiteke ere <em>israeldarren laurden baten </em>edo <em>hondarra bezain ugari den Israelen.</em>


marker: ⓝ
text:
Jainkoa ez da erabakiaz damutzen 1 Sm <a href='B:90 15:29'>15,29</a>; Ml <a href='B:460 3:6'>3,6</a>; Erm <a href='B:520 11:29'>11,29</a>. Ik. Sal <a href='B:230 77:11'>77,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>Ez du… herrian: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Ez du zoritxarrik aurkitu Israelen, oinazerik ez Jakoben herrian.</em>


marker: ⓐ
text:
Jauna errege bezala goraipatua Is <a href='B:290 33:22'>33,22</a>; Sal <a href='B:230 24:1'>24</a>; <a href='B:230 93:1-100'>93—100</a>.


marker: ⓑ
text:
bufaloarena bezalako indarrez 24,8. Ik. Dt <a href='B:50 33:17'>33,17</a>; Sal <a href='B:230 92:11'>92,11</a>.


marker: [7]
text:
<em>Ez da… balio duenik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Ez da aztikeriazko iragarpenik Israelen, ez eta madarikazio-zinik Jakoben herrian. </em>Itzulpen honen arabera Jainkoa ez zaiola bere herriari magiazko baliabidez agertzen, bere hitzaz baizik, adierazten da.


marker: [1]
text:
<em>Agag: </em>Saulek garaitu zuen Amalekeko erregea (ik. 1 Sm <a href='B:90 15:8'>15,8</a>); honen arabera, poema osoa Israelgo lehenengo erregeari buruzkoa izan daiteke eta, haren bidez, israeldar monarkia guztiari buruzkoa.


marker: [2]
text:
<em>izarra: </em>Ekialdean <em>izarra </em>jainkoen eta erregeen ezaugarri da (ik. Mt <a href='B:470 2:2'>2,2</a>). Balaamen profeziak David, Moaben garailea (2 Sm <a href='B:100 8:2'>8,2</a>), aipatzen du, eta, haren bidez, beraren errege-jatorri guztia eta, azkenik, Mesias. <em>Seten ondorengoak: </em>Palestinaren ekialdeko leinu nomadak adierazten dituzte. <em>burezurra: </em>Testu samariarraren eta Jr 48,45aren arabera.


marker: ⓕ
text:
izarra sortzen da Mt <a href='B:470 2:2'>2,2</a>; Ap <a href='B:730 22:16'>22,16</a>. errege-makila Has <a href='B:10 49:10'>49,10</a>+. Moab 2 Sm <a href='B:100 8:2'>8,2</a>; Jr <a href='B:300 48:45'>48,45</a>.


marker: [3]
text:
<em>hirietan: </em>Jatorrizkoak <em>hirian </em>dio: agian Ar hiria (ik. <a href='B:40 22:36'>22,36</a>).


marker: [4]
text:
<em>Amalek: </em>Sinai penintsulako herri nomada, Israelen etsaia (ik. Ir <a href='B:20 17:8-16'>17,8-16</a>; Dt <a href='B:50 25:17'>25,17</a>).


marker: [5]
text:
<em>habia: </em>Jatorrizkoak hitz-jokoa egiten du <em>kendar </em>eta <em>habia </em>hitzen artean, antzeko doinua baitute.


marker: [6]
text:
<em>Axur: </em>Hemen eta 24. tx.ean ez du Asiria adierazten; agian Has <a href='B:10 25:3'>25,3</a> eta 2 Sm 2,9an aipaturiko Esdrelon lautadako leinua da.


marker: [7]
text:
<em>Eber: </em>Has 11,14-17an <em>Eber </em>Abrahamen arbasoen artean azaltzen da; <em>Eber </em>izenak hebrearrekin du zerikusia.


marker: ⓙ
text:
Israeldarrak Baal-Peorren 31,16; Dt <a href='B:50 3:29'>3,29</a>; <a href='B:50 4:3'>4,3</a>; Sal <a href='B:230 106:28-31'>106,28-31</a>; Ap <a href='B:730 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓚ
text:
emakumeek idolatriara eragin 31,15-16; Dt <a href='B:50 7:3-4'>7,3-4</a>; 1 Erg <a href='B:110 11:4'>11,4</a>; Es 5.


marker: [1]
text:
<em>Peor: </em>Baalen santutegia zegoeneko Moabeko mendia (ik. <a href='B:40 23:28'>23,28</a> eta Os <a href='B:350 9:10'>9,10</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
lebitarrei agintzaria Ik. Ir <a href='B:20 32:25-29'>32,25-29</a>; Dt <a href='B:50 33:8-11'>33,8-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>izen-bilketa: </em>Beharrezkoa da izen-bilketa berri hau, lehenengoan parte hartu zuen belaunaldia basamortuan hil baita. Izen-bilketa hau herria hartzera doan lurraldearen banaketari begira egiten da.


marker: [4]
text:
<em>Zerah: </em>Grekozko itzulpenak <em>Tzohar </em>dakar (ik. Has <a href='B:10 46:10'>46,10</a> eta Ir <a href='B:20 6:15'>6,15</a>).


marker: [5]
text:
<em>senitarteak: </em>38-41ean egiten den Benjaminen leinuko senitarteen aurkezpena ez dator bat Has 46,21ean egindakoarekin.


marker: ⓑ
text:
Moisesek lurraldea ikusi Dt <a href='B:50 3:27'>3,27</a>; <a href='B:50 32:48-52'>32,48-52</a>; <a href='B:50 34:1-4'>34,1-4</a>.


marker: [2]
text:
<em>guduetan… gidatuko duena: </em>H.h., <em>haien aurrean sartu eta irtengo dena eta haiek sarrarazi eta irtenaraziko dituena; </em>esamoldeak buruzagiaren ekintza guztia adierazten du.


marker: ⓕ
text:
Josue 13,8.16; Ir <a href='B:20 24:13'>24,13</a>; Dt <a href='B:50 3:28'>3,28</a>; <a href='B:50 31:1-8'>31,1-8</a>; Jos <a href='B:60 1:1-2'>1,1-2</a>.


marker: [3]
text:
<em>Urim: </em>Ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> oh. <em>nire esanera: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>haren esanera, </em>hau da, apaizak edota honek <em>Urim</em>-en bidez erabakitakoaren esanera.


marker: [1]
text:
Zen <a href='B:40 28:1-29'>28—29</a> kap.ek Lb <a href='B:30 23:1'>23</a> kap.an kultuari buruz esana argitasun eta zehaztasun handiagoz garatzen dute.


marker: ⓘ
text:
Hilaren lehen egunekoa Ez <a href='B:330 46:6-7'>46,6-7</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 4:23'>4,23</a>; Is <a href='B:290 1:13'>1,13</a>; Os <a href='B:350 2:13'>2,13</a>; Am <a href='B:370 8:5'>8,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zazpigarren hilaren lehen eguna: </em>Ik. Lb <a href='B:30 23:24'>23,24</a> oh. <em>Poz-irrintzi: </em>Ik. <a href='B:30 10:5'>10,5</a> oh.


marker: ⓝ
text:
Jaunari eginiko botoa Lb <a href='B:30 27:1-25'>27,1-25</a>; Dt <a href='B:50 23:22-24'>23,22-24</a>. Ik. Ep <a href='B:70 11:30-40'>11,30-40</a>; Sal <a href='B:230 50:14'>50,14</a>; Koh <a href='B:250 5:3-4'>5,3-4</a>; Mt <a href='B:470 5:33'>5,33</a>.


marker: [2]
text:
<em>Balaamek zirikaturik: </em>Balaamek madiandarren gain izandako eraginaz ez da ezer aipatzen 22—25 kap.etako kontakizunean.


marker: [1]
text:
<em>Jazer eta Galaad: </em>Jordanen ekialdean dauden lurraldeak dira, Jabok errekak banatzen dituelarik.


marker: ⓛ
text:
Manasesen leinu erdia 26,29; Dt <a href='B:50 3:13-15'>3,13-15</a>; Jos <a href='B:60 13:29-31'>13,29-31</a>.


marker: ⓜ
text:
Jairren Herrixkak Dt <a href='B:50 3:14'>3,14</a>; Jos <a href='B:60 13:30'>13,30</a>; Ep <a href='B:70 10:4'>10,4</a>; 1 Erg <a href='B:110 4:13'>4,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>zerrenda: </em>Kapitulu honetan azaltzen diren toki-izenak Ir, Zen eta Dt liburuetatik eta beste iturri ezezagunetatik hartuak dira; izan ere, erdiak baino gehiago hemen bakarrik azaltzen dira. Testuaren datuek zehatzak diruditen arren, ezinezkoa da ibilbidea mapa baten gainean jarraitzea.


marker: ⓙ
text:
Kanaanen nola jokatu Ir <a href='B:20 23:23-24'>23,23-24</a>.<a href='B:20 23:32-33'>32-33</a>; Dt <a href='B:50 7:1-6'>7,1-6</a>; <a href='B:50 12:2-3'>12,2-3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Egiptoko erreka: </em>Gazatik hegoaldera, 80 km ingurura, Mediterraneora isurtzen den erreka. Israelen hegoaldeko muga adierazteko erabiltzen da.


marker: [2]
text:
<em>Hor mendia: </em>Ez dakigu non zegoen, baina hemengo hau ez da Aaron hil zeneko mendia (ik. <a href='B:330 20:22-29'>20,22-29</a>).


marker: ⓔ
text:
babes-hiriak Ir <a href='B:20 21:13'>21,13</a>; Dt <a href='B:50 4:41-43'>4,41-43</a>; <a href='B:50 19:1-13'>19,1-13</a>; Jos <a href='B:60 20:1-9'>20,1-9</a>.


marker: [2]
text:
<em>hiltzailea ez da hilko: </em>Ir <a href='B:20 21:23-25'>21,23-25</a>; Lb <a href='B:30 24:19-21'>24,19-21</a> eta Dt 19,21aren arabera, giza hilketa batek beste bat zekarren ondoren. Izan ere, hildakoaren hurbileneko ahaideak hildakoa mendekatzeko betebeharra zuen, hiltzailea hilaraziz; hemen <em>hildakoa mendekatzeko eskubidea duena </em>eta <em>mendekari </em>itzulitako hitza —<em>goel </em>hebreeraz— beste testuinguruetan <em>askatzaile, babesle, berreskuratzeko eskubidea duena </em>itzultzen da; oro har, hurbileko ahaidearen eskubideen babeslea da. Jaunari ere herriaren <em>babesle </em>deitzen zaio.


marker: ⓕ
text:
zenbait lekukoren aitorpenaz Dt <a href='B:50 17:6'>17,6</a>; <a href='B:50 19:15'>19,15</a>; Mt <a href='B:470 18:16'>18,16</a>+.


marker: [1]
text:
<em>alabei emateko: </em>Hemen 27,1-11ko legea osatzen eta zehazten da. Xedea famili ondarea osorik gordetzea da.


marker: [1]
text:
1-2 tx.etako adierazpen geografikoak ez dira gehiago aipatzen liburuan. <em>Zenbakiak </em>liburutik hartuak dira neurri batean, eta bi liburuak elkarren artean lotzeko hemen ezarriak.


marker: ⓛ
text:
Sihon eta Og erregeak 2,24—3,11; Zen <a href='B:40 21:21-35'>21,21-35</a>; Jos <a href='B:60 2:10'>2,10</a>; <a href='B:60 12:2-6'>12,2-6</a>; Sal <a href='B:230 136:17-22'>136,17-22</a>.


marker: [3]
text:
Tx. honetako deskripzioak agindutako lurraldearen muga idealak adierazten ditu (ik. Ir <a href='B:20 23:31'>23,31</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>arbasoei agindutako lurraldea: Hasiera </em>liburuan bezala (ik. <a href='B:50 12:2'>12,2</a> oh.), Dt-an ere askotan errepikatzen da antzina arbasoei egindako lurraldearen agintzaria (<a href='B:50 1:35'>1,35</a>; <a href='B:50 6:10'>6,10</a>.<a href='B:50 6:18'>18</a>.<a href='B:50 6:23'>23</a>; <a href='B:50 9:5'>9,5</a>; <a href='B:50 10:11'>10,11</a>; <a href='B:50 11:9'>11,9</a>; <a href='B:50 19:8'>19,8</a>; <a href='B:50 20:16'>20,16</a>; etab.), <em>Pentateukoko </em>beste liburuetan ere maiz aipatua izan den agintzaria (ik. Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a> eta oh.; Lb <a href='B:30 14:34'>14,34</a>; <a href='B:30 26:32'>26,32</a>; Zen <a href='B:40 20:24'>20,24</a>).


marker: [5]
text:
<em>ugari zarete: </em>Lurraldearen dohaina oraindik <em>agintzari </em>den bitartean (ik. <a href='B:50 1:8'>1,8</a>), ondorengotza ugariaren agintzaria betea da dagoeneko (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.; <a href='B:10 47:27'>47,27</a>; Ir <a href='B:20 1:7'>1,7</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Ez epaitu alderdikeriaz Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Es <a href='B:30 24:23'>24,23</a>; St <a href='B:660 2:9'>2,9</a>. Ik. 10,17+.


marker: [7]
text:
<em>ematen zigun lurraldea: </em>Lurraldearen agintzaria betetzear dagoela adierazten duten formulak (ik. <a href='B:50 1:21'>1,21</a>; <a href='B:50 2:29'>2,29</a>; <a href='B:50 3:20'>3,20</a>; <a href='B:50 4:1'>4,1</a>.<a href='B:50 4:21'>21</a>.<a href='B:50 4:40'>40</a>; <a href='B:50 5:31'>5,31</a>; <a href='B:50 12:1'>12,1</a>; <a href='B:50 15:4'>15,4</a>; <a href='B:50 16:20'>16,20</a>; <a href='B:50 17:4'>17,4</a>; <a href='B:50 18:9'>18,9</a>; etab.) txandatuz doaz Dt-an arbasoei egindako agintzaria (ik. <a href='B:50 1:8'>1,8</a> oh.) adierazten dutenekin.


marker: ⓑ
text:
lurralde ederra 1,35; 3,25; 4,21; 6,18; 8,7; 9,6 11,17; Zen <a href='B:40 14:7'>14,7</a>; Jos <a href='B:60 23:13'>23,13</a>.


marker: ⓒ
text:
Anaken ondorengoak 9,1-2; Zen <a href='B:40 13:22'>13,22</a>.<a href='B:40 13:28'>28</a>; Jos <a href='B:60 14:12'>14,12</a>. Ik. <a href='B:60 2:10-11'>2,10-11</a>.<a href='B:60 2:20-21'>20-21</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez izan etsaien beldur! <a href='B:330 1:21'>1,21</a>; <a href='B:330 3:22'>3,22</a>; <a href='B:330 7:18'>7,18</a>.<a href='B:330 7:21'>21</a>; <a href='B:330 20:1-4'>20,1-4</a>; <a href='B:330 31:6'>31,6</a>.<a href='B:330 31:8'>8</a>; Jos <a href='B:60 1:9'>1,9</a>; <a href='B:60 8:1'>8,1</a>; <a href='B:60 10:8'>10,8</a>.


marker: ⓕ
text:
Jaunak Israel eraman Os <a href='B:350 11:3-4'>11,3-4</a>; Eg <a href='B:510 13:18'>13,18</a>. aitak semea bezala Ir <a href='B:20 4:22'>4,22</a>+; Is <a href='B:290 63:16'>63,16</a>; Jr <a href='B:300 31:9'>31,9</a>.


marker: ⓗ
text:
Egiptotik ateratako belaunaldia 2,14; Zen <a href='B:40 14:21-23'>14,21-23</a>.<a href='B:40 14:29-30'>29-30</a>; Sal <a href='B:230 95:10-11'>95,10-11</a>. arbasoei agindutako lurraldea 1,8; <a href='B:230 6:10'>6,10</a>; <a href='B:230 7:13'>7,13</a>; <a href='B:230 8:1'>8,1</a>; <a href='B:230 9:5'>9,5</a>; <a href='B:230 10:11'>10,11</a>, etab.; <a href='B:230 31:20'>31,20</a>; <a href='B:230 34:4'>34,4</a>; Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a>+.


marker: ⓚ
text:
Josue 3,21.28; 31,7-8; 34,9; Zen <a href='B:40 27:18-23'>27,18-23</a>; Jos <a href='B:60 1:1-2'>1,1-2</a>.


marker: ⓝ
text:
Seir lurraldea igaro Zen <a href='B:40 20:14-21'>20,14-21</a>. etsaiak israeldarren beldur Ir <a href='B:20 15:15'>15,15</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunak egintza guztietan bedeinkatu 14,29; 16,15; 24,19; 28,12; 30,9; Jb <a href='B:220 1:10'>1,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Elat: </em>Akaba golkoaren ipar-ertzeko hiria. <em>Etzion-Geber: </em>Elatetik hurbil zegoen. <em>Araba: </em>Horrela deritzo Itsaso Hilaren hegoaldera hedatzen den ibarrari.


marker: ⓓ
text:
moabdarren lurraldea Zen <a href='B:40 21:10-20'>21,10-20</a>. Ik. <a href='B:40 23:4-7'>23,4-7</a>.


marker: ⓔ
text:
refatarrak 2,20; 3,11; Has <a href='B:10 14:5'>14,5</a>; Jos <a href='B:60 12:4'>12,4</a>; <a href='B:60 17:15'>17,15</a>.


marker: [5]
text:
<em>Amondarrak: Amondarrak, </em>moabdarrak bezala, Loten ondorengotzat jotzen dira (ik. Has <a href='B:10 19:30-38'>19,30-38</a>); beraz, israeldarren senide dira.


marker: [6]
text:
<em>Gaza: </em>Filistearren hiria, Mediterraneo itsasertzean, Palestina hego-mendebaldean. <em>Kretatik etorritakoak: </em>H.h., <em>Kaftortik etorritako kaftortarrak. </em>Filistearrak dira; <em>Kaftorrek </em>Kreta adierazten du, segur aski (ik. Has <a href='B:10 10:14'>10,14</a>; Am <a href='B:370 9:7'>9,7</a>).


marker: [7]
text:
<em>Arnon: </em>Itsaso Hilean ekialdetik isurtzen den erreka (ik. Zen <a href='B:40 21:13'>21,13</a>).


marker: [9]
text:
<em>erabat suntsitu: </em>Antzina, herri semitarren artean, guda-harrapakinaren zati bat buruzagiari zegokion. Israel herriaren guduetan buruzagia Jauna zenez (ik. <a href='B:50 20:4'>20,4</a>), zati hori berari zegokion; eta Jaunari sagaratua erabat suntsitua izan behar zuen. Hemen eta 3,6an pertsonei bakarrik aplikatzen zaien suntsipena, normalean ondasun guztiei aplikatzen zitzaien (ik. Jos <a href='B:60 6:17-19'>6,17-19</a>).


marker: ⓘ
text:
jendea erabat suntsitu 3,6; 7,2; 13,16; 20,16-18; Zen <a href='B:40 21:2'>21,2</a>; Jos <a href='B:60 6:17'>6,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>Hermon: </em>Palestina iparraldean zegoen mendia; bertan aurkitzen ziren Jordan ibaiaren iturburuak.


marker: [2]
text:
<em>basalto harrizko hilobia: </em>Hebreerazkoak <em>burdinazko ohea </em>dio; kolorez eta gogortasunez burdinaren antzeko den basalto harrizko hilobia adierazten da, segur aski.


marker: ⓛ
text:
lurraldea banatu Sal <a href='B:230 135:10-12'>135,10-12</a>; <a href='B:230 136:17-22'>136,17-22</a>. Ruben eta Gaden leinuei Zen <a href='B:40 32:1'>32,1</a>+.


marker: [3]
text:
<em>gexurtarrak, maakatarrak: </em>Genesaret aintziraren eta Jordan Garaiaren ekialdean bizi ziren herriak.


marker: [4]
text:
<em>Makir: </em>Manasesen semetzat jotzen da (ik. Has <a href='B:10 50:23'>50,23</a>; Zen <a href='B:40 26:29'>26,29</a>).


marker: [5]
text:
<em>errekaren erdian zegoen muga: </em>Testua eta esanahia, hurrengo tx.eko <em>Jordan ibaia muga duen </em>esaldiarenak bezala, ez dira argiak.


marker: [6]
text:
<em>Araba… Hileraino: </em>H.h., <em>Araba itsaso edo Gesal itsasoraino; </em>Itsaso Hilaren antzinako izenak dira. 16-17 tx.ek Arnon eta Jabok erreken arteko lurraldea biltzen dute; <em>Genesaret aintzira </em>(h.h., <em>Kineret</em>) bakarrik geratzen da muga horietatik kanpo; agian <em>Kineret </em>izenak beste tokiren bat adierazten du.


marker: ⓑ
text:
Ekialdeko leinuak senideen alde borrokara Zen <a href='B:40 32:17-32'>32,17-32</a>; Jos <a href='B:60 1:12-15'>1,12-15</a>.


marker: ⓓ
text:
Jauna zuen alde borrokan 1,30; 20,4; Ir <a href='B:20 14:25'>14,25</a>; Jos <a href='B:60 10:14'>10,14</a>.<a href='B:60 10:42'>42</a>; <a href='B:60 23:3'>23,3</a>.<a href='B:60 23:10'>10</a>; Za <a href='B:450 14:3'>14,3</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak handitasuna erakutsi 5,24; 11,2-7; Ir <a href='B:20 15:6'>15,6</a>. zu bezalako jainkorik ez Ir <a href='B:20 15:11'>15,11</a>+.


marker: [9]
text:
Lur Santuan ez sartzeko zigorraren arrazoiaren azalpen bat Dt 32,48-52an ematen da; ik. Zen <a href='B:40 20:1-13'>20,1-13</a> ere.


marker: ⓗ
text:
bihotz eta adore 31,6.23; Jos <a href='B:60 1:6'>1,6</a>.<a href='B:60 1:18'>18</a>; <a href='B:60 10:25'>10,25</a>.


marker: ⓘ
text:
bete legea eta biziko zarete 5,33; 6,24; 8,1; 16,20; 30,16.19-20; Lb <a href='B:30 18:5'>18,5</a>+; Am <a href='B:370 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez erantsi, ez kendu <a href='B:330 13:1'>13,1</a>; Koh <a href='B:250 3:14'>3,14</a>; Ap <a href='B:730 22:18-19'>22,18-19</a>. Ik. 5,22.


marker: [1]
text:
<em>Baal-Peor: </em>3,29ko Bet-Peorren beste deitura bat; hemen Zen 25,1-9ko gertakizuna gogoratzen da.


marker: ⓛ
text:
legea betetzeak jakintsu egin Sal <a href='B:230 19:8'>19,8</a>; Jb <a href='B:220 28:28'>28,28</a>; Es <a href='B:220 9:10'>9,10</a>; Si <a href='B:280 1:14-20'>1,14-20</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa herriarengandik hurbil 4,32-34; 6,15; 7,21; 30,14; Sal <a href='B:230 145:18'>145,18</a>; <a href='B:230 147:19-20'>147,19-20</a>.


marker: ⓝ
text:
gaur adierazten dizuedan legea 4,39.40; 5,1; 6,6; 7,11; 8,1.11; 11,13.27-28; 13,19; 26,17.18; 27,1; 28,1; 30,2.8.11.16; Ir <a href='B:20 34:11'>34,11</a>.


marker: ⓐ
text:
Ez ahaztu 4,23; <a href='B:330 6:12'>6,12</a>; <a href='B:330 8:11'>8,11</a>.<a href='B:330 19:1'>19</a>; <a href='B:330 26:13'>26,13</a>; <a href='B:330 32:18'>32,18</a>. Eman jakitera ondorengoei Ir <a href='B:20 10:2'>10,2</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Horeb mendia: </em>Ik. Ir <a href='B:20 3:1'>3,1</a> oh. Dt-an Sinai mendiari <em>Horeb </em>deitzen zaio.


marker: ⓑ
text:
Israel Horeb mendian Ir <a href='B:20 19:16-20'>19,16-20</a>. Bildu herria nire aurrean <a href='B:20 29:9-12'>29,9-12</a>; <a href='B:20 31:12'>31,12</a>; Jos <a href='B:60 24:1'>24,1</a>. Jaunarenganako begirunea/Jauna errespetatu 5,29; <a href='B:60 6:2'>6,2</a>.<a href='B:60 6:13'>13</a>.<a href='B:60 6:24'>24</a>; <a href='B:60 8:6'>8,6</a>; <a href='B:60 10:12'>10,12</a>.<a href='B:60 10:20'>20</a>; <a href='B:60 13:5'>13,5</a>; 14,23; 17,19; 28,58; 31,12; Es <a href='B:60 1:7'>1,7</a>+; Si <a href='B:280 1:11'>1,11</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jauna suaren erditik mintzatu 4,36; 5,22-27; Ir <a href='B:20 19:19'>19,19</a>; Heb <a href='B:650 12:19'>12,19</a>.


marker: [4]
text:
<em>burdina urtzeko labe: </em>Irudiak hebrear zapaldu eta ustiatuek Egipton izandako egoera jasangaitza adierazten du.


marker: ⓚ
text:
Jauna su kiskalgarria 9,3; Is <a href='B:290 33:14'>33,14</a>; Heb <a href='B:650 12:29'>12,29</a>. Ik. Ir <a href='B:20 24:17'>24,17</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunari gaizki iruditzen zaiona egin 9,18; 17,2; 31,29; Zen <a href='B:40 33:13'>33,13</a>; Ep <a href='B:70 2:11'>2,11</a>. Ik. 28,15-68.


marker: ⓜ
text:
zeru-lurrak lekuko 30,19; 31,28; 32,1; Is <a href='B:290 1:2'>1,2</a>. berehala galduko <a href='B:290 8:19-20'>8,19-20</a>; 11,17; <a href='B:290 30:18'>30,18</a>; Jos <a href='B:60 23:16'>23,16</a>. luzaro bizi 4,40; <a href='B:60 5:16'>5,16</a>.33; <a href='B:60 11:9'>11,9</a>; 30,18; Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>; Es <a href='B:20 3:2'>3,2</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jaunak herrietan barreiatuko Lb <a href='B:30 26:33'>26,33</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:6'>17,6</a>; Jr <a href='B:300 9:15'>9,15</a>+. gutxi batzuk bizirik 28,62; Is <a href='B:290 10:20-22'>10,20-22</a>.


marker: ⓐ
text:
giza eskuz eginiko idoloak gurtu 28,36.64; 29,16; 2 Erg <a href='B:120 19:18'>19,18</a>; Is <a href='B:290 44:9-20'>44,9-20</a>; Jr <a href='B:300 2:27-28'>2,27-28</a>; Sal <a href='B:230 115:3-8'>115,3-8</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunaren bila hasiko 30,1-5; Jr <a href='B:300 29:13-14'>29,13-14</a>; <a href='B:300 50:4'>50,4</a>; Os <a href='B:350 3:5'>3,5</a>; <a href='B:350 5:15'>5,15</a>. bihotz-bihotzez eta gogo osoz <a href='B:350 6:5'>6,5</a>; <a href='B:350 10:12'>10,12</a>; 11,13; <a href='B:350 13:4'>13,4</a>; 26,16; 30,2; Jos <a href='B:60 22:5'>22,5</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:25'>23,25</a>; Mk <a href='B:480 12:30'>12,30</a>.


marker: [6]
text:
<em>Jainkoari entzun eta bizirik gelditu: </em>Israeldarrek zinez uste zuten ez zitekeela bizirik iraun, Jainkoa ikusi edota berarekin harreman zuzenak izan ondoren (ik. <a href='B:50 5:24-26'>5,24-26</a> eta Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>). <em>suaren erditik: </em>Ik. Ir <a href='B:20 19:18'>19,18</a> oh.


marker: ⓔ
text:
mirariak eta egintza harrigarriak Egipton 6,22; 7,19; 11,3; 26,8; 29,2; 34,11; Ir <a href='B:20 7:3'>7,3</a>+. ahalmen handiz atera <a href='B:20 5:15'>5,15</a>; <a href='B:20 6:21'>6,21</a>; <a href='B:20 7:19'>7,19</a>; <a href='B:20 11:2'>11,2</a>; <a href='B:20 26:8'>26,8</a>.


marker: [7]
text:
34-35 tx.etan Egipton gertatua laburbiltzen da (ik. Ir <a href='B:20 7:14-12:36'>7,14—12,36</a>) eta gertatuaren helburua adierazten (ik. Ir <a href='B:20 10:2'>10,2</a>).


marker: [8]
text:
<em>Sirion: </em>Sirierazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Sion </em>dio. Hitz honen idazkera, hebreeraz, ez da Jerusalemgo Sion mendiarena bera.


marker: ⓚ
text:
saiatu lege eta aginduak betetzen 4,6; 5,32; 6,3.25; 8,1; 11,32; 12,1; 13,1; 15,5; 28,1.15.58; 31,12; 34,46; Jos <a href='B:60 1:7'>1,7</a>; <a href='B:60 22:5'>22,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>gaur hemen bizirik gauden: </em>Aurreko belaunaldia basamortuan hil zen Jainkoari desobeditzearren (ik. <a href='B:50 1:35'>1,35</a>; <a href='B:50 2:14-15'>2,14-15</a>).


marker: [2]
text:
<em>Jaunak esan zuen: </em><a href='B:50 5:6-21'>5,6-21</a> zatiari dagokionez, ik. Ir 20,1-17ko oharrak.


marker: ⓜ
text:
Moises bitarteko 5,23-30; Ir <a href='B:20 20:18-21'>20,18-21</a>. Hamar aginduak Ir <a href='B:20 20:1'>20,1</a>+.


marker: [3]
text:
<em>atseden-eguna gordetzeko: </em>Larunbatari buruzko agindua ez da oinarritzen Ir 20,8-11ko arrazoi berean. Egiptoko askapena oroituz Dt-ak larunbata salbamen-historiari lotzen dio eta ez kreazioari; herriaren askatasunaren ezaugarri da eta denek izan behar dute askatasun horren partaide.


marker: ⓑ
text:
zeu ere esklabo Egipton 6,21; 15,15; 16,12; 24,18.22; 26,6; Lb <a href='B:30 26:13'>26,13</a>. ahalmen handiz <a href='B:30 4:34'>4,34</a>+.


marker: ⓖ
text:
Jainko bizia Jos <a href='B:60 3:10'>3,10</a>; Jr <a href='B:300 10:10'>10,10</a>; <a href='B:300 23:36'>23,36</a>; Dn <a href='B:340 6:27'>6,27</a>; Mt <a href='B:470 16:16'>16,16</a>; Eg <a href='B:510 14:15'>14,15</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓗ
text:
saiatu betetzen 5,1+. ezertan saihestu gabe 17,11.20; 28,14; Jos <a href='B:60 1:7'>1,7</a>; 2 Erg <a href='B:120 22:2'>22,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>Entzun, Israel: </em>4-9 tx.ek judu zintzoek egunero errezatzen duten <em>Xema </em>(Entzun) deituriko otoitza biltzen dute. Hebreerazko eskuizkribuetan txatal honetako lehen eta azken hitzak letra handiz ematen dira, esaldiaren garrantzia azpimarratzeko. <em>Jauna da gure Jainkoa, Jauna bat bakarra da: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jauna gure Jainkoa da Jaun bakarra.</em>


marker: ⓚ
text:
Entzun, Israel Mt <a href='B:470 22:37'>22,37</a> par. Jauna bat bakarra 4,35.39; 1 Ko <a href='B:530 8:4'>8,4</a>.


marker: ⓛ
text:
Maitatu Jauna 5,10; 7,9; 10,12; 11,1.13.22; 13,4; 19,8-9; 30,6.16.20; Jos <a href='B:60 22:5'>22,5</a>; <a href='B:60 23:11'>23,11</a>; Sal <a href='B:230 31:24'>31,24</a>. bihotz-bihotzez 4,29+.


marker: [3]
text:
<em>seinale… oroigarri bezala: </em>Ik. Ir <a href='B:20 13:9'>13,9</a> oh. Judu zintzoek legearekiko atxikimenduaren seinaletzat bekokian eta eskumuturrean legeko hitzak idatziak zituzten pergamino-zatiak lotzeko ohitura hartu zuten (ik. Mt <a href='B:470 23:5'>23,5</a>).


marker: ⓔ
text:
Ez gurtu jainko arrotzak <a href='B:330 7:4'>7,4</a>.<a href='B:330 7:16'>16</a>; <a href='B:330 11:16'>11,16</a>.<a href='B:330 28:1'>28</a>; <a href='B:330 13:3'>13,3</a>.<a href='B:330 13:7'>7</a>.<a href='B:330 13:13-14'>13-14</a>; <a href='B:330 28:14'>28,14</a>; 29,25. Ik. <a href='B:330 5:7'>5,7</a>; Ir <a href='B:20 20:3'>20,3</a>+.


marker: ⓖ
text:
Ez tentatu Jauna Mt <a href='B:470 4:7'>4,7</a>. Masan bezala <a href='B:470 9:22'>9,22</a>; 33,8; Ir <a href='B:20 17:7'>17,7</a>+.


marker: ⓗ
text:
Jaunarentzat zuzen eta atsegin dena 12,25.28; 13,19; 21,9; Ir <a href='B:20 15:26'>15,26</a>. lurralde ederra 1,25+.


marker: ⓜ
text:
herrien zerrenda 20,17; Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>+. zazpi herri Eg <a href='B:510 13:19'>13,19</a>.


marker: ⓝ
text:
ez egin haiekin hitzarmenik Ir <a href='B:20 23:32-33'>23,32-33</a>; <a href='B:20 34:12-16'>34,12-16</a>.


marker: ⓐ
text:
emazteek idolatriara eragin Zen <a href='B:40 25:2'>25,2</a>+. jainko arrotzei kultua <a href='B:40 6:14'>6,14</a>+.


marker: [2]
text:
<em>zutarri sakratuak: </em>Ik. Ir <a href='B:20 23:24'>23,24</a> oh. <em>zutoin sakratuak: </em>Kanaandarrek Axera emankortasunaren jainkosari emaniko kultuan erabiltzen ziren.


marker: ⓑ
text:
kultu-tresnak desegin 12,2-3; Ir <a href='B:20 23:24'>23,24</a>+. Ik. <a href='B:20 16:21-22'>16,21-22</a>.


marker: [3]
text:
<em>jabego berezi: </em>Israel herria Jainkoarena bakarrik dela adierazteko ohiko esamoldea (ik. Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a> oh.).


marker: ⓒ
text:
Jaunarentzat sagaraturiko herri 4,20; 14,2.21; 26,18; 28,9; Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>. Jaunaren jabego berezi <a href='B:20 14:2'>14,2</a>; <a href='B:20 26:18'>26,18</a>; Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>; Tt <a href='B:630 2:14'>2,14</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>. Ik. Erm <a href='B:520 9:4'>9,4</a>.


marker: ⓔ
text:
maite zaituztelako 4,37+. atera zaituzte ahalmen handiz 4,34+. esklabotzatik 5,6+. askatu 9,26; 13,6; 15,15; 21,8; 24,18; Mi <a href='B:400 6:4'>6,4</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainko leiala 5,9-10; Ir <a href='B:20 20:5-6'>20,5-6</a>; Ne <a href='B:160 1:5'>1,5</a>+; 1 Ko <a href='B:530 1:9'>1,9</a>; <a href='B:530 10:13'>10,13</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez izan gupidarik <a href='B:330 13:9'>13,9</a>; <a href='B:330 19:13'>19,13</a>.<a href='B:330 21:1'>21</a>; <a href='B:330 25:12'>25,12</a>. jainkoak galbide Ir <a href='B:20 23:33'>23,33</a>+.


marker: ⓝ
text:
ezari-ezarian bota Ir <a href='B:20 23:29-30'>23,29-30</a>. Ik. Ep <a href='B:70 2:20-23'>2,20-23</a>.


marker: ⓑ
text:
higuingarri Jaunari (higuingarritasuna) 12,31; 17,1; 18,9-12; 20,18; 22,5; 23,19; 24,4; 25,16; 27,15; 32,16; Jr <a href='B:300 32:35'>32,35</a>; Ez <a href='B:330 8:6-17'>8,6-17</a>.


marker: ⓓ
text:
berrogei urte hauetan Zen <a href='B:40 14:33'>14,33</a>+. basamortuan eginiko bidea Ik. <a href='B:40 2:7'>2,7</a>; <a href='B:40 8:15'>8,15</a>; <a href='B:40 29:4-5'>29,4-5</a>. probatu jakiteko <a href='B:40 13:4'>13,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>mana, ezagutzen ez zenuten janaria: </em>Ik. Ir <a href='B:20 16:15'>16,15</a> eta oh. <em>Jaunak esaten duenetik bizi dela: </em>H.h., <em>Jaunaren ahotik ateratzen den guztitik bizi dela, </em>hau da, Jaunaren hitzetik eta aginduetatik.


marker: [2]
text:
<em>ez arroparik higatu, ez oinik handitu: </em>Xehetasun hauek ez dira beste inon azaltzen Pentateukoan; Ne 9,21ean errepikatuko dira geroago.


marker: ⓛ
text:
suharritik ura atera Ir <a href='B:20 17:1-7'>17,1-7</a>; Zen <a href='B:40 20:1-13'>20,1-13</a>; Sal <a href='B:230 78:15'>78,15</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunak ematen indarra Os <a href='B:350 2:10'>2,10</a>; Sal <a href='B:230 44:3-4'>44,3-4</a>. gurasoei eginiko zin-hitzari eutsi <a href='B:230 7:8'>7,8</a>; <a href='B:230 9:5'>9,5</a>; Has <a href='B:10 26:3'>26,3</a>; Jr <a href='B:300 11:5'>11,5</a>.


marker: ⓙ
text:
oroitzapena (izena) mundutik ezabatu 25,6.19; 29,19; 32,26; 2 Erg <a href='B:120 14:27'>14,27</a>; Sal <a href='B:230 69:29'>69,29</a>; Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>Tabera, Masa, Kibrot-Taaba: </em>Jaunaren aurka Israel herriak izandako errebeldiak gogorarazten dituzten basamortuko hiru toki dira (ik. Ir <a href='B:20 17:2-7'>17,2-7</a> eta Zen <a href='B:40 11:1-3'>11,1-3</a>.<a href='B:40 11:31-34'>31-34</a>).


marker: [6]
text:
<em>Ezagutzen zaituztedan egunetik: </em>Grekozko itzulpenak hau dio: <em>(Jauna) agertu zaizuen egunetik.</em>


marker: ⓐ
text:
Ezagutzen zaituztedanetik errebelde Sal <a href='B:230 78:8'>78,8</a>; Eg <a href='B:510 7:51'>7,51</a>.


marker: [7]
text:
<em>hitzeman zien lurraldera: </em>Beste behin (ik. Ir <a href='B:20 32:11-14'>32,11-14</a>; Zen <a href='B:40 11:11-15'>11,11-15</a>; <a href='B:40 14:13-19'>14,13-19</a>) lurraldearen agintzaria gogorarazten dio Moisesek Jaunari.


marker: ⓒ
text:
ez dezatela etsaiek esan 32,27; Zen <a href='B:40 14:15-16'>14,15-16</a>; Sal <a href='B:230 115:2'>115,2</a>.


marker: ⓓ
text:
beste bi harlauza Ir <a href='B:20 34:1-4'>34,1-4</a>. Ik. <a href='B:20 4:13'>4,13</a>+. kutxa Ir <a href='B:20 25:10'>25,10</a>+.


marker: ⓖ
text:
Lebiren leinua bereizi Zen <a href='B:40 8:5-19'>8,5-19</a>. lebitarrek kutxa eraman <a href='B:40 31:9'>31,9</a>.<a href='B:40 31:25'>25</a>; Jos <a href='B:60 3:3'>3,3</a>. liturgi zerbitzua bete <a href='B:60 18:5'>18,5</a>.<a href='B:60 18:7'>7</a>; <a href='B:60 21:5'>21,5</a>; 33,10.


marker: ⓗ
text:
Jauna lebitarren ondare 18,2; Zen <a href='B:40 18:20'>18,20</a>+; Si <a href='B:280 45:22'>45,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ezarri ituna bihotzean: </em>H.h., <em>Erdaindu zeuen bihotza. </em>Jeremiasek bezala (ik. <a href='B:50 4:4'>4,4</a>), Dt-ak ere gorputzaren erdainkuntza ez dela aski azpimarratzen du; honek, itunaren seinale denez, pertsonaren barruko leialtasuna eskatzen du; ik. <a href='B:50 30:6'>30,6</a>, non Jaunaren egintza izango baita bihotzaren erdainkuntza.


marker: ⓛ
text:
jaunen Jaun 1 Tm <a href='B:610 6:15'>6,15</a>; Ap <a href='B:730 17:14'>17,14</a>; <a href='B:730 19:16'>19,16</a>. ez du alderdikeriaz jokatzen 2 Kro <a href='B:140 19:7'>19,7</a>; Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>+. Ik. <a href='B:510 1:17'>1,17</a>+.


marker: ⓜ
text:
umezurtza, alarguna, etorkina 14,29; 16,11-14; 24,17.19-21; 26,12-13; 27,19; Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+; Jr <a href='B:300 7:6'>7,6</a>+.


marker: ⓝ
text:
Maitatu etorkina Lb <a href='B:30 19:34'>19,34</a>+. zuek ere etorkin Egipton <a href='B:30 23:8'>23,8</a>; Ir <a href='B:20 22:20'>22,20</a>; <a href='B:20 23:9'>23,9</a>; Lb <a href='B:30 19:34'>19,34</a>; Ik. <a href='B:30 5:15'>5,15</a>+.


marker: ⓐ
text:
bizi Jaunari atxikiak 11,22; 13,5; 30,20; Jos <a href='B:60 22:5'>22,5</a>; <a href='B:60 23:8'>23,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>gauza handi eta beldurgarriak: </em>Egipton Israel herria askatzeko (ik. Ir <a href='B:20 7:1-12'>7—12</a>) eta basamortuan (ik. Dt <a href='B:50 4:3'>4,3</a>; <a href='B:50 8:1-6'>8,1-6</a>) Jainkoak eginiko guztia jaso nahi du esaera horrek.


marker: ⓑ
text:
Hirurogeita hamar lagun Has <a href='B:10 46:27'>46,27</a>; Ir <a href='B:20 1:5'>1,5</a>. Ik. Eg <a href='B:510 7:14'>7,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>nekatuz: </em>H.h., <em>oinekin. </em>Ongi ezagutzen ez ditugun lurra ureztatzeko egiptoarren tekniken aipamena.


marker: ⓚ
text:
Jaunak eman euria 28,12; 1 Erg <a href='B:110 18:1'>18,1</a>.<a href='B:110 18:45'>45</a>; Ez <a href='B:330 34:26-27'>34,26-27</a>; Jl <a href='B:360 2:23'>2,23</a>; Am <a href='B:370 4:7'>4,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>Garizim… Ebal: </em>Bi mendi hauek Sikem hiriaren alde banatan zeuden; tx. honek eta hurrengoak —honen xehetasunak zehaztea zaila da— Sikemgo santutegia nahi dute kokatu; bertan ituna ospatzen zen aldizka (ik. <a href='B:50 27:1-13'>27,1-13</a>).


marker: [2]
text:
<em>bera bizitzeko eta berari kultu emateko aukeratuko duen lekura: </em>H.h., <em>bertan bizitzeko, bere izena ezartzeko, aukeratuko duen lekura. </em>Deuteronomioan sarri errepikatuko da formula hau. Santutegi bakarraren legea Josiasen erreformaren puntu nagusietarikoa izango da (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:1'>23</a>).


marker: ⓘ
text:
Jaunak aukeratuko duen lekua 12,14.26; 14,23; 15,20; 16,2.16; 17,8; 26,2; 31,11; Jos <a href='B:60 9:27'>9,27</a>; 1 Erg <a href='B:110 9:3'>9,3</a>; Ne <a href='B:160 1:9'>1,9</a>. Ik. Ir <a href='B:20 20:24'>20,24</a>.


marker: ⓚ
text:
atseden-lekua 3,20; 1 Erg <a href='B:110 8:56'>8,56</a>; Sal <a href='B:230 95:11'>95,11</a>; Heb <a href='B:650 3:11-4:11'>3,11—4,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>hil ditzakezue: </em>Beste herrietan, baita israeldarren artean ere, abere-hilketek sakrifizio-izaera zuten eta kultu-lekuetan burutu behar ziren. Arau honetatik kanpo gelditzen zen ehizan hildakoa. Baina haragitarako hil behar zituzten abereak kultu-leku bakarrera eramatea ezinezko gertatzen zitzaienez, legeak baimena ematen die santutegitik urruti ere abereak hiltzeko, ehizakiarekin egin ohi zen bezala. Noski, abere-odola eta zenbait abere-mota ez jateko legea gorde beharra zuten (ik. <a href='B:50 14:7-21'>14,7-21</a>).


marker: ⓐ
text:
ez odola jan 12,23; Lb <a href='B:30 3:17'>3,17</a>+. lurrera isuri 12,24; <a href='B:30 15:23'>15,23</a>; Lb <a href='B:30 17:13'>17,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>Beste sakrifizioak: </em>Beste sakrifizio hauek, erre-opariei kontrajarriak, elkartasun-opariak dira.


marker: ⓕ
text:
Jaunarentzat higuingarri 7,25+. Ik. Lb <a href='B:30 18:26-30'>18,26-30</a>. seme-alabak opari erre Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>+.


marker: ⓙ
text:
probatu 8,2. Ik. 1 Ko <a href='B:530 11:19'>11,19</a>. bihotz-bihotzez maite <a href='B:530 6:5'>6,5</a>+.


marker: ⓛ
text:
esklabotzatik askatu 7,8+. Horrela ezabatuko duzue gaiztakeria 17,7.12; 19,19; 21,21; 22,21-24; 24,7; Ep <a href='B:70 20:13'>20,13</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:13'>5,13</a>. Ik. 19,13; 21,9.


marker: ⓐ
text:
Harrika eman 17,5; 21,21; 22,21.24; Lb <a href='B:30 20:2'>20,2</a>; <a href='B:30 24:14'>24,14</a>; Zen <a href='B:40 15:36'>15,36</a>; Jn <a href='B:500 10:31-33'>10,31-33</a>; Eg <a href='B:510 7:58'>7,58</a>.


marker: [1]
text:
<em>dolua adierazteko: </em>H.h., <em>hildakoagatik; </em>baina izan daiteke ere <em>Mot (Herio) </em>jainkoagatik. Dolu-ohikune hauek debekatuak zeuden, jentil-herrien usadioei aurka egiteagatik (ik. <a href='B:50 26:14'>26,14</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
<em>animaliak: </em>Zerrendako zenbait animali mota eta hegaztien identifikazioa ez da ziurra (ik. Lb <a href='B:30 11:2'>11,2</a>.<a href='B:30 11:6'>6</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
Ez jan berez hildako aberea Lb <a href='B:30 17:15'>17,15</a>+. Jaunarentzat sagaraturiko herri <a href='B:30 7:6'>7,6</a>+. Ez egosi… Ir <a href='B:20 23:19'>23,19</a>+.


marker: [5]
text:
<em>hamarrena: </em>Lurreko fruituen hamarreko bat adierazten du; zati hau lurraren jabeari zor zitzaion. Jauna izanik Israelgo lurraren jabea, hamarrena berari eskaini behar zaio apaiz eta lebitarren bitartez. Lb 27,30-32an hamarrenaren zerga hau abereetara ere hedatzen da.


marker: ⓐ
text:
lebitarrak lursailik ez Zen <a href='B:40 18:20'>18,20</a>+. etorkin, umezurtz eta alargunak <a href='B:40 10:18'>10,18</a>+.


marker: ⓓ
text:
eman behartsuari Ir <a href='B:20 22:24'>22,24</a>; Si <a href='B:280 4:1-10'>4,1-10</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:17'>3,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>bere burua esklabotzat saltzen badizue: </em>Zorren barkamenak eta esklaboen askapenak zerikusi handia zuten elkarrekin, zeren maiz gertatzen baitzen norbaitek, zorrak ordaindu ezinik, bere burua saldu behar izatea.


marker: [2]
text:
<em>belarria zulatuko diozue: </em>Honela adierazten zen esklaboa ugazabaren familiari zegokiola behin betiko.


marker: ⓘ
text:
Pazkoa Ir <a href='B:20 12:1'>12,1</a>+; Lb <a href='B:30 23:5'>23,5</a>. Egiptotik atera <a href='B:30 5:6'>5,6</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Pazkoari </em>buruz, ik. Ir <a href='B:20 12:11'>12,11</a> oh. Dt-aren berezitasuna, lehen familia giroan ospatzen zen jaia, kultu-leku bakarraren legea dela eta, erromes-jai bihurtzea da.


marker: ⓚ
text:
legamia gabeko ogia Ir <a href='B:20 12:15'>12,15</a>+. Egiptotik presaka irten Ir <a href='B:20 12:34'>12,34</a>.<a href='B:20 12:39'>39</a>. Ik. Is <a href='B:290 52:12'>52,12</a>.


marker: ⓜ
text:
Asteen Jaia Ir <a href='B:20 23:16'>23,16</a>+; Lb <a href='B:30 23:15'>23,15</a>. borondatezko emaitzak Lb <a href='B:30 7:16'>7,16</a>+.


marker: ⓒ
text:
Urtean hiru aldiz Ir <a href='B:20 23:14'>23,14</a>+. esku-hutsik Ir <a href='B:20 34:20'>34,20</a>.


marker: [4]
text:
<em>hondatu egiten zintzoen epaia: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>arriskuan jartzen errugabeen auzia </em>(ik. Ir <a href='B:20 23:8'>23,8</a>; Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Dt <a href='B:50 27:25'>27,25</a>; 1 Sm <a href='B:90 8:3'>8,3</a>; Is <a href='B:290 5:23'>5,23</a>).


marker: ⓔ
text:
Ez okertu zuzenbidea <a href='B:330 24:17'>24,17</a>; <a href='B:330 27:19'>27,19</a>. alderdikeria <a href='B:330 1:17'>1,17</a>+. ez onartu eskupekorik Ir <a href='B:20 23:8'>23,8</a>+; Es 17,23.


marker: [1]
text:
<em>hiri-sarrera: </em>Auzi-mahaia biltzen zeneko tokia (ik. Has <a href='B:10 23:10'>23,10</a> oh.). Heriotza-zigorra berehala betetzen zen hiritik kanpo, sarrera aurrean bertan.


marker: [2]
text:
<em>apaiz lebitarrak: </em>Hala deitzen zitzaien santutegi nagusiaren zerbitzuan ari ziren Lebiren leinuko kideei, herrialdean barreiaturik zeuden beste lebitarrengandik bereiziz (ik. <a href='B:50 12:12'>12,12</a> eta <a href='B:50 18:6'>18,6</a>).


marker: ⓐ
text:
apaiz lebitarrak 17,18; 18,1; 21,5; 24,8; 27,9; Jos <a href='B:60 3:3'>3,3</a>; <a href='B:60 8:33'>8,33</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak aukeratua errege 1 Sm <a href='B:90 10:24'>10,24</a>; <a href='B:90 16:1'>16,1</a>; Ag <a href='B:440 2:23'>2,23</a>.


marker: [3]
text:
<em>ezta jendea Egiptora bidali ere: </em>H.h., <em>ezta herria Egiptora itzularazi ere. </em>Agian, honela ere uler daiteke esaldi osoa: <em>ez saldu esklabotzat herria Egiptori zalditeria handitzeko </em>(ik. 1 Erg <a href='B:110 10:26-29'>10,26-29</a>; 2 Kro <a href='B:140 1:14-16'>1,14-16</a>; <a href='B:140 9:25-28'>9,25-28</a>).


marker: ⓕ
text:
zaldi asko 1 Erg <a href='B:110 10:26-29'>10,26-29</a>; Is <a href='B:290 31:1-3'>31,1-3</a>; Ez <a href='B:330 17:15'>17,15</a>. Egiptora itzuli 28,68; Os <a href='B:350 8:13'>8,13</a>+.


marker: ⓖ
text:
emakume asko 1 Erg <a href='B:110 11:1-13'>11,1-13</a>; Ne <a href='B:160 13:26'>13,26</a>. urrea eta zilarra 1 Erg <a href='B:110 10:14-25'>10,14-25</a>.


marker: [4]
text:
<em>lege hau kopiaraziko du: </em>Hebreerazkoak <em>legearen kopia </em>dioen lekuan grekozkoak <em>bigarren lege hau </em>(<em>Deuteronomio</em>, grekoz) itzuli du; hortik sortu da liburuaren izena, gaur arte dirauena.


marker: [1]
text:
<em>famili ondasunak: </em>Testua zaila da eta esanahia zalantzazkoa. Lebitarrek lursailik ez zutenez gero (1-2 tx.), hemen agian etxe nahiz beste ondasun higigarrien salmentatik ateratako etekinaz ari da.


marker: ⓒ
text:
Moises bezalako profeta Eg <a href='B:510 3:22-23'>3,22-23</a>; <a href='B:510 7:37'>7,37</a>. Ik. 34,10; Zen <a href='B:40 12:6-8'>12,6-8</a>. Entzun berari! Mk <a href='B:480 9:7'>9,7</a> par.


marker: ⓔ
text:
neure hitzak ezarriko ahoan Ir <a href='B:20 4:15'>4,15</a>; Is <a href='B:290 51:16'>51,16</a>; Jr <a href='B:300 1:9'>1,9</a>+; Ez <a href='B:330 3:1-10'>3,1-10</a>. Ik. Ir <a href='B:20 4:12'>4,12</a>+.


marker: ⓖ
text:
Nola jakin egiazko profeta denentz 1 Erg <a href='B:110 22:28'>22,28</a>; Jr <a href='B:300 28:7-9'>28,7-9</a>.<a href='B:300 28:15-17'>15-17</a>.


marker: [1]
text:
<em>hildakoa mendekatzeko eskubidea duena: </em>Ik. Zen <a href='B:40 35:12'>35,12</a> eta oh.; <a href='B:40 35:19-27'>35,19-27</a>.


marker: [2]
text:
<em>agindutako lurralde osoa emango: </em>Ik. <a href='B:50 1:7'>1,7</a>.<a href='B:50 1:8'>8</a> oh.


marker: ⓙ
text:
Ez izan gupidarik <a href='B:330 7:16'>7,16</a>+. Horrela ezabatuko <a href='B:330 13:6'>13,6</a>+. zoriontsu izan 4,40+.


marker: [3]
text:
<em>bizia biziaren ordain: </em>Ik. Ir <a href='B:20 21:23'>21,23</a> oh; Lb <a href='B:30 24:19-20'>24,19-20</a>; Mt <a href='B:470 5:38'>5,38</a>.


marker: ⓐ
text:
etsaiak indartsuagoak 1,28-29. ez izan beldur 1,29+. Jauna zeuekin 31,8.23; Ir <a href='B:20 3:12'>3,12</a>; <a href='B:20 33:14'>33,14</a>; Jos <a href='B:60 1:5'>1,5</a>; <a href='B:60 3:7'>3,7</a>. Ik. 1,42.


marker: ⓒ
text:
etxea, mahastia, emaztea 24,5; 1 M <a href='B:462 3:56'>3,56</a>; Lk <a href='B:490 14:18-20'>14,18-20</a>. Ik. 28,30.


marker: ⓔ
text:
lan egitera behartu Jos <a href='B:60 16:10'>16,10</a>; <a href='B:60 17:13'>17,13</a>; Ep <a href='B:70 1:28-35'>1,28-35</a>; 1 Erg <a href='B:110 9:21'>9,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>erabat suntsituko dituzue: </em>Ik. <a href='B:50 2:34'>2,34</a> oh. Hemen suntsipenaren arrazoia herria idolatriaz kutsatzeko arriskua da.


marker: ⓛ
text:
eskuak garbitu errugabetasunaren adierazgarri Sal <a href='B:230 26:6'>26,6</a>+; Mt <a href='B:470 27:24'>27,24</a>.


marker: [1]
text:
<em>ilea eta azkazalak moztu, gatibu-soinekoa erantzi: </em>Keinu hauek neskatxa gatibuak, Israel herrian sartu ahal izateko, aurreko loturak hausten dituela adierazten dute.


marker: ⓝ
text:
lehen-semetzaren eskubidea Has <a href='B:10 25:33'>25,33</a>+; 1 Kro <a href='B:130 5:1-2'>5,1-2</a>.


marker: [3]
text:
<em>madarikazioa erakartzen baitu: </em>H.h., <em>Jainkoaren madarikazio baita; </em>honela ere uler daiteke: <em>Jainkoak madarikatua baita.</em>


marker: ⓔ
text:
zintzilikatua Jos <a href='B:60 8:29'>8,29</a>; <a href='B:60 10:26'>10,26</a>; Jn <a href='B:500 19:31'>19,31</a>; Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>.


marker: [1]
text:
9-11 tx.etako legeak antzinako debekuen aztarnak dira (ik. Lb <a href='B:30 19:19'>19,19</a>). Horien zergatia ez dugu ezagutzen; agian Jainkoak kreazioan ezarritako ordena ez nahastea litzateke. <em>Jaunari sagaratua </em>ez zezakeen ugazabak erabil aurrerantzean.


marker: ⓜ
text:
harrika emango 13,11+. itsuskeria Israelen Has <a href='B:10 34:7'>34,7</a>; Jos <a href='B:60 7:15'>7,15</a>; Ep <a href='B:70 20:10'>20,10</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:12'>13,12</a>; Jr <a href='B:300 29:23'>29,23</a>.


marker: ⓐ
text:
ezkontza-hitza eman gabeko neska bortxatu Has <a href='B:10 34:1'>34</a>; Ir <a href='B:20 22:15-16'>22,15-16</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:1'>13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sasikumea: </em>Zehazgaitza da hebreerazko hitzaren zentzua. Segur aski, legezko ez ziren harremanetatik jaiotako seme-alabez dihardu. Judu-tradizioaren arabera israeldarraren eta emakume jentilaren arteko ezkontzatik jaiotakoez esana izango litzateke (ik. Ne <a href='B:160 13:1-2'>13,1-2</a>.<a href='B:160 13:23-28'>23-28</a>).


marker: ⓕ
text:
madarikazioa bedeinkazio bihurtu Zen <a href='B:40 22:1-24'>22—24</a>; Jos <a href='B:60 24:9-10'>24,9-10</a>. maite zaituztelako 4,37+.


marker: [2]
text:
<em>edomdarrak: </em>Jakoben anaia Esauren ondorengotzat jotzen dira eta, beraz, israeldarren senidetzat (ik. Has <a href='B:10 36:1'>36,1</a>; Dt <a href='B:50 2:4'>2,4</a>).


marker: ⓖ
text:
egiptoarren aldeko jarrera Is <a href='B:290 19:18-25'>19,18-25</a>. etorkin Egipton <a href='B:290 10:19'>10,19</a>+.


marker: ⓙ
text:
Ez itzuli ihes egindako esklaboa 1 Sm <a href='B:90 30:11-15'>30,11-15</a>; Flm <a href='B:640 1:8-21'>8-21</a>.


marker: [3]
text:
<em>prostituzio sakratua: </em>Israeldarren inguruko kanaandar herrien sasikultuek lurraren emankortasuna eta abere eta familien ernalkortasuna lortu nahi zuten beraien jainkoengandik. Ohikune askok sexu-jitea zuten eta, horregatik, haien sasikultu-lekuetan gizonezko eta emakumezkoak egoten ziren kultu ematera zihoazenen zerbitzurako. Prostituziotik ateratako etekinak sakratutzat ematen ziren.


marker: ⓚ
text:
prostituzio sakratua Zen <a href='B:40 25:1'>25</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:24'>14,24</a>; <a href='B:110 22:47'>22,47</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:7'>23,7</a>; Os <a href='B:350 4:14'>4,14</a>.


marker: ⓑ
text:
dibortzio-agiria idatzi eta bidali Is <a href='B:290 50:1'>50,1</a>; Jr <a href='B:300 3:1'>3,1</a>.<a href='B:300 3:8'>8</a>; Mt <a href='B:470 5:31'>5,31</a>; <a href='B:470 19:3-9'>19,3-9</a> par.


marker: [2]
text:
<em>apaiz lebitarrak: </em>Ik. <a href='B:50 17:9'>17,9</a> oh. eta Lb <a href='B:30 13:1-14'>13—14</a>.


marker: ⓔ
text:
larruazaleko gaitzak Lb <a href='B:30 13:1'>13,1</a>+. apaizek irakatsia 33,10; Lb <a href='B:30 10:11'>10,11</a>+.


marker: ⓘ
text:
Ez zurrupatu jornalaria Lb <a href='B:30 19:13'>19,13</a>+; Jr <a href='B:300 22:13'>22,13</a>; Jb <a href='B:220 31:39'>31,39</a>.


marker: ⓙ
text:
behartsuak deiadar Jaunari Ir <a href='B:20 22:22'>22,22</a>; Si <a href='B:280 4:5-6'>4,5-6</a>; St <a href='B:660 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓚ
text:
Norberaren erantzukizuna 7,10; 2 Erg <a href='B:120 14:6'>14,6</a>; Jr <a href='B:300 31:29-30'>31,29-30</a>; Ez <a href='B:330 18:20'>18,20</a>+.


marker: [3]
text:
<em>etorkinen eta umezurtzen: </em>Hebreerazko zenbait eskuizkriburen eta antzinako itzulpenen arabera; ohiko testuak <em>etorkin umezurtzaren </em>dio.


marker: ⓐ
text:
errugabea errugabe eta erruduna errudun 16,18-20; Am <a href='B:370 2:6'>2,6</a>; <a href='B:370 5:12'>5,12</a>. Ik. Is <a href='B:290 5:20'>5,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>berrogei zigorrada: </em>Normalean hogeita hemeretzi zigorrada ematen ziren, berrogeitik gora pasatzeko arriskua ekiditeko (ik. 2 Ko <a href='B:540 11:24'>11,24</a>).


marker: [2]
text:
<em>Ez diozu… idiari: </em>Hau da, utziozu jaten lanean ari den bitartean (ik. 1 Ko <a href='B:530 9:9'>9,9</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:18'>5,18</a>).


marker: [3]
text:
<em>koinatuari dagokion eginbeharra: Lebiratu </em>deituriko lege honen izena latinezko <em>lebir, </em>hau da, koinatu, izenetik dator. Erakunde honen xedea ondorengotza eta famili ondasunen jarraipena segurtatzea zen.


marker: ⓑ
text:
Lebiratua Has <a href='B:10 38:6-9'>38,6-9</a>; Rt <a href='B:80 4:1'>4</a>; Mt <a href='B:470 22:24'>22,24</a>.


marker: ⓓ
text:
pisu eta neurri zuzenak Lb <a href='B:30 19:36'>19,36</a>+; Mi <a href='B:400 6:10-11'>6,10-11</a>. luzaro bizi 4,26+.


marker: ⓖ
text:
etsaiengandik libratu 12,10+. oroitzapena ere ezabatu Ir <a href='B:20 17:14'>17,14</a>. Ik. <a href='B:20 9:14'>9,14</a>+.


marker: ⓗ
text:
lehen fruituak 18,4; Lb <a href='B:30 2:14'>2,14</a>+. Jaunak aukeratutako tokia <a href='B:30 12:5'>12,5</a>+.


marker: [1]
text:
<em>aitorpen hau: </em>5-9 tx.etako fede-aitorpenak Egiptoko askapena gertakizun nagusi bezala duen salbamen-historia laburtzen du. Antzeko beste laburpenak Dt <a href='B:50 6:20-23'>6,20-23</a>; Jos <a href='B:60 24:2-13'>24,2-13</a> eta Ne 9,7-25ean ditugu. Fede-aitorpen honek lurraldearen emaitza azpimarratzen du, lurreko lehen fruituak eskaintzean egiten denez gero. <em>noraezean zebilen aramearra: </em>Jakobi buruz esana (ik. Has <a href='B:10 28:1-31'>28—31</a>).


marker: [2]
text:
<em>zeuk eman didazun lurra: </em>Arbasoei eginiko agintzaria Jainkoak bere betera eraman duela aitortzen da: bai lurraldearena (ik. <a href='B:50 1:8'>1,8</a> oh.), bai ondorengotza ugariarena (ik. <a href='B:50 1:10'>1,10</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>hildako bati eskaini: </em>Edo <em>Mot (Herio) jainkoari eskaini </em>(ik. <a href='B:50 14:1'>14,1</a> oh.). Tx.eko hiru adierazpenen bidez, aitorpena egiten duenak jentil-errituei ez diela amore eman aitortzen du.


marker: ⓑ
text:
Begira zeruko egoitzatik 1 Erg <a href='B:110 8:43'>8,43</a>; Sal <a href='B:230 102:20'>102,20</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jaunak proposatua: </em>17-19 tx.ek Dt-ko legeen bilduma amaitzen dute, ituneko bi alderdiek beraien konpromisoa adierazten dutelarik.


marker: [1]
text:
<em>Garizim mendian: </em>Samariar testuaren arabera; hebreerazkoak <em>Ebal mendian </em>dio (ik <a href='B:50 11:29'>11,29</a> eta oh.).


marker: ⓙ
text:
erdia mendi banatan Jos <a href='B:60 8:33-35'>8,33-35</a>. bedeinkatzeko, madarikatzeko Ik. Lk <a href='B:490 6:20-26'>6,20-26</a>.


marker: ⓘ
text:
bedeinkazioak 11,26-30; 30,15-20; Ir <a href='B:20 23:20-33'>23,20-33</a>; Lb <a href='B:30 26:3-13'>26,3-13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren izena daramazuela: </em>H.h., <em>Jaunaren izena zuen gain hots egina dela. </em>Herria Jaunarena dela adierazteko formula.


marker: [2]
text:
<em>lehortez: </em>Latinezko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>ezpataz </em>dio, testuinguruan egoki ez datorren hitza.


marker: ⓝ
text:
erein baina bildu ez Mi <a href='B:400 6:15'>6,15</a>; Ag <a href='B:440 1:6'>1,6</a>. larrapoteak irentsi Jl <a href='B:360 1:4'>1,4</a>+.


marker: [1]
text:
<em>leinuburuak: </em>Antzinako zenbait itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>zuen buruzagiak, zuen leinuak </em>dio.


marker: ⓔ
text:
herrien jainkoei kultu eman 6,14+; 29,25. fruitu garratz eta pozoitsu 32,32; Eg <a href='B:510 8:23'>8,23</a>; Heb <a href='B:650 12:15'>12,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>lursail ureztatuak ez baitu egarririk: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ur-ugaritasunak egarria kentzen baitu. </em>Testua ez da argia eta interpretazio ezberdinak hartzen ditu; agian esaera zaharra da, bere ametsak ase dituenaren poz betea adierazteko (ik. Lk <a href='B:490 12:19'>12,19</a>).


marker: ⓕ
text:
liburu honetan idatzitako madarikazioak 28,61; 29,26; Ap <a href='B:730 22:18'>22,18</a>. oroitzapena ere ezabatu <a href='B:730 9:14'>9,14</a>+.


marker: ⓗ
text:
Sodoma eta Gomorra Has <a href='B:10 18:16'>18,16</a>+. Adma eta Tzeboim Has <a href='B:10 19:24-25'>19,24-25</a>; Os <a href='B:350 11:8'>11,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>aldatu egingo du zuen zoria: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>zuen gatibuak itzularaziko ditu.</em>


marker: ⓜ
text:
zoria aldatu Os <a href='B:350 6:11'>6,11</a>+. gupidaz hartuko 4,31+. nazioetatik bildu Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>+.


marker: ⓒ
text:
arrakasta eginkizun guztietan 2,7+; 28,8. emankor egingo 28,4+. Jaunari zuen ongizatea atsegin 28,63.


marker: ⓔ
text:
Gaur nik ematen… 4,8+. ez indarrez gaindikoa Mt <a href='B:470 11:30'>11,30</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:3'>5,3</a>.


marker: ⓕ
text:
aukeran bizia eta heriotza, zoriona eta zoritxarra 11,26+; Jr <a href='B:300 17:5-8'>17,5-8</a>; <a href='B:300 21:8'>21,8</a>; Si <a href='B:280 15:17'>15,17</a>; <a href='B:280 37:18'>37,18</a>; Erm <a href='B:520 6:21-23'>6,21-23</a>.


marker: [3]
text:
<em>horretan baitatza…, eta hortik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>hura (Jainkoa) baita…, eta harengandik.</em>


marker: ⓔ
text:
Bildu herria Jaunaren aurrean 4,10+. Jaunari begirune 4,10+. lege honen xedapenak 27,3+. betetzen saiatu 5,1+.


marker: ⓗ
text:
jainko arrotzei jarraitu 4,25-28; Ir <a href='B:20 34:15-16'>34,15-16</a>; Ep <a href='B:70 2:17'>2,17</a>; Ez <a href='B:330 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓘ
text:
nire haserrea piztu 6,15; 7,4; 11,17; Ep <a href='B:70 2:14'>2,14</a>. ni beraiekin ez nengoelako 1,42; Ep <a href='B:70 6:13'>6,13</a>; Sal <a href='B:230 42:11'>42,11</a>. Ik. <a href='B:230 4:7'>4,7</a>+.


marker: ⓙ
text:
arbasoei aginduriko lurraldea 1,35+. ase eta Jaunarengandik aldendu 6,10-12; 8,11-14; 32,15. ituna hautsi Jr <a href='B:300 11:10'>11,10</a>; <a href='B:300 31:32'>31,32</a>.


marker: ⓝ
text:
ni hiltzean Ik. Eg <a href='B:510 20:29-30'>20,29-30</a>. Jaunari gaizki iruditzen zaiona egin <a href='B:510 4:25'>4,25</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Moisesen kantika: </em>Israelen historiaren oinarrizko gertakizunei buruzko gogoeta lirikoa da, Biblian zehar aurkitzen ditugun beste zenbaiten antzekoa: adib., Ir <a href='B:20 15:1'>15</a>; 1 Sm <a href='B:90 2:1'>2</a>; 2 Sm <a href='B:100 22:1'>22</a> eta Maria, Zakarias eta Simeonen kantikak Lk <a href='B:490 1:1-2'>1—2</a> kap.etan.


marker: ⓐ
text:
irakaspena euria bezala Is <a href='B:290 55:10'>55,10</a>; Os <a href='B:350 6:3'>6,3</a>; Jb <a href='B:220 29:23'>29,23</a>. Ik. Sal <a href='B:230 72:6'>72,6</a>.


marker: ⓑ
text:
babes-harkaitza 32,31; Is <a href='B:290 17:10'>17,10</a>; <a href='B:290 44:8'>44,8</a>; Hab <a href='B:420 1:12'>1,12</a>; Sal <a href='B:230 28:1'>28,1</a>+. haren jokabidea zuzena Sal <a href='B:230 145:17'>145,17</a>; Ap <a href='B:730 15:3'>15,3</a>. zintzoa eta zuzena Sal <a href='B:230 33:4'>33,4</a>; Erm <a href='B:520 9:14'>9,14</a>.


marker: ⓒ
text:
seme-alabak gaiztotu 32,20; Is <a href='B:290 1:2-4'>1,2-4</a>; Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a>; <a href='B:350 2:6'>2,6</a>.


marker: ⓓ
text:
bera egin zaituen aita 1,31+; 32,18; Is <a href='B:290 43:1'>43,1</a>; <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Jn <a href='B:500 8:41'>8,41</a>.


marker: [3]
text:
<em>bakoitzari bere jainko zaindaria emanez: </em>Grekozko itzulpenean eta Qumrango eskuizkribuetan oinarrituriko itzulpena. Itzulpen honen arabera herri bakoitzak zerutar izaki bat, jainko nahiz aingeru, zuen zaindari (ik. <a href='B:50 4:19'>4,19</a>; Sal <a href='B:230 82:1'>82,1</a>; <a href='B:230 89:7'>89,7</a>). Hebreerazko ohiko testuak hau dio: <em>Israelen semeen kopuruaren arabera.</em>


marker: ⓖ
text:
Israel Jaunaren oinorde berezi 7,6+; Za <a href='B:450 2:16'>2,16</a>; Si <a href='B:280 17:17'>17,17</a>.


marker: ⓗ
text:
Basamortuan aurkitu Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a>+; Os <a href='B:350 13:5'>13,5</a>. begi-ninia bezala Sal <a href='B:230 17:8'>17,8</a>. zaindu <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; <a href='B:230 8:2-4'>8,2-4</a>; <a href='B:230 29:4-5'>29,4-5</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunak bakarrik eraman Has <a href='B:10 24:27'>24,27</a>; Ir <a href='B:20 13:21'>13,21</a>; <a href='B:20 15:13'>15,13</a>; Sal <a href='B:230 80:2'>80,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>ezarri zituen: </em>Jatorrizkoak <em>zaldi gainean ibilarazi zituen </em>dio; lurralde menditsuak eragiten duen irudia da, Jainkoak herria bertan kokatu zuela esateko.


marker: [5]
text:
<em>Jexurun: </em>Israel herria adierazteko izena, hemen eta <a href='B:50 33:5'>33,5</a>.<a href='B:50 33:26'>26</a> eta Is 44,2an erabilia. Ez da segurua izenaren jatorria, ezta esanahia ere. <em>Jaxar </em>(zuzen) hitzarekin lot daiteke, eta kasu honetan ironiaz esana egongo litzateke, edota <em>Xor </em>(zezen) hitzarekin, gizendu eta gero egoskor bihurtzen den zezena gogoraraziz.


marker: ⓝ
text:
Deabruei sakrifizioak Sal <a href='B:230 106:37'>106,37</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:20'>10,20</a>; Ap <a href='B:730 9:20'>9,20</a>. ezagutzen ez zituzten jainkoak 11,28; <a href='B:730 13:3'>13,3</a>.<a href='B:730 13:7'>7</a>.<a href='B:730 13:14'>14</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunaren geziak 32,42; Ez <a href='B:330 5:16'>5,16</a>; Sal <a href='B:230 38:3'>38,3</a>; Jb <a href='B:220 6:4'>6,4</a>.


marker: ⓓ
text:
Goseak akituko 28,48.53-57. basapiztiak Lb <a href='B:30 26:22'>26,22</a>; Ez <a href='B:330 14:15'>14,15</a>.<a href='B:330 14:21'>21</a>. gosea, basapiztiak, izurria Lb <a href='B:30 26:22-28'>26,22-28</a>; Ez <a href='B:330 5:16-17'>5,16-17</a>.


marker: ⓔ
text:
Kalean ezpata, barruan ikara Ez <a href='B:330 7:15'>7,15</a>; Nk <a href='B:310 1:20'>1,20</a>. haur eta agure 28,50; Nk <a href='B:310 2:21'>2,21</a>.


marker: [7]
text:
<em>Zentzua galdu duen jendea da: </em>Hebreerazko testuak ez du argitzen israeldarrei ala etsaiei buruz ari den. Testuinguruaren arabera etsaiei dagokie seguruenik.


marker: ⓗ
text:
batek mila pertsegitu Is <a href='B:290 30:17'>30,17</a>. Jaunak etsaien esku utzi Ep <a href='B:70 2:14'>2,14</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:9'>12,9</a>; 2 Kro <a href='B:140 24:24'>24,24</a>.


marker: [9]
text:
<em>Sodoma eta Gomorra: </em>Hiriok moralgabekeriaren adibide gisa aipatzen dira Biblian zehar (ik. Has <a href='B:10 18:21-22'>18,21-22</a>; <a href='B:10 19:1-11'>19,1-11</a>).


marker: [10]
text:
<em>mendekatu eta merezia emango diedan arte: </em>Hebreerazko zenbait eskuizkribu eta grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazko ohiko testuak <em>niri dagozkit mendekua eta zigorra </em>dio (ik. Erm <a href='B:520 12:19'>12,19</a>; Heb <a href='B:650 10:30'>10,30</a>).


marker: ⓚ
text:
ez da ni beste jainkorik 4,35; Is <a href='B:290 43:10'>43,10</a>+; <a href='B:290 44:6-8'>44,6-8</a>; Os <a href='B:350 13:4'>13,4</a>; Si <a href='B:280 36:5'>36,5</a>. Jaunak bizia eta heriotza eman 1 Sm <a href='B:90 2:6'>2,6</a>; Jkd <a href='B:270 16:13'>16,13</a>. zauritu eta sendatu Os <a href='B:350 5:13'>5,13</a>+.


marker: [12]
text:
Grekozko itzulpenak bukaera hau luzeago dakar: <em>Zeruok, poztu berarekin, eta gurtu bezate zerutar izaki guztiek. Naziook, egin poz-oihu herriarekin, eta izan bitez sendo harengan Jainkoaren aingeru guztiak; hark mendekatuko baitu bere seme-alaben heriotza: bere mendekua jasanaraziko die etsaiei eta ordaina emango gorroto diotenei; garbitu egingo du bere herriaren lurraldea. </em>Bukaera luze honen zenbait zati Qumrango eskuizkribuetan ere azaltzen dira eta Erm <a href='B:520 15:10'>15,10</a> eta Heb 1,6an aipatzen.


marker: [14]
text:
<em>emango diedan lurraldea: </em>Dt-an azken aldiz ageri da herriak lurraldea laster hartuko duela adierazten duen esaera (ik. <a href='B:50 1:25'>1,25</a> oh.). Jos <a href='B:60 1:2'>1,2</a>.<a href='B:60 1:11'>11</a> eta 15ean azalduko da berriro. <em>ez zara bertan sartuko: </em>Ik. <a href='B:50 3:26'>3,26</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>bedeinkazioa: </em>Bi zatik osatzen dute 33. kap. Hasiera eta bukaerako tx.ek (2-5 eta 26-29) Jauna goresten dute Israelen garaile gisa; erdian (6-25) leinu bakoitzaren destinoari buruzko adierazpenak ematen dira. Jakoben bedeinkazioarekin konpara daiteke (ik. Has <a href='B:10 49:1'>49,1</a> oh.). Oro har, adierazpen hauek islatzen duten egoera historikoa Daviden garaian leinuak bateratu baino lehenagokoa da. Testuak zailtasun asko ditu eta itzulpena gutxi gorabeherakoa da puntu askotan.


marker: [2]
text:
<em>su eta gar: </em>Sinaiko Jainkoaren agerpena adierazten duen txatal honen testua zaila da eta itzulpena zalantzazkoa.


marker: [3]
text:
<em>Jexurun: </em>Ik. <a href='B:50 32:15'>32,15</a> oh. <em>erregea izan zuen: </em>Jauna da seguruen, baina Jaunak ezarritako Israelgo erregea ere izan daiteke.


marker: ⓖ
text:
senideak aintzat hartu ez Ir <a href='B:20 32:25-29'>32,25-29</a>; Mt <a href='B:470 19:29'>19,29</a>. Ik. Mt <a href='B:470 10:37'>10,37</a>.


marker: [5]
text:
<em>irakasten diote Israeli: </em>Apaiz lebitarrek herriari Jaunaren legea irakatsi eta sakrifizioak eskaintzeko eginkizuna zuten.


marker: ⓗ
text:
legea irakasten Israeli Lb <a href='B:30 10:11'>10,11</a>+; Si <a href='B:280 45:17'>45,17</a>. liturgi eginkizunak 1 Sm <a href='B:90 2:28'>2,28</a>.


marker: [6]
text:
<em>mendi gainean: </em>H.h., <em>sorbaldan. </em>Leinuaren lurralde menditsuan kokatua zegoen santutegi baten —agian Xiloko santutegiaren— aipamena.


marker: [8]
text:
<em>Mendi sakratua: </em>Agian Tabor mendia, bi leinuen mugan zegoena. <em>aberastasunak, gordailu: </em>Feniziarren hegoaldean bizi ziren leinu hauek haien itsas merkataritzatik etekina ateratzen zuten, eta itsas hondarrez kristala egiten zuten.


marker: ⓚ
text:
bidezko sakrifizioak Sal <a href='B:230 4:6'>4,6</a>+. itsasoko aberastasunak Is <a href='B:290 60:5'>60,5</a>.


marker: [9]
text:
<em>zeren eta… nagusiak: </em>Zatiaren testua oso iluna da eta itzulpena zalantzazkoa. Honela ere itzuli ohi da: <em>buruzagiari dagokion zatia, eta herriko nagusiekin elkartu da.</em>


marker: [10]
text:
<em>haren indarra: </em>Testuinguruaren arabera itzulia; hebreerazko hitzaren zentzua ez da segurua.


marker: ⓐ
text:
Inor ez Jainkoa adinakorik 3,24+. Ik. 32,39+. zaldiz hodei gainean Sal <a href='B:230 68:5'>68,5</a>+.


marker: ⓒ
text:
Seguru bizi Israel 33,12; Jr <a href='B:300 23:6'>23,6</a>. aparte du egoitza Zen <a href='B:40 23:9'>23,9</a>+. ihintza Has <a href='B:10 27:28'>27,28</a>.


marker: ⓓ
text:
Zorionekoa Israel! Sal <a href='B:230 33:12'>33,12</a>; <a href='B:230 144:15'>144,15</a>. Jauna du babeski Sal <a href='B:230 115:9-11'>115,9-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jeriko: </em>Jordanen mendebaldean dagoen hiria, Itsaso Hilaren iparraldean. <em>Nebo, Pisga: </em>Itsaso Hilaren ipar-ekialdean daude.


marker: [2]
text:
<em>agindu nien lurraldea: Deuteronomio </em>liburua Jainkoak arbasoei eginiko lurraldearen agintzariarekin hasten eta bukatzen da (ik. <a href='B:50 1:8'>1,8</a> oh).


marker: ⓕ
text:
arbasoei aginduriko lurraldea 1,35+. ez zara bertan sartuko 3,27; 31,2; 32,52; Zen <a href='B:40 27:12-14'>27,12-14</a>.


marker: ⓙ
text:
Josue 1,38+. Moisesek eskuak ezarri Zen <a href='B:40 27:18-23'>27,18-23</a>. Ik. Eg <a href='B:510 6:6'>6,6</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Jaunarekin hain harreman estuak izan zituen: </em>H.h., <em>norekin Jaunak aurpegiz aurpegi tratatzen baitzuen. </em>Ir 33,11n esana aipatzen da hemen.


marker: ⓚ
text:
Moises bezalakorik Si <a href='B:280 45:1-5'>45,1-5</a>. Ik. Jn <a href='B:500 1:17'>1,17</a>. profeta Ik. <a href='B:500 18:15'>18,15</a>; Zen <a href='B:40 12:6-8'>12,6-8</a>. hain harreman estuak (aurrez aurre hitz egin) Has <a href='B:10 32:31'>32,31</a>; Ir <a href='B:20 33:11'>33,11</a>+.


marker: ⓜ
text:
Moises, Jaunaren zerbitzaria 1,2.7, etab.; 8,31; 9,24, etab.; Ir <a href='B:20 14:31'>14,31</a>; Zen <a href='B:40 12:7-8'>12,7-8</a>; Heb <a href='B:650 3:5'>3,5</a>. Moisesen laguntzaile zen Josue Ir <a href='B:20 24:13'>24,13</a>; <a href='B:20 33:11'>33,11</a>; Zen <a href='B:40 11:28'>11,28</a>.


marker: [1]
text:
<em>ematen diodan lurralderantz joateko: </em>Esaera hau eta 2-4 tx.etan diren beste batzuk Dt <a href='B:50 1:7-8'>1,7-8</a>; <a href='B:50 5:31'>5,31</a>; <a href='B:50 11:24'>11,24</a> pasarteetan esanaren jarraipen dira. <em>Josue </em>liburuaren hasiera-hasieratik aipatzen da lurraldea emateari buruzko agintzaria, agintzari hori orain betetzear dagoelarik (ik. <a href='B:50 1:6'>1,6</a>.<a href='B:50 1:11'>11</a>; <a href='B:50 2:9'>2,9</a>.<a href='B:50 2:24'>24</a>; <a href='B:50 5:6'>5,6</a>).


marker: [2]
text:
Agindutako lurraldea noraino hedatuko den esaten da tx. honetan. <em>Hititen lurraldea </em>Siria eta Palestina zen, dokumentu neobabiloniarretan ageri denez. <em>Mediterraneo itsasoari </em>hebreerazko testuan <em>eguzkiaren sartaldera dagoen Itsaso Handia </em>deitzen zaio.


marker: ⓝ
text:
Ezin inork aurre egin Dt <a href='B:50 7:24'>7,24</a>. zurekin izango naiz Dt <a href='B:50 20:1'>20,1</a>+. ez zaitut utziko Dt <a href='B:50 31:6'>31,6</a>.<a href='B:50 31:8'>8</a>.


marker: ⓐ
text:
Izan bihotz eta adore Dt <a href='B:50 3:28'>3,28</a>+. agindutako lurraldea Dt <a href='B:50 1:35'>1,35</a>+.


marker: ⓑ
text:
Saiatu betetzen Dt <a href='B:50 5:1'>5,1</a>+. ezertan saihestu gabe Dt <a href='B:50 5:32'>5,32</a>+.


marker: ⓓ
text:
Ez ikaratu <a href='B:330 8:1'>8,1</a>; 10,25; <a href='B:330 11:6'>11,6</a>; Dt <a href='B:50 1:29'>1,29</a>+.


marker: ⓔ
text:
Moisesek agindua Zen <a href='B:40 32:6-32'>32,6-32</a>; Dt <a href='B:50 3:18-20'>3,18-20</a>. atseden harrarazi (bakean bizi) <a href='B:50 1:15'>1,15</a>; 21,44; <a href='B:50 22:4'>22,4</a>; <a href='B:50 23:1'>23,1</a>; Dt <a href='B:50 12:9'>12,9</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Xitim: </em>Zen 25,1ean aipatzen da toki hau; izen honek hebreeraz <em>akazia zuhaitzak </em>esan nahi du. <em>Jeriko: </em>Itsaso Hilaren iparraldera, Jordan ibaiaz mendebaldera dago.


marker: ⓗ
text:
ikertzera bidali Zen <a href='B:40 13:1-20'>13,1-20</a>; Dt <a href='B:50 1:19-25'>1,19-25</a>; Ep <a href='B:70 18:2'>18,2</a>. Rahab emagaldua 6; Mt <a href='B:470 1:5'>1,5</a>; Heb <a href='B:650 11:31'>11,31</a>; St <a href='B:660 2:25'>2,25</a>.


marker: ⓛ
text:
leihotik 1 Sm <a href='B:90 19:12'>19,12</a>; Eg <a href='B:510 9:25'>9,25</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:33'>11,33</a>.


marker: ⓝ
text:
Egizue garbikuntza 7,13; Zen <a href='B:40 11:18'>11,18</a>; 1 Sm <a href='B:90 16:5'>16,5</a>. Ik. Ir <a href='B:20 19:10'>19,10</a>.<a href='B:20 19:15'>15</a>.


marker: ⓑ
text:
Jainko bizia Dt <a href='B:50 5:26'>5,26</a>+. zeuen artean Ir <a href='B:20 34:9'>34,9</a>. herriak botako Dt <a href='B:50 4:38'>4,38</a>+.


marker: [3]
text:
Garagar-uzta biltzeko garaian, apirila inguruan, Libanoko elurrak urtzen direlarik, <em>Jordan ibaia gainezka etorri ohi da.</em>


marker: [4]
text:
<em>Adam: </em>Jordan ibaiaz ekialdera, Jabok errekak Jordan jotzen duen tokitik hurbil zegoen hiria; errekaren mendebaldeko ertzean zegoen <em>Tzartan </em>hiria. <em>Araba… Hilera: </em>H.h., <em>Araba itsaso edo Gesal itsasora; </em>ik. Dt <a href='B:50 3:17'>3,17</a> oh.


marker: ⓕ
text:
seme-alabek galdetzean 4,21-24; Ir <a href='B:20 12:26'>12,26</a>; <a href='B:20 13:14'>13,14</a>; Dt <a href='B:50 6:20'>6,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>Lehen hilaren hamarrean: </em>Ir 12,3an esaten denez, Pazko-jaia prestatzeko eguna. <em>Gilgal: </em>Jerikotik hurbil ipar-ekialdera zegoen tokia, Jordan ibaitik ez urruti. Izenak <em>harrizko biribila, harri-zirkulua, </em>esan nahi du.


marker: ⓖ
text:
Gilgal 10,6-7; 1 Sm <a href='B:90 11:15'>11,15</a>; Os <a href='B:350 4:15'>4,15</a>; <a href='B:350 9:15'>9,15</a>; Am <a href='B:370 4:4'>4,4</a>; <a href='B:370 5:5'>5,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>israeldarrak igarotzeko: </em>Eskuizkribu gehienek <em>israeldarren aurrean gu igaroarazteko </em>diote. <em>Gu </em>ezartzeak gertakaria kultuan eguneratu nahia adieraz lezake.


marker: [2]
text:
<em>Aralot: </em>Izen honek <em>zakil-mutur </em>esan nahi du, bertan egin behar zen erdainkuntza-erritua aipatuz (ik. Has <a href='B:10 17:10'>17,10</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
basamortuan hilak Zen <a href='B:40 14:22-23'>14,22-23</a>; Heb <a href='B:650 3:16-19'>3,16-19</a>.


marker: [3]
text:
<em>erdaindu gabe zeudelako: </em>Pazkoa ospatu ahal izateko erdaindua egon behar zen (ik. Ir <a href='B:20 12:48'>12,48</a>).


marker: [4]
text:
<em>zin eginez agindutako lurraldea: </em>Ik. <a href='B:60 1:2'>1,2</a> oh.; Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>; Ir <a href='B:20 2:24'>2,24</a>; Dt <a href='B:50 1:7'>1,7</a>.<a href='B:50 1:25'>25</a>.


marker: ⓚ
text:
berrogei urtez basamortuan Zen <a href='B:40 14:33-34'>14,33-34</a>; Dt <a href='B:50 2:14'>2,14</a>; Eg <a href='B:510 7:36'>7,36</a>.


marker: [5]
text:
<em>laidoa: </em>Erdaindu gabe zeudelako zuten lotsa. <em>Gilgal: </em>Ik. <a href='B:60 4:19'>4,19</a> oh. Idazleak, dirudienez, hitz-jokoa egiten du hemen <em>Gilgal </em>izenaren eta <em>kendu </em>itzuli dugun (h.h., <em>biribilkatu </em>) aditzaren artean.


marker: [6]
text:
<em>hilaren hamalauan: </em>Lehenbiziko hilabetean gara (ik. <a href='B:60 4:19'>4,19</a>). Beraz, Ir 12,6aren arabera <em>hilaren hamalaua </em>Pazko-eguna da.


marker: ⓝ
text:
eskuan ezpata zuen gizona (ikuskaria) Zen <a href='B:40 22:23'>22,23</a>.<a href='B:40 22:31'>31</a>; 1 Kro <a href='B:130 21:16'>21,16</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 24:16'>24,16</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunaren gudarosteko buruzagia Ir <a href='B:20 23:20'>23,20</a>; <a href='B:20 32:34'>32,34</a>; Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>.


marker: ⓒ
text:
Adar-hotsa (erasorako seinale) 6,10.16.20; Ep <a href='B:70 7:16-22'>7,16-22</a>. irrintzia 1 Sm <a href='B:90 17:20'>17,20</a>.<a href='B:90 17:52'>52</a>.


marker: ⓓ
text:
erabat suntsitu Lb <a href='B:30 27:28-29'>27,28-29</a>. mandatariak gorde <a href='B:30 2:1-21'>2,1-21</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jaunaren etxe: </em>Dirudienez, Jerusalemgo tenplua da, baina Salomon erregearen garaia arte (K.a. 971-931) ez zen tenplua eraikiko.


marker: ⓙ
text:
jantziak urratu Has <a href='B:10 44:13'>44,13</a>; 1 Sm <a href='B:90 4:12'>4,12</a>; 1 M <a href='B:462 3:47'>3,47</a>; <a href='B:462 4:39'>4,39</a>. burura hautsa bota 1 Sm <a href='B:90 4:12'>4,12</a>; Ez <a href='B:330 27:30'>27,30</a>; Ne <a href='B:160 9:1'>9,1</a>; 2 M <a href='B:464 10:25'>10,25</a>; <a href='B:464 14:15'>14,15</a>. ahuspeztu Jdt <a href='B:180 4:11'>4,11</a>; 1 M <a href='B:462 4:40'>4,40</a>. arratsa arte Ep <a href='B:70 20:23'>20,23</a>.<a href='B:70 20:26'>26</a>; <a href='B:70 21:2'>21,2</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:24'>14,24</a>; 2 Sm <a href='B:100 1:12'>1,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>izendatuko: </em>Aditz honek zozketaz erruduna izendatzea adierazten du; usadio honi buruz, ik. 1 Sm <a href='B:90 14:41-42'>14,41-42</a>.


marker: [4]
text:
<em>ezbeharra erakarri </em>(hebreeraz <em>akar</em>) eta <em>Akor, </em>zigorra bete beharreko tokiaren izena, doinu bereko hitzak dira.


marker: ⓔ
text:
Jerikori eta bertako erregeari 6,20-21; 10,1.28.30; 12,9. ondasunak hartu 8,27; Dt <a href='B:50 2:35'>2,35</a>+. Ik. <a href='B:50 6:17'>6,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>bost mila: </em>Kopuru hau ez dator bat 3. tx.ean esaten denarekin, baina egiaren antza handiagoa du.


marker: [2]
text:
<em>eta Betelen: </em>Grekozko antzinako itzulpenean ez datoz hitz hauek. <em>Ai </em>hiritik 3 km-ra zegoen <em>Betel.</em>


marker: [3]
text:
Besoa horrela luzatzeak amalektarren aurkako borrokan Moisesek egin zuena gogorarazten du (ik. Ir <a href='B:20 17:9-12'>17,9-12</a> eta <a href='B:60 17:11'>17,11</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>arratsa arte: </em>Hiltzera kondenatuaren gorpua ezin zen zintzilikatua eduki gauez (ik. Dt <a href='B:50 21:22-23'>21,22-23</a>).


marker: ⓖ
text:
landu gabeko harriz eginiko aldarea Ir <a href='B:20 20:24-26'>20,24-26</a>; Dt <a href='B:50 27:5-6'>27,5-6</a>.


marker: ⓘ
text:
Israeldar guztiak, etorkin nahiz bertako Lb <a href='B:30 16:29'>16,29</a>+. apaiz lebitarrak Dt <a href='B:50 17:9'>17,9</a>+. Moisesek agindua Dt <a href='B:50 11:29-30'>11,29-30</a>; <a href='B:50 27:11-13'>27,11-13</a>.


marker: [2]
text:
Amarru honetaz baliatuz, urrutitik zetozela pentsarazi zieten israeldarrei (ik. 12-13 tx.ak); bestela, suntsipen-legea (ik. Dt <a href='B:50 20:16-18'>20,16-18</a>) bete beharko zuten beraiekin ere.


marker: ⓛ
text:
amortarrak garaitu (Sihon eta Og) Zen <a href='B:40 21:24-35'>21,24-35</a>; Dt <a href='B:50 1:4'>1,4</a>+.


marker: [3]
text:
<em>israeldarrek onartu… janaria: </em>Horrela bake-hitzarmena sinatuz. <em>Jaunari kontsulta egin: </em>Ik. Ep <a href='B:70 1:1'>1,1</a> oh.


marker: [6]
text:
<em>Jainkoaren etxerako: </em>Zenbaiten ustez, Jerusalemgo tenplua aipatzen da hemen (ik. <a href='B:60 6:24'>6,24</a> oh.); beste zenbaiten ustez, aldiz, Gabaongo santutegia (ik. 1 Erg <a href='B:110 3:4'>3,4</a>).


marker: [3]
text:
<em>garaitu zituzten: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuan tx. honetako aditzak singularrean datoz.


marker: ⓓ
text:
izugarrizko kazkabarra Is <a href='B:290 28:17'>28,17</a>; <a href='B:290 30:30'>30,30</a>; Si <a href='B:280 46:5'>46,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>Gaza, Gad, Axdod: </em>Filistearren hiriak, Palestina hegoaldeko kostaldean (ik. <a href='B:60 13:3'>13,3</a>).


marker: [3]
text:
<em>herrialdea bakean gelditu zen: </em>Horrela betetzen da arbasoei eginiko agintzaria (ik. <a href='B:60 5:6'>5,6</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
herrialdea bakean 14,15; Ep <a href='B:70 3:11'>3,11</a>+; 2 Kro <a href='B:140 13:23'>13,23</a>; <a href='B:140 14:5'>14,5</a>. Ik. 21,44+.


marker: [1]
text:
<em>Xihor: </em>Egiptoren muga egiten zuen erreka; baina batzuetan Nilo ibaiari ere ematen zaio izen hori. <em>filistearrak: </em>K.a. XII. mendearen hasieran Ramses III.ak Egiptotik egotzi zituelarik, Kanaango kostaldean kokatu ziren eta bost hiritako federazioa eratu zuten.


marker: [2]
text:
<em>amortarrak: </em>Antzinako Amurru erreinukoak; egiptoar dokumentuen arabera, Kanaan iparraldean zegoen erreinu hori.


marker: [4]
text:
<em>ondaretzat izendatu: </em>Hemen aipaturiko lurraldeak Daviden garaia arte ez zituzten eskuratuko israeldarrek.


marker: ⓛ
text:
Makir Has <a href='B:10 50:23'>50,23</a>; Zen <a href='B:40 26:29'>26,29</a>; Dt <a href='B:50 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓜ
text:
Moabeko lautadan Zen <a href='B:40 35:1'>35,1</a>; Dt <a href='B:50 34:1'>34,1</a>.<a href='B:50 34:8'>8</a>.


marker: [1]
text:
<em>Eleazar apaiza: </em>Aaronen seme zen eta Pinhasen aita (ik. Ir <a href='B:20 6:23'>6,23</a>.<a href='B:20 6:25'>25</a>), eta bere aitaren ondorengoa apaizgoan (ik. Zen <a href='B:40 20:26-28'>20,26-28</a>).


marker: ⓐ
text:
Eleazar eta Josue 17,4; 19,51; 21,1. Ik. Zen <a href='B:40 32:28'>32,28</a>; <a href='B:40 34:17'>34,17</a>.


marker: ⓒ
text:
bi leinuak eta Manasesen leinu erdia 12,6+. Joseren ondorengoak Has <a href='B:10 41:50-52'>41,50-52</a>; <a href='B:10 48:1'>48</a>. lebitarren hiriak 21; Lb <a href='B:30 25:32'>25,32</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Hebron… Kiriat-Arba: </em>Ik. Has <a href='B:10 13:18'>13,18</a> eta <a href='B:60 23:2'>23,2</a> oh.ak.


marker: [1]
text:
<em>Egiptoko erreka: </em>Gaza hiritik hegoaldera Mediterraneon itsasoratzen den erreka. Kanaan eta Egipto arteko muga egiten zuen.


marker: ⓙ
text:
Akor ibarra 7,24+. En-Rogel 18,16; 2 Sm <a href='B:100 17:17'>17,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓚ
text:
Ben-Hinom harana 18,16; 2 Erg <a href='B:120 23:10'>23,10</a>; Jr <a href='B:300 7:31-32'>7,31-32</a>. jebustarren hiria (Jerusalem) Ep <a href='B:70 19:10'>19,10</a>+.


marker: [3]
text:
<em>hogeita bederatzi: </em>Aipaturiko hiriak gehiago dira, Simeonen leinuaren zenbait hiri ere zerrenda honetan baitaude sartuak.


marker: [4]
text:
Grekozko antzinako itzulpenean honela jarraitzen du tx.ak: <em>Tekoa, Efrata (hau da, Belen), Peor, Etam, Kulon, Tatam, Sores, Karem, Galim, Beter eta Manah: hamaika hiri eta beraien herrixkak.</em>


marker: ⓐ
text:
Joseren ondorengoei Has <a href='B:10 49:22-26'>49,22-26</a>; Dt <a href='B:50 33:13-17'>33,13-17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Betel, Luz: </em>Has <a href='B:10 28:19'>28,19</a>; Jos <a href='B:60 18:13'>18,13</a> eta Ep 1,22-26an hiri bat bera dela esan arren, hemen bi toki direla esaten da; eta arrazoiz esan ere, Betel kanaandarren kultu-lekua baitzen, eta toki honek eman zion izena inguruan zegoen Luz hiriari.


marker: ⓑ
text:
bota ez zituzten kanaandarrak 15,63; 17,12; Ep <a href='B:70 1:29'>1,29</a>. esklabo-lanetara beharturik Dt <a href='B:50 20:11'>20,11</a>+.


marker: ⓔ
text:
herri ugaria Has <a href='B:10 48:19-20'>48,19-20</a>; Zen <a href='B:40 26:34'>26,34</a>.<a href='B:40 26:37'>37</a>. Efraimgo mendialdea 19,50; <a href='B:40 20:7'>20,7</a>; <a href='B:40 21:21'>21,21</a>; 24,30; Ep <a href='B:70 3:27'>3,27</a>+. refatarrak Dt <a href='B:50 2:11'>2,11</a>+.


marker: [3]
text:
<em>guda-gurdiak: </em>Guda-gurdiei esker, kanaandarrak indartsuago ziren toki ordeka edo zelaian. Horregatik, toki menditsuak eskuratu zituzten lehenbizi israeldarrek.


marker: ⓕ
text:
burdinazko guda-gurdiak Ep <a href='B:70 1:19'>1,19</a>. Izreel <a href='B:70 19:18'>19,18</a>; Ep <a href='B:70 6:33'>6,33</a>; 2 Erg <a href='B:120 10:1-11'>10,1-11</a>; Os <a href='B:350 1:5'>1,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Xilo: </em>Jerusalemdik iparraldera 30 km-ra zegoen toki hau; aurrerantzean biltzar-toki eta kultu-leku garrantzitsua izango zen israeldarrentzat.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoak… lurraldea: </em>Jainkoak bere agintzaria bete duela oroitarazten du Josuek (ik. <a href='B:60 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
Lebitarrek ez lurralde-zatirik 13,14+. Jordanez ekialdeko leinuak 12,6; 13,7-13; Zen <a href='B:40 32:1'>32</a>.


marker: [4]
text:
<em>Gibea eta Kiriat-Jearim: </em>Grekozko eta sirierazko itzulpenen arabera osatua; hebreerazkoak <em>Gibeat-Kiriat </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>Zabulonen leinua: </em>Galilea hegoaldean zuen bere lurraldea, Neftali eta Axerren leinuen lurraldeen artean.


marker: [3]
text:
<em>Isakarren leinua: </em>Genesaret aintziraz hegoaldera, Jordan ibaiaz mendebaldera, zuen bere lurraldea.


marker: [4]
text:
<em>Tabor: </em>Hiri honek eman zion izena Zabulon, Isakar eta Neftaliren leinuen lurraldeen mugan dagoen mendiari.


marker: [8]
text:
<em>Danen leinua: </em>Benjaminen leinuaz mendebaldera, itsaso aldera, zeuden aipatutako hiriak; baina, berez, Danen leinua ez zen inoiz lurralde horretan kokatu izan (ik. 47. tx. eta Ep <a href='B:70 18:1'>18</a>. kap.).


marker: [10]
text:
<em>Lexem: </em>Ep 18,7an <em>Laix </em>deitua den hiri hau Jordan ibaiaren sorburu inguruan zegoen. Hiri honi <em>Dan </em>izena eman zioten, eta aurrerantzean <em>Dandik Beer-Xebaraino </em>esakunea erabiliko da Israel osoa aipatzeko.


marker: [1]
text:
<em>babes-hiri: </em>Ik. Zen <a href='B:40 35:9-34'>35,9-34</a>. Sei izan ziren babes-hiriak (ik. Zen <a href='B:40 35:6'>35,6</a>.<a href='B:40 35:13-15'>13-15</a>; Dt <a href='B:50 4:41-43'>4,41-43</a>; <a href='B:50 19:1-2'>19,1-2</a>).


marker: ⓗ
text:
nahi gabe hil Zen <a href='B:40 35:22-25'>35,22-25</a>; Dt <a href='B:50 4:42'>4,42</a>; <a href='B:50 19:4'>19,4</a>. hildakoa mendekatzeko eskubidea Ep <a href='B:70 8:20'>8,20</a>+.


marker: [3]
text:
<em>sarreran gelditurik: Hiriko sarrera </em>inguruan bildu ohi zen jendea hiriko arazoez mintzatzeko.


marker: [4]
text:
<em>apaiz nagusia hil arte: </em>Apaiz nagusia hil ondoren, berria bere apaiz-lanetan hasten zenean, herriak nahi gabe eginiko bekatuen barkamenerako opari berezia eskaini ohi zuten (ik. Lb <a href='B:30 9:15'>9,15</a>; Zen <a href='B:40 35:25'>35,25</a>). Opari horrek amnistia zekarkion hilketaren bat nahi gabe egina zuenari.


marker: ⓐ
text:
Merariren ondorengoen senitarteak Zen <a href='B:40 3:20'>3,20</a>.<a href='B:40 3:33-37'>33-37</a>.


marker: ⓑ
text:
Kehaten senitartekoei emaniko hiriak 1 Kro <a href='B:130 6:39-46'>6,39-46</a>.<a href='B:130 6:51-55'>51-55</a>.


marker: ⓒ
text:
Gerxonen ondorengoen senitarteei emaniko hiriak 1 Kro <a href='B:130 6:47'>6,47</a>.<a href='B:130 6:56-61'>56-61</a>.


marker: [2]
text:
<em>Rimon: </em><a href='B:60 19:13'>19,13</a> eta 1 Kro 6,62aren arabera; hebreerazkoak <em>Dimna </em>dio.


marker: ⓓ
text:
Merariren ondorengoen senitarteei emaniko hiriak 1 Kro <a href='B:130 6:48-50'>6,48-50</a>.<a href='B:130 6:62-65'>62-65</a>.


marker: [3]
text:
36-37 tx.etako testua ez da ageri hebreerazko eskuizkribu zaharrenetan; bai, ordea, beste zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenetan.


marker: [4]
text:
<em>Jaunak… agindutako lurralde osoa: </em>Israeldarrak lurraldeaz jabetu ondoren, Jaunak bere agintzaria bete duela oroitarazten du idazleak (ik. <a href='B:60 1:2'>1,2</a>; <a href='B:60 11:23'>11,23</a>; <a href='B:60 18:3'>18,3</a> oh.).


marker: ⓕ
text:
lasaitasuna 1,13+; Ir <a href='B:20 33:14'>33,14</a>. Ik. 11,23+. Etsaiek ezin egin aurre <a href='B:20 1:5'>1,5</a>; <a href='B:20 23:9'>23,9</a>; Dt <a href='B:50 11:25'>11,25</a>. Jaunak eskura… guztiak <a href='B:50 2:24'>2,24</a>; <a href='B:50 10:8'>10,8</a>; Dt <a href='B:50 7:24'>7,24</a>.


marker: ⓘ
text:
saiatu aginduak betetzen Dt <a href='B:50 5:1'>5,1</a>+. Jauna maitatu Dt <a href='B:50 6:5'>6,5</a>+. bizi berari atxikiak Dt <a href='B:50 10:20'>10,20</a>+. bihotz-bihotzez Dt <a href='B:50 4:29'>4,29</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Jordan ingurura: </em>Edo <em>Jordango Gelilotera, inguru </em>itzulitako hitza izen propiotzat hartuz gero (ik. <a href='B:60 18:17'>18,17</a>).


marker: [2]
text:
<em>aldarea: </em>Xilon (ik. 9 tx.) zegoen elkarte osoaren aldarearen kontrakotzat hartu zuten, jarraian ikus daitekeenez.


marker: ⓚ
text:
Pinhas 24,33; Ir <a href='B:20 6:25'>6,25</a>; Zen <a href='B:40 25:7-13'>25,7-13</a>; Ep <a href='B:70 20:28'>20,28</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren kontrako desleialkeria Ik. Lb <a href='B:30 17:8-9'>17,8-9</a>; Dt <a href='B:50 12:4-16'>12,4-16</a>.


marker: [3]
text:
<em>lurraldea kutsatua: </em>Baal Peorko bekatuaren ondorioz (ik. 17. tx.) Jordan ibaiaz ekialdeko lurraldea kutsatutzat jotzen dute.


marker: ⓐ
text:
han du Jaunak bizilekua Ir <a href='B:20 25:8'>25,8</a>.<a href='B:20 25:22'>22</a>; Lb <a href='B:30 15:31'>15,31</a>+.


marker: ⓘ
text:
Zeuek ikusi duzue Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>; <a href='B:50 7:18-19'>7,18-19</a>; <a href='B:50 10:21'>10,21</a>; <a href='B:50 11:7'>11,7</a>+. zuei tokia egiteko Dt <a href='B:50 7:20-24'>7,20-24</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunak egotzi Dt <a href='B:50 4:38'>4,38</a>+; <a href='B:50 6:19'>6,19</a>; <a href='B:50 9:4'>9,4</a>. Jaunak hitzeman bezala Ir <a href='B:20 23:27-31'>23,27-31</a>; Zen <a href='B:40 33:53'>33,53</a>; Dt <a href='B:50 11:23'>11,23</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez nahasi arrotzekin Dt <a href='B:50 7:2'>7,2</a>+. ez aipatu horien jainkoen izenak Ir <a href='B:20 23:13'>23,13</a>. ez egin zinik berorien izenean Jr <a href='B:300 5:7'>5,7</a>. ez ahuspeztu beraien aurrean Ir <a href='B:20 23:24'>23,24</a>+; Dt <a href='B:50 6:14'>6,14</a>+.


marker: ⓒ
text:
tranpa Ir <a href='B:20 23:33'>23,33</a>+. eztenkada eta arantza Zen <a href='B:40 33:55'>33,55</a>. desagerrarazi <a href='B:40 23:16'>23,16</a>; Dt <a href='B:50 4:26'>4,26</a>+.


marker: ⓘ
text:
Terah Has <a href='B:10 11:26-27'>11,26-27</a>. beste jainko batzuk gurtu Has <a href='B:10 31:19'>31,19</a>; <a href='B:10 35:2-4'>35,2-4</a>.


marker: ⓙ
text:
Abraham hartu Has <a href='B:10 12:1'>12,1</a>; Eg <a href='B:510 7:2-3'>7,2-3</a>. ondorengotza ugaria Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>+.


marker: ⓚ
text:
Jakob eta Esau Has <a href='B:10 25:19-28'>25,19-28</a>. Esauri Seir mendialdea Has <a href='B:10 36:6-8'>36,6-8</a>; Dt <a href='B:50 2:4-5'>2,4-5</a>. Jakob eta beronen semeak Egiptora Has <a href='B:10 46:1-47:12'>46,1—47,12</a>; Ir <a href='B:20 1:1-7'>1,1-7</a>.


marker: ⓛ
text:
Moises eta Aaron Ir <a href='B:20 3:1-4:17'>3,1—4,17</a>; Sal <a href='B:230 105:26'>105,26</a>. Egipto zigortu Ir <a href='B:20 7:14-12:36'>7,14—12,36</a>.


marker: ⓜ
text:
Egiptotik irten Ir <a href='B:20 12:41'>12,41</a>. itsasoraino heldu <a href='B:20 2:10'>2,10</a>; <a href='B:20 4:23'>4,23</a>; Ir <a href='B:20 14:9'>14,9</a>.


marker: ⓝ
text:
oihu egin zidaten Ir <a href='B:20 14:10-31'>14,10-31</a>. ikusi zenuten <a href='B:20 23:3'>23,3</a>+. basamortuan luzaro <a href='B:20 5:6'>5,6</a>+.


marker: ⓓ
text:
ez zeuen ezpatari esker Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+; Sal <a href='B:230 44:7'>44,7</a>. Ik. <a href='B:230 23:9-10'>23,9-10</a>.


marker: ⓕ
text:
Izan begirune Jaunari 22,5; Dt <a href='B:50 4:10'>4,10</a>+; <a href='B:50 10:12'>10,12</a>. zuen arbasoek zerbitzatu zituzten jainkoak <a href='B:50 24:3'>24,3</a>+; Ez <a href='B:330 20:7-8'>20,7-8</a>; <a href='B:330 23:3'>23,3</a>.


marker: ⓗ
text:
Egiptotik, esklabotzatik Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>+. mirari handiak Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>+. bidean zehar Dt <a href='B:50 8:2'>8,2</a>+.15-16.


marker: ⓘ
text:
bera dugu Jainkoa Ir <a href='B:20 20:2'>20,2</a>+; Dt <a href='B:50 6:4'>6,4</a>+; 1 Erg <a href='B:110 18:39'>18,39</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainko santua Lb <a href='B:30 19:2'>19,2</a>; Is <a href='B:290 1:4'>1,4</a>+. beste jainkorik zerbitzatzea onartzen ez (Jainko jeloskorra) Ir <a href='B:20 20:3'>20,3</a>+.5+; Na <a href='B:410 1:2'>1,2</a>. errebeldia ez jasango 23,16; Ir <a href='B:20 23:21'>23,21</a>; Na <a href='B:410 1:2-3'>1,2-3</a>.


marker: ⓛ
text:
hitzarmena Dt <a href='B:50 29:11-12'>29,11-12</a>; Ne <a href='B:160 10:1'>10,1</a>. legeak eta arauak ezarri Ir <a href='B:20 15:25'>15,25</a>+.


marker: ⓜ
text:
legearen liburua Ne <a href='B:160 8:18'>8,18</a>; <a href='B:160 9:3'>9,3</a>; 2 Kro <a href='B:140 17:9'>17,9</a>. Sikemgo artea Has <a href='B:10 12:6'>12,6</a>; <a href='B:10 35:4'>35,4</a>; Ep <a href='B:70 9:6'>9,6</a>.<a href='B:70 9:37'>37</a>.


marker: ⓝ
text:
testigantzarako harri hau 22,28.34; Has <a href='B:10 31:48'>31,48</a>.<a href='B:10 31:52'>52</a>; Dt <a href='B:50 31:26'>31,26</a>. uka ez dezazuen Is <a href='B:290 59:13'>59,13</a>; Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>.


marker: ⓒ
text:
Joseren hezurrak Has <a href='B:10 50:25'>50,25</a>+. Jakobek erositako lursaila Has <a href='B:10 33:19'>33,19</a>+.


marker: [1]
text:
<em>kontsulta egin zioten Jaunari: </em>Jaunari kontsulta edo galdera egiteko santutegiren batera joan (ik. <a href='B:70 18:5'>18,5</a>; <a href='B:70 20:18'>20,18</a>.<a href='B:70 20:23'>23</a>) eta efod izeneko apaiz-jantziaren sakela batean zeuden gauza sakratuak bota ohi zituzten, zotz eginez (ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> oh.), baietza ala ezetza ikusteko.


marker: ⓓ
text:
Josueren heriotza Jos <a href='B:60 24:29'>24,29</a>+. kontsulta egin Jaunari <a href='B:60 18:5'>18,5</a>; 20,18; 1 Sm <a href='B:90 14:37'>14,37</a>; <a href='B:90 23:2'>23,2</a>; <a href='B:90 30:8'>30,8</a>; 2 Sm <a href='B:100 2:1'>2,1</a>, etab.; 2 Erg <a href='B:120 8:8'>8,8</a>; <a href='B:120 22:13'>22,13</a>; Is <a href='B:290 30:2'>30,2</a>; Ez <a href='B:330 20:1'>20,1</a>.<a href='B:330 20:3'>3</a>.<a href='B:330 20:31'>31</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoak guretzat… lurraldera: </em>Ik. Jos <a href='B:60 15:1-12'>15,1-12</a>.<a href='B:60 15:20-63'>20-63</a>.


marker: [3]
text:
<em>Bezek: </em>Ez dakigu non zegoen hiri hau; segur aski, Jerusalemdik hegoaldera hurbil izango zen.


marker: ⓕ
text:
Jerusalem eskuratzeaz beste kontaera bat 2 Sm <a href='B:100 5:6-12'>5,6-12</a>. Ik. Jos <a href='B:60 15:63'>15,63</a>.


marker: [5]
text:
Ekialdetik mendebaldera Kanaan lurraldeak honako egitura geografiko hau du: 1. Itsaso Hila eta Jordan ibai inguruko lautada, hebreeraz «Araba» deitua; 2. erdialdean lurralde menditsua, <em>Negev </em>edo <em>hegoaldeko basamorturaino; </em>3. mendixkak eta Mediterraneo kostaldeko lautada, hebreeraz «Xefela» deitua.


marker: ⓖ
text:
mendialdea, hegoaldeko basamortua eta lautada Jos <a href='B:60 10:40'>10,40</a>; Jr <a href='B:300 32:44'>32,44</a>; <a href='B:300 33:13'>33,13</a>.


marker: ⓗ
text:
Hebron Jos <a href='B:60 10:36-37'>10,36-37</a>; <a href='B:60 14:6-15'>14,6-15</a>; <a href='B:60 15:13-14'>15,13-14</a>.


marker: [6]
text:
<em>Neska… bere aitari… Otnielek: </em>Jos 15,18ari eta antzinako zenbait itzulpeni begira itzuli dugu honela; hebreerazko testuak hau dio: <em>Neskak, heldu zenean, beraren aitari… bultzatu zuen Otniel.</em>


marker: [7]
text:
<em>Palmondoen Hiria: </em>Jeriko da. <em>jendearekin: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>amalektarrekin.</em>


marker: ⓚ
text:
Kendarraren ondorengoak Zen <a href='B:40 24:21-22'>24,21-22</a>. Moisesen aitaginarreba <a href='B:40 4:11'>4,11</a>; Ir <a href='B:20 2:16-22'>2,16-22</a>; Zen <a href='B:40 10:29-32'>10,29-32</a>.


marker: [8]
text:
Idazleak hitz-jokoa egiten du: <em>Horma </em>izenak hebreeraz <em>suntsitu </em>aditzaren kontsonante berberak ditu.


marker: [9]
text:
<em>jabetu ziren: </em>Eskuizkriburen batzuek eta grekozko antzinako itzulpenak <em>ez ziren jabetu </em>diote; izan ere, hiru hiri horiek Daviden garaian eskuratuko zituzten judatarrek.


marker: ⓛ
text:
Gaza, Axkelon, Ekron Jos <a href='B:60 13:3'>13,3</a>; 1 Sm <a href='B:90 6:17'>6,17</a>; Jr <a href='B:300 25:20'>25,20</a>; Am <a href='B:370 1:6-8'>1,6-8</a>.


marker: [11]
text:
<em>ez zituzten… jebustarrak bota: </em>Hala esaten da Jos 15,63an ere, Ep 1,8an ez bezala. Daviden garaian jabetuko ziren judatarrak Jerusalemez (ik. 2 Sm <a href='B:100 5:6'>5,6</a> eta 1 Kro <a href='B:130 11:4'>11,4</a>).


marker: [12]
text:
<em>Joseren leinukoak: </em>Efraim eta Manasesen leinuak, alegia (ik. Jos <a href='B:60 16:4'>16,4</a>).


marker: ⓐ
text:
Joseren ondorengoak 2 Sm <a href='B:100 19:21'>19,21</a>; 1 Erg <a href='B:110 11:28'>11,28</a>. Betel (antzina Luz deitua) Has <a href='B:10 28:17-19'>28,17-19</a>; <a href='B:10 35:6'>35,6</a>; <a href='B:10 48:3'>48,3</a>; Jos <a href='B:60 18:13'>18,13</a>.


marker: ⓑ
text:
hiriko guztiak hil Jos <a href='B:60 6:21'>6,21</a>. senitarte bat izan ezik Jos <a href='B:60 6:22-25'>6,22-25</a>.


marker: [14]
text:
<em>Amortarren lurraldea </em>ordez <em>edomdarren lurraldea </em>ere itzul daiteke. <em>Sela </em>hitzak «harkaitza» esan nahi du.


marker: [1]
text:
<em>Gilgal: </em>Hau izan zen hitzemaniko lurraldean israeldarrek hartu zuten lehenbiziko tokia (ik. Jos <a href='B:60 4:19'>4,19</a>). <em>gurasoei… sartu: </em>Abrahami, Isaaki eta Jakobi lurralde bat emateko agintzaria (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>; Ir <a href='B:20 2:24'>2,24</a>; Dt <a href='B:50 1:7'>1,7</a>; Jos <a href='B:60 1:2'>1,2</a>) Jainkoak bete zuela baietsi nahi du <em>Epaileak </em>liburuak.


marker: ⓓ
text:
Jaunaren aingerua 6,11; Has <a href='B:10 16:7'>16,7</a>. Egiptotik irtenarazi zaituztet Lb <a href='B:30 11:45'>11,45</a>; 1 Sm <a href='B:90 8:8'>8,8</a>; Am <a href='B:370 2:10'>2,10</a>; Sal <a href='B:230 81:11'>81,11</a>. Ik. Zen <a href='B:40 32:11'>32,11</a>; Ep <a href='B:70 19:30'>19,30</a>; Jr <a href='B:300 2:6'>2,6</a>; Os <a href='B:350 12:14'>12,14</a>. hitzemaniko lurraldera Dt <a href='B:50 26:3'>26,3</a>; <a href='B:50 34:4'>34,4</a>; Jos <a href='B:60 1:6'>1,6</a>. itun hautsezina Lb <a href='B:30 26:44'>26,44</a>; Jr <a href='B:300 14:21'>14,21</a>; <a href='B:300 33:20-21'>33,20-21</a>; Sal <a href='B:230 89:35'>89,35</a>.


marker: ⓔ
text:
ez duzue itunik egingo… jendearekin Ir <a href='B:20 23:32'>23,32</a>; <a href='B:20 34:12'>34,12</a>; Dt <a href='B:50 7:2'>7,2</a>. haien aldareak desegin Ir <a href='B:20 34:13'>34,13</a>; Dt <a href='B:50 7:5'>7,5</a>; <a href='B:50 12:3'>12,3</a>. ez duzue aditu nire esana <a href='B:50 6:10'>6,10</a>.


marker: ⓕ
text:
ondoan izanen dituzue Jos <a href='B:60 23:13'>23,13</a>. tranpa gertatuko <a href='B:60 8:27'>8,27</a>; Ir <a href='B:20 23:33'>23,33</a>; <a href='B:20 34:12'>34,12</a>; Dt <a href='B:50 7:16'>7,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Bokim… «Negartiak»: </em>Toki haren izenak eta <em>negar egin </em>aditzak kontsonante berberak dituzte hebreeraz; horregatik, hitz-jokoa egiten du idazleak.


marker: [4]
text:
<em>Baal sasijainkoa: </em>Ekaitzaren jainko kanaandarraren izena. Hitz horrek jatorriz <em>Jauna </em>esan nahi du. Kanaango hiri bakoitzak bere Baal jainkoa ohoratzen zuen; horregatik aipatzen dira <em>idoloak. </em>Israeldarrek ere maiz ohoratzen zuten Baal sasijainkoa, eguzkiaren eta ernalkuntzaren jauna, K.a. VIII. mendean Oseas profetak salatzen duen bezala.


marker: ⓜ
text:
Jauna baztertu Jr <a href='B:300 2:13'>2,13</a>+. sasijainkoen ondoren joan Jr <a href='B:300 7:19'>7,19</a>+. Ik. Ir <a href='B:20 20:3'>20,3</a>+.


marker: [5]
text:
<em>Astarte: </em>Amodioaren eta ernalkuntzaren jainkosa; oso hedatua zegoen harekiko kultua Ekialde Hurbilean.


marker: ⓐ
text:
Jauna haserretu Zen <a href='B:40 25:3'>25,3</a>; Dt <a href='B:50 7:4'>7,4</a>; Jos <a href='B:60 22:20'>22,20</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:1'>24,1</a>; Is <a href='B:290 5:25'>5,25</a>; Jr <a href='B:300 4:8'>4,8</a>. Ik. Ef <a href='B:560 5:6'>5,6</a>. lapurren esku utzi <a href='B:560 3:8'>3,8</a>; <a href='B:560 4:2'>4,2</a>; 10,7; Dt <a href='B:50 32:30'>32,30</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:9'>12,9</a>; Is <a href='B:290 50:1'>50,1</a>; <a href='B:290 52:3'>52,3</a>; Sal <a href='B:230 44:13'>44,13</a>.


marker: [6]
text:
<em>buruzagiak: </em>Hebreerazko <em>xofetim </em>hitzak berez <em>epaileak </em>esan nahi du, baina Jainkoaren eraginez ziharduten gizon haiek epaile baino gehiago <em>buruzagi </em>ziren.


marker: ⓒ
text:
sasijainkoak gurtu Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a>+. gurasoen bidetik okertu Jr <a href='B:300 6:16'>6,16</a>.


marker: ⓓ
text:
Jauna haserretu 2,14+. ituna hautsi Dt <a href='B:50 17:2'>17,2</a>; Jos <a href='B:60 7:11'>7,11</a>; <a href='B:60 23:16'>23,16</a>; 2 Erg <a href='B:120 18:12'>18,12</a>; Os <a href='B:350 6:7'>6,7</a>.


marker: ⓕ
text:
israeldarrak probatuak Ir <a href='B:20 15:25'>15,25</a>; <a href='B:20 16:4'>16,4</a>; <a href='B:20 20:20'>20,20</a>; Dt <a href='B:50 8:2'>8,2</a>; Is <a href='B:290 48:10'>48,10</a>; Jr <a href='B:300 9:6'>9,6</a>; Sal <a href='B:230 81:8'>81,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>sidondarrak: </em>Sidon hiria feniziarren kostaldeko portu garrantzitsua zen (gaur egun, Libanon).


marker: [2]
text:
<em>Axera: </em>Ernalkuntzaren jainkosa kanaandarra, zutoin edo makila sakratu batez irudikatua (ik. Dt <a href='B:50 16:21'>16,21</a>); Bibliako testuetan Baalekin batera aipatzen da. Ugarit hiriko dokumentuetan «Atirat» du izena, eta El jainkoaren emaztea da.


marker: ⓙ
text:
Jaunaz ahaztu Dt <a href='B:50 32:18'>32,18</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:9'>12,9</a>; Is <a href='B:290 17:10'>17,10</a>; Jr <a href='B:300 2:32'>2,32</a>; <a href='B:300 3:21'>3,21</a>; Ez <a href='B:330 22:12'>22,12</a>; Os <a href='B:350 8:14'>8,14</a>; Sal <a href='B:230 106:21'>106,21</a>. Baal eta Axeraren idoloak gurtu 2,13.


marker: ⓜ
text:
Jaunak bere espiritua eman 6,34; 11,29; 13,25; 14,6.19; 15,14; 1 Sm <a href='B:90 10:6'>10,6</a>.<a href='B:90 10:10'>10</a>; <a href='B:90 16:13'>16,13</a>; Is <a href='B:290 11:2'>11,2</a>; <a href='B:290 42:1'>42,1</a>.


marker: [3]
text:
<em>Moab: </em>Jordan ibaiaz ekialdera zegoen lurraldea. K.a. XIII. mendean eratu zuten Moabeko erreinua, iparraldean Arnon ibaia muga zuela. Moabdarrak, lurralde zabalagoa nahi zutelarik, Ehud epailearen garaian Jerikoraino heldu ziren.


marker: [4]
text:
<em>amalektarrak: </em>Epaileen garaian amalektarrak ziren israeldarren etsairik handienak. Israeldarrak baino hegoalderago bizi ziren, baina noizean behin erasoaldiak egiten zizkieten israeldarrei. Horrela uler daiteke 5,14an eta 12,15ean esaten dena.


marker: [7]
text:
<em>leihotik: </em>Hebreerazko hitz hau, <em>parxedon, </em>behin bakarrik agertzen da Biblian, baina Akadiako mintzairak ere erabiltzen du; 23. tx.eko <em>atzealdetik </em>(edo <em>ataritik</em>) hitza 22. tx.eko hitz bakan hori argitzeko idatzia egon daiteke.


marker: [1]
text:
<em>Haroxet-Goim: </em>Ez dakigu non zegoen hiri hau; badaiteke Haifatik hego-ekialdera dagoen El-Harithiyeh hiriak antzinako izena gorde izana.


marker: ⓕ
text:
Norbaiten esku utzi 2,14+. Hatzorko errege Jabin 4,23-24; Jos <a href='B:60 11:1-11'>11,1-11</a>. Sisera 5,28-30; 1 Sm <a href='B:90 12:9'>12,9</a>; Sal <a href='B:230 83:10'>83,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Debora: </em>Izen honek <em>Erlea </em>esan nahi du. Debora epaile ez ezik, profetesa ere bada, Moisesen arreba Miriam bezala (Ir <a href='B:20 15:20'>15,20</a>).


marker: [3]
text:
<em>Deboraren Palmondopean jarri: </em>Epaile-eginkizunak betetzera, noski. <em>Palmondo </em>hori Rebekaren inude Debora ehortzi zuten tokiko zuhaitz bera dateke (ik. Has <a href='B:10 35:8'>35,8</a>).


marker: [4]
text:
<em>Kixon erreka </em>Karmel mendian behera dator eta Jafa hiriaren inguruan itsasoratzen da Mediterraneon.


marker: [5]
text:
<em>Moisesen aitaginarreba Hobab: </em>Zen 10,29an Hobab hau <em>Moisesen aitaginarrebaren semea </em>dela esaten da; <em>koinatu </em>ere uler daiteke. <em>Tzaanaim: </em>Neftaliren lurraldeko herria.


marker: [2]
text:
<em>Prest… gudurako: </em>Hebreerazko esaeraren esanahia ulergaitza da; h.h., <em>Israelen ile-adatsak askatzean.</em>


marker: [3]
text:
<em>Seir: </em>Itsaso Hilaz hegoaldera zegoen lurraldea; esaera horrek Jainkoa basamortutik israeldar leinuen gidari zetorrela adierazi nahi du. <em>dardaratu: </em>H.h., <em>Ortzia jarioka hasi.</em>


marker: ⓝ
text:
Izadia ikaratua Jauna hurbiltzean 1 Erg <a href='B:110 19:11-12'>19,11-12</a>; Hab <a href='B:420 3:3-6'>3,3-6</a>; Sal <a href='B:230 29:1'>29</a>; <a href='B:230 68:9'>68,9</a>; Heb <a href='B:650 12:26'>12,26</a>. Ik. Ir <a href='B:20 19:16-18'>19,16-18</a>; Sal <a href='B:230 77:18-19'>77,18-19</a>; <a href='B:230 97:3-5'>97,3-5</a>.


marker: [4]
text:
<em>ezin… ibili: </em>H.h., <em>ez zebilen karabanarik. </em><em>bidaiariek zeharbidez… zuten: </em>Izan ere, kanaandarrek eragotzi egiten zituzten israeldar leinuen arteko harremanak. Bideak kontrolatzeko egokiak ziren hiri gotorretan bizi ziren kanaandarrak: Taanak eta Megido hirietan, Izreelgo lautadan, iparraldean (19. tx.); Haroxet-Goim hirian, lautadaren mendebaldean (<a href='B:70 4:2'>4,2</a>); Hatzor hirian Galileako iparraldean.


marker: [5]
text:
<em>Ez zegoen buruzagirik: </em>Beste itzulpen bat: <em>ez zegoen nekazaririk. </em><em>neu, Debora: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>zu, Debora, altxatu zinen arte.</em>


marker: [6]
text:
<em>Ez zuten… lantzarik: </em>Hebreerazko testua iluna da; honela ere itzul daiteke: <em>ez zegoen garagar-ogirik, </em>edota <em>bost hiritarako ez zegoen babeskirik, ez lantzarik.</em>


marker: [7]
text:
<em>Asto: </em>Aldi haietan pertsonaia handiak ibili ohi ziren asto gainean (ik. <a href='B:70 10:4'>10,4</a>; Zen <a href='B:40 22:21'>22,21</a>).


marker: [9]
text:
<em>menderatu: </em>H.h., <em>erauzi, errotik atera. </em>Beste itzulpen bat: <em>Efraimdarren buruzagiak lautadara etorri dira. </em>Hebreerazko testua oso nahasia da. 14-18 tx.etan ez dira Juda eta Simeonen leinuak aipatzen; izan ere, hegoaldean bizi ziren eta harremanetarako zailtasunak zituzten, tartean bizi ziren beste leinu batzuengatik.


marker: ⓒ
text:
Efraim Jos <a href='B:60 16:1-10'>16,1-10</a>. Amalek Ik. <a href='B:60 12:15'>12,15</a>. Benjamin Jos <a href='B:60 18:11-28'>18,11-28</a>. Makir Zen <a href='B:40 32:39'>32,39</a>; Jos <a href='B:60 17:1'>17,1</a>. Zabulon 1,30.


marker: [10]
text:
<em>Rubendarren… erabakiak!: </em>Beste itzulpen bat: <em>Rubendarren familietan zalantza handiak zituzten.</em>


marker: ⓓ
text:
Isakar Jos <a href='B:60 19:17-23'>19,17-23</a>. Debora <a href='B:60 4:4-5'>4,4-5</a>. Barak <a href='B:60 4:6'>4,6</a>. Ruben Jos <a href='B:60 13:15-23'>13,15-23</a>.


marker: [11]
text:
<em>Galaaden jendea: </em>Hemen <em>Galaad </em>leinu edo senitarte baten izena da (Dan eta Manasesen leinuena, alegia); gehienetan, ordea, lurralde baten izena da.


marker: ⓔ
text:
Galaad Zen <a href='B:40 32:1'>32,1</a>. Dan Jos <a href='B:60 19:40-51'>19,40-51</a>. Axer Jos <a href='B:60 19:24-31'>19,24-31</a>.


marker: ⓖ
text:
Taanak, Megidoko iturriaren ondoan 1,27; Jos <a href='B:60 12:21'>12,21</a>; <a href='B:60 17:11'>17,11</a>.


marker: [12]
text:
<em>Meroz hiria: </em>Neftaliko Kedex hiritik hegoaldera; guduan parte hartu ez zuelako zen madarikatua.


marker: [13]
text:
<em>emakume nomaden… bedeinkatuena!: </em>H.h., <em>oihal-etxoletako emakumeen artean bedeinkatuena!</em>


marker: ⓘ
text:
Gal bitez horrela zure etsaiak Zen <a href='B:40 10:35'>10,35</a>; 1 Sm <a href='B:90 2:10'>2,10</a>; Sal <a href='B:230 37:20'>37,20</a>; <a href='B:230 68:2'>68,2</a>; <a href='B:230 72:9'>72,9</a>. eguzkia egunsentian bezala 2 Sm <a href='B:100 23:4'>23,4</a>; Dn <a href='B:340 12:3'>12,3</a>; Mt <a href='B:470 13:43'>13,43</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunari atsegin ez zaiona Dt <a href='B:50 4:25'>4,25</a>+. madiandarrak Has <a href='B:10 25:2-6'>25,2-6</a>; Ir <a href='B:20 2:15-22'>2,15-22</a>; <a href='B:20 3:1'>3,1</a>; <a href='B:20 18:1-12'>18,1-12</a>; Zen <a href='B:40 10:29-32'>10,29-32</a>; <a href='B:40 22:4'>22,4</a>.<a href='B:40 22:7'>7</a>; <a href='B:40 25:6-18'>25,6-18</a>; <a href='B:40 31:1-18'>31,1-18</a>.


marker: ⓚ
text:
amalektarrak 3,13+; Ir <a href='B:20 17:8-16'>17,8-16</a>; Dt <a href='B:50 25:17-19'>25,17-19</a>; 1 Sm <a href='B:90 15:3'>15,3</a>.<a href='B:90 15:7-8'>7-8</a>; <a href='B:90 30:1-2'>30,1-2</a>; Sal <a href='B:230 83:8'>83,8</a>. basamortuko jendeak <a href='B:230 8:10'>8,10</a>; Ez <a href='B:330 25:4'>25,4</a>.<a href='B:330 25:10'>10</a>; Jb <a href='B:220 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓛ
text:
Larrapoteak bezain ugari 7,12; Jr <a href='B:300 46:23'>46,23</a>; Jl <a href='B:360 1:1-2:11'>1,1—2,11</a>; Am <a href='B:370 7:1-2'>7,1-2</a>; Na <a href='B:410 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓝ
text:
Jaunaren mesedeak, herriaren desleialkeria 2,1-2.12; 10,11-14; 1 Sm <a href='B:90 2:27-36'>2,27-36</a>; <a href='B:90 10:18-19'>10,18-19</a>; Is <a href='B:290 1:2-3'>1,2-3</a>; <a href='B:290 5:1-7'>5,1-7</a>; Os <a href='B:350 2:4-15'>2,4-15</a>; Am <a href='B:370 2:6-16'>2,6-16</a>; <a href='B:370 3:1-2'>3,1-2</a>, etab.. Ik. Jos <a href='B:60 24:17-18'>24,17-18</a>.


marker: ⓑ
text:
neu nauzue Jauna, zeuen Jainkoa Ir <a href='B:20 20:2'>20,2</a>; Lb <a href='B:30 18:2'>18,2</a>.<a href='B:30 18:30'>30</a>; <a href='B:30 19:2'>19,2</a>.<a href='B:30 19:4'>4</a>.<a href='B:30 19:10'>10</a>.12, etab.; <a href='B:30 20:7'>20,7</a>.<a href='B:30 20:24'>24</a>; Dt <a href='B:50 5:6'>5,6</a>. ez izan amortarren jainkoen beldurrik (ez gurtu) Jos <a href='B:60 24:15'>24,15</a>. Ez duzue aditu nire esana Dt <a href='B:50 1:43'>1,43</a>; Is <a href='B:290 66:4'>66,4</a>; Jr <a href='B:300 13:11'>13,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren aingerua: </em>Esaera honek Jainkoaren beraren egintza adierazten du (ik. Has <a href='B:10 16:7'>16,7</a>; <a href='B:10 18:2'>18,2</a>; Ir <a href='B:20 4:19'>4,19</a>). <em>Ofra: </em>Jordanez mendebaldera, Manasesen eskualdean, zegoen herrixka; <em>Ofra </em>izeneko beste herrixka bat Benjaminen eskualdean zegoen (ik. Jos <a href='B:60 18:23'>18,23</a>). <em>dolarean: </em>Garia larrainean jo ohi zen, haizea zebilen tokian, agerian; baina etsaien beldurrez, toki gordean jo behar izan zuen Gedeonek.


marker: ⓒ
text:
Jainkoak dei egin bidaltzeko 1 Sm <a href='B:90 3:1-14'>3,1-14</a>; Is <a href='B:290 6:1'>6</a>; Jr <a href='B:300 1:1'>1</a>; Am <a href='B:370 7:14-15'>7,14-15</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunaren aingerua 2,1; 13,3; Has <a href='B:10 22:11'>22,11</a>, etab.. Ik. Ep <a href='B:70 6:14'>6,14</a>.<a href='B:70 6:16'>16</a>.<a href='B:70 6:20-23'>20-23</a>. arteondo (sakratua) Has <a href='B:10 35:4'>35,4</a>; 1 Erg <a href='B:110 13:14'>13,14</a>. Abiezerren senitarteko Jos <a href='B:60 17:2'>17,2</a>. Gedeon Heb <a href='B:650 11:32'>11,32</a>.


marker: ⓖ
text:
ni gazteena (azkena) Ir <a href='B:20 3:11'>3,11</a>; 1 Sm <a href='B:90 9:21'>9,21</a>; 1 Erg <a href='B:110 3:7'>3,7</a>; Jr <a href='B:300 1:6'>1,6</a>. Jainkoak maiz azkena hautatu Has <a href='B:10 21:12'>21,12</a>; <a href='B:10 25:23'>25,23</a>; <a href='B:10 37:7'>37,7</a>; <a href='B:10 48:19'>48,19</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:17-24'>10,17-24</a>; <a href='B:90 16:1-13'>16,1-13</a>. Ik. Mt <a href='B:470 19:30'>19,30</a>+; 1 Ko <a href='B:530 1:26-31'>1,26-31</a>.


marker: ⓗ
text:
Zeurekin izango nauzu Has <a href='B:10 26:3'>26,3</a>.<a href='B:10 26:24'>24</a>; <a href='B:10 28:15'>28,15</a>; <a href='B:10 31:3'>31,3</a>; Ir <a href='B:20 3:12'>3,12</a>; Dt <a href='B:50 31:23'>31,23</a>; Jos <a href='B:60 1:9'>1,9</a>; <a href='B:60 3:7'>3,7</a>; Is <a href='B:290 41:10'>41,10</a>; Jr <a href='B:300 1:8'>1,8</a>.


marker: ⓘ
text:
ager iezadazu zantzu baten bidez 6,36-40; Has <a href='B:10 15:8'>15,8</a>; Ir <a href='B:20 4:1-9'>4,1-9</a>; <a href='B:20 33:16'>33,16</a>; 2 Erg <a href='B:120 20:8-11'>20,8-11</a>; Is <a href='B:290 7:10-14'>7,10-14</a>.


marker: ⓚ
text:
zerutiko sua Ir <a href='B:20 3:2-6'>3,2-6</a>; Lb <a href='B:30 9:24'>9,24</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:38'>18,38</a>; 1 Kro <a href='B:130 21:26'>21,26</a>; 2 Kro <a href='B:140 7:1'>7,1</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoa ikusteko beldurra 13,22; Ir <a href='B:20 3:2-6'>3,2-6</a>; <a href='B:20 33:20-23'>33,20-23</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:13'>19,13</a>; Is <a href='B:290 6:5'>6,5</a>.


marker: ⓜ
text:
Ez izan beldurrik Has <a href='B:10 26:24'>26,24</a>; Is <a href='B:290 41:10'>41,10</a>.<a href='B:290 41:13'>13</a>; Jr <a href='B:300 30:10'>30,10</a>.


marker: ⓝ
text:
aldarea eraiki Has <a href='B:10 12:7-8'>12,7-8</a>. aldareari izena eman Has <a href='B:10 33:20'>33,20</a>; <a href='B:10 35:7'>35,7</a>; Ir <a href='B:20 17:15-16'>17,15-16</a>; Jos <a href='B:60 22:34'>22,34</a>.


marker: [3]
text:
<em>aitaren idiskoa: </em>H.h., <em>Hartzazu idiskoa, aitarena, eta bigarren idiskoa, zazpi urtekoa. </em>Abereen lehenbiziko kumea Jainkoari eskaini beharrekoa zen, izan ere (ik. Ir <a href='B:20 13:11-13'>13,11-13</a>).


marker: [4]
text:
<em>zezena harturik: </em>H.h., <em>bigarren zezena harturik. </em><em>zutoin sakratua: </em>H.h., <em>axera </em>(ik. <a href='B:70 3:7'>3,7</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>Harod iturria </em>Izreel lautadaren hegoaldera, Gilboa mendiaren oinean dago. <em>More mendixka, </em>berriz, Tabor menditik hegoaldera.


marker: ⓔ
text:
Harrotu… Israel… pentsatuz Dt <a href='B:50 8:17-18'>8,17-18</a>; <a href='B:50 9:4-6'>9,4-6</a>; 1 Sm <a href='B:90 17:47'>17,47</a>; Is <a href='B:290 10:13-15'>10,13-15</a>; Am <a href='B:370 6:13'>6,13</a>; Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+; Sal <a href='B:230 44:4'>44,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>Beldur-ikaraz: </em>Hebreeraz hitz-jokoa dago <em>ikara (hared) </em>eta <em>Harod iturria </em>hitzen artean.


marker: [3]
text:
<em>Neuk esanen dizut… duten: </em>H.h., <em>Nik «Doala hau zurekin» esatean, zurekin joango da; eta nik «Hau ez dadila zurekin joan» esatean, ez da joango.</em>


marker: ⓖ
text:
gizon gehienak bidali 20,8; 1 Sm <a href='B:90 13:2'>13,2</a>; 2 Sm <a href='B:100 20:1'>20,1</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:66'>8,66</a>; <a href='B:110 12:16'>12,16</a>.


marker: ⓗ
text:
hondarra bezain ugari Has <a href='B:10 22:17'>22,17</a>; Jos <a href='B:60 11:4'>11,4</a>; 1 Erg <a href='B:110 4:20'>4,20</a>; Os <a href='B:350 2:1'>2,1</a>.


marker: [5]
text:
<em>garagar-ogia: </em>Israeldar nekazarien irudi da; <em>oihal-etxola, </em>berriz, madiandar nomaden irudi.


marker: [6]
text:
<em>madiandarrak: </em>H.h., <em>kanpaleku osokoak. </em>Ez dakigu <em>Tzereda </em>(h.h., <em>Tzerera</em>) izeneko tokia non zegoen; <em>Abel-Mehola </em>erreka Jordan ibaitik mendebaldera dago; <em>Tabat, </em>berriz, ekialdera.


marker: [1]
text:
<em>Ez al du balio… baino?: </em>H.h., <em>Efraimdarron mahats-hondarrak ez al dira Abiezerren mahats-biltzeak baino hobeak?</em>


marker: ⓛ
text:
hirurogeita hamazazpi Ik. 8,30; 9,2; Has <a href='B:10 4:24'>4,24</a>; <a href='B:10 46:27'>46,27</a>; 2 Erg <a href='B:120 10:1'>10,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>Zebah… atzeman nituen: </em>H.h., <em>Zebah eta Tzalmunaren esku-barrena zeure eskuetan al duzu?</em>


marker: ⓝ
text:
anaiak, gure amaren semeak Has <a href='B:10 43:29'>43,29</a>; Dt <a href='B:50 13:7'>13,7</a>; Kt <a href='B:260 8:1'>8,1</a>.


marker: [6]
text:
<em>hil itzak!: </em>Seniderik hurbilena Gedeon bera zenez, berak zuen Zebahek eta Tzalmunak isuritako odolaz mendekatu beharra; baina menderatuak laidotzeko gaztetxoari agindu zion hil zitzan.


marker: ⓐ
text:
odolaz mendekatu Has <a href='B:10 4:14-15'>4,14-15</a>.<a href='B:10 4:23-24'>23-24</a>; Zen <a href='B:40 35:19-29'>35,19-29</a>; Jos <a href='B:60 20:1-3'>20,1-3</a>; 2 Sm <a href='B:100 3:27'>3,27</a>.<a href='B:100 3:30'>30</a>; <a href='B:100 14:7'>14,7</a>; <a href='B:100 21:1-9'>21,1-9</a>.


marker: [10]
text:
<em>Baal-Berit </em>izenak (horrela 9,4an ere; ik. <em>Berit jainkoaren, </em>hebreeraz <em>El-Berit</em>) <em>itunaren jainkoa, zinaren jainkoa </em>esan nahi du. Segur aski, Sikemen gurtu ohi zuten jainkoa zen.


marker: [1]
text:
<em>Jerubaalen seme Abimelek: </em>9. kap. honetan <em>Jerubaal </em>(ik. <a href='B:70 6:32'>6,32</a> oh.) izena ematen dio hebreerazko testuak Gedeoni. <em>Abimelek: </em>Izen honek <em>ene aita errege </em>esan nahi du. Testuan ez da inon esaten Jainkoak hautatua denik, beste batzuei buruz esan ohi den arren (ik. <a href='B:70 2:16'>2,16</a>; <a href='B:70 3:9'>3,9</a>.<a href='B:70 3:10'>10</a>.<a href='B:70 3:15'>15</a>; <a href='B:70 6:14'>6,14</a>; <a href='B:70 11:29'>11,29</a>; <a href='B:70 13:25'>13,25</a>; <a href='B:70 14:4'>14,4</a>), ezta epaile edota buruzagi zenik ere, beste batzuei buruz bezala (<a href='B:70 2:16'>2,16</a>; <a href='B:70 3:10'>3,10</a>; <a href='B:70 4:4'>4,4</a>; <a href='B:70 10:2'>10,2</a>; <a href='B:70 12:8'>12,8</a>.<a href='B:70 12:11'>11</a>.<a href='B:70 12:14'>14</a>; <a href='B:70 16:31'>16,31</a>), ezta Israel salbatu zuenik ere, Xamgarri buruz bezala (<a href='B:70 3:31'>3,31</a>). Ez zen, beraz, <em>epaile; </em>baina, hala ere, izan zuen agintea Israelen (22. tx.).


marker: ⓙ
text:
erregearen senitartekoak hil 2 Erg <a href='B:120 10:1-17'>10,1-17</a>; <a href='B:120 11:1-3'>11,1-3</a>.


marker: [3]
text:
<em>Bet-Miloko jendea… arteondo ingurura: </em>Testu iluna da hebreerazkoa; segur aski, <em>Sikemgo dorre </em>deitzen zutenaz (ik. 46-49 tx.ak) ari da.


marker: ⓚ
text:
Jotamen parabola Ik. 2 Sm <a href='B:100 12:1-4'>12,1-4</a>; 2 Erg <a href='B:120 14:9'>14,9</a>; Ez <a href='B:330 17:1'>17</a>.


marker: ⓛ
text:
olioa erabili Lb <a href='B:30 2:1-16'>2,1-16</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:1'>10,1</a>; <a href='B:90 16:13'>16,13</a>; Sal <a href='B:230 104:15'>104,15</a>.


marker: ⓜ
text:
ardoak alaitu Sal <a href='B:230 104:15'>104,15</a>; Si <a href='B:280 31:27-28'>31,27-28</a>. Ik. Koh <a href='B:250 9:7'>9,7</a>.


marker: [5]
text:
<em>Beer: </em>Hiri hau, gaur arabieraz el-Bireh deitua, Gedeonen sorterri zen Ofratik ipar-ekialdera dago.


marker: ⓐ
text:
Jainkoak haserreak sorrarazi 1 Sm <a href='B:90 16:14'>16,14</a>; 1 Erg <a href='B:110 22:23'>22,23</a>; Is <a href='B:290 19:14'>19,14</a>; <a href='B:290 29:10'>29,10</a>.


marker: [6]
text:
Izan ere, merkatariek Sikemdik igarotzearren ordaindu behar zuten zerga ezin izango zuen Abimelekek hartu.


marker: ⓒ
text:
gatza Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>; Jr <a href='B:300 17:6'>17,6</a>; Sal <a href='B:230 107:34'>107,34</a>.


marker: [1]
text:
<em>Puah… Tola: </em>Isakarren leinuko senitarte batzuen izenak (ik. Has <a href='B:10 46:13'>46,13</a>; Zen <a href='B:40 26:23'>26,23</a>; 1 Kro <a href='B:130 7:1'>7,1</a>). <em>Xamir: </em>Ez dakigu non zegoen. <em>Efraimgo mendialdea: </em>Mendialde honen izena hartu zuen <em>Efraimen </em>leinuak.


marker: [2]
text:
<em>Jair: </em>Galaadeko lurraldean bizi zen Manasesen leinuko senitarte baten izena da <em>Jair.</em>


marker: ⓗ
text:
Galaadeko Jair Zen <a href='B:40 32:41'>32,41</a>; Dt <a href='B:50 3:14'>3,14</a>; 1 Erg <a href='B:110 4:13'>4,13</a>; 1 Kro <a href='B:130 2:21-23'>2,21-23</a>.


marker: ⓙ
text:
dei egin Jaunari 3,9.15; 4,3; 6,6. Bekatu egin dugu Dt <a href='B:50 1:41'>1,41</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:10'>12,10</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:47'>8,47</a>; Sal <a href='B:230 106:6'>106,6</a>; Dn <a href='B:340 9:5'>9,5</a>; Ba <a href='B:320 1:17'>1,17</a>.


marker: [4]
text:
<em>madiandarrek: </em>Honela grekozko antzinako itzulpenak; hebreerazko testuak <em>maondarrek </em>dio.


marker: ⓛ
text:
jo ezazue… salba zaitzatela Dt <a href='B:50 32:37-38'>32,37-38</a>; Jr <a href='B:300 2:28'>2,28</a>.


marker: ⓜ
text:
jainko arrotzen irudiak bota Has <a href='B:10 35:2'>35,2</a>.<a href='B:10 35:4'>4</a>; Jos <a href='B:60 24:23'>24,23</a>; 1 Sm <a href='B:90 7:3-4'>7,3-4</a>. Jaunak ezin jasan… sufrimendua Ik. Ir <a href='B:20 3:7'>3,7</a>.<a href='B:20 3:9'>9</a>.


marker: ⓓ
text:
Jauna testigu Ik. 1 Sm <a href='B:90 12:5'>12,5</a>; Jr <a href='B:300 29:23'>29,23</a>; <a href='B:300 42:5'>42,5</a>; Ml <a href='B:460 2:14'>2,14</a>; Erm <a href='B:520 1:9'>1,9</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:23'>1,23</a>; Flp <a href='B:570 1:8'>1,8</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:5'>2,5</a>.<a href='B:590 2:10'>10</a>; Ap <a href='B:730 1:5'>1,5</a>; <a href='B:730 3:14'>3,14</a>.


marker: ⓕ
text:
Zer duzu nire kontra? 2 Sm <a href='B:100 16:10'>16,10</a>; <a href='B:100 19:23'>19,23</a>; 1 Erg <a href='B:110 17:18'>17,18</a>; 2 Kro <a href='B:140 35:21'>35,21</a>. Ik. Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>.


marker: ⓗ
text:
israeldarrak Kadexen geldialdia egin eta mezulariak bidali Edomgo erregeari Zen <a href='B:40 20:1'>20,1</a>.<a href='B:40 20:14-21'>14-21</a>.


marker: ⓘ
text:
Sihonen lurraldea hartu Zen <a href='B:40 21:21-26'>21,21-26</a>; Dt <a href='B:50 2:26-37'>2,26-37</a>.


marker: ⓜ
text:
Jauna da epaile Has <a href='B:10 16:5'>16,5</a>; 1 Sm <a href='B:90 24:13'>24,13</a>.<a href='B:90 24:16'>16</a>.


marker: ⓑ
text:
gizakia erre-oparitzat eskaini 2 Erg <a href='B:120 3:27'>3,27</a>. Ik. Has <a href='B:10 22:1-19'>22,1-19</a>; Mi <a href='B:400 6:7'>6,7</a>.


marker: ⓒ
text:
danbolina jo… garaipenaren ondoren Ir <a href='B:20 15:20'>15,20</a>; 1 Sm <a href='B:90 18:6'>18,6</a>.


marker: ⓓ
text:
jantziak urratu Jos <a href='B:60 7:6'>7,6</a>. Hitza eman Jaunari Zen <a href='B:40 30:3'>30,3</a>; Koh <a href='B:250 5:3-5'>5,3-5</a>.


marker: [1]
text:
<em>xibbolet: </em>Hitz honek <em>galburu </em>esan nahi du eta israeldar leinu guztiek ez zuten era berean ahoskatzen.


marker: ⓗ
text:
agorra Has <a href='B:10 11:30'>11,30</a>; <a href='B:10 18:11'>18,11</a>; <a href='B:10 29:31'>29,31</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:2'>1,2</a>; Lk <a href='B:490 1:7'>1,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>nazireu: </em>Jainkoarentzat era berezian sagaratua, hautatua (ik. Zen <a href='B:40 6:1-8'>6,1-8</a>). Edari mozkorgarririk eta janari kutsaturik hartzeko debekua amarentzat ere izateak semea amaren sabeletik sagaratua zela esan nahi du.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoa… dugu: </em>Israeldarren ustetan, Jainkoa ikusteak hiltzeko arriskua zekarren (ik. Dt <a href='B:50 4:33'>4,33</a> eta oh.).


marker: ⓝ
text:
Jainkoa ikusteak heriotza ekarri 6,22-23; Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>; Dt <a href='B:50 5:24-26'>5,24-26</a>. Ik. Has <a href='B:10 32:31'>32,31</a>.


marker: ⓒ
text:
gure herriko emakumea Has <a href='B:10 24:3-4'>24,3-4</a>; <a href='B:10 28:1-2'>28,1-2</a>; Dt <a href='B:50 7:3-4'>7,3-4</a>; Ne <a href='B:160 13:23-27'>13,23-27</a>. filistear jentil arrotz (erdaingabe) 15,18; 1 Sm <a href='B:90 14:6'>14,6</a>; <a href='B:90 17:26'>17,26</a>.<a href='B:90 17:36'>36</a>; <a href='B:90 31:4'>31,4</a>; 2 Sm <a href='B:100 1:20'>1,20</a>; 1 Kro <a href='B:130 10:4'>10,4</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunaren gauza zenik Is <a href='B:290 28:29'>28,29</a>; Sal <a href='B:230 118:23'>118,23</a>; Eg <a href='B:510 5:39'>5,39</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunaren espiritua 3,10+. lehoia zatikatu, laurkitu 1 Sm <a href='B:90 17:34-37'>17,34-37</a>; 2 Sm <a href='B:100 23:20'>23,20</a>.


marker: [2]
text:
<em>Laugarren egunean: </em>Hebreerazko testuak <em>zazpigarren egunean </em>dio, baina ez dator bat 17. tx.ean esango denarekin.


marker: [3]
text:
<em>Nire bigantxarekin… asmatuko: </em>Beraren emazteaz baliatu izan ez balira, asmakizunari inoiz ere igarriko ez zioketela adierazten die esaera horrekin Samsonek.


marker: ⓛ
text:
Filistearren buruzagiak Jos <a href='B:60 13:3'>13,3</a>. Atera azpikeriaz <a href='B:60 14:15-17'>14,15-17</a>.


marker: [1]
text:
Dirudienez, hebreerazko testuak hitzen batzuk galduak ditu hemen; antzinako itzulpenei esker osotu ahal izan da esaldia.


marker: [2]
text:
<em>Dalila hura astintzen hasi zen: </em>Hebreerazko testua nahasia da; honela ere itzul daiteke: <em>Samson ahultzen hasi zen, eta indarrak alde egitean, 20 Dalilak esan zion… </em>


marker: ⓝ
text:
Jaunak zapuztu 1 Sm <a href='B:90 16:14'>16,14</a>; <a href='B:90 18:12'>18,12</a>; <a href='B:90 28:15'>28,15</a>.


marker: [4]
text:
<em>Dagon: </em>Jatorriz, amortarren jainkoa izanik ere, harekiko kultua Kanaan osoan zabaldua zegoen (ik. Jos <a href='B:60 15:41'>15,41</a>; <a href='B:60 19:27'>19,27</a>). Filistearrek beren jainkotzat zuten (ik. 1 Sm <a href='B:90 5:2-7'>5,2-7</a>).


marker: ⓑ
text:
beren jainko Dagon 1 Sm <a href='B:90 5:2-7'>5,2-7</a>. Ik. Jos <a href='B:60 15:41'>15,41</a>; <a href='B:60 19:27'>19,27</a>.


marker: [1]
text:
<em>Mika: </em>Izen hau <em>Mikaiehu (Mikeas) </em>izenaren laburdura da, eta <em>Nor Jainkoa bezalako? </em>esan nahi du.


marker: [2]
text:
<em>Tori dirua!: </em>Esaldi hau 3. tx.aren bukaeratik hartua da, bere tokia 2. tx. honetan duelakoan.


marker: ⓒ
text:
Madarikazioa: A) Ustez lapur denari… madarikazioa bota Lb <a href='B:30 5:1'>5,1</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:31-32'>8,31-32</a>; Es 29,24. B) Lapurraren aurkako madarikazioa Za <a href='B:450 5:3-4'>5,3-4</a>. bedeinkazioa 2 Sm <a href='B:100 21:3'>21,3</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:45'>2,45</a>.


marker: [3]
text:
<em>zurezko… jantzia: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>idoloa eta metalezko irudia </em>(ik. Dt <a href='B:50 27:15'>27,15</a>). Hebreerazko testuak <em>Tori dirua! </em>esaldiarekin bukatzen du tx. hau (ik. <a href='B:50 17:2'>17,2</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>santutegi: </em>H.h., <em>Jainkoaren etxea; </em>segur aski, Jainkoarekiko kultua adierazteko harri tenteren bat zegoen tokia izango zen santutegi hura. <em>efod apaiz-jantzia: </em>Kulturako jantzi berezia; Jaunari kontsulta egiteko erabili ohi ziren gauza sakratuak jantzi sakratu horren sakelaren batean gorde ohi ziren (ik. <a href='B:70 1:1'>1,1</a> eta <a href='B:70 8:27'>8,27</a> oh.ak). <em>Etxe-jainkoen irudiak: </em>Hebreeraz <em>terafim </em>(ik. Has <a href='B:10 31:19-35'>31,19-35</a>; 1 Sm <a href='B:90 19:13'>19,13</a>). <em>apaiz-eginkizuna eman: </em>H.h., <em>eskua bete zion.</em>


marker: [5]
text:
<em>Aldi hartan… ohi zuen: </em>Babiloniako erbestealdiaren ondoren idazle deuteronomistaren batek sartutako esaera honek hasten eta burutzen ditu <em>Epaileak </em>liburuko azken bost kap.ak; tartean ere zenbait aldiz esaldi erdia aipatzen delarik (<a href='B:70 17:6'>17,6</a>; <a href='B:70 18:1'>18,1</a>; <a href='B:70 19:1'>19,1</a>; <a href='B:70 21:25'>21,25</a>). 1 Sm liburuan kontatuko dena prestatzen du esaera honek.


marker: ⓕ
text:
Judako Belen 1 Sm <a href='B:90 16:4'>16,4</a>; Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a>; Mt <a href='B:470 2:1'>2,1</a>. Ik. Ep <a href='B:70 19:1'>19,1</a>. lebitarra etorkin gisa bizi Dt <a href='B:50 12:12'>12,12</a>.<a href='B:50 12:18-19'>18-19</a>.


marker: [6]
text:
Hebreerazko testuak <em>Eta lebitarra joan egin zen </em>esanez bukatzen du tx. hau, baina ez dator bat jarraian esaten denarekin.


marker: [1]
text:
Ik. <a href='B:70 1:34'>1,34</a>, Danen leinuak lurralderik zergatik ez zuen jakiteko. Non finkatu zen, Jos 19,40-48an esaten da.


marker: ⓗ
text:
lurraldea ikertzeko agindua Zen <a href='B:40 13:1-14'>13—14</a>; Dt <a href='B:50 1:22-25'>1,22-25</a>; Jos <a href='B:60 2:1'>2,1</a>.


marker: ⓙ
text:
Zoazte bakean (agur esateko formula) Ir <a href='B:20 4:18'>4,18</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:17'>1,17</a>; Lk <a href='B:490 7:50'>7,50</a>; <a href='B:490 8:48'>8,48</a>.


marker: [2]
text:
<em>Laix: </em>Jos 19,47an <em>Lexem </em>deitua. <em>Ez zioten… agintariari: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Ez zituen inork bere menpean hartu nahi izan. </em><em>ez zuten… inorekin: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ez zuten inolako harremanik siriarrekin </em>(edo <em>aramearrekin</em>). Agerian dagoenez, hebreerazko testua oso nahasia da tx. honetan.


marker: ⓛ
text:
lurralde ederra Zen <a href='B:40 13:27'>13,27</a>; <a href='B:40 14:7'>14,7</a>. Eraso! Zen <a href='B:40 13:30'>13,30</a>.


marker: ⓐ
text:
Ez esan ezer Mi <a href='B:400 7:16'>7,16</a>; Jb <a href='B:220 21:5'>21,5</a>; <a href='B:220 29:9'>29,9</a>; <a href='B:220 40:4'>40,4</a>; Es 30,32; Jkd <a href='B:270 8:12'>8,12</a>.


marker: [4]
text:
<em>ez zuten… harremanik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ez zuten siriarrekin (aramearrekin) harremanik.</em>


marker: [6]
text:
<em>Moises: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazko testuak <em>Manases </em>dio. Kopiatzaileren batek ukitu bide zuen <em>Moises </em>izena <em>n </em>hizkia tartean sartuz, <em>Manases </em>irakur zedin, eskandalizatua baitzegokeen Moisesen ondorengo bati kultu idolatrikoa leporatzeaz. <em>erbestealdia arte: </em>Segur aski, K.a. 734an Tiglat-Pileser III.ak egin zuena aipatzen da hemen (ik. 2 Erg <a href='B:120 15:29'>15,29</a>).


marker: [7]
text:
<em>Xilo: </em>Jerusalemdik iparraldera 30 km-ra zegoen kultu-lekua. Filistearrek hondatu egingo zuten, Eben-Ezerko gudaldian (ik. 1 Sm <a href='B:90 4:1-11'>4,1-11</a>). <em>Xilo </em>hitza <em>Laix </em>irakurri beharko litzateke.


marker: ⓔ
text:
Xiloko santutegia 21,19; Jos <a href='B:60 18:1'>18,1</a>.<a href='B:60 18:8'>8</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>.<a href='B:90 1:9'>9</a>.<a href='B:90 1:24'>24</a>. Xilo hondatua Jr <a href='B:300 7:12'>7,12</a>; <a href='B:300 26:6'>26,6</a>.<a href='B:300 26:9'>9</a>.


marker: ⓕ
text:
hunkigarriro hitz egin Has <a href='B:10 34:3'>34,3</a>; <a href='B:10 50:21'>50,21</a>; Is <a href='B:290 40:2'>40,2</a>; Os <a href='B:350 2:16'>2,16</a>; Rt <a href='B:80 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓗ
text:
Jebus/Jerusalem 1,21; Jos <a href='B:60 15:8'>15,8</a>; <a href='B:60 18:16'>18,16</a>.<a href='B:60 18:28'>28</a>.


marker: [3]
text:
<em>ostaturik eman: </em>Ostaturik ez zegoen garai haietan bidaiaria etxean hartzea, ostatu ematea, betebehar sakratua zen.


marker: [4]
text:
<em>etxera: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuak <em>Jaunaren etxera </em>dio.


marker: ⓚ
text:
oinak garbitu Has <a href='B:10 18:4'>18,4</a>; <a href='B:10 19:2'>19,2</a>; <a href='B:10 24:32'>24,32</a>; <a href='B:10 43:24'>43,24</a>. Ik. Lk <a href='B:490 7:44'>7,44</a>; Jn <a href='B:500 13:5'>13,5</a>.


marker: [6]
text:
Hebreerazko testuan falta den honako esaldi hau dakar grekozko antzinako itzulpenak: <em>Lebitarrak honako hau esateko agindu zien berak bidalitako mandatariei: Esan israeldar guztiei: «Gertatu ote da horrelakorik, israeldarrak Egiptotik igo zirenez geroztik gaurdaino?»</em>


marker: ⓐ
text:
Ez da horrelakorik gertatu Jr <a href='B:300 2:10'>2,10</a>. Egiptotik igo zirenez geroztik 1 Sm <a href='B:90 8:8'>8,8</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:6'>7,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>Dandik… Beer-Xebarainokoa: </em>Israeldarren lurralde osoa adierazteko esaera. <em>Mitzpa: </em>Benjaminen lurraldekoa, Jerusalemdik iparraldera 13 km-ra. Beste Mitzpa bat Galaaden zegoen (<a href='B:70 10:17'>10,17</a>).


marker: ⓑ
text:
Mitzpan batzartu 21,10; Ir <a href='B:20 12:3'>12,3</a>; <a href='B:20 16:1'>16,1</a>; <a href='B:20 34:31'>34,31</a>; Lb <a href='B:30 4:13'>4,13</a>, etab.; Zen <a href='B:40 1:18'>1,18</a>; <a href='B:40 22:18'>22,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>ezkerti: </em>H.h., <em>eskuineko eskua erabiltzen ez zutenak </em>(ik. <a href='B:70 3:15'>3,15</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>Betel: </em>Hitz honek hebreeraz <em>Jainkoaren etxea </em>esan nahi du; santutegi hau Jerusalemdik iparraldera 17 km-ra zegoen. Bertan izana zen Jakob (ik. Has <a href='B:10 28:10-22'>28,10-22</a>; <a href='B:10 31:13'>31,13</a>; <a href='B:10 35:1-15'>35,1-15</a>); Jeroboam erregeak urrezko zekorra ezarriko zuen han (1 Erg <a href='B:110 12:28-33'>12,28-33</a>); Amos eta Oseas profetek gaitzetsi egingo zuten hango kultua (Am <a href='B:370 3:14'>3,14</a>; <a href='B:370 4:4'>4,4</a>; <a href='B:370 5:5-6'>5,5-6</a>; Os <a href='B:350 10:15'>10,15</a>). Azkenik, Josias erregeak desegingo zuen K.a. 622an (2 Erg <a href='B:120 23:15-18'>23,15-18</a>).


marker: ⓕ
text:
negarrez (Jaunaren aitzinean) 2,4; 21,2; Zen <a href='B:40 11:4'>11,4</a>; <a href='B:40 14:1'>14,1</a>; 1 Sm <a href='B:90 11:4'>11,4</a>; Esd <a href='B:150 10:1'>10,1</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunaren aurrean eseriak Is <a href='B:290 3:26'>3,26</a>; <a href='B:290 47:1'>47,1</a>; Sal <a href='B:230 137:1'>137,1</a>; Esd <a href='B:150 9:3'>9,3</a>. eta barau egin 1 Sm <a href='B:90 7:6'>7,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 12:16'>12,16</a>. Ik. Jb <a href='B:220 2:13'>2,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>babesik… aldetik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Gibeako goi-lautadatik </em>edo <em>mendebaldetik.</em>


marker: [6]
text:
<em>Gidom: </em>Ez dakigu zein toki zen hau. Honela ere itzul daiteke: <em>denak sakabanatzeraino.</em>


marker: [1]
text:
<em>Galaadeko Jabex: </em>Jordan ibaiaz ekialdera, Jabok eta Jarmuk erreken artean, erdi bidean, zegoen hiria.


marker: ⓝ
text:
Galaadeko Jabex eta benjamindarren arteko harremanak 1 Sm <a href='B:90 11:1'>11</a>; <a href='B:90 31:11-13'>31,11-13</a>; 2 Sm <a href='B:100 2:4-7'>2,4-7</a>; <a href='B:100 21:12'>21,12</a>.


marker: [2]
text:
<em>Suntsitu: </em>Ik. Dt <a href='B:50 2:34'>2,34</a> oh. <em>birjinak: </em>Hitz hau falta da hebreerazko testuan; grekozko antzinako itzulpenari esker osotu ahal izan da testua.


marker: ⓑ
text:
bizirik utzi birjinak Ik. Dt <a href='B:50 20:10-20'>20,10-20</a>; <a href='B:50 21:10-14'>21,10-14</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jaunaren urteroko jaia: </em>Segur aski, mahats-bilketa zela-eta egin ohi zen jaia edo, behar bada, Etxola Jaia <em>(Sukkot).</em>


marker: ⓓ
text:
taldeka dantzan 11,34; Ir <a href='B:20 15:20'>15,20</a>; <a href='B:20 32:17-19'>32,17-19</a>; 1 Sm <a href='B:90 18:6'>18,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 6:5'>6,5</a>.<a href='B:100 6:14-15'>14-15</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:26'>18,26</a>; Sal <a href='B:230 150:4'>150,4</a>.


marker: ⓔ
text:
aitarik nahiz nebarik Has <a href='B:10 34:5-31'>34,5-31</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:20-29'>13,20-29</a>.


marker: ⓕ
text:
beren lurraldera Zen <a href='B:40 18:20'>18,20</a>; <a href='B:40 26:62'>26,62</a>; Jos <a href='B:60 13:23'>13,23</a>; <a href='B:60 19:51'>19,51</a> hur.


marker: [1]
text:
<em>Epaileen garaian: </em>Hots, Josueren belaunaldiaren garaiko konkistalditik (K.a. 1200 g.g.b.) Saulen erregealdia bitartean (K.a. 1030 g.g.b.). <em>Moab lurraldea: </em>Itsaso Hiletik ekialdera zegoen.


marker: ⓗ
text:
Epaileen garaian Ep <a href='B:70 2:16'>2,16</a>; <a href='B:70 21:25'>21,25</a>. gosetea Has <a href='B:10 12:10'>12,10</a>; <a href='B:10 26:1'>26,1</a>; <a href='B:10 43:1'>43,1</a>. Judako Belen Ep <a href='B:70 17:7'>17,7</a>; 1 Sm <a href='B:90 17:12'>17,12</a>; Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a>; Mt <a href='B:470 2:6'>2,6</a>; Lk <a href='B:490 2:4'>2,4</a>; Jn <a href='B:500 7:42'>7,42</a>.


marker: ⓘ
text:
moabdarra Zen <a href='B:40 22:3'>22,3</a>; Jos <a href='B:60 24:9'>24,9</a>; Is <a href='B:290 3:12'>3,12</a>.<a href='B:290 30:1'>30</a>.


marker: ⓙ
text:
On izan bekizue 2,20; 3,10; Has <a href='B:10 24:27'>24,27</a>; 1 Sm <a href='B:90 26:23'>26,23</a>; Is <a href='B:290 38:19'>38,19</a>; Sal <a href='B:230 25:10'>25,10</a>; <a href='B:230 100:5'>100,5</a>; Mt <a href='B:470 23:23'>23,23</a>.


marker: [2]
text:
<em>izan ote dezaket nik beste semerik zuei senartzat emateko?: </em>Gizon ezkondu bat seme-alabarik gabe hiltzen bazen, behartua zegoen haren anaia edo ahaide hurbilena alarguntsarekin ezkontzera, hildakoaren jatorria segurtatzeko. <em>Lebiratu </em>deitzen zaio lege honi (ik. Has <a href='B:10 35:6-8'>35,6-8</a>; Dt <a href='B:50 25:5-10'>25,5-10</a>).


marker: ⓚ
text:
Aurka jarri zait Jauna Ir <a href='B:20 9:3'>9,3</a>; Dt <a href='B:50 2:15'>2,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:15'>12,15</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:17'>24,17</a>; Ez <a href='B:330 13:9'>13,9</a>. nahigabeturik nauka <a href='B:330 1:20'>1,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Noemi: Zorion </em>esan nahi du. <em>Mara: Zoritxar </em>esan nahi du. <em>Jainko Ahaltsua: </em>Ik. Has <a href='B:10 17:1'>17,1</a> oh.


marker: ⓜ
text:
esku-hutsik itzularazi 3,17; Jb <a href='B:220 1:21'>1,21</a>. honelako zoritxarra erakarri Ir <a href='B:20 5:22-23'>5,22-23</a>; Zen <a href='B:40 11:11'>11,11</a>; Jos <a href='B:60 24:20'>24,20</a>; Is <a href='B:290 45:7'>45,7</a>; Za <a href='B:450 8:14'>8,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>utziko didanen bat: </em>Behartsuek bazuten igitariek utzitako garagarburuak biltzeko eskubiderik (ik. Lb <a href='B:30 19:9-10'>19,9-10</a>; Dt <a href='B:50 24:19-21'>24,19-21</a>).


marker: ⓐ
text:
Jauna zuekin Ep <a href='B:70 6:12'>6,12</a>; 1 Sm <a href='B:90 20:13'>20,13</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:16'>3,16</a>.


marker: ⓑ
text:
lurreraino ahuspezturik Has <a href='B:10 17:3'>17,3</a>; Lb <a href='B:30 9:24'>9,24</a>; 2 Sm <a href='B:100 14:4'>14,4</a>.<a href='B:100 14:22'>22</a>.


marker: ⓒ
text:
utzi zenituen zure aita-amak 1,14-19; Has <a href='B:10 2:24'>2,24</a>; <a href='B:10 24:7'>24,7</a>; Mt <a href='B:470 19:29'>19,29</a>. sorterria Has <a href='B:10 12:1'>12,1</a>; <a href='B:10 24:7'>24,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>legez gu zaintzeko ardura dutenetarikoa: </em>Izatez, Booz ahaidea zen (<a href='B:80 2:1'>2,1</a>); hildako ahaidearen, Elimeleken, lursailak berreskuratzeko eta familiaren jatorria iraunarazteko eskubidea zuen, beraz (ik. <a href='B:80 4:1'>4,1</a>.<a href='B:80 4:8'>8</a> eta Jr <a href='B:300 32:7-9'>32,7-9</a>); hala, <em>lebiratu-legea </em>bete beharra zuen (ik. <a href='B:300 1:11'>1,11</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>altxatu haren estalkia: </em>Babesa lortzeko ekitaldia dateke, agian. <em>etzan haren oinetan: </em>Hemen ez dirudi, zuzenki behintzat, sexu-harremanez diharduenik.


marker: [1]
text:
<em>herri-sarrerako plazara: </em>H.h., <em>herriko atera; </em>hemen eztabaidatzen zituzten eta erabakitzen hiritarrek beren arteko auziak.


marker: [2]
text:
<em>Efrata: </em>Belen herrixkaren antzinako deitura (ik. Has <a href='B:10 35:16'>35,16</a> eta oh.; <a href='B:10 48:7'>48,7</a>).


marker: ⓚ
text:
Jaunak bedeinkatu egin zuen Rut: haurdun gelditu Has <a href='B:10 29:31'>29,31</a>; <a href='B:10 30:22'>30,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>haurra semetzat hartu zuen: </em>H.h., <em>bere magalean jarri zuen; </em>semeordetzat hartzeko adierazpena dugu, segur aski (ik. Has <a href='B:10 30:3-8'>30,3-8</a>; <a href='B:10 48:5-12'>48,5-12</a>; <a href='B:10 50:23'>50,23</a>).


marker: ⓜ
text:
Hona hemen… arbaso-zerrenda 1 Kro <a href='B:130 2:5-15'>2,5-15</a>; Mt <a href='B:470 1:3-5'>1,3-5</a>; Lk <a href='B:490 3:31-33'>3,31-33</a>. Nahxon Zen <a href='B:40 1:7'>1,7</a>; <a href='B:40 2:3'>2,3</a>. David 1 Sm <a href='B:90 17:12'>17,12</a>; Mt <a href='B:470 1:6'>1,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>Rama: </em>Jerusalemdik 35 km ingurura, ipar-mendebaldera zegoen herrixka; <em>Tzufitarren Ramataim </em>ere esan ohi zaio. <em>Efratar leinukoa: </em>Hebreerazko hitzak <em>Efrataren taldekoa </em>ere adieraz lezake.


marker: [2]
text:
<em>Xilo: </em>Jerusalemdik iparraldera 30 km ingurura zegoen herrixka. Israeldarrentzat santutegirik garrantzitsuena zen aldi hartan, hantxe baitzegoen itun-kutxa (ik. Jos <a href='B:60 18:1-10'>18,1-10</a>). <em>Jaun ahalguztiduna: </em>H.h., <em>gudarosteen Jauna. </em>Hebreerazko izen honek, itun-kutxarekin zerikusirik duenean, israeldarren gudarostea aipatzen du; baina, eskuarki, <em>ortziko indarren Jaun </em>edota <em>diren guztien Jaun </em>nahiz <em>Jaun ahalguztidun </em>esan nahi du. Guk <em>Yahweh Tzebaot </em>izena <em>Jaun ahalguztidun </em>itzuli dugu.


marker: [3]
text:
<em>puska berezia: </em>Hebreerazko testua iluna da; <em>puska bakarra, baina… </em>ere itzul daiteke.


marker: [4]
text:
<em>Labanak ez du haren ile-adatsa moztuko: </em>Haurra Jaunaren zerbitzurako sagaratua zela adierazten zuen horrek, hau da, <em>nazireu </em>zela (ik. Zen <a href='B:40 6:2'>6,2</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>Jaunarengandik dut hartua: </em>Hebreerazko aditz horren eta <em>Samuel </em>izenaren artean halako kidetasun bat dago.


marker: ⓘ
text:
jasotzen Sal <a href='B:230 89:18'>89,18</a>.<a href='B:230 89:25'>25</a>. zure laguntzak Sal <a href='B:230 20:3'>20,3</a>. bozkarioz Is <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; Sal <a href='B:230 5:12'>5,12</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez da Jauna bezalakorik Ir <a href='B:20 15:11'>15,11</a>. ez da zu besterik 2 Sm <a href='B:100 7:22'>7,22</a>; Is <a href='B:290 64:3'>64,3</a>. harkaitzik Sal <a href='B:230 28:1'>28,1</a>+.


marker: ⓚ
text:
hitzaldi handizaleak Sal <a href='B:230 94:4'>94,4</a>. dena dakien Jainkoa Sal <a href='B:230 73:11'>73,11</a>. berak epaitzen Es <a href='B:230 16:2'>16,2</a>; <a href='B:230 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓛ
text:
uztaia hautsi Sal <a href='B:230 37:15'>37,15</a>. indarrez jantzi Sal <a href='B:230 18:33'>18,33</a>.


marker: ⓝ
text:
Jaunak heriotza eta bizia ematen Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:7'>5,7</a>. jaitsarazten eta igoarazten Jon <a href='B:390 2:7'>2,7</a>; Sal <a href='B:230 30:4'>30,4</a>; Jkd <a href='B:270 16:13'>16,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunarenak… kokatua: </em>Irudi honen esanahia hauxe da: Jauna da munduaren sortzailea eta, eutsi ere, berak eusten dio.


marker: ⓑ
text:
jende xehea jasotzen Sal <a href='B:230 113:7-8'>113,7-8</a>. satsetik ateratzen Jb <a href='B:220 42:10'>42,10</a>. Jaunak mundua kokatzen Sal <a href='B:230 75:4'>75,4</a>; Jb <a href='B:220 9:6'>9,6</a>.


marker: ⓒ
text:
zintzoen urratsak zaintzen Sal <a href='B:230 92:12'>92,12</a>. gaiztoak galtzen Sal <a href='B:230 37:20'>37,20</a>. ez baitu inork bere indarrez garaitzen Sal <a href='B:230 33:16'>33,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>bere erregeari… gantzutuaren kopeta: </em>Esaera honetan ere erregea aipatu nahi izaten da maiz.


marker: ⓓ
text:
trumoiak egin 7,10; Sal <a href='B:230 18:14'>18,14</a>. Jaunak epaituko Sal <a href='B:230 96:13'>96,13</a>; <a href='B:230 98:9'>98,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>Erre… gantzak: </em>Aberea lepo egin eta berehala, gantzak erre zitezen agintzen zuen legeak (ik. Lb <a href='B:30 3:1'>3</a>).


marker: [5]
text:
<em>lihozko soinekoz: </em>Hebreeraz soineko honi <em>efod </em>deritza. Ez da, hala ere, apaizek erabili ohi zuten efod-jantzia (ik. <a href='B:90 2:28'>2,28</a> oh.). Segur aski, Samuelen <em>efod </em>hura tunika antzeko jantziren bat zen, edota gerrikoren bat.


marker: [7]
text:
<em>efod delakoa: </em>Apaizen <em>efod </em>hura, Jaunari kontsulta egiteko eta beraren nahia jakiteko erabili ohi zituzten gauzak sakela batean zeramatzan soinekoa zen (ik. Ir <a href='B:20 28:6'>28,6</a>.<a href='B:20 28:15-30'>15-30</a> oh.ak).


marker: [8]
text:
<em>santutegian: </em>Hebreerazko testua iluna da. Honela ere itzul daiteke: <em>betierean </em>edota <em>bekaitzez.</em>


marker: [9]
text:
<em>Etsaia ikusiko duzu zeurean: </em>Hebreerazko testua iluna da; <em>etsai </em>ordez, <em>atsekabe </em>itzul daiteke. Zenbaitek, <em>zeurean </em>ordez, <em>santutegian </em>itzuli ohi du.


marker: [10]
text:
<em>ez ditut zuretar guztiak egotziko: </em>Abiatar apaizaz ari da; apaiz hau Salomonek zigortu egingo zuen, beraren arbaso Eli zela eta (ik. 1 Erg <a href='B:110 2:26-27'>2,26-27</a>). <em>sasoirik hoberenean: </em>Hebreerazko testua iluna da. Honela ere itzul daiteke: <em>gizonek hil egingo dituzte.</em>


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren zuzia ez zen oraino itzalia: </em>Egun-argitzeko baitzegoen artean; izan ere, Ir 27,20-21ean esaten denez, arratsetik egunsentia arte izekia, piztua, egon behar zuen argi-zuzi hark santutegian. <em>Jainkoaren kutxa: </em>Ir 25,22an esaten denez, kutxa gainetik mintzatu ohi zaio Jainkoa santutegian dagoenari.


marker: ⓘ
text:
Jaunak dei egin Has <a href='B:10 22:1'>22,1</a>; <a href='B:10 31:11'>31,11</a>; Ir <a href='B:20 3:4'>3,4</a>; Is <a href='B:290 6:8'>6,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>hebrearrek: </em>Hitz honekin, israeldarrak ez ezik, lurralde haietan etorkin edo arrotz ziren beste guztiak ere adierazi nahi dira. Segur aski, esanahi horixe zuen hitz honek aldi hartan.


marker: [5]
text:
<em>izurriz jo: </em>Jainkoak egiptoarrei bidali zizkien zigorrak eta beraien gudarostearen hondamendia aipatzen dira hemen (ik. Ir <a href='B:20 7:1-11'>7—11</a> eta 14. kap.).


marker: ⓓ
text:
eutsi gogor 2 Sm <a href='B:100 10:12'>10,12</a>. filistearren menpe Ep <a href='B:70 13:1'>13,1</a>.


marker: [6]
text:
<em>nor bere etxera: </em>Hebreerazko testuak, ideia hau adierazteko, <em>oihal-etxola </em>darabil.


marker: [1]
text:
<em>Axdod, Gat </em>(8. tx.ean), <em>Ekron </em>(10. tx.ean), <em>Gaza </em>eta <em>Axkelon </em>(<a href='B:90 6:17'>6,17</a>) filistearren bost hiri nagusiak ziren; Jerusalemdik hego-mendebaldera zeuden denak.


marker: ⓖ
text:
ahuspez eroria Is <a href='B:290 19:1'>19,1</a>; <a href='B:290 46:1'>46,1</a>; Sal <a href='B:230 97:7'>97,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>soin-enborra… osorik Dagonek: </em>Hebreerazko testua iluna da. Honela ere itzul daiteke: <em>Dagonek ez zuen osorik pusketaren bat besterik.</em>


marker: ⓚ
text:
gurdi berria 2 Sm <a href='B:100 6:3'>6,3</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 2:20'>2,20</a>. uztarrian lotu gabeko Zen <a href='B:40 19:2'>19,2</a>; Dt <a href='B:50 21:3'>21,3</a>. Ik. Ir <a href='B:20 20:25'>20,25</a>.


marker: [5]
text:
<em>kutxari… begira: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>kutxa barruan zer ote zegoen begira ibili zirelako. </em><em>hirurogeita hamar gizaseme: </em>Hebreerazko testuak hemen <em>berrogeita hamar mila gizaseme </em>eransten du. Eranskin hau, ordea, ez da ageri eskuizkribu zahar askotan eta, egoki ere, ez dagokio aurreko esaldiari.


marker: ⓐ
text:
Jaunaren kutxa igo 2 Sm <a href='B:100 6:1-4'>6,1-4</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:1-2'>8,1-2</a>; 1 Kro <a href='B:130 13:5-7'>13,5-7</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunarenganako irrikaz Ir <a href='B:20 2:23-25'>2,23-25</a>; Ep <a href='B:70 6:6'>6,6</a>; <a href='B:70 10:10'>10,10</a>.


marker: ⓒ
text:
jaurti sasijainkoak Has <a href='B:10 35:2'>35,2</a>; Jos <a href='B:60 24:14'>24,14</a>; Ep <a href='B:70 6:10'>6,10</a>; <a href='B:70 10:13'>10,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>Bet-Kar </em>eta <em>Xen </em>(Hortza) (<a href='B:90 7:12'>7,12</a>): Ez dakigu non zeuden herri hauek.


marker: ⓔ
text:
etsaiak makurrarazi Ep <a href='B:70 3:30'>3,30</a>; <a href='B:70 4:23'>4,23</a>; <a href='B:70 8:28'>8,28</a>; <a href='B:70 11:33'>11,33</a>.


marker: [6]
text:
<em>Betel: </em>Jerusalemdik iparraldera 15 km ingurura zegoen herria. Garrantzi handia du Abrahamen eta Jakoben historian; ik. Has <a href='B:10 12:8'>12,8</a>; <a href='B:10 28:19'>28,19</a>; <a href='B:10 35:1'>35,1</a> eta oh. <em>Gilgal: </em>Izen hau toki bati baino gehiagori eman ohi zaio; hemen aipatzen dena, segur aski, Jerikotik hurbil zegoena da (ik. Jos <a href='B:60 4:19'>4,19</a> eta <a href='B:90 5:9'>5,9</a> eta oh.).


marker: ⓕ
text:
eskupekoak onartu 2,12; Ir <a href='B:20 23:8'>23,8</a>; Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Dt <a href='B:50 16:19'>16,19</a>; Is <a href='B:290 5:23'>5,23</a>.


marker: ⓖ
text:
hori egiten dute herrialde guztietan 8,20; Dt <a href='B:50 17:14'>17,14</a>; Ez <a href='B:330 20:32'>20,32</a>. Ik. Est <a href='B:190 3:8'>3,8</a>.


marker: [2]
text:
<em>Tzuf: </em>Hemen aipatzen diren lurrak Ramatik, Samuel bizi zen herrixkatik, hurbil izango ziren segur aski.


marker: ⓐ
text:
zer emango diogu gizon horri? Zen <a href='B:40 22:7'>22,7</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:15'>5,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>zilarrezko txanpon laurdena: </em>H.h., <em>xekel laurdena </em>(ik. Bibli Hiztegian <em>Pisuak eta Neurriak</em>).


marker: ⓑ
text:
ur bila irten ziren neska batzuk Has <a href='B:10 24:11'>24,11</a>; Ir <a href='B:20 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓒ
text:
jakinarazia zion Jaunak 1 Erg <a href='B:110 14:5'>14,5</a>; Eg <a href='B:510 9:10-16'>9,10-16</a>.


marker: [5]
text:
<em>Noren irrikaz… etxe osoaren irrikaz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Israelen bikain den guztia zeurea duzu eta zure aitaren senitartearena.</em>


marker: ⓕ
text:
Saulek ihardetsi 18,18; Ir <a href='B:20 3:11'>3,11</a>; <a href='B:20 4:1'>4,1</a>; Ep <a href='B:70 6:15'>6,15</a>; Jr <a href='B:300 1:6'>1,6</a>; Jon <a href='B:390 1:2-3'>1,2-3</a>.


marker: [6]
text:
<em>izterra eta isatsa: </em>Hebreerazko testua iluna da; zati horiexek ziren jakirik hoberenak haientzat. <em>Horrela, «Nik gonbidatu dut jendea»: </em>Hebreerazko testua iluna da. Honela ere itzul daiteke: <em>bazkaldarrekin batera jan zezan.</em>


marker: [7]
text:
<em>hizketan… etxe gainean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Saulentzat ohea prestarazi zuen, eta hau etzan egin zen.</em>


marker: [1]
text:
<em>bere herri: </em>Grekozko antzinako itzulpenak hau eransten du: <em>Zuk zuzenduko duzu Jaunaren herria eta askatuko bere inguruan dituen etsai guztien eskuetatik. Hau izanen duzu ezaugarria, Jainkoak bere ondarearen buruzagi gantzutu zaituela jakiteko.</em>


marker: [2]
text:
<em>Tabor: </em>Ez dakigu non zen toki hau. Ez da Tabor mendia, bederen (ik. Ep <a href='B:70 4:6'>4,6</a>). <em>Betel: </em>Ik. <a href='B:70 7:16'>7,16</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoaren Gibea: </em>Saulen Gibea nahiz Benjaminen Gibea nahiz Gibea soilik ere esan ohi zaio. Saulen sorterria zen; Jerusalemdik iparraldera 6 km ingurura zegoen.


marker: [4]
text:
<em>buru: </em>H.h., <em>aita. </em>Esaera honek, segur aski, jende arlotea adierazi nahi du, aitarik gabea; edota gidaririk gabeko jende galdua, buruzagirik gabea.


marker: ⓙ
text:
Nik atera nuen Israel Egiptotik Ir <a href='B:20 1:1-15'>1—15</a>. zuek zapaltzen zintuzteten erreinuak Ep <a href='B:70 3:8'>3,8</a>.<a href='B:70 3:14'>14</a>; <a href='B:70 4:2'>4,2</a>; <a href='B:70 6:1'>6,1</a>; <a href='B:70 10:7'>10,7</a>; <a href='B:70 13:1'>13,1</a>.


marker: [5]
text:
<em>zotz eginik: </em>Uste zuten horrela jakin zezaketela Jainkoaren nahia. Segur aski, <em>Urim </em>eta <em>Tumim </em>zirelakoak erabili ohi zituzten horretarako (ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> eta oh.).


marker: ⓛ
text:
erregearen eskubideak 8,11-18; Dt <a href='B:50 17:14-20'>17,14-20</a>; Jos <a href='B:60 24:26-28'>24,26-28</a>.


marker: [1]
text:
<em>amondarra: </em>Amondarrak, Amon lurraldeko biztanleak, Jordan ibaiaz ekialdera bizi ziren. <em>Jabex: </em>Jordan ibaiaz ekialdera Jerusalemdik iparraldera 70 km ingurura zegoen herria.


marker: ⓝ
text:
hartu zuen Saul Jaunaren espirituak 16,13; Ep <a href='B:70 3:10'>3,10</a>; <a href='B:70 6:34'>6,34</a>; <a href='B:70 11:29'>11,29</a>; <a href='B:70 13:25'>13,25</a>; <a href='B:70 14:19'>14,19</a>.


marker: ⓐ
text:
puskak bidali Ep <a href='B:70 19:29'>19,29</a>. Jaunaren beldurrak herria hartu <a href='B:70 14:15'>14,15</a>; Has <a href='B:10 35:5'>35,5</a>.


marker: ⓖ
text:
egintza okerren zerrendak 8,11-18; Lb <a href='B:30 5:21-24'>5,21-24</a>; Zen <a href='B:40 16:15'>16,15</a>; Si <a href='B:280 46:19'>46,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuekiko: </em>Jainkoak arbasoen alde egina, orain idazleak bere garaikoen alde egina bezala aipatzen du (ik. Ir <a href='B:20 12:1-13'>12—13</a> eta <a href='B:90 13:8'>13,8</a> oh.).


marker: [2]
text:
Hemen <a href='B:90 12:9-11'>12,9-11</a> pasarte honetan, Ep liburuko esaeren antzekoak biltzen dira: <em>Ahaztu egin ziren Jaunaz; Jaunak etsaien eskuetara eman zituen… Orduan oihu egin zioten Jaunari… (askatzaileak) bidali zituen Jaunak; horrela lasai bizi ahal izan ziren </em>(ik. Ep <a href='B:70 3:7'>3,7</a> oh.); laburpen honetan Epaileen garaiko pertsonaia eta gertakari nagusi batzuk oroitarazi nahi ditu idazleak. <em>Jerubaal </em>izena Gedeon epaileari eman ohi zaion beste izen bat da (ik. Ep <a href='B:70 6:32'>6,32</a> eta oh.); ez dakigu nor izan zen <em>Bedan </em>delakoa. Antzinako itzulpenetan <em>Barak </em>idatzi ohi zuten izen horren tokian. <em>Baal </em>jainkoari eta <em>Astarte </em>jainkosari buruz, ik. Ep <a href='B:70 2:13'>2,13</a> oh.


marker: ⓘ
text:
beraren hitza gutxietsi Dt <a href='B:50 1:26'>1,26</a>.<a href='B:50 1:43'>43</a>; <a href='B:50 28:15'>28,15</a>. Jaunaren eskua Dt <a href='B:50 2:15'>2,15</a>; Ep <a href='B:70 2:15'>2,15</a>.


marker: ⓛ
text:
bere herri egin Dt <a href='B:50 26:17-18'>26,17-18</a>; <a href='B:50 27:9'>27,9</a>; <a href='B:50 29:12'>29,12</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:24'>7,24</a>.


marker: [1]
text:
Tx. hau ez da agiri grekozko antzinako itzulpenean. Hebreerazko testuan honela dator: <em>Saulek, errege izaten hastean,… urte zituen eta bi urtez izan zen errege Israelen. </em>Ez du esaten zenbat urte zituen errege izaten hastean, eta erregealdia ere laburregia ezartzen dio Sauli. Eg 13,21ean berrogei urteko erregealdia izan zela esaten da.


marker: [2]
text:
<em>Mikmas: </em>Jerusalemdik ipar-ekialdera 12 km ingurura zegoen herria. <em>Betel: </em>Ik. <a href='B:90 7:16'>7,16</a> oh. <em>Benjamingo Gibea: </em>Ik. <a href='B:90 10:5'>10,5</a> eta oh.


marker: [3]
text:
<em>Geba: </em>Ik. <a href='B:90 10:5'>10,5</a> eta oh. Hemen, ordea, segur aski, beste herriren batez ari da. Grekozko antzinako itzulpenak <em>Gibea </em>dakar. <em>hebrearrak: </em>Ik. <a href='B:90 4:6'>4,6</a> oh.


marker: [5]
text:
<em>Bet-Aben: </em>Betel hiriari eman ohi zaion beste izen bat da hau; baina badirudi hemen, hegoalderago legokeen beste hiri bati buruz ari dela.


marker: [7]
text:
<em>erre-oparia: </em>Gudua hasi aurretik oparia eskaini ohi zioten Jainkoari, laguntza eskatuz (ik. <a href='B:90 7:9-10'>7,9-10</a>).


marker: [9]
text:
Zenbaitek, hebreerazko testuan tx. hau osorik ez datorrelako, honela itzuli ohi dute, grekozko antzinako itzulpenari jarraituz: <em>Samuel Gilgaldik atera eta bere bidetik joan zen. Gainerako jendeak Sauli jarraitu zion, Benjamingo Gibean zeuden gudariekin elkartzeko. Zenbatu zituen Saulek berekin zituen gizonak: seiehunen bat gizon.</em>


marker: [10]
text:
<em>Mikmas: </em>Jerusalemdik ipar-ekialdera 12 km ingurura zegoen herri hau 16-18 tx.etan aipatzen diren herrien tartean zegoen: iparraldera <em>Ofra </em>eta <em>Xual </em>(Biblian hementxe bakarrik aipatuak) zituen, hegoaldera <em>Gibea, </em>mendebaldera <em>Bet-Horon </em>eta hego-ekialdera <em>Tzeboim </em>harana.


marker: ⓖ
text:
armak egitea Jl <a href='B:360 4:10'>4,10</a>. Ik. Is <a href='B:290 2:4'>2,4</a>; Mi <a href='B:400 4:3'>4,3</a>.


marker: [11]
text:
<em>golde-nabar… igitaiak: </em>Tx. honetan eta hurrengoan hebreerazko tresna-izenak itzultzeko erabili ditugun euskarazkoak ez dira, beharbada, oso zehatzak.


marker: [12]
text:
Hebreerazko testuak ulergaitz diren beste bi hitz dakartza. Grekozko antzinako itzulpenak ordainketari buruzko xehetasuntzat hartzen ditu.


marker: [1]
text:
<em>efod delakoa: </em>Jainkoari galdegiteko gauzak sakela batean zeramatzan apaiz-jantzia (ik. <a href='B:90 2:28'>2,28</a> oh.). <em>Ikabod: </em>Ik. <a href='B:90 4:20-22'>4,20-22</a>. <em>Eli: </em>1—4 kap.etan agertu den pertsonaia bera da. <em>Xilo: </em>Ik. <a href='B:90 1:3'>1,3</a> eta oh.


marker: [2]
text:
<em>jentil arrotz: </em>H.h., <em>erdaingabe. </em>Erdainkuntza edo zirkuntzisioa egiazko Jainkoaren herriko izatearen ezaugarri zen.


marker: ⓝ
text:
Madarikatua 26,19; Dt <a href='B:50 27:15-26'>27,15-26</a>; Jos <a href='B:60 6:26'>6,26</a>; Jr <a href='B:300 11:3'>11,3</a>; <a href='B:300 17:5'>17,5</a>; <a href='B:300 20:15'>20,15</a>.


marker: [9]
text:
<em>odolarekin jan: </em>Gosea asetzeko edota, beharbada, israeldarren erlijioaren kontra zegoen otordu magikoren bat egiteko. <em>Odolustu gabe </em>itzuli ohi du zenbaitek. Odola jateari buruzko debekuaz, ik. Has <a href='B:10 9:4'>9,4</a> eta Lb <a href='B:30 17:10-11'>17,10-11</a>.


marker: ⓒ
text:
aldarea egin zion 7,17; Has <a href='B:10 8:20'>8,20</a>; <a href='B:10 12:7-8'>12,7-8</a>; Ep <a href='B:70 6:24'>6,24</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:18-25'>24,18-25</a>.


marker: [11]
text:
<em>egia osoa: </em>Hebreerazko testua ulergaitza da. Grekozko antzinako itzulpenak hau dio: <em>Israelen Jainko, zergatik ez didazu erantzun gaur? Jauna, erantzun iezadazu zotz egite honen bidez: errua nirea nahiz Jonatanena baldin bada, erantzun Urim-en bidez; eta errua gudariena baldin bada, erantzun Tumim-en bidez. Urim </em>eta <em>Tumim </em>hauei buruz, ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> oh.


marker: ⓖ
text:
ile bat ere ez 2 Sm <a href='B:100 14:11'>14,11</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:52'>1,52</a>; Lk <a href='B:490 21:18'>21,18</a>; Eg <a href='B:510 27:34'>27,34</a>.


marker: [12]
text:
<em>filistearren: </em>Palestinako hego-mendebaldean bizi ziren, Mediterraneo itsasertzean; hemen aipatzen diren beste jendeak Jordan ibaiaz ekialdera bizi ziren. <em>Nora jo: </em>Hebreerazko testua iluna.


marker: [13]
text:
<em>amalektarrak: </em>Israeldarren etsai zen herri hau Palestina hegoaldean bizi zen (ik. Ir <a href='B:20 17:8-16'>17,8-16</a>).


marker: [3]
text:
<em>kendarrak: </em>Amalektarrak bizi ziren lurralde berean ibili ohi zen tribu nomada; zenbait itzulpenetan <em>kenitar </em>dator.


marker: [4]
text:
<em>Habilatik… Egiptoko mugetaraino: </em>Has 22,18an aipatzen den lurralde bera. Segur aski, Palestina hegoaldeko eremu osoa adierazi nahi du idazleak.


marker: ⓜ
text:
Damutu zait Has <a href='B:10 6:7'>6,7</a>; Ir <a href='B:20 32:12-14'>32,12-14</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:16'>24,16</a>; Jr <a href='B:300 18:8-10'>18,8-10</a>; Jon <a href='B:390 3:10'>3,10</a>; <a href='B:390 4:2'>4,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Opariak egitea baino hobe haren esana betetzea Is <a href='B:290 1:11'>1,11</a>; Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>; Am <a href='B:370 5:22'>5,22</a>; Mi <a href='B:400 6:8'>6,8</a>; Mt <a href='B:470 9:13'>9,13</a>.


marker: ⓒ
text:
Bekatu egin dut Ir <a href='B:20 9:27'>9,27</a>; Zen <a href='B:40 22:34'>22,34</a>; 1 Kro <a href='B:130 21:17'>21,17</a>; Mt <a href='B:470 27:4'>27,4</a>; Lk <a href='B:490 15:18'>15,18</a>.


marker: ⓗ
text:
Bete olioz adarra 2 Erg <a href='B:120 9:1'>9,1</a>.<a href='B:120 9:3'>3</a>. Jese Is <a href='B:290 11:1'>11,1</a>; Rt <a href='B:80 4:17-22'>4,17-22</a>; Eg <a href='B:510 13:22'>13,22</a>; Erm <a href='B:520 15:12'>15,12</a>.


marker: ⓙ
text:
luzera 9,2+. Jaunak bihotzari begiratzen 1 Erg <a href='B:110 8:39'>8,39</a>; Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>; <a href='B:300 12:3'>12,3</a>; Sal <a href='B:230 7:10'>7,10</a>; <a href='B:230 17:3'>17,3</a>; Es <a href='B:230 15:11'>15,11</a>; <a href='B:230 17:3'>17,3</a>.


marker: ⓚ
text:
David artzain 16,19; 17,15.40; Si <a href='B:280 47:3'>47,3</a>. Ik. Sal <a href='B:230 23:1'>23</a>.


marker: ⓛ
text:
David gantzutu 10,1; 1 Erg <a href='B:110 1:39'>1,39</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:6'>9,6</a>. Jaunaren espirituak David hartu <a href='B:120 11:6'>11,6</a>+.


marker: ⓗ
text:
izan bedi Jauna hirekin! 18,12; 20,13; Ir <a href='B:20 10:10'>10,10</a>; 2 Sm <a href='B:100 14:17'>14,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:57'>8,57</a>; 1 Kro <a href='B:130 22:11'>22,11</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:23'>36,23</a>.


marker: ⓜ
text:
lur osoak jakinen 1 Erg <a href='B:110 18:37'>18,37</a>; 2 Erg <a href='B:120 19:19'>19,19</a>. Ik. 1 Erg <a href='B:110 20:13'>20,13</a>.<a href='B:110 20:28'>28</a>.


marker: ⓝ
text:
Jaunak ez du ezpata beharrik Dt <a href='B:50 33:29'>33,29</a>; 2 Sm <a href='B:100 23:10'>23,10</a>; Sal <a href='B:230 118:16'>118,16</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:57'>15,57</a>.


marker: [5]
text:
Egia esan, Davidek askoz geroago konkistatuko zuen <em>Jerusalem </em>(ik. 2 Sm <a href='B:100 5:6-8'>5,6-8</a>).


marker: ⓓ
text:
dantzari eta kantari 21,12; Ir <a href='B:20 15:20'>15,20</a>; Ep <a href='B:70 5:1'>5,1</a>; <a href='B:70 11:34'>11,34</a>; Jdt <a href='B:180 15:12'>15,12</a>.


marker: ⓖ
text:
Daviden beldur izan 18,29. Jauna Davidekin 16,18; 17,37; Has <a href='B:10 39:2'>39,2</a>; Zen <a href='B:40 23:21'>23,21</a>; 2 Sm <a href='B:100 5:10'>5,10</a>; 2 Erg <a href='B:120 18:7'>18,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Israel eta Juda: </em>Israel herri osoa aipatzeko erabilia den esamolde hau erabat ohikoa izango da Salomonen erregealdiaren ondoren, erreinua bitan zatituko denean.


marker: [2]
text:
Senargaiak esku-erakutsiren bat eman behar izaten zion emaztegaiaren aitari; gehienetan dirua izan ohi zen (ik. Has <a href='B:10 34:12'>34,12</a>). Davidek, aldiz, filistearrak hil zituenaren agiritzat, beraien zakil-muturrak, prepuzioak, eraman behar izan zizkion Sauli. Izan ere, filistearrek ez zuten erdaintzeko, zirkuntzidatzeko, ohiturarik.


marker: ⓝ
text:
odol errugabea isuri Dt <a href='B:50 19:10'>19,10</a>.<a href='B:50 19:13'>13</a>; <a href='B:50 21:8-9'>21,8-9</a>; <a href='B:50 27:25'>27,25</a>; 2 Erg <a href='B:120 21:16'>21,16</a>; <a href='B:120 24:4'>24,4</a>.


marker: ⓒ
text:
leihotik behera eraitsi Jos <a href='B:60 2:15'>2,15</a>; Eg <a href='B:510 9:25'>9,25</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:32-33'>11,32-33</a>.


marker: [3]
text:
<em>Naiot: </em>Ramatik hurbil zegoen herri hau (ik. 22. tx. eta <a href='B:90 1:1'>1,1</a> oh.). Izen hori bera, bestalde, profeten <em>gela </em>adierazteko hitz arrunta dateke.


marker: ⓙ
text:
ez ukatu onginahia nire senitarteari 24,22; 2 Sm <a href='B:100 9:1'>9</a>; <a href='B:100 21:7'>21,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>toki berean: </em>Testu hau ere iluna da hebreeraz. Ez dakigu zer aipatu nahi duen <em>lehengo hartan </em>horrekin.


marker: [5]
text:
<em>Ez zen garbi egongo: </em>Sexu-harremanengatik-edo lohitua zegoenak ezin zuen festa erlijiosoan esku hartu garbikuntzak egin gabe (ik. Lb <a href='B:30 7:20-21'>7,20-21</a>).


marker: [2]
text:
Hebreerazko testua iluna da. Davidek ez dio esan nahi apaizari Saulengandik ihesi doala; horregatik ematen dio erantzun ilun hau.


marker: [3]
text:
<em>Jaunari eskainiak: </em>Santutegian Jaunaren aurrean ipini ohi ziren ogi sakratu hauek apaizek beste inork ezin zituen jan (ik. Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>; Mt <a href='B:470 12:3-4'>12,3-4</a>).


marker: [2]
text:
<em>Mitzpa: </em>Moab lurraldea Itsaso Hilaren ekialdera zegoen, baina Moabeko Mitzpa non zegoen ez dakigu.


marker: [3]
text:
<em>Heret oihanera: </em>Adulam baino hegoalderago zegoen basoa (ik. <a href='B:90 22:1'>22,1</a> eta oh.).


marker: ⓚ
text:
bat bakarrik salbatu zen 2 Erg <a href='B:120 11:2'>11,2</a>; Jb <a href='B:220 1:15'>1,15</a>.<a href='B:220 1:16'>16</a>.<a href='B:220 1:17'>17</a>.<a href='B:220 1:19'>19</a>. Abiatar 1 Erg <a href='B:110 2:26-27'>2,26-27</a>.


marker: [3]
text:
<em>Zif eta Maon basamortuak </em>(24. tx.): Itsaso Hilaren hegoaldera dagoen eskualde menditsua osatzen dute. Eskualde horretan zeuden <em>Horex </em>(15. tx.) eta <em>Hakila </em>(19. tx.) herriak.


marker: [4]
text:
<em>«Bereizte-harkaitza»: </em>David Saulengandik bereizi zelako. <em>Zalantza </em>ere itzul daiteke; Saulek harrapatu izan balu nola jokatu zalantzan ibili baitzen David.


marker: [1]
text:
<em>En-Gedi: </em>Itsaso Hilaren mendebaldeko ertzean dago toki hau, ur gozo ugari duelarik. Hemendik hurbil zegoen <em>Tzure-Jeelim, </em>hau da, <em>«Basahuntzen Harkaitza».</em>


marker: ⓙ
text:
aztertu eta zaindu 25,39; Sal <a href='B:230 35:23'>35,23</a>; <a href='B:230 43:1'>43,1</a>; <a href='B:230 119:154'>119,154</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ardi-moztera: </em>Ardiei ilea moztea udaberrian egin ohi zen eta sekulako festak egiten zituzten hori zela eta (ik. 2 Sm <a href='B:100 13:23-27'>13,23-27</a>). <em>Maon, Karmel </em>eta <em>Izreel </em>(43. tx.): Juda leinua bizi zen lurraldetik hego-ekialdera zeuden. Galilean ere bazen beste Izreel bat (ik. 29. kap.).


marker: [5]
text:
<em>Zigor… David: </em>Hebreerazko testuak hau eransten du: <em>hobeki esan, haren etsaiak. </em>Beharbada, <em>ondorengoak </em>esan nahi du; baina esaera hau madarikazioa denez, eufemismoz, <em>etsaiak </em>aipatzen ditu. <em>gizonezko bat ere: </em>H.h., <em>paretara pixa egiten duen bat ere.</em>


marker: [7]
text:
Abigailek bere senar <em>Nabali </em>buruz dioenak aurreratu egiten du gizon horren azkenaz 25,6-38an esango dena.


marker: [8]
text:
<em>Ondorengotza sendoa: </em>Jainkoak Davidi emango dion hitza aurreratzen da hemen (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:13-16'>7,13-16</a>).


marker: ⓕ
text:
Nire alde jokatu du 24,16+. Nabali bere gaiztakeria bota Ep <a href='B:70 9:57'>9,57</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:44'>2,44</a>.


marker: ⓙ
text:
Nor dator nirekin… kanpalekura? Ep <a href='B:70 7:10'>7,10</a>; 2 Sm <a href='B:100 23:16'>23,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>sasijainkoak zerbitzatzera: </em>Jaunak Israel herriari emaniko lurraldetik botatzean, ezin izango zuen Davidek Jauna gurtu eta, gainera, beste lurraldeetako jainko babesleak gurtzera behartua gertatuko zen (ik. 2 Erg <a href='B:120 17:25'>17,25</a>).


marker: [1]
text:
<em>Gat: </em>Filistearren lurraldeko hiririk nagusienetako bat zen; Jerusalemdik hego-mendebaldera zegoen.


marker: [2]
text:
<em>Tziklag: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera 50 km ingurura zegoen hiria. Hemendik abiatu ohi zen David, Telamdik Egiptoko mugaraino zegoen lurraldeko jende artean lapurretak egitera.


marker: [4]
text:
<em>jerahmeeldarrak, kendarrak: </em>Israeldarren auzoko eta adiskide zen jendea. Horrela, bere herrikideei eta israeldarren adiskideei erasotzen ziela eman nahi zuen aditzera Davidek.


marker: [1]
text:
<em>uxatuak… nekromanteak: </em>Hildakoei kontsulta egiten zieten medium tankerakoak ziren; legeak debekatu egiten zuen jarduera hori (ik. Lb <a href='B:30 19:31'>19,31</a>).


marker: ⓕ
text:
Samuel hil 25,1. hilei galdegiteaz Lb <a href='B:30 20:6'>20,6</a>; Dt <a href='B:50 18:11'>18,11</a>; 2 Erg <a href='B:120 21:6'>21,6</a>; Is <a href='B:290 8:19'>8,19</a>; 2 Kro <a href='B:140 33:6'>33,6</a>.


marker: [2]
text:
<em>Xunem: </em>Jerusalemdik iparraldera 80 km ingurura zegoen herria; ipar-mendebalderaxeago <em>Endor </em>(7. tx.) herria zegoen.


marker: [3]
text:
<em>Urim: </em>Ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> eta oh. Jainkoaren nahia jakin ahal izateko erabil zitezkeen hiru erak (ametsa, Urim eta profetaren hitza) aipatzen dira hemen.


marker: ⓗ
text:
soingainekoz jantzia 1 Erg <a href='B:110 11:29'>11,29</a>; <a href='B:110 19:19'>19,19</a>; 2 Erg <a href='B:120 2:8'>2,8</a>.<a href='B:120 2:14'>14</a>; Mt <a href='B:470 3:4'>3,4</a> par.


marker: [1]
text:
<em>Afek: </em>Karmel mendi-katearen hegoaldeko lautadan dagoen herria. <em>Izreel: </em>Izen hau bera duen lautadaren hego-ekialdeko herria. Beraz, <em>Izreelen dagoen iturria </em>Gilboa mendiaren oinetan dagoen <em>En-Harod </em>bera dateke.


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren bidalia 2 Sm <a href='B:100 14:17'>14,17</a>.<a href='B:100 14:20'>20</a>; <a href='B:100 19:28'>19,28</a>.


marker: [3]
text:
<em>orduko: </em>Grekozko antzinako itzulpenak honako hau eransten dio: <em>eta itzul zaitezte nik han izendatu dizuedan hirira. Ez hartu txartzat, nik zuregan baitut ustea.</em>


marker: [2]
text:
<em>Besor ibarrera: </em>Tziklagetik (ik. <a href='B:90 27:6'>27,6</a> oh.) hegoaldera 35 km ingurura dago Besor erreka; Mediterraneon itsasoratzen da.


marker: [3]
text:
<em>Keretarrak: </em>Hegoaldean bizi ziren filistear taldeak. Jatorriz Kreta uhartekoak zirelako deitzen zieten horrela. Juda eta Kaleb lurraldeei buruz, ik. Ep <a href='B:70 14:6-15:63'>14,6—15,63</a>.


marker: [4]
text:
27-31 tx.etan aipatzen diren herri gehienak Judaren leinukoak dira. Horrela, Davidek bere alde jarri zituen gerora errege izendatuko zuten haiek (ik. 2 Sm <a href='B:100 2:1-4'>2,1-4</a>).


marker: [3]
text:
<em>Astarte: </em>Ik. Ep <a href='B:70 2:13'>2,13</a> oh. <em>Bet-Xan: </em>Izreel lautadatik Jordanerantz datorren haranean dago.


marker: [1]
text:
<em>Saul hila zelarik: </em>Lehen tx. honek 1 Sm liburuko azken bi kap.ak oroitarazten dizkigu: Davidek nola menderatu zituen amalektarrak (30. kap.), Saul nola hil zen guduan (31. kap.). Beraz, 2 Sm liburu hau lehenengoaren jarraipen gisa datorkigu.


marker: [2]
text:
<em>jantziak urraturik eta… zekartzan: </em>Dolu eta nahigabearen ezaugarri edo seinale dira horiek.


marker: ⓕ
text:
koroa 2 Erg <a href='B:120 11:12'>11,12</a>; Sal <a href='B:230 89:40'>89,40</a>; <a href='B:230 132:18'>132,18</a>.


marker: [4]
text:
<em>Zintzoaren Liburuan: </em>Badirudi kantu-bilduma izango zela liburu hori; ik. Jos <a href='B:60 10:13'>10,13</a> oh. Hebreerazko testuan tx. hau iluna da, salmoen tituluetan bezala.


marker: [5]
text:
<em>Gat, Axkelon: </em>Filistearren bizileku ziren bi hiri garrantzitsu (ik. 1 Sm <a href='B:90 5:8'>5,8</a>). <em>Jentil-arrotz: </em>Hebreerazkoak, h.h., <em>erdaingabe </em>dio.


marker: [6]
text:
<em>Gilboako muinoak: </em>Izreel zeritzan lautadaren hego-ekialdera daude Gilboako muinoak; ik. 1 Sm <a href='B:90 28:4'>28,4</a>. Ezkutu edo babeskiak <em>olioz </em>koipeztatu ohi zituzten.


marker: [1]
text:
<em>kontsulta egin: </em>Ik. Ep <a href='B:70 1:1'>1,1</a> oh. <em>Hebron: </em>Jerusalemdik hegoaldera 30 km-ra zegoen hiria, Mambretik hurbil; Mambren eraiki zuen Abrahamek aldarea Jauna gurtzeko (Has <a href='B:10 13:18'>13,18</a>). Hebronen ehortzi zituzten Sara, Abraham eta Isaak (Has <a href='B:10 23:19'>23,19</a>; <a href='B:10 25:11'>25,11</a>; <a href='B:10 35:27'>35,27</a>). Moisesek bidalitako ikertzaileek bertan izan ziren (Zen <a href='B:40 13:22'>13,22</a>). Kalebek konkistatu zuen (Jos <a href='B:60 15:13-14'>15,13-14</a>; Ep <a href='B:70 1:11-13'>1,11-13</a>). Orain David erregearen lehen egoitza bilakatu da.


marker: [2]
text:
<em>gantzutu: </em>Burura olioa isuriz, <em>gantzutu </em>egiten zuten bat erregetzarako. Horrela, <em>sagaratu </em>egin ohi zuten. <em>Galaadeko Jabex: </em>Jordan ibaiaz ekialdera zegoen hiri hau, Samaria parean; han ehortzi zuten Saulen gorpua, Bet-Xan hiritik ekarri ondoren (ik. 1 Sm <a href='B:90 31:11-13'>31,11-13</a>).


marker: [3]
text:
<em>Ix-Boxet: Ix-Baal </em>nahiz <em>Ixbi </em>ere deitu ohi zaio. <em>Mahanaim: </em>Ik. Has <a href='B:10 32:3'>32,3</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>Israel osoaren: </em>Politika eta geografi aldetik begiraturik, Judaren leinuaren lurraldeaz iparraldera eta Jordan ibaiaz ekialdera bizi ziren beste leinuek osotzen zuten <em>Israel.</em>


marker: [5]
text:
<em>Gabaon: </em>Jerusalemdik ipar-mendebaldera 10 km-ra zegoen hirixka. Hango bizilagunak ez ziren israeldar-jatorrikoak (ik. Jos <a href='B:60 9:1-10:15'>9,1—10,15</a>).


marker: ⓛ
text:
toki horri… deritza 5,20; 6,8; Jos <a href='B:60 7:26'>7,26</a>; 1 Sm <a href='B:90 23:28'>23,28</a>.


marker: ⓝ
text:
Denak hondatu arte 11,25; 18,8; Dt <a href='B:50 32:42'>32,42</a>; Is <a href='B:290 31:8'>31,8</a>; Jr <a href='B:300 46:10'>46,10</a>.<a href='B:300 46:14'>14</a>.


marker: [6]
text:
Hebreerazko testua iluna da. Honela uler daiteke: <em>Mintzatu izan ez bazina, egunsentian utziko ziokeen nork bere anaiari erasotzeari!</em>


marker: [7]
text:
<em>Bitron: </em>Haran koxkor bat izango zen, amildegi eta luiziz josia, Jordango lautada eta ekialdeko goi-zabalguneen artean.


marker: [2]
text:
Abnerren egintza hau, Saulen erregetzaz jabetzeko aitzakiatzat har zitekeen (ik. <a href='B:100 16:21-22'>16,21-22</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:22'>2,22</a>).


marker: [9]
text:
<em>odoljariodunik: </em>Eritasun honi buruz ik. Lb <a href='B:30 13:1'>13</a>. <em>eme-itxurako gizonik: </em>Laido eta lotsagarri zen halakoa senitartean izatea; honela ere itzul daiteke: <em>goruetan iruten ari izango den gizonik, </em>hau da, emakume-lanak egingo dituenik.


marker: ⓕ
text:
Eror bedi… Joaben… gain 1 Erg <a href='B:110 2:34'>2,34</a>. Izan bedi 1 Sm <a href='B:90 2:33'>2,33</a>.


marker: ⓗ
text:
zerbait jateko 12,17; 1 Sm <a href='B:90 28:22'>28,22</a>. Davidek jan nahi ez 1 Sm <a href='B:90 31:13'>31,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Beerot: </em>Jerusalemdik iparraldera 15 km-ra zegoen hirixka. <em>Gitaim: </em>Lod zeritzan eskualdean zegoen segur aski, Jerusalemdik ipar-mendebaldera.


marker: [3]
text:
<em>Mefi-Boxet: Mefi-Baal </em>nahiz <em>Meri-Baal </em>ere deitu ohi zaio. Zenbait autorek uste du, tx. hau 2 Sm 9,3aren ondoren ezarri behar litzatekeela.


marker: [4]
text:
<em>Ix-Boxeten burua: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>zure etsai Ix-Baalen, Saulen semearen, burua.</em>


marker: ⓜ
text:
zu hil nahi izan 16,11; Ir <a href='B:20 4:19'>4,19</a>; 1 Erg <a href='B:110 10:1'>10</a>.<a href='B:110 10:14'>14</a>; Mt <a href='B:470 2:20'>2,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>Hebron: </em>Ik. <a href='B:100 2:1'>2,1</a> oh. <em>Zeure odolekoak: </em>H.h., <em>zeure hezur-mami.</em>


marker: [2]
text:
<em>ubide-zulotik: </em>Hebreerazkoaren esanahia iluna da. Gihon iturritik hiri barrura zeraman ubidea esan nahi du, dirudienez.


marker: [5]
text:
<em>Refaim haranean: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera dagoen harana. Bertan, edo hurbil behintzat, zegoen <em>Baal-Peritzim </em>(ik. <a href='B:100 5:20'>5,20</a>).


marker: [6]
text:
<em>Geba: </em>Jerusalemdik iparraldera zegoen (ik. 1 Sm <a href='B:90 13:3'>13,3</a>). <em>Gezer: </em>Ipar-mendebaldera 30 km-ra zegoen, filistearren mugatik hurbil.


marker: [1]
text:
<em>Judako Baala: </em>Kiriat-Jearim hiriaren izen zaharra (ik. Jos <a href='B:60 15:9'>15,9</a>). Hiri honetara eraman zuten itun-kutxa, filistearrek israeldarrei itzuli zietenean (ik. 1 Sm <a href='B:90 6:21'>6,21</a>; <a href='B:90 7:1'>7,1</a>). <em>izaki hegaldunen gainean jarria dagoen Jaun: </em>Ir 25,22an esaten dena irakurriz sortu zen jainko-izena.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren kutxa… ekartzeko 1 Sm <a href='B:90 7:1'>7,1</a>+. izaki hegaldunen gainean jarria Ir <a href='B:20 25:18'>25,18</a>+.


marker: [2]
text:
<em>zauritu zuen: </em>Zail da gertaera honen esanahia ulertzea; Uzak eginiko hutsa kutxa ukitzea zatekeen, kutxa lebitarrek bakarrik uki baitzezaketen, eta batetik bestera eramateko hagak behar ziren (ik. Zen <a href='B:40 4:5'>4,5</a>.<a href='B:40 4:15'>15</a>.<a href='B:40 4:20'>20</a>).


marker: ⓝ
text:
Jauna… haserretu 1 Sm <a href='B:90 5:6'>5,6</a>.<a href='B:90 5:9'>9</a>; <a href='B:90 6:19'>6,19</a>. Ik. Lb <a href='B:30 10:1-6'>10,1-6</a>.


marker: ⓑ
text:
beldur izan zen David Has <a href='B:10 28:17'>28,17</a>; Ir <a href='B:20 14:31'>14,31</a>; 1 Sm <a href='B:90 4:7'>4,7</a>; <a href='B:90 12:18'>12,18</a>. Nola ekarriko… kutxa 1 Sm <a href='B:90 5:7-11'>5,7-11</a>; <a href='B:90 6:20'>6,20</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunak bedeinkatu 1 Kro <a href='B:130 26:4-5'>26,4-5</a>. Ik. Has <a href='B:10 30:30'>30,30</a>; <a href='B:10 39:5'>39,5</a>.


marker: ⓖ
text:
bere tokian 1 Erg <a href='B:110 8:6'>8,6</a>. erre-opariak eskaini Davidek 1 Erg <a href='B:110 3:4'>3,4</a>; <a href='B:110 8:63-64'>8,63-64</a>; <a href='B:110 9:25'>9,25</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:12-13'>16,12-13</a>. Ik. 1 Sm <a href='B:90 13:7-15'>13,7-15</a>; 2 Kro <a href='B:140 26:16-20'>26,16-20</a>.


marker: ⓙ
text:
Berak aukeratu nau 1 Sm <a href='B:90 13:14'>13,14</a>; <a href='B:90 13:16'>16</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:16'>8,16</a>; Sal <a href='B:230 78:70'>78,70</a>; 1 Kro <a href='B:130 28:4'>28,4</a>; 2 Kro <a href='B:140 6:6'>6,6</a>.


marker: ⓜ
text:
Gau hartan Zen <a href='B:40 22:8-13'>22,8-13</a>.<a href='B:40 22:19-20'>19-20</a>; 1 Sm <a href='B:90 9:15-17'>9,15-17</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:5'>14,5</a>; 2 Erg <a href='B:120 20:4-6'>20,4-6</a>; Eg <a href='B:510 9:10-16'>9,10-16</a>.


marker: [1]
text:
5-16 tx.etan dugu Biblian maiz aipatzen den agintzari edo promesa, Jainkoak Davidi egina, alegia. Hebreerazko testuan <em>etxe </em>hitzaren bi zentzurekin jokatzen da: alde batetik, Davidek Jainkoari eraiki nahi izan zion tenplua da; bestetik, Daviden ondorengotza, hau da, errege-etxea edo dinastia.


marker: ⓐ
text:
artaldeen artetik 1 Sm <a href='B:90 16:11'>16,11</a>+; Sal <a href='B:230 78:70-71'>78,70-71</a>. agintari izateko 1 Sm <a href='B:90 24:21'>24,21</a>+.


marker: ⓒ
text:
Bizitokia… ene herri Israeli Ir <a href='B:20 23:20'>23,20</a>; Zen <a href='B:40 10:29'>10,29</a>; <a href='B:40 14:40'>14,40</a>; Dt <a href='B:50 26:9'>26,9</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:8'>12,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>zure ondorengo bat: </em>Salomoni buruz ari da hemen, berau izango baita errege Daviden ondoren (ik. 1 Erg <a href='B:110 2:12'>2,12</a>.<a href='B:110 2:46'>46</a> eta 6. kap.)


marker: ⓓ
text:
zure ondorengo bat ezarriko 1 Erg <a href='B:110 15:4'>15,4</a>. beraren erregetza 1 Sm <a href='B:90 13:13'>13,13</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:12'>2,12</a>.<a href='B:110 2:46'>46</a>.


marker: ⓔ
text:
sendotuko diot Ir <a href='B:20 15:17'>15,17</a>; Sal <a href='B:230 9:8'>9,8</a>; <a href='B:230 48:9'>48,9</a>; <a href='B:230 87:5'>87,5</a>.


marker: ⓕ
text:
seme Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; <a href='B:230 89:27'>89,27</a>; 1 Kro <a href='B:130 17:13'>17,13</a>; <a href='B:130 22:10'>22,10</a>; <a href='B:130 28:6'>28,6</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:18'>6,18</a>; Heb <a href='B:650 1:5'>1,5</a>.


marker: ⓖ
text:
Saulengandik baztertu 1 Sm <a href='B:90 13:14'>13,14</a>; <a href='B:90 15:28'>15,28</a>; <a href='B:90 16:14'>16,14</a>.


marker: [5]
text:
<em>errege-aulkia sendoa… beti: </em>Segur aski, Jainkoak Abrahami eta Jakobi eginiko promesa aipatzen da hemen: <em>erregeak aterako dira zuregandik </em>(ik. Has <a href='B:10 17:6'>17,6</a>; <a href='B:10 35:11'>35,11</a>).


marker: ⓗ
text:
Zure etxeak eta zure erregetzak betierean iraungo 1 Sm <a href='B:90 25:28'>25,28</a>; 1 Erg <a href='B:110 11:38'>11,38</a>. errege-aulkia sendoa… beti 1 Erg <a href='B:110 2:45'>2,45</a>.


marker: [6]
text:
Tx. honen azken esaldia oso iluna da hebreerazko testuan. Beste itzulpen bat: <em>eta hau lege bat da gizonarentzat.</em>


marker: ⓘ
text:
Jainko Jauna, handia zara Sal <a href='B:230 104:1'>104,1</a>+. Ez da jainkorik zu baizik Ir <a href='B:20 15:11'>15,11</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Zeu, Jainko… herri hau askatzera: </em>H.h., <em>Jainkoa bera etorri zen herri hau askatzera. </em><em>zeure izena emateko: </em>Esaera honek herria, Israel alegia, Jaunaren herri, Jaunaren jabego edo ondare, bilakatu dela esan nahi du. Honela ere itzul daiteke: <em>izena eman dio, </em>hots, <em>ospetsu egin du.</em>


marker: ⓙ
text:
Ba ote… Israel zure herria bezalako besterik? Dt <a href='B:50 4:7'>4,7</a>.<a href='B:50 4:33'>33</a>.


marker: ⓛ
text:
Egizu esan bezala Dt <a href='B:50 9:5'>9,5</a>; 1 Sm <a href='B:90 1:23'>1,23</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓜ
text:
Israelen Jainkoa 1 Erg <a href='B:110 18:36'>18,36</a>. iraun beza… ondorengotzak <a href='B:110 7:16'>7,16</a>.


marker: ⓝ
text:
otoitz hau 1 Erg <a href='B:110 8:28'>8,28</a>.<a href='B:110 8:29'>29</a>.<a href='B:110 8:54'>54</a>.


marker: ⓑ
text:
bedeinka ezazu Sal <a href='B:230 21:4'>21,4</a>.<a href='B:230 21:7'>7</a>; <a href='B:230 45:3'>45,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>hirutatik bi hil… eta bat bizirik: </em>Hebreerazko testuak dio: <em>lurrean etzanarazi ondoren, sokaz neurtu zituen; bi soka-neurritan sartzen zirenak hiltzera kondenatu zituen, eta batean sartzen zirenak bizirik utzi. </em>Aldi haietan horrela egin ohi zuten, guduetan menderatzen zituztenekin.


marker: ⓒ
text:
hanka-zainak ebaki Has <a href='B:10 49:6'>49,6</a>; Jos <a href='B:60 11:6-9'>11,6-9</a>. ehun guda-gurdi beren zaldiekin Dt <a href='B:50 17:16'>17,16</a>; Is <a href='B:290 31:1'>31,1</a>; Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>; Mi <a href='B:400 5:9'>5,9</a>; Sal <a href='B:230 20:8'>20,8</a>.


marker: ⓓ
text:
urrezko babeskiez 1 Erg <a href='B:110 10:16-17'>10,16-17</a>; <a href='B:110 14:26-27'>14,26-27</a>; 2 Erg <a href='B:120 11:10'>11,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>Berotai: </em>Damaskotik iparraldera 50 km ingurura zegoen hiria. <em>Betah: </em>Eskualde berean zegoen hiri hau ere, segur aski; 1 Kro 18,8an <em>Tibhat </em>deritzana bera da, noski.


marker: ⓔ
text:
Davidek Jaunarentzat eskaini 1 Erg <a href='B:110 7:51'>7,51</a>; 2 Erg <a href='B:120 12:19'>12,19</a>.


marker: ⓘ
text:
Gelditzen ote da… Saulen senitartekoren bat? 1 Sm <a href='B:90 20:15-16'>20,15-16</a>.<a href='B:90 20:42'>42</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 21:1-14'>21,1-14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoak nahi bezala: </em>H.h., <em>Jaunaren errukia agertuz. </em>Jonatani eman zion hitzaz oroitzen da David, eta Jonatanen ondorengoengan bete nahi du hitz hori.


marker: [2]
text:
<em>Lo-Debar: </em>Jordan ibaiaz ekialdera eta Genesaret itsasoaz hegoaldera 12 km ingurura zegoen hiria.


marker: [3]
text:
<em>Mefi-Boxet: </em>Pertsonaia honi <em>Mefi-Baal </em>edota <em>Meri-Baal </em>ere deitu ohi zaio.


marker: [5]
text:
<em>zuk agindu guztia… Mefi-Boxetek… erregearen mahaian: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>errege jaunak agindu didan guztia eginen dut, baina Mefi-Boxet neure mahaikide dut, Saulen ondorengoetakoa denez.</em>


marker: [1]
text:
<em>Bet-Rehob: </em>Jordan ibaiaren sorburutik hurbil zegoen hiri hau (ik. Ep <a href='B:70 18:28'>18,28</a>). <em>Tzoba: </em>Damaskotik iparraldera (ik. <a href='B:70 8:3'>8,3</a>). Inguru hauetan izango ziren <em>Maaka </em>eta <em>Tob </em>ere.


marker: [1]
text:
<em>erregeek: </em>H.h., <em>mezulariek; </em>hebreeraz bi hitzak, <em>melek </em>(errege) eta <em>malak </em>(mezulari) berdintsuak dira.


marker: [2]
text:
<em>hilerokoaren garbikuntza: </em>Xehetasun honek adierazten digu zergatik ari zen emakume hura bainatzen (<a href='B:100 11:2'>11,2</a>; ik. Lb <a href='B:30 15:19-30'>15,19-30</a>), eta zergatik den gauza segurua Betsabek dakarren haurra Davidena izatea.


marker: [4]
text:
<em>bere etxeraino jaitsi gabe: </em>Israeldarrek gudura joan aurretik garbitasun-arau batzuk gorde behar izaten zituzten; adibidez, sexu-harremanik ez izatea.


marker: ⓔ
text:
kutxa… oihal-etxoletan 1 Sm <a href='B:90 4:3-4'>4,3-4</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 15:24-29'>15,24-29</a>.


marker: [5]
text:
<em>harresi gainetik: </em>Gertaera hau Ep <a href='B:70 9:50-54'>9,50-54</a> pasartean kontatua dago.


marker: ⓙ
text:
Natan profeta bidali Sal <a href='B:230 51:1'>51,1</a>. aberatsa eta behartsua Lk <a href='B:490 16:19-20'>16,19-20</a>.


marker: ⓐ
text:
Bekatu egin dut 19,21; 24,10.17; 1 Sm <a href='B:90 15:24'>15,24</a>.<a href='B:90 15:30'>30</a>; <a href='B:90 26:21'>26,21</a>. Ez zara hilko 19,24.


marker: [1]
text:
<em>Jauna… gutxietsi duzulako: </em>Hebreerazko testuak beste hau eransten du: <em>hobeki esan, haren etsaiak.</em>


marker: [2]
text:
<em>Kendu… urrezko koroa: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Kendu zioten buru gainetik amondarren erregeari urrezko koroa. </em>Hebreerazko testua iluna da.


marker: [1]
text:
<em>Tamar </em>eta <em>Amnon: </em>Davidek bi emazte desberdinengandik izan zituen seme-alabak ziren.


marker: [2]
text:
<em>zail… ezer egitea: </em>Ezkontzear zegoen neskak ezin zuen ezein gizonekin harremanik izan, ezta bere ahaideetakoekin ere.


marker: ⓗ
text:
ez da horrelakorik egiten Has <a href='B:10 34:7'>34,7</a>; Ep <a href='B:70 19:30'>19,30</a>. Ez egin… zitalkeriarik Dt <a href='B:50 22:21'>22,21</a>; Ep <a href='B:70 20:6'>20,6</a>.<a href='B:70 20:10'>10</a>; Jr <a href='B:300 29:23'>29,23</a>.


marker: [4]
text:
Antzina zilegi zen ahaide hurbilekoen arteko ezkontza (ik. Has <a href='B:10 20:12'>20,12</a>); gerora, ordea, debekatu egin zen Moisesen legean (ik. Lb <a href='B:30 18:11'>18,11</a> eta Dt <a href='B:50 27:22'>27,22</a>).


marker: ⓘ
text:
biziki gorrotatu Dt <a href='B:50 22:13'>22,13</a>.<a href='B:50 22:16'>16</a>; <a href='B:50 24:3'>24,3</a>; Ep <a href='B:70 15:2'>15,2</a>.


marker: [5]
text:
Grekozko antzinako itzulpenak hau eransten du: <em>maite baitzuen, bere lehen-semea zuelako. </em>Beraz, lehen-semea zenez, bera izango zen hurrengo erregea ere.


marker: ⓚ
text:
ardi-mozketako jaira Has <a href='B:10 38:12-13'>38,12-13</a>; 1 Sm <a href='B:90 25:4-8'>25,4-8</a>.


marker: [7]
text:
Grekozko antzinako itzulpenak hau eransten du: <em>Absalomek erregearena adinako otordua prestatu zien.</em>


marker: ⓛ
text:
ardoak… bihotza alai-alai 1 Sm <a href='B:90 25:36'>25,36</a>+; Est <a href='B:190 1:10'>1,10</a>. nik… hiltzeko esatean 2 Erg <a href='B:120 10:24-25'>10,24-25</a>.


marker: [8]
text:
Hebreerazko testuak hau eransten du: <em>Etorri zen zelataria eta Horonaimdik </em>(edo <em>Bet-Horondik</em>) <em>jende asko zetorrela jakinarazi zion erregeari. </em>Antzinako beste zenbait itzulpenetan <em>Horonaim </em>ordez <em>Bahurim </em>dator.


marker: [9]
text:
<em>Gexur: </em>Genesaret itsasoaz ekialdera zegoen aramear erreinu txiki bat. <em>Talmai: </em>Absalomen amaren aita zen (<a href='B:100 3:3'>3,3</a>).


marker: [1]
text:
<em>Tekoa: </em>Jerusalemdik hegoaldera 15 km ingurura dagoen hirixka, Amos profetaren sorterria (Am <a href='B:370 1:1'>1,1</a>).


marker: [2]
text:
<em>odola mendekatu behar duen ahaidea: </em>Zenbait kasutan mendekua egin beharrekoa zen (ik. Zen <a href='B:40 35:9-29'>35,9-29</a>; Dt <a href='B:50 19:4-13'>19,4-13</a>; Jos <a href='B:60 20:1'>20</a>).


marker: ⓗ
text:
Jaunaren, bere Jainkoaren, izenean 18,28; Has <a href='B:10 21:23'>21,23</a>; Lb <a href='B:30 19:12'>19,12</a>; 1 Sm <a href='B:90 24:22'>24,22</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:17'>1,17</a>; Sal <a href='B:230 63:12'>63,12</a>. Ile bat ere ez 1 Sm <a href='B:90 14:45'>14,45</a>+.


marker: [3]
text:
Tx. honen esanahia hauxe da: heriotza da itzulirik ez duen gauza bakarra; baina Absalom bere aberrira, Israeli emaniko lurraldera, itzul dadin nahi du Jainkoak.


marker: [4]
text:
<em>Jainkoak emandako lurraldetik: </em>H.h., <em>Jainkoaren ondaretik. </em>Bere arazoa balu bezala mintzo da emakumea, baina arazoa Absalom eta Jainkoaren herriari buruzkoa da egiaz.


marker: [5]
text:
<em>Bete-betean asmatu: </em>Hebreerazko testuak dio: <em>Ezin da inor okertu, ez ezkerretara, ez eskuinetara ene errege jaunak esan duenetik.</em>


marker: ⓓ
text:
arazoren batengatik… zuzenbide eske Dt <a href='B:50 25:1'>25,1</a>; 1 Erg <a href='B:110 3:16-28'>3,16-28</a>; Lk <a href='B:490 12:13'>12,13</a>; <a href='B:490 18:3'>18,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>epaile: </em>Auziak erabakitzea erregearen eginkizuna zen; horrela, agirian dago Absalomek errege-aulkia kendu nahi ziola.


marker: [2]
text:
<em>Lau urte: </em>Hebreerazko testuak <em>berrogei urte </em>dio. <em>Hebron: </em>Ik. <a href='B:100 2:1'>2,1</a> oh.


marker: ⓙ
text:
gonbidatu 1 Sm <a href='B:90 9:13'>9,13</a>.<a href='B:90 9:22'>22</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:41'>1,41</a>.<a href='B:110 1:49'>49</a>.


marker: [3]
text:
<em>Sakrifizioa eskaintzen: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Absalom eskaintzen ari zen sakrifizioa ikustera etor zedin. </em><em>Gilo: </em>Hebrondik ipar-mendebaldera 10 km ingurura zegoen hirixka.


marker: ⓚ
text:
Sakrifizioa 1 Erg <a href='B:110 1:9'>1,9</a>.<a href='B:110 1:19'>19</a>.<a href='B:110 1:25'>25</a>. Ahitofel <a href='B:110 15:34'>15,34</a>; <a href='B:110 16:23'>16,23</a>; <a href='B:110 17:23'>17,23</a>.


marker: [4]
text:
<em>keretar eta peletar: </em>Erregea zaintzen zuten gudari arrotzak ziren. <em>Gat: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera zegoen hiri filistearra.


marker: ⓝ
text:
Nire errege jauna nora, ni ere hara Rt <a href='B:80 1:16'>1,16</a>; Lk <a href='B:490 9:57'>9,57</a>; <a href='B:490 22:33'>22,33</a>.


marker: ⓖ
text:
Astoak… gainean jar daitezen Ep <a href='B:70 10:4'>10,4</a>; <a href='B:70 12:14'>12,14</a>; Za <a href='B:450 9:9'>9,9</a>.


marker: ⓙ
text:
lepoa moztuko 4,7; 1 Sm <a href='B:90 17:46'>17,46</a>; 2 Erg <a href='B:120 6:32'>6,32</a>; Jdt <a href='B:180 13:8'>13,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>nire atsekabea: </em>Hebreerazko testuan <em>nire begia </em>irakurtzen da, baina <em>nire bekatua </em>ere izan daiteke.


marker: ⓚ
text:
nire atsekabea Has <a href='B:10 29:32'>29,32</a>; <a href='B:10 31:42'>31,42</a>; Ir <a href='B:20 3:7'>3,7</a>; <a href='B:20 4:31'>4,31</a>; Dt <a href='B:50 26:7'>26,7</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jordanera: </em>Hebreerazko testua nahasia dago; grekozko antzinako itzulpenean aurkitzen da izen hau. Badirudi, hebreerazko testuan toki-izena falta dela.


marker: ⓛ
text:
Jaunak… hautatu duenarekin Dt <a href='B:50 17:15'>17,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 10:24'>10,24</a>; Sal <a href='B:230 89:4'>89,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>gizon bakarraren: </em>Hebreerazko testua iluna da eta itzulpena ez oso ziurra. Grekozko antzinako itzulpenak hau dio: <em>denak etorriko dira zuregana, emaztea bere senarrarengana itzultzen den antzera. Zuk gizon bakarraren bizia nahi duzu eta orduan… bakean.</em>


marker: ⓒ
text:
hartz ama bezain amorratuak Os <a href='B:350 13:8'>13,8</a>; Es 17,12. gudari iaioa 1 Sm <a href='B:90 16:18'>16,18</a>.


marker: [2]
text:
Huxaik emaniko aholkuari jarraituz, Absalomek jende guztia bildu eta Daviden kontra abiatu bitartean, astia zukeen Huxaik asmo horien berri Davidi emateko (15-22 tx.ak), baita Davidek berak ere borrokarako prestatzeko (18. kap.).


marker: [3]
text:
<em>irents ez zaitzaten: </em>Honela ere uler daiteke: <em>bestela Absalomi jakinaraziko diote.</em>


marker: [4]
text:
<em>Rogel iturria: </em>Zedron ibarrean zegoen, Jerusalemdik hego-ekialdera. <em>Jonatan eta Ahimaatz: </em>Ik. <a href='B:100 15:27-28'>15,27-28</a>.


marker: ⓘ
text:
ez zen deus ere igartzen Jos <a href='B:60 2:4-6'>2,4-6</a>; 1 Sm <a href='B:90 19:11-17'>19,11-17</a>.


marker: ⓙ
text:
Ahitofel 15,12+. urkatu… bere burua Ep <a href='B:70 9:54'>9,54</a>; 1 Sm <a href='B:90 31:4-6'>31,4-6</a>; 1 Erg <a href='B:110 16:18'>16,18</a>; 2 M <a href='B:464 14:41-46'>14,41-46</a>; Mt <a href='B:470 27:5'>27,5</a>.


marker: [6]
text:
<em>Mahanaim: </em>Hiri hau lehen ere aipatua da Biblian: bertan egonaldia egina zuen Jakobek (Has <a href='B:10 32:3'>32,3</a> eta oh.); lebitarrei eman zieten (ik. Jos <a href='B:60 21:38'>21,38</a>). Jordanez ekialdera zegoen, Galaad eskualdean.


marker: [7]
text:
<em>Itra, Abigail: </em>1 Kro <a href='B:130 2:16-17'>2,16-17</a> tx.etan <em>Itra </em>honi <em>Jeter </em>deritza eta ismaeldarra zen; <em>Abigail </em>Jeseren alaba zen.


marker: [8]
text:
<em>Raba: </em>Ik. <a href='B:100 11:1'>11,1</a>. <em>Lo-Debar: </em>Ik. <a href='B:100 9:4'>9,4</a> eta oh. <em>Rogelim: </em>Segur aski, Genesaret aintziraz hego-ekialdera zegoen hiri hau.


marker: [1]
text:
<em>Efraimgo oihana: </em>Jordan ibaiaz mendebaldera, Efraim lurralde menditsua eta baso ugari zuena zen (ik. Jos <a href='B:60 16:5-10'>16,5-10</a>; <a href='B:60 17:15-18'>17,15-18</a>). Zail da, ordea, borroka hura Jordanez mendebaldera gertatu izana. Beharbada, Mahanaim inguruko baso edo oihanen batean izango zen.


marker: [2]
text:
<em>beren etxoletara: </em>Maiz agertu ohi den esaera honek, israeldarrak nomada ziren aldi haietako ohitura oroitarazten du.


marker: ⓖ
text:
harri-pila Jos <a href='B:60 7:26'>7,26</a>; <a href='B:60 8:29'>8,29</a>; <a href='B:60 10:27'>10,27</a>.


marker: [3]
text:
<em>Errege Harana: </em>Jerusalemgo inguruetan egongo zen haran hau. Gaur egun <em>Absalomen hilobia </em>Zedron ibarrean dago, baina geroztik egina denez, ez du zerikusirik hemen aipatzen den oroitarriarekin.


marker: [4]
text:
<em>Bi ateen artean: </em>Zenbait hiritan harresietako sarrerak bi ate zituen, bata barnealdera eta bestea kanpoaldera; bien tartean igarobidea, gudariek beti zaindua.


marker: [1]
text:
<em>Gilgal: </em>Hirixka batek baino gehiagok zuen izen hori; hemen aipatua, segur aski, Jeriko ondokoa da (ik. Jos <a href='B:60 3:1-4'>3—4</a> kap.ak).


marker: [2]
text:
<em>txanela abiatzeko… unean: </em>Hebreerazko testuan 18. tx.aren bukaera eta 19. honen hasiera ilunak dira.


marker: ⓘ
text:
gaur ez da inor hilko 1 Sm <a href='B:90 11:13'>11,13</a>+. Ik. 1 Erg <a href='B:110 2:46'>2,46</a>.


marker: [6]
text:
<em>hamar aldiz: </em>Iparraldeko leinuak, Israelgoak alegia, hamar ziren; hegoaldekoa, Judakoa alegia, bakarra.


marker: [3]
text:
<em>Abel-Bet-Maaka: </em>Israeldarrek iparraldera urrutien zituzten hirietarik bat, Genesaret aintziraz iparraldera 40 km ingurura baitzegoen.


marker: ⓑ
text:
horren burua 4,7-8; 1 Sm <a href='B:90 17:51'>17,51</a>.<a href='B:90 17:54'>54</a>; <a href='B:90 31:9'>31,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>zerrenda: </em>Ik. <a href='B:100 8:15-18'>8,15-18</a> oh. eta <a href='B:100 15:18'>15,18</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>hitzarmena: </em>Israeldarrak Kanaan edo Palestinan sartu zirenean egina (ik. Jos <a href='B:60 9:3-27'>9,3-27</a>). Ez dakigu noiz eta zergatik galdu nahi izan zituen Saulek.


marker: [3]
text:
<em>inor hilaraztea: </em>Gabaondarren erantzuna ulergaitza da. Beharbada, inor hiltzeko eskubiderik ez zutela besterik ez zuten esan nahi.


marker: ⓗ
text:
hegaztiei… basapiztiei Has <a href='B:10 15:11'>15,11</a>; 1 Sm <a href='B:90 17:46'>17,46</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:11'>14,11</a>+; Ez <a href='B:330 29:5'>29,5</a>.


marker: [8]
text:
<em>Refatarrak: </em>Altuera handiko jendea bide zen, erraldoiak. Ixbi-Benob refatarren buruzagia zen (ik. Dt <a href='B:50 2:11'>2,11</a> eta oh.; <a href='B:50 3:11'>3,11</a>; Jos <a href='B:60 12:4'>12,4</a>).


marker: [9]
text:
<em>zuzia itzal ez dadin: </em>Hau da, Daviden errege-etxea honda ez dadin; hondatuz gero, Jainkoak hitzemana huts geldituko bailitzateke (ik. <a href='B:100 7:15-16'>7,15-16</a> eta oh.; 1 Erg <a href='B:110 11:36'>11,36</a>).


marker: ⓛ
text:
Ez zara… aterako <a href='B:330 18:3'>18,3</a>. zuzia itzal ez dadin 1 Erg <a href='B:110 11:36'>11,36</a>+.


marker: [11]
text:
<em>Jair: </em>Hebreerazko testuak <em>Jaare-Oregim </em>dio. <em>Gat: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera zegoen hiri filistearra (ik. 1 Sm <a href='B:90 5:1'>5,1</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>Israelgo kantari: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>israeldarren abestietan goraipatua. </em>Davidi eginiko goraipamen bat 1 Sm 18,7an aurki daiteke.


marker: [2]
text:
<em>ongi arautua eta sendoa: </em>Errege-etxea beti iraunarazteko promesaz ari da (ik. <a href='B:100 7:16'>7,16</a>).


marker: [3]
text:
<em>hiru ausarten: </em>Testuan bi talde berezi agiri dira: <em>Hirurak </em>eta <em>Hogeita Hamarrak. </em>Zail da, batzuetan, bata zein den eta bestea zein den bereiztea. Azkenean datorren izen zerrenda ere ez dator bat zenbaki horiekin.


marker: [4]
text:
<em>Adulam: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera 25 km ingurura zegoen. <em>refatarren haranean: </em>H.h., <em>Refaim haranean. </em>Haran hau Jerusalemdik hego-mendebaldera zegoen, hiritik hurbil.


marker: ⓖ
text:
Benaias 20,23; 1 Erg <a href='B:110 1:26'>1,26</a>.<a href='B:110 1:36'>36</a>; <a href='B:110 2:25'>2,25</a>.<a href='B:110 2:35'>35</a>.<a href='B:110 2:46'>46</a>.


marker: ⓗ
text:
lantza zuen eskuan 1 Sm <a href='B:90 17:51'>17,51</a>. makila bat baizik ez 1 Sm <a href='B:90 17:43'>17,43</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunaren haserrea Zen <a href='B:40 25:3'>25,3</a>; <a href='B:40 32:13'>32,13</a>; Ep <a href='B:70 2:14-20'>2,14-20</a>; <a href='B:70 3:8'>3,8</a>; 2 Erg <a href='B:120 13:3'>13,3</a>.


marker: [2]
text:
Herritarren zenbaketa egitea Jainkoari herriaren jabegoa murriztea bezala zen; bestalde, ordea, gudarostea antolatu ahal izateko bidea zen, borondatezko gudarien zain egon gabe.


marker: [3]
text:
<em>Aroer: </em>Itsaso Hilaz beste aldeko hiria, moabdarren mugetatik hurbil. Zenbaketa ekialdean hasi zuten eta, iparralde eta mendebaldeko lurraldeetan barrena, hegoaldean bukatu.


marker: ⓝ
text:
bihotzeko harra 1 Sm <a href='B:90 24:6'>24,6</a>. Bekatu astuna egin dut <a href='B:90 12:13'>12,13</a>+. erokeria 1 Sm <a href='B:90 13:13'>13,13</a>.


marker: ⓐ
text:
gosealdia 21,1; Has <a href='B:10 41:27'>41,27</a>. ihesaldia Lb <a href='B:30 26:36-38'>26,36-38</a>; Jos <a href='B:60 7:2-5'>7,2-5</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:33'>8,33</a>. izurritea 1 Erg <a href='B:110 8:37'>8,37</a>; Jr <a href='B:300 21:7'>21,7</a>; Ez <a href='B:330 5:12'>5,12</a>.


marker: ⓑ
text:
Hau larriaren handia! 1 Sm <a href='B:90 28:15'>28,15</a>+. handia baita haren errukia Sal <a href='B:230 119:156'>119,156</a>; Ne <a href='B:160 9:19'>9,19</a>.<a href='B:160 9:27'>27</a>.<a href='B:160 9:31'>31</a>.


marker: [4]
text:
<em>jebustarra: </em>Davidek eskuratu baino lehen, Jerusalemi <em>Jebus </em>deitzen zioten (ik. <a href='B:100 5:6-10'>5,6-10</a>).


marker: ⓒ
text:
aingerua Ir <a href='B:20 12:23'>12,23</a>. atzera egin zuen Jaunak Ir <a href='B:20 32:14'>32,14</a>; Jr <a href='B:300 18:8'>18,8</a>; Jon <a href='B:390 3:10'>3,10</a>; <a href='B:390 4:2'>4,2</a>.


marker: ⓔ
text:
izurritea… urrun dezan Zen <a href='B:40 17:13'>17,13</a>.<a href='B:40 17:15'>15</a>; Sal <a href='B:230 106:30'>106,30</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hagit: </em>Daviden emazteetarik bat zen (ik. 2 Sm <a href='B:100 3:5'>3,5</a>). Honen seme Adonias, beraz, Salomonen anaiordea zen; aita batenak eta bi amarenak ziren. <em>zaldiak: </em>Hitz hau, hebreeraz, <em>zaldun </em>ere uler daiteke.


marker: [3]
text:
<em>Joab: </em>Daviden gudalburu nagusia zen. <em>Abiatar eta Tzadok </em>(8. tx.): Apaizak eta Daviden aholkulari ziren (ik. 2 Sm <a href='B:100 8:16-17'>8,16-17</a>).


marker: ⓜ
text:
hil egin nahiko 15,29; Ep <a href='B:70 9:5'>9,5</a>; 2 Erg <a href='B:120 10:1-17'>10,1-17</a>; <a href='B:120 11:1'>11,1</a>.


marker: ⓝ
text:
errege izendatzeko zeremonia 2 Erg <a href='B:120 11:11-20'>11,11-20</a>. erregearen mando gainean Est <a href='B:190 6:7-9'>6,7-9</a>. Gihon 2 Kro <a href='B:140 32:30'>32,30</a>.


marker: [8]
text:
<em>Bazkaria bukatzen… aditu: </em>Rogel iturria, Adonias eta beronen aldekoak zeuden toki hura, alegia, Gihondik 700 metrora zegoen, hegoaldera.


marker: [9]
text:
Aldarearen eite edo formaz, ik. Ir <a href='B:20 27:1-2'>27,1-2</a>. Aldarearen ondoan babesten zenak Jainkoaren laguntza eta gizonen errukia eskatzen zituen.


marker: [1]
text:
<em>Jaunak beteko dizu… hitza: </em>Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:12-16'>7,12-16</a>. Jaunak Abrahami eginiko promesak Pentateuko osoaren kontaera kutsatzen duen bezala (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>; Ir <a href='B:20 2:24'>2,24</a>; <a href='B:20 33:1'>33,1</a>; Lb <a href='B:30 14:34'>14,34</a>; Zen <a href='B:40 11:12'>11,12</a>; <a href='B:40 15:2'>15,2</a>; Dt <a href='B:50 1:7'>1,7</a>), Jaunak Davidi eginiko promes honen kutsua dute <em>Erregeak </em>izeneko bi liburuek (ik. <a href='B:50 2:24'>2,24</a>; <a href='B:110 8:25'>8,25</a>; <a href='B:110 11:12'>11,12</a>; <a href='B:110 15:4'>15,4</a>; 2 Erg <a href='B:120 8:19'>8,19</a>; <a href='B:120 19:34'>19,34</a>; <a href='B:120 20:6'>20,6</a>).


marker: ⓕ
text:
Jaunak hitzeman 2 Sm <a href='B:100 7:12-16'>7,12-16</a>. zureetariko norbait 8,25; <a href='B:100 9:5'>9,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>Abner eta Amasa: </em>Ik. 2 Sm <a href='B:100 3:26-27'>3,26-27</a>; <a href='B:100 20:9-10'>20,9-10</a>. <em>Hilketa horien errudun da: </em>Hebreerazko esaera iluna da; hau dio: <em>Hil egin zituen, bakealdian guda-odola isuriz eta gerrian zeraman gerrikoa eta oinetan zituen oinetakoak guda-odolaz zikinduz.</em>


marker: [3]
text:
<em>ez utzi zaharturik… hiltzen: </em>Hebreerazko testuak dio: <em>ez utzi Herio Leizera ileak zuritu eta gero bakean joaten.</em>


marker: [4]
text:
<em>Bartzilai: </em>Absalomengandik ihesi zihoan Davidi behar zuen guztia eman zion gizona (ik. 2 Sm <a href='B:100 17:27-29'>17,27-29</a>).


marker: ⓖ
text:
erregearen mahaian jarri 18,19; 2 Sm <a href='B:100 9:10-13'>9,10-13</a>; 2 Erg <a href='B:120 25:29-30'>25,29-30</a>.


marker: [5]
text:
Hemen aipatzen direnak 2 Sm <a href='B:100 16:5-13'>16,5-13</a>; <a href='B:100 19:17-24'>19,17-24</a> pasarteetan kontatuak daude.


marker: [6]
text:
<em>hil ezazu indarrez bere zahartzaroan: </em>H.h., <em>jaitsarazi Hildakoen Egoitzara ile zuriak odoldurik.</em>


marker: ⓙ
text:
erregearen ama 15,13; Jr <a href='B:300 13:18'>13,18</a>. eskuinaldean Sal <a href='B:230 45:10'>45,10</a>; <a href='B:230 110:1'>110,1</a>.


marker: [8]
text:
<em>erregetza eskatzea: </em>Hildako errege baten emaztearekin ezkontzea legez haren ondorengo izatea bezala zen (ik. 2 Sm <a href='B:100 16:21-22'>16,21-22</a>).


marker: [9]
text:
<em>Anatot: </em>Jerusalemdik 5 kilometro iparraldera zegoen hirixka. Jeremias profetaren jaioterria izango zen (Jr <a href='B:300 1:1'>1,1</a>). <em>kutxa eraman: </em>Ik. 1 Sm <a href='B:90 22:20-23'>22,20-23</a>; 2 Sm <a href='B:100 15:24-29'>15,24-29</a>.


marker: ⓚ
text:
Eror bekie… errua gainera 2 Sm <a href='B:100 3:29'>3,29</a>; Sal <a href='B:230 7:17'>7,17</a>; Mt <a href='B:470 27:25'>27,25</a>.


marker: [12]
text:
<em>sendotu Daviden errege-aulkian betiko: </em>Ik. <a href='B:110 2:4'>2,4</a> eta <a href='B:110 2:24'>2,24</a> oh.ak.


marker: [1]
text:
<em>Salomon… faraoiaren senitarteko: </em>Ahaidetasun honek elkartasun politikoa ere adierazi nahi du.


marker: ⓝ
text:
Jauna agertu 9,1-9; Jkd <a href='B:270 8:21-9:12'>8,21—9,12</a>; Si <a href='B:280 47:14'>47,14</a>.


marker: ⓑ
text:
inork izan ez Koh <a href='B:250 1:16'>1,16</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 18:5'>18,5</a>; <a href='B:120 23:25'>23,25</a>.


marker: [3]
text:
<em>besteak, berriz, alderantziz: </em>Hebreerazko testuak dio: <em>besteak berriz ezetz dio, bizirik dagoen semea berea duela eta hila bestearena dela.</em>


marker: ⓒ
text:
erregeak zuzen epaitu Is <a href='B:290 9:6'>9,6</a>; Sal <a href='B:230 72:1-2'>72,1-2</a>; Es <a href='B:230 16:12'>16,12</a>; 29,14.


marker: [2]
text:
<em>Hona hemen haien izenak: </em>Egia esan <a href='B:110 9:10'>9,10</a>,<a href='B:110 9:11'>11</a> eta 13. tx.etan ez da eskualdeburuen izenik ageri, beraien aitenak baizik. Hori izan daiteke, kargu horiek aitarengandik semearengana eskualdatzen zirelako edota, bestela, izenen batzuk falta zituen dokumenturen batetik kopiatua delako hemengo zerrenda hau.


marker: ⓓ
text:
Jairen Herrixkak Zen <a href='B:40 32:41'>32,41</a>; Dt <a href='B:50 3:14'>3,14</a>; Jos <a href='B:60 13:30'>13,30</a>.


marker: ⓔ
text:
hondarra bezain ugari Has <a href='B:10 22:17'>22,17</a>+. janari-edaririk aski eta pozik bizi 1 Sm <a href='B:90 30:16'>30,16</a>; Koh <a href='B:250 2:24'>2,24</a>; <a href='B:250 3:13'>3,13</a>.


marker: [1]
text:
Zenbait itzulpenetan bosgarren kap. honetako 1-14 tx.ak laugarren kap.ko 21-34 txatal-zenbakiz ageri dira.


marker: ⓗ
text:
zalditegi, zaldi eta zaldizko 10,26; 2 Kro <a href='B:140 1:14'>1,14</a>. Ik. Dt <a href='B:50 17:16'>17,16</a>.


marker: [5]
text:
<em>itze belarra: </em>Usaindun landarea; honen hostoak, iharturik, janariak ontzeko erabili ohi dira Palestinan eta Egipton. Apaltasuna adierazten du landare koxkor honek Libanoko zedro lerdenen ondoan.


marker: [6]
text:
Zenbait itzulpenetan kap. honetako 15-32 tx.ak <a href='B:110 5:1-18'>5,1-18</a> bezala daude zenbatuak. Ik. <a href='B:110 5:1'>5,1</a> oh.


marker: [8]
text:
<em>Gebal: </em>Feniziako <em>Biblos </em>hiria bera da; gaur egungo Beirut hiritik 80 km iparraldera zegoen.


marker: ⓐ
text:
Tenpluaren eraikuntza Ik. Esd <a href='B:150 3:8-9'>3,8-9</a>; <a href='B:150 5:1'>5,1</a> — <a href='B:150 6:15'>6,15</a>.


marker: ⓑ
text:
tenpluaren deskripzioa Ik. Ir <a href='B:20 26:1'>26</a>; Ez <a href='B:330 40:1'>40</a> — <a href='B:330 40:42'>42</a>.


marker: [4]
text:
<em>fruitu: </em>Fruitu hauek <em>kolokintidak </em>ziren; jateko ez, baina apaingarritzat erabili ohi ziren.


marker: [8]
text:
Ikerketa arkeologikoek ikusarazi dutenez, horma edo paretak jasotzeko teknika hori, harrizko eta zurezko lerro edo geruzak tartekatzea alegia, oso zabaldua zegoen garai hartan.


marker: [1]
text:
<em>Libanoko Oihana: </em>Libanoko zedro-zurez jantzia zegoelako emango zioten, segur aski, izen hori aretoari.


marker: [3]
text:
<em>habeetaraino: </em>Itzulpen hau ez da ziurra, ez baitago garbi hebreerazko hitz teknikoak zer adierazten duen.


marker: ⓚ
text:
bi zutabe 2 Erg <a href='B:120 25:13'>25,13</a>; Jr <a href='B:300 27:19'>27,19</a>; <a href='B:300 52:17'>52,17</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jakin: </em>Hebreeraz, <em>Jaunak sendotua </em>esan nahi bide du. <em>Boaz: Jaunarengan indarra </em>esan nahi du.


marker: ⓛ
text:
Itsaso 2 Erg <a href='B:120 16:17'>16,17</a>; <a href='B:120 25:13'>25,13</a>; Jr <a href='B:300 27:19'>27,19</a>; <a href='B:300 52:17'>52,17</a>.


marker: ⓜ
text:
orgak 2 Erg <a href='B:120 16:17'>16,17</a>; <a href='B:120 25:13'>25,13</a>; Jr <a href='B:300 27:19'>27,19</a>; <a href='B:300 52:17'>52,17</a>.


marker: [8]
text:
Opariak eskaintzeko eta garbikuntzak egiteko behar ziren ontzi eta tresnak edo lanabesak ziren hauek.


marker: [9]
text:
<em>Sukot eta Tzartan: </em>Jordan ibaiaz ekialdeko ertzean, Jerusalemdik 60 km-ra ipar-ekialdera zeuden hirixka hauek; hauetako lurrak oso egokiak ziren urtze-lanak egiteko.


marker: [10]
text:
<em>eskainiriko ogiak jartzeko mahaia: </em>Ik. Ir <a href='B:20 25:23-30'>25,23-30</a>; <a href='B:20 37:10-16'>37,10-16</a>; Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>.


marker: [1]
text:
<em>jaietan: </em>Segur aski, Sukkot Jaia, <em>Etxola Jaia, </em>aipatzen da hemen (ik. Lb <a href='B:30 23:34-43'>23,34-43</a>).


marker: [2]
text:
<em>Horeb: </em>Izen hau du zenbait dokumentutan Sinai mendiak (ik. Ir <a href='B:20 3:1'>3,1</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
bi harlauzak Ir <a href='B:20 25:16'>25,16</a>; <a href='B:20 40:20'>40,20</a>; Dt <a href='B:50 10:5'>10,5</a>; Heb <a href='B:650 9:4'>9,4</a>.


marker: [4]
text:
<em>inongo hiririk: </em>Israeldarren hiri nagusia Jerusalem izan arren, antzina ez zen israeldarrena, jebustarrena baizik, harik eta Davidek hartu eta bere erresumako hiriburu egin zuen arte (ik. 2 Sm <a href='B:100 5:6-9'>5,6-9</a>). <em>ene herri: </em>Antzinako grekozko itzulpenak beste hau eransten du: <em>Jerusalem hautatu dut, neure bizilekua bertan jartzeko </em>(ik. 2 Kro <a href='B:140 6:5-6'>6,5-6</a>).


marker: ⓝ
text:
ez da zu bezalako beste jainkorik Dt <a href='B:50 4:35'>4,35</a>.<a href='B:50 4:39'>39</a>; <a href='B:50 6:4'>6,4</a>; <a href='B:50 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓑ
text:
egia ote, Jainkoa lurrean biziko dela? Ik. Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>; Eg <a href='B:510 17:24'>17,24</a>; Ap <a href='B:730 21:3'>21,3</a>. zeru Is <a href='B:290 66:1'>66,1</a>; Jr <a href='B:300 23:24'>23,24</a>; Eg <a href='B:510 7:49'>7,49</a>.


marker: ⓒ
text:
Begira etxe honi… zure bizilekua izanen Dt <a href='B:50 12:5'>12,5</a>.<a href='B:50 12:11'>11</a>. Ik. Ez <a href='B:330 48:35'>48,35</a>; Ap <a href='B:730 21:22'>21,22</a>.


marker: [6]
text:
<em>zin egitera behartuko: Jainkoaren epaia </em>deitzen ziren haietako bat da hau. Auzia zuten biek madarikazioak bota ohi zituzten, batak kalte egin omen zionaren kontra eta besteak bere buruaren kontra, baina errugabe zela adierazteko. Auzia erabaki dezala eskatzen dio Salomonek Jainkoari, erruduna zein den agerraraziz eta madarikazioa beraren gainera botaz.


marker: ⓔ
text:
Israel menderatua Lb <a href='B:30 26:17'>26,17</a>; Dt <a href='B:50 28:25'>28,25</a>; Jos <a href='B:60 7:1'>7</a>.


marker: [7]
text:
<em>arbasoei eman zenien lurraldera: </em>Jainkoak Abrahami, Isaaki eta Jakobi eginiko promesa (ik. orobat 36,40.48) aipatzen da Salomonen otoitzean (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a>; Jos <a href='B:60 5:6'>5,6</a>; <a href='B:60 5:11'>11</a>; <a href='B:60 5:13'>13</a>; <a href='B:60 18:13'>18,13</a>; Ep <a href='B:70 2:1'>2,1</a> oh.).


marker: ⓕ
text:
euririk egin ez 17—18; Lb <a href='B:30 26:19'>26,19</a>: Dt <a href='B:50 11:17'>11,17</a>; <a href='B:50 28:24'>28,24</a>; Jr <a href='B:300 3:3'>3,3</a>; Ap <a href='B:730 11:6'>11,6</a>.


marker: ⓖ
text:
gosea edota izurria Lb <a href='B:30 26:16'>26,16</a>.<a href='B:30 26:25'>25</a>; Dt <a href='B:50 28:21-22'>28,21-22</a>.<a href='B:50 28:38'>38</a>.<a href='B:50 28:42'>42</a>.


marker: ⓗ
text:
arrotza Lb <a href='B:30 19:34'>19,34</a>; 2 Erg <a href='B:120 5:1'>5</a>; Is <a href='B:290 2:2-4'>2,2-4</a>; Jon; Za <a href='B:450 8:20-23'>8,20-23</a>; Rt; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>.


marker: [8]
text:
<em>zure egintza ahaltsuen berri: </em>H.h., <em>zure esku indartsuaren eta zure beso ahaltsuaren berri.</em>


marker: [9]
text:
<em>eramango dituzte: </em>Herria Jainkoarekiko desleiala denean, etsaiek erbestera eramango dutenaren mehatxua dago beti (ik. Lb <a href='B:30 26:33-34'>26,33-34</a>; Dt <a href='B:50 28:63-64'>28,63-64</a>; <a href='B:50 30:1-2'>30,1-2</a>); 2 Erg <a href='B:120 17:20'>17,20</a> eta <a href='B:120 24:20'>24,20</a> pasarteetan mehatxu hori nola bete zen agertuko da.


marker: [10]
text:
<em>burdin labe goritik: </em>Antzina inon ez zen lortzen burdin labean baino bero handiagorik. Esaera horrek esklabotza zeinen gogorra eta garratza izan zen adierazi nahi du.


marker: ⓛ
text:
atsedena eman Dt <a href='B:50 12:10'>12,10</a>; Jos <a href='B:60 21:44'>21,44</a>. hitzeman bezala Jos <a href='B:60 21:45'>21,45</a>; <a href='B:60 23:14'>23,14</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:19'>3,19</a>; 2 Erg <a href='B:120 10:10'>10,10</a>; Is <a href='B:290 55:10-11'>55,10-11</a>.


marker: ⓜ
text:
gurekin Dt <a href='B:50 31:6'>31,6</a>; Jos <a href='B:60 1:5'>1,5</a>; Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓐ
text:
izan… Jainkoaren esaneko 11,4; 15,3.14. Ik. Os <a href='B:350 10:2'>10,2</a>; Sal <a href='B:230 12:3'>12,3</a>.


marker: [11]
text:
<em>Hamateko sarreratik hasi eta Egiptoko errekara: </em>Ondoko bi hauen antzekoa da esamolde hori: <em>Dandik Beer-Xebaraino </em>(ik. Ep <a href='B:70 20:1'>20,1</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:20'>3,20</a>; 2 Sm <a href='B:100 3:10'>3,10</a> etab.) eta <em>basamortutik Eufrates ibairaino </em>(ik. Ir <a href='B:20 23:31'>23,31</a>; Dt <a href='B:50 11:24'>11,24</a>). Azken esaera honek mugarik zabalenak adierazten ditu (ik. <a href='B:50 5:1'>5,1</a>), honen aurreko esaerak mugarik estuenak, eta lehenengoak tarteko mugak. <em>Hamateko sarrera: </em>Segur aski, Dandik iparraldera zegoen (ik. Zen <a href='B:40 13:21'>13,21</a> eta oh.).


marker: [12]
text:
<em>Biharamunean: </em>H.h., <em>zortzigarren egunean; </em>baina hau ez dator bat aurreko tx.ean esanarekin. <em>Salomonek bidali: </em>H.h., <em>Salomonek bedeinkatu. </em><em>bere etxeetara: </em>H.h., <em>bere oihal-etxoletara. </em>Esaera honek israeldarrak antzina nomada izan zirela oroitarazten du.


marker: ⓔ
text:
Koplak atera eta barre egin Dt <a href='B:50 28:37'>28,37</a>; Jr <a href='B:300 18:16'>18,16</a>; <a href='B:300 19:8'>19,8</a>; <a href='B:300 24:9'>24,9</a>; <a href='B:300 29:18'>29,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>Milo-ko lubeta: </em>Jerusalem hegoaldean dagoen Daviden Hiria eta iparraldean dagoen tenplua bitarteko aldapa da; Salomonek betelana edo malda eginarazi zuen; hebreeraz <em>Milo </em>hitzak, hain zuzen, <em>betelana </em>edo <em>lubeta </em>esan nahi du.


marker: [6]
text:
<em>Etzion-Geber, Elat: </em>Hiriok Akaba itsas golkoaren ipar-muturrean zeuden. Hemendik abiatzen ziren Ofir-era zihoazen itsasontziak (28. tx.). Ofir hau Itsaso Gorria baino harantzago zegoen, noski.


marker: ⓙ
text:
Ofir 10,11; 22,49; Has <a href='B:10 10:29'>10,29</a>; Is <a href='B:290 13:12'>13,12</a>; Sal <a href='B:230 45:10'>45,10</a>; Jb <a href='B:220 22:24'>22,24</a>; 1 Kro <a href='B:130 1:23'>1,23</a>; <a href='B:130 29:4'>29,4</a>; 2 Kro <a href='B:140 8:18'>8,18</a>; <a href='B:140 9:10'>9,10</a>; Tb <a href='B:140 13:17'>13,17</a>; Si <a href='B:280 7:18'>7,18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Saba: </em>Arabia penintsulako hegoaldean zegoen, gaur egun Hego-Yemen denaren inguruetan. <em>Jaunaren osperako: </em>H.h., <em>Jaunaren izenarengatik; </em>esaera honek <em>Jaunarengandik hartua </em>ere esan nahi bide du.


marker: ⓚ
text:
Sabako erregina Mt <a href='B:470 12:42'>12,42</a> par. asmakariak Ep <a href='B:70 14:12-18'>14,12-18</a>.


marker: [2]
text:
<em>emazteak: </em>H.h., <em>gizonak. </em>Segur aski, hebreerazko testu zaharrak ere <em>emazteak </em>hitza zekarren, baina, geroztik, Salomonen emazteen izen txarra zela eta, kopiatzaileren batek aldatu egin bide zuen.


marker: [3]
text:
<em>hogeita bi mila inguru kilo urre: </em>H.h., <em>seiehun eta hirurogeita sei talentu urre; </em>zenbaki hau Ap 13,18an ere aurkitzen da. Kopuru izugarri handia adierazten du.


marker: [5]
text:
<em>Libanoko Oihana: </em>Ik. <a href='B:110 7:2-3'>7,2-3</a>. Dirudienez, beste zenbait gauzatarako bezala, armak gordetzeko ere bazen jauregi hura.


marker: [6]
text:
<em>bizkarraldea biribila: </em>Hebreerazko testua iluna. <em>Bizkarraldean zekor-buru bat </em>ere irakur daiteke.


marker: [7]
text:
<em>ur handietarako merkataritzako ontziak: </em>H.h., <em>Tarsiseko ontziak. </em>Itsas ibilaldi luzeak egiteko hornituak zeuden itsasontzi handiak ziren, merkataritzarako prestatuak. Espainiako hego-mendebaldeko lurralde aberatsa bide zen Tarsis; hona eta Ofir-era (ik. <a href='B:110 9:26'>9,26</a>) joan-etorrian ibili ohi ziren halako ontziak.


marker: ⓛ
text:
ur handietarako merkataritzako ontziak 22,49; Is <a href='B:290 2:16'>2,16</a>; <a href='B:290 23:1'>23,1</a>.<a href='B:290 23:14'>14</a>; <a href='B:290 60:9'>60,9</a>; Ez <a href='B:330 27:25'>27,25</a>; Sal <a href='B:230 48:8'>48,8</a>; 2 Kro <a href='B:140 9:21'>9,21</a>; <a href='B:140 20:36-37'>20,36-37</a>.


marker: ⓐ
text:
zilarra… ugari 10,21; Si <a href='B:280 47:18'>47,18</a>. Ik. Dt <a href='B:50 17:17'>17,17</a>; Koh <a href='B:250 2:8'>2,8</a>.


marker: [8]
text:
<em>Mutzri: </em>Hebreerazko testuak <em>Mitzraim </em>dakar eta izen honek, eskuarki, Egipto esan nahi du. Hemen, ordea, <em>Mutzri</em>-k gaur egungo Turkiako hego-ekialdean zegoen eskualdea adierazten du. <em>Kue: </em>Hebreerazko hitzak <em>uzta </em>edo <em>bilketa </em>esan nahi du. Antzinako itzulpenek Asia Txikiko Zilizia eskualdeko hiritzat hartu izan dute. Salomonen garaian Mutzri eta Kue ziren zaldien salerosketarako merkatu nagusiak.


marker: ⓒ
text:
beren jainkoengana makurraraziko Ir <a href='B:20 23:31-33'>23,31-33</a>; <a href='B:20 34:12-16'>34,12-16</a>; Dt <a href='B:50 7:1-4'>7,1-4</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jaunari atsegin ez zaiona egin zuen: </em>1 Erg liburuko esaera tipikoa da, Israelgo erregeen gaiztakeria eta errua aditzera emateko (<a href='B:110 14:22'>14,22</a>.34; <a href='B:110 16:19'>16,19</a>.<a href='B:110 16:25'>25</a>.<a href='B:110 16:30'>30</a>; <a href='B:110 21:20'>21,20</a>.<a href='B:110 21:25'>25</a>; <a href='B:110 22:53'>22,53</a>).


marker: [3]
text:
<em>Milkom: </em>Sasijainko honi <em>Molok </em>izena ere eman ohi zaio (ik. Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>bi bider agertua: </em>Ik. <a href='B:110 3:5-15'>3,5-15</a> eta <a href='B:110 9:2-9'>9,2-9</a>.


marker: [5]
text:
<em>Davidengatik: </em>Esaera honek aurrerantzean hau adieraziko du: Jainkoak leial eusten diola Davidi eginiko promesari (ik. 13.32.34.36.39. tx.ak; 2 Erg <a href='B:120 8:19'>8,19</a>; <a href='B:120 19:34'>19,34</a>; <a href='B:120 20:6'>20,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:13-16'>7,13-16</a> eta oh.).


marker: [6]
text:
<em>Madian: </em>Palestinatik hego-ekialdera dagoen lurraldea (ik. Ir <a href='B:20 2:15'>2,15</a>). <em>Paran: </em>Sinai penintsulako basamortua (ik. Zen <a href='B:40 13:26'>13,26</a> oh.).


marker: [10]
text:
<em>Joseren leinuko: </em>Esaera honek Efraim eta Manasesen leinuak adierazten ditu (ik. Has <a href='B:10 46:20'>46,20</a>).


marker: ⓗ
text:
profeta-egintzak 22,11; Is <a href='B:290 20:1-4'>20,1-4</a>; Jr <a href='B:300 19:1-11'>19,1-11</a>; <a href='B:300 27:1-8'>27,1-8</a>; Ez <a href='B:330 5:1-12'>5,1-12</a>.


marker: [11]
text:
<em>Leinu bakarrarekin: </em>Judaren leinua da, noski (ik. 12-20 tx.ak). Antzinako grekozko itzulpenak, alabaina, bi leinu aipatzen ditu; bigarrena Benjaminena dateke 12,21ean esaten denez; Roboamek bere menpe zuen leinu hau ere. Gainera, antzinatik Judaren leinuak poliki-poliki bereganatua zuen Simeonen leinua ere, txikia baitzen hau.


marker: ⓙ
text:
argi-zuzia 15,4; 2 Sm 21,27; 2 Erg <a href='B:120 8:19'>8,19</a>; 2 Kro <a href='B:140 21:7'>21,7</a>.


marker: ⓚ
text:
ez betiko Ik. Is <a href='B:290 11:13-14'>11,13-14</a>; Jr <a href='B:300 3:18'>3,18</a>; Ez <a href='B:330 37:15-24'>37,15-24</a>; Os <a href='B:350 2:2'>2,2</a>; Mi <a href='B:400 2:12'>2,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sikem: </em>Antzinako toki hau (ik. Has <a href='B:10 12:6'>12,6</a>; <a href='B:10 33:18'>33,18</a>; Jos <a href='B:60 24:1'>24</a>) garrantzitsua bilakatu zen israeldarrentzat. Pasarte honetatik aurrera, <em>Israel </em>izenak, maiz, Israel, hau da, iparraldeko erreinua, adierazten du (ik. 2 Sm <a href='B:100 2:9'>2,9</a> eta oh.; <a href='B:100 4:1'>4,1</a>; <a href='B:100 5:5'>5,5</a>).


marker: [2]
text:
<em>Egipton gelditu zen: </em>Grekozko eskuizkribu batzuek eta 2 Kro <a href='B:140 10:2'>10,2</a> pasarteak <em>Egiptotik itzuli egin zen </em>diote.


marker: [3]
text:
<em>Nire atzamar… baino: </em>Esaera honek zera adierazi nahi du: Salomon erregeak egin ziena ez zela deus ere izan, beraren seme Roboamek egingo zienaren aldean.


marker: [4]
text:
<em>israeldarrak beren etxoletara joan ziren: </em>Jerusalemgo errege Roboamengandik bereizi eta beste erreinu bat egin zutela adierazi nahi du esaera horrek, Israel erreinua, iparraldekoa alegia.


marker: [6]
text:
Tx. honek dioena ez dator bat 3. eta 12. tx.etan Jeroboami buruz esandakoarekin, non eta beste biltzarren bat aipatzen ez duen behintzat.


marker: [7]
text:
<em>Sikem: </em>Dirudienez, Sikem zen Israelgo edo Ipar Erresumako lehen hiriburua, baina ez luzaroan. Gerora, Tirtza eta Samaria izango ziren. <em>Penuel: </em>Jordan ibaiaz ekialdera zegoen hiria; Jakobek aingeruarekin izan zuen borrokaldia oroitarazten du (ik. Has <a href='B:10 32:31'>32,31</a> eta oh.).


marker: [8]
text:
<em>atera zintuen Jainkoa: </em>H.h., <em>atera zintuzteten jainkoak </em>(ik. Ir <a href='B:20 32:1-5'>32,1-5</a>).


marker: [9]
text:
<em>Betel eta Dan: </em>Israel erreinuaren hego- eta ipar-mugetan zeuden eta jauretxe bana zuten (ik. Ep <a href='B:70 18:27-30'>18,27-30</a>; <a href='B:70 20:22-24'>20,22-24</a>; 1 Sm <a href='B:90 7:16'>7,16</a>).


marker: ⓑ
text:
Betel Has <a href='B:10 12:8'>12,8</a>; <a href='B:10 28:10-22'>28,10-22</a>; Am <a href='B:370 3:14'>3,14</a>; <a href='B:370 5:5-6'>5,5-6</a>; <a href='B:370 7:13'>7,13</a>. Dan Ep <a href='B:70 17:1-18'>17—18</a>; Am <a href='B:370 8:14'>8,14</a>.


marker: [10]
text:
<em>bekatura: </em>Bekatu hau adierazteko, <em>Erregeak </em>izeneko bi liburuek maiz Jeroboamen bekatua aipatzen dute (ik. <a href='B:110 13:34'>13,34</a>; <a href='B:110 15:26'>15,26</a>.<a href='B:110 15:34'>34</a>; 2 Erg <a href='B:120 3:3'>3,3</a>; <a href='B:120 10:29'>10,29</a>.31, etab.).


marker: [11]
text:
<em>jai bat: </em>Segur aski Etxola Jaia (ik. <a href='B:110 8:2'>8,2</a> eta oh.). Berez, jai hau zazpigarren hilaren hamabostean ospatu ohi zen. Baina Juda erreinuko ohiturekin zerikusirik ez zuela adierazteko, Jeroboamek zortzigarren hilaren hamabostean jarri zuen. Beraz, lehengo gaiztakeriez gainera (muinoetan kultu-lekuak eraiki, jaia Jerusalemdik kanpora ospatu, beste apaizgo bat sortu), beste gaiztakeria bat ere egiten du: egutegi liturgikoa aldatu.


marker: ⓒ
text:
bere kasketaz 12,28. Ik. Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>; <a href='B:50 16:2'>16,2</a>.<a href='B:50 16:5-6'>5-6</a>.<a href='B:50 16:11'>11</a>.<a href='B:50 16:15-16'>15-16</a>; <a href='B:50 18:1-5'>18,1-5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Josias: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 22:1'>22</a> eta 23 kap.ak, eta bereziki <a href='B:120 23:15-16'>23,15-16</a>. <em>Giza hezurrak erreko: </em>Josiasek kutsatu egingo du aldarea (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:16'>23,16</a>); horregatik, ezin izango da aldare horretan sakrifiziorik eskaini.


marker: ⓔ
text:
Zeure ondasunen erdia Zen <a href='B:40 22:17-18'>22,17-18</a>. Ik. Est <a href='B:190 5:3'>5,3</a>.<a href='B:190 5:6'>6</a>; <a href='B:190 7:2'>7,2</a>; Mk <a href='B:480 6:23'>6,23</a>.


marker: ⓖ
text:
ez dute zure gurasoen hilobian lurperatuko Is <a href='B:290 14:19'>14,19</a>; Jr <a href='B:300 8:1-2'>8,1-2</a>. Ik. Has <a href='B:10 23:1'>23</a>; <a href='B:10 49:30'>49,30</a>; 2 Erg <a href='B:120 22:20'>22,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ai, ene anaia!: </em>Hileta-kantu baten hasiera dateke esaera hau (ik. Jr <a href='B:300 22:18'>22,18</a> eta <a href='B:300 34:5'>34,5</a>).


marker: [4]
text:
<em>sagaratu: </em>H.h., <em>eskua betetzen zion. </em>Esaera honek <em>apaiz izendatu </em>edo <em>sagaratu </em>esan nahi du (ik. Ir <a href='B:20 28:41'>28,41</a>).


marker: ⓚ
text:
Desagerrarazi Jeroboamen ondorengoak 15,29; 16,3.11; Ep <a href='B:70 9:5'>9,5</a>; 2 Erg <a href='B:120 10:1-17'>10,1-17</a>; <a href='B:120 11:1'>11,1</a>.


marker: [3]
text:
<em>Zer gaur bertan? Oraintxe bertan: </em>Esaera honekin zer adierazi nahi den ez da argi. Dirudienez, kopiatzaileren baten eranskina da.


marker: [4]
text:
<em>bota egingo ditu: </em>Ik. <a href='B:110 8:46'>8,46</a> oh. <em>zutoin sakratuak: </em>Axera jainkosaren irudia zeraman taketa edo makila zen; beraz, jainkosa horren sinbolo (ik. Ep <a href='B:70 3:7'>3,7</a> eta oh.).


marker: [5]
text:
<em>Tirtza </em>hiria izan zen Israel erresumaren hiriburua, Sikem izan eta gero (<a href='B:110 12:25'>12,25</a>) eta Samaria izan baino lehen (<a href='B:110 16:24'>16,24</a>).


marker: [7]
text:
<em>zutarri… sakratuak: </em>Esanahi erlijiosoa zuen harri tentea zen; <em>irudi </em>ere itzul daiteke.


marker: ⓝ
text:
Kultu-lekuak, zutarri eta zutoin sakratuak 2 Erg <a href='B:120 16:4'>16,4</a>; <a href='B:120 17:9-10'>17,9-10</a>. gailurretan eta zuhaitz hostotsu guztien azpian Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>+.


marker: [8]
text:
<em>prostituzio sakraturako: </em>Ik. Dt <a href='B:50 23:18'>23,18</a>; Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>amak Maaka zuen izena: </em>Pasarte honetan <em>ama </em>hitzak <em>amandre </em>edo <em>amona </em>esan nahi du; izan ere, <em>Abiamen amari </em>ere Maaka deritza 2. tx.ean. Hala ere, badaiteke pertsonaia berari <em>erregearen ama </em>titulua ematen jarraitzea, beraren seme Abiam hila izan arren.


marker: [1]
text:
<em>Jehu: </em>Ez da nahasi behar profeta honen izena 2 Erg <a href='B:120 9:1-10'>9—10</a> kap.etan aipatzen den izen bereko erregearekin.


marker: [2]
text:
<em>ez ahaiderik: </em>Hebreerazko hitzak <em>mendekatzaile </em>esan nahi bide du; izan ere, ahaideek <em>odol-mendekua </em>egin beharra zuten (ik. Zen <a href='B:40 35:12'>35,12</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
<em>Omri… izendatu errege: </em>Errege izendatzeko era hau ez zen legezkoa. Erabaki hori ofizialki onartu beharrekoa zen (ik. 21-22 tx.ak).


marker: [1]
text:
<em>ez ihintzik, ez euririk: </em>Horrek berehala dakarkio lehortea Israel lurraldeari, erreka gutxi baitu. Egoera hori Israel zigortzeko ez ezik, Jaunaren nagusigoaren ezaugarri edo seinale ere bilakatu zen; zeren Jaunak baititu euria eta ihintza ematen, eta ez Baalek (kanaandarrek euriaren eta emankortasunaren jainkotzat zuten hark). 18. kap.an Jaunak izadiaren gain duen nagusigoa azpimarratzen da. Oseasen profeziek ere orobat egiten dute.


marker: ⓛ
text:
Elias Ml <a href='B:460 3:23'>3,23</a>; Si <a href='B:280 48:1-11'>48,1-11</a>; Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>+; St <a href='B:660 5:17'>5,17</a>. ez ihintzik, ez euririk 8,35+.


marker: ⓜ
text:
ogia eta haragia goizean eta arratsean Ik. Ir <a href='B:20 16:8'>16,8</a>.<a href='B:20 16:12'>12</a>.


marker: ⓑ
text:
leizeetan gorde Has <a href='B:10 19:30'>19,30</a>; Jos <a href='B:60 10:16'>10,16</a>; Ep <a href='B:70 6:2'>6,2</a>; 1 Sm <a href='B:90 22:1'>22,1</a>; Ez <a href='B:330 33:27'>33,27</a>; Ap <a href='B:730 6:15'>6,15</a>.


marker: ⓒ
text:
espirituak eraman 2 Erg <a href='B:120 2:16'>2,16</a>; Ez <a href='B:330 3:12'>3,12</a>.<a href='B:330 3:14'>14</a>; Dn gr 14,36-39; Eg <a href='B:510 8:39'>8,39</a>; 2 Ko <a href='B:540 12:2-4'>12,2-4</a>.


marker: [2]
text:
<em>ebakiak egiten: </em>Baalen omenez ebakiak egiteko ohitura baieztatua dago Ugarit hiriko testuetan.


marker: ⓔ
text:
hamabi harri Ir <a href='B:20 24:4'>24,4</a>; Jos <a href='B:60 4:1-9'>4,1-9</a>.<a href='B:60 4:20-24'>20-24</a>. Jaunak «Israel izango duzu izena» esan Has <a href='B:10 32:29'>32,29</a>; <a href='B:10 35:10'>35,10</a>.


marker: ⓖ
text:
Arratsaldeko oparia eskaintzeko orduan Dn <a href='B:340 9:21'>9,21</a>. Abrahamen, Isaaken eta Israelen Jainkoa Ir <a href='B:20 3:6'>3,6</a>; Lb <a href='B:30 26:42'>26,42</a>; Mt <a href='B:470 22:32'>22,32</a> par.


marker: [3]
text:
<em>lepoa moztu zien: </em>Garai haietan ez zen harritzekoa halako egintza (ik. <a href='B:110 18:13'>18,13</a>). Izan ere, ahalmenik gabeko sasijainko baten profetak gezurrezko testigutzat hartu ohi zituzten (ik. 2 Erg <a href='B:120 10:18-25'>10,18-25</a>).


marker: [4]
text:
<em>Zoaz jatera eta edatera: </em>Lehortea zela-eta, segur aski barau egiteko agindua zegoen, zoritxarraldietan egin ohi zenez (ik. Jr <a href='B:300 36:9'>36,9</a>).


marker: ⓙ
text:
hartzazu ene bizia Ir <a href='B:20 32:32'>32,32</a>; Zen <a href='B:40 11:15'>11,15</a>; Jon <a href='B:390 4:3'>4,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>Horeb: </em>Sinai mendiari eman ohi zioten beste izen bat (ik. Ir <a href='B:20 3:1'>3,1</a> oh.). Dirudienez, pelegrinaje-tokia zen Jainkoaren mendi hau Elias profetaren garaian.


marker: ⓛ
text:
haize zakar indartsua Ir <a href='B:20 14:21'>14,21</a>; Eg <a href='B:510 2:2'>2,2</a>. lurrikara Is <a href='B:290 29:6'>29,6</a>; Mt <a href='B:470 27:51-54'>27,51-54</a>; <a href='B:470 28:2'>28,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>zuzmur apal baten hotsa: </em>Haize zakarrak, lurrikarak eta suak baino esanahi handiagoa izan zuen Eliasentzat zuzmur apal hark. Jaunaren etorreraren aurreko isiltasun hark Baalen kontrako esanahia ere izan zezakeen, Baal ekaitzaren jainkotzat baitzuten.


marker: ⓜ
text:
sua Ir <a href='B:20 3:2-3'>3,2-3</a>; Is <a href='B:290 33:14'>33,14</a>; Eg <a href='B:510 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓝ
text:
aurpegia estali Ir <a href='B:20 3:6'>3,6</a>; <a href='B:20 33:20-23'>33,20-23</a>; Is <a href='B:290 6:2'>6,2</a>.


marker: [5]
text:
<em>Hazael: </em>Jainkoa jende arrotzez ere baliatzen da bere herri bihurria epaitzeko (ik. Jr <a href='B:300 27:6'>27,6</a>).


marker: [6]
text:
<em>Jehu: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 9:1-10'>9—10</a> kap.ak. <em>Abel-Mehola: </em>Segur aski, Jordan ibaiaz mendebaldera, Jerusalemdik 60 km ipar-ekialdera, zegoen hiria. <em>Eliseo: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 2:1-13'>2—13</a> kap.ak.


marker: ⓐ
text:
batzuen batzuk utziko Is <a href='B:290 6:13'>6,13</a>; <a href='B:290 10:20-22'>10,20-22</a>; Erm <a href='B:520 11:4'>11,4</a>.


marker: [8]
text:
<em>bere soingainekoa bota: </em>Ekintza honek norbaitez jabetzea adierazten zuen eta norbaiti dei egitea (konparatu 2 Erg <a href='B:120 2:13-14'>2,13-14</a> pasartearekin).


marker: ⓑ
text:
bere soingainekoa 2 Erg <a href='B:120 2:13-14'>2,13-14</a>. Ik. Lk <a href='B:490 8:44'>8,44</a>; Eg <a href='B:510 19:12'>19,12</a>.


marker: [9]
text:
<em>itzul… zaitudan: </em>Honela ere itzuli daiteke: <em>itzul zaitez etxera. Eskatu al dizut ezer?</em>


marker: [1]
text:
<em>Ben-Hadad: </em>Ben-Hadad II.a zen hau. Bere menpe hogeita hamabi errege zituela esateak aginte handia zuela adierazten digu. Gertakari hau K.a. 856. urtean izan bide zen.


marker: [2]
text:
Akabek onartzen du bere ondasunak etsai duen erregeari ematea, borrokarik ez egitearren; baina ezin du ontzat eman etsaiak berak hiria miatu eta lapurretak egitera etortzea.


marker: [3]
text:
<em>«Ez harrotu… baizik:» </em>H.h., <em>ez da harrotzen gerrikoa lotzen duena, askatzen duena baizik.</em>


marker: [4]
text:
Aramear politeisten ustetan, herri bakoitzaren jainkoak ez zuen bere herria babesteko ahalmenik herri hori bizi zen lurraldean izan ezik; hargatik, Samaria menditsua denez, lurralde ordeka edo zelaian —lautadan— Jaunak israeldarrei ezin izango ziela lagundu uste izan zuten aramearrek —siriarrek—.


marker: [8]
text:
Elkartean bizi ziren profetek, segur aski, ezaugarriren bat eraman ohi zuten kopetan, edota ilea era berezian orraztua. 38. tx.ean profetak estali egiten du ezaugarri hori.


marker: ⓙ
text:
ondarea Lb <a href='B:30 25:13'>25,13</a>; Zen <a href='B:40 36:7'>36,7</a>; Ez <a href='B:330 46:18'>46,18</a>.


marker: ⓚ
text:
biren testigantza Mt <a href='B:470 18:16'>18,16</a>+. gezurrezko testigantza Ir <a href='B:20 20:16'>20,16</a>. Jainkoa madarikatu Jb <a href='B:220 2:9'>2,9</a>+.


marker: ⓜ
text:
Gizon bat hil Ir <a href='B:20 20:13'>20,13</a>. jabetu Ir <a href='B:20 20:17'>20,17</a>. zakurrek… miazkatuko zure odola 22,35-38; 2 Erg <a href='B:120 9:25-26'>9,25-26</a>.


marker: ⓒ
text:
Akab apaldu 2 Sm <a href='B:100 12:13-15'>12,13-15</a>. zoritxarra semearen egunetan <a href='B:100 11:12'>11,12</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Galaadeko Ramot: </em>Genesaret aintziratik hego-ekialdera, mugan zegoen hiria. Luzaroan israeldarrek eta aramearrek nork beretzat nahi izan zuten.


marker: [2]
text:
<em>Egiozu… kontsulta Jaunari: </em>Profetaren bidez (ik. 14-28 tx.ak) nahiz apaizaren bidez (ik. 1 Sm <a href='B:90 2:28'>2,28</a> eta oh.) egin ohi zioten kontsulta Jaunari.


marker: ⓔ
text:
Jaunari kontsulta egin 20,14; Ep <a href='B:70 1:1'>1,1</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:37'>14,37</a>; <a href='B:90 23:2-4'>23,2-4</a>; Jr <a href='B:300 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓙ
text:
artzainik gabeko ardiak Zen <a href='B:40 27:17'>27,17</a>; Jr <a href='B:300 10:21'>10,21</a>; <a href='B:300 23:1-2'>23,1-2</a>; Ez <a href='B:330 34:5-6'>34,5-6</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a> par.


marker: ⓚ
text:
Jauna bere aulkian Is <a href='B:290 1:6'>1,6</a>+; Sal <a href='B:230 11:4'>11,4</a>; Ap <a href='B:730 4:2-4'>4,2-4</a>. bere zerbitzari guztiak Jb <a href='B:220 6:1'>6,1</a>+.


marker: ⓛ
text:
giltzapean sartu Jr <a href='B:300 20:1-2'>20,1-2</a>; Mt <a href='B:470 14:3'>14,3</a> par.; Eg <a href='B:510 4:3'>4,3</a>; <a href='B:510 5:15'>5,15</a>; <a href='B:510 16:23'>16,23</a>.


marker: [4]
text:
Hebreerazko testuak hau eransten du: <em>Eta esan zuen: «Entzun, herri guztiok!» </em>Hitz hauek Mikeas profetaren liburuko lehen hitzak dira. Baliteke kopiatzaileren batek hemen sartuak izatea, bi izenak nahasirik. Baina izenak berdinak diren arren, profetak ez dira bat bera.


marker: [6]
text:
<em>Josafat: </em>Bere deiadar berezi edota judu-hizkeragatik igarri zioten ez zela Israelgo erregea.


marker: [7]
text:
<em>Jaunak esan bezala: </em>Ik. <a href='B:110 21:19'>21,19</a>. Testu honen idazleari ahaztu egin zaio, nonbait, Izreelen hil zutela Nabot eta ez Samarian. Akaben odola emagalduen hilerokoarekin nahasi izana erregearen oroitzapenari egin zekiokeen irainik handienetakoa zen.


marker: [8]
text:
<em>ur handietako: </em>Ik. <a href='B:110 10:22'>10,22</a> eta oh. <em>Ofir </em>eta <em>Etzion-Geber: </em>Ik. <a href='B:110 9:26'>9,26</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>kontra jaiki: </em>Asaldapen honen kontaera 3,4an hasten da. Hemen, 2. tx.etik aurrera, Akaben ondorengo izan zen Akaziasen erregealdia kontatzen zaigu (ik. 1 Erg <a href='B:110 22:52-54'>22,52-54</a>).


marker: ⓒ
text:
Moabdarrak 3,4-27; Zen <a href='B:40 24:17'>24,17</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:47'>14,47</a>; 2 Sm <a href='B:100 8:2'>8,2</a>; Sal <a href='B:230 60:10'>60,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ekron: </em>Filistearren hiria zen, Jerusalemdik 50 km mendebaldera. <em>Baal-Zebub: </em>H.h., <em>eulien jauna </em>esan nahi du; filistearren jainkoari iseka egiteko erabilitako hitz-jokoa. Ebanjelioetan (Mt <a href='B:470 10:25'>10,25</a>; <a href='B:470 12:24'>12,24</a> par.) pertsonaia honen jatorrizko izentzat <em>Beel-Zebul </em>ematen da; <em>Baal Printzea </em>esan nahi du. Hebrearrak Palestinan sartu aurretik, kanaandarrek gurtzen zuten jainkoa zen.


marker: ⓓ
text:
Baal-Zebub Ik. Mt <a href='B:470 10:25'>10,25</a>; <a href='B:470 12:24'>12,24</a> par. onik aterako <a href='B:470 8:9-10'>8,9-10</a>.


marker: ⓔ
text:
Elias 1 Erg <a href='B:110 17:1'>17,1</a>+. Ez al duzue Jainkoa Israelen Jr <a href='B:300 2:11-13'>2,11-13</a>.


marker: ⓕ
text:
hil eginen zara 20,1; Has <a href='B:10 2:17'>2,17</a>; Ez <a href='B:330 3:18'>3,18</a>; <a href='B:330 18:24'>18,24</a>.


marker: [3]
text:
<em>Larruz jantzia: </em>Larrua izan ohi zen, dirudienez, profeten jantzia (ik. Za <a href='B:450 13:4'>13,4</a> eta Mt <a href='B:470 3:4'>3,4</a>). <em>Gizon iletsua </em>ere itzul daiteke hebreerazko esaera hori, hau da, <em>ile-adats luzekoa eta bizartsua.</em>


marker: [4]
text:
<em>anaia: </em>Hitz hau ez dator hebreerazkoan, baina bai latinezko eta siriar itzulpen zaharretan.


marker: [1]
text:
<em>Gilgal: </em>Segur aski, Beteldik iparraldera zegoena da. <em>Gilgal </em>izeneko beste bi hirixka ere aipatzen dira; adib., Jos <a href='B:60 4:19'>4,19</a> eta 12,23an.


marker: ⓙ
text:
maisua gaur airean eramango 1 M <a href='B:462 2:58'>2,58</a>. Ik. Has <a href='B:10 5:24'>5,24</a>; Eg <a href='B:510 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓜ
text:
Eliasen soingainekoa 1 Erg <a href='B:110 19:19'>19,19</a> par. Ik. Ir <a href='B:20 14:16'>14,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>profeta-espirituaren oinordeko: </em>H.h., <em>Datozkidala zure espirituko bi zati. </em>Dt 21,17an datorrenez, seme zaharrenak besteek baino bi bider zati handiagoa hartu ohi zuen ondaretik.


marker: ⓝ
text:
zure profeta-espirituaren oinordeko Is <a href='B:290 42:1'>42,1</a>; <a href='B:290 61:1'>61,1</a>; Ez <a href='B:330 2:2'>2,2</a>; <a href='B:330 3:12'>3,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>Israelen zaintzaile indartsua!: </em>Hebreeraz, <em>Israelen guda-gurdi eta gidari! </em>(ik. <a href='B:120 13:14'>13,14</a>).


marker: [4]
text:
<em>soingainekoa: </em>Eliasek Eliseori gainera bota ziona (ik. 1 Erg <a href='B:110 19:19'>19,19</a>), jarrai ziezaion. Orain Eliseo jabetzen da soingaineko horretaz eta Eliasen ondorengo bihurtzen.


marker: ⓑ
text:
Eliasen espiritua Eliseorengan kokatu Zen <a href='B:40 11:25'>11,25</a>; Is <a href='B:290 11:2'>11,2</a>; 1 P <a href='B:670 4:14'>4,14</a>.


marker: [5]
text:
<em>ura txarra dugu eta lurraldea agorra: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ura txarra dugu eta emakumeei haurra galarazten die.</em>


marker: [7]
text:
<em>burusoil: </em>Esaera honek, profetek eraman ohi zuten ile-mozkera berezia aipatzen bide du (ik. 1 Erg <a href='B:110 20:41'>20,41</a> eta oh.).


marker: [1]
text:
<em>Jaunari atsegin ez zaiona: </em>2 Erg honetan ere maiz agertuko da esaera hau (ik. 1 Erg <a href='B:110 11:6'>11,6</a> oh.), bai Israelgo erregeen errua, (<a href='B:120 13:2'>13,2</a>.<a href='B:120 13:11'>11</a>; <a href='B:120 14:24'>14,24</a>; <a href='B:120 15:9'>15,9</a>.<a href='B:120 15:18'>18</a>.<a href='B:120 15:24'>24</a>.<a href='B:120 15:28'>28</a>; <a href='B:120 17:2'>17,2</a>), bai Judakoena (<a href='B:120 8:18'>8,18</a>.<a href='B:120 8:27'>27</a>; <a href='B:120 16:2'>16,2</a>; <a href='B:120 21:2'>21,2</a>.<a href='B:120 21:6'>6</a>.<a href='B:120 21:16'>16</a>.<a href='B:120 21:20'>20</a>; <a href='B:120 23:32'>23,32</a>.<a href='B:120 23:37'>37</a>; <a href='B:120 24:9'>24,9</a>.<a href='B:120 24:19'>19</a>), bai herriarena (<a href='B:120 21:15'>21,15</a>) azpimarratuz. <em>zutarri: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 14:23'>14,23</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>Edomgo basamortuko bidetik: </em>Itsaso Hila itzulinguratuz nahi zion Josafatek Moabi eraso, Edom lurraldean barrena joanik, Edomgo erregea bere menpe baitzuen.


marker: ⓛ
text:
Jaunak hitz egingo Dt <a href='B:50 18:18'>18,18</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:19'>3,19</a>; Jr <a href='B:300 1:9'>1,9</a>; <a href='B:300 27:18'>27,18</a>.


marker: [7]
text:
<em>zeure aita-amen profetei: </em>Baal jainkoaren eta Axera jainkosaren profetei buruz ari da (ik. 1 Erg <a href='B:110 18:19'>18,19</a>).


marker: [8]
text:
<em>harpa-jotzailea: </em>Musikak inspiratu egiten zuen (ik. 1 Sm <a href='B:90 10:5-6'>10,5-6</a>).


marker: ⓜ
text:
Jaunaren indarrak 1 Erg <a href='B:110 18:46'>18,46</a>; Ez <a href='B:330 1:3'>1,3</a>; <a href='B:330 3:14'>3,14</a>; <a href='B:330 8:1'>8,1</a>; <a href='B:330 33:22'>33,22</a>; <a href='B:330 37:1'>37,1</a>.


marker: [10]
text:
<em>Moaben sartuz, hondatu: </em>Hebreerazko testua iluna; hemen emandakoa antzinako grekozkoa da. <em>Kir-Hareset: </em>Moab erreinuko hiriburua zen.


marker: ⓐ
text:
Kir-Hareset Is <a href='B:290 16:7'>16,7</a>.<a href='B:290 16:11'>11</a>; Jr <a href='B:300 48:31-36'>48,31-36</a>.


marker: [11]
text:
<em>Ikaragarrizko beldurra: </em>Badirudi, israeldarrak moabdar jainkoen beldur direla edota izugarria iruditu zaiela beraien legean debekatua dagoen eta Moabeko erregeak egin duen hilketa.


marker: ⓑ
text:
semea erre-oparitzat eskaini Ep <a href='B:70 11:30-40'>11,30-40</a>; Mi <a href='B:400 6:7'>6,7</a>. Ik. Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>+.


marker: ⓒ
text:
Zorrak ordaintzeko esklabotza Ir <a href='B:20 21:2-6'>21,2-6</a>; Lb <a href='B:30 25:39-55'>25,39-55</a>; Dt <a href='B:50 15:12-18'>15,12-18</a>; Is <a href='B:290 50:1'>50,1</a>; Jr <a href='B:300 34:14'>34,14</a>; Am <a href='B:370 2:6'>2,6</a>; Ne <a href='B:160 5:1-13'>5,1-13</a>; Mt <a href='B:470 18:25'>18,25</a>.


marker: ⓓ
text:
haurrik ez, senarra zahartua Has <a href='B:10 18:9-11'>18,9-11</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:18'>1,18</a> eta hur.


marker: ⓔ
text:
semea izan Has <a href='B:10 21:1-2'>21,1-2</a>; Sal <a href='B:230 113:9'>113,9</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:57'>1,57</a>.


marker: ⓙ
text:
ez dit… jakinarazi Ik. 5,26; 6,32; 1 Erg <a href='B:110 14:5'>14,5</a>; Jr <a href='B:300 11:18-19'>11,18-19</a>; Eg <a href='B:510 9:10-19'>9,10-19</a>.


marker: ⓚ
text:
nire makila Ir <a href='B:20 4:17-20'>4,17-20</a>; <a href='B:20 8:1'>8,1</a>; <a href='B:20 14:16'>14,16</a>; <a href='B:20 17:5-6'>17,5-6</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 2:8'>2,8</a>+. ez erantzun Lk <a href='B:490 10:4'>10,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>Eliseo: </em>Konparatu <a href='B:120 4:32-37'>4,32-37</a> eta 1 Erg <a href='B:110 17:17-24'>17,17-24</a>.


marker: [5]
text:
<em>Basa mahatsondo-tankerako: </em>Kolokintida-fruitua zen, apaingarritzat erabili ohi zena, baina ez-jangarria. Oso libragarri edo purgagarri zen.


marker: ⓛ
text:
Banatu… sobera gelditu Mt <a href='B:470 14:13-21'>14,13-21</a> par. <a href='B:470 15:22-38'>15,22-38</a> par.


marker: ⓝ
text:
esku-erakutsia profetarentzat 8,8; Zen <a href='B:40 22:7'>22,7</a>; 1 Sm <a href='B:90 9:8'>9,8</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:3'>14,3</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoa ote naiz… heriotza nahiz bizia emateko? Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; 1 Sm <a href='B:90 2:6'>2,6</a>; Os <a href='B:350 6:1'>6,1</a>; Jb <a href='B:220 5:18'>5,18</a>. Ik. Has <a href='B:10 30:2'>30,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Zoaz eta busti zaitez… Jordan ibaian Ik. Lb <a href='B:30 14:1-18'>14,1-18</a>; Jn <a href='B:500 9:7'>9,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Ene aita: </em>Ohorezko izena edo titulua, handikiei emana (erregeari: Is <a href='B:290 22:21'>22,21</a>; profetari: 2 Erg <a href='B:120 6:21'>6,21</a>; ministroari, etab.).


marker: [2]
text:
<em>Ala Jauna: </em>Zin egiteko erabili ohi zen esaera (ik. <a href='B:120 5:20'>5,20</a>; 1 Erg <a href='B:110 1:29'>1,29</a>).


marker: ⓔ
text:
erlijio-ohiturak gordetzeko askatasuna 10,18-27; 1 Ko <a href='B:530 8:1'>8</a>. Ik. Tb <a href='B:530 1:10-12'>1,10-12</a>; 1 M <a href='B:462 1:62-63'>1,62-63</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:14-22'>10,14-22</a>.


marker: ⓖ
text:
Hi eta… Naamanen legenaz kutsatu 15,5; Ir <a href='B:20 4:6-7'>4,6-7</a>; Zen <a href='B:40 12:10'>12,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Dotan: </em>Samariatik iparraldera zegoen hirixka (ik. Has <a href='B:10 37:17'>37,17</a>). <em>uso-zirin: </em>Uso-zirinez eginiko errekinen bat bide zen, edota janari oso arrunten bat: ilar iharrak, adib.


marker: ⓙ
text:
ireki… begiak 6,18; Zen <a href='B:40 22:31'>22,31</a>+. suzko zaldi eta guda-gurdiak <a href='B:40 2:11'>2,11</a>+. Ik. Mt <a href='B:470 26:53'>26,53</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ezpataz… preso hartzen dituzunak?: </em>Grekozko itzulpen zahar batek honela dio: <em>zeure ezpataz nahiz zeure arkuz preso hartu ez dituzunak ere hil egin nahi al dituzu?</em>


marker: ⓜ
text:
Samaria setiatua 17,5; 1 Erg <a href='B:110 20:1'>20,1</a>. gosetea <a href='B:110 18:27'>18,27</a>; 25,3.


marker: [3]
text:
<em>kilo erdi: </em>H.h., <em>kab laurden bat; </em>bi kilo inguruko neurria zen <em>kab</em>-a. <em>uso-zirin: </em>Uso-zirinez eginiko errekinen bat bide zen, edota janari oso arrunten bat: ilar iharrak, adib.


marker: ⓝ
text:
emakume batek… oihu Ik. 8,3; 2 Sm <a href='B:100 14:4-11'>14,4-11</a>; 1 Erg <a href='B:110 3:16-28'>3,16-28</a>.


marker: [5]
text:
<em>Hiltzailekume: </em>Akab erregeaz ari da, Jaunaren profetak eta Nabot hilarazi baitzituen (ik. 1 Erg <a href='B:110 18:4'>18,4</a>; <a href='B:110 21:19'>21,19</a>).


marker: [6]
text:
<em>mezularia: </em>Hebreerazko hitz hau <em>errege </em>ere itzul daiteke; izan ere, bi hitzak oso antzekoak dira hebreeraz: <em>melek </em>errege; <em>malak </em>mezulari.


marker: ⓒ
text:
itxaron Jaunarengandik Jb <a href='B:220 13:15'>13,15</a>+; <a href='B:220 35:14'>35,14</a>. Ik. Mi <a href='B:400 7:7'>7,7</a>; Sal <a href='B:230 38:16'>38,16</a>; <a href='B:230 42:6'>42,6</a>.<a href='B:230 42:12'>12</a>; <a href='B:230 43:5'>43,5</a>; <a href='B:230 130:5'>130,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>laguntzaile nagusiak: </em>H.h., <em>erregeari besoa eman ohi zionak. </em><em>zeruko atexkak ireki: </em>Esaera honek <em>zerutik euria eginarazi </em>esan nahi du, edota <em>janaria etorrarazi </em>(ik. <a href='B:120 7:19'>7,19</a> eta Has <a href='B:10 7:11'>7,11</a>).


marker: ⓓ
text:
zeruko atexkak ireki Mi <a href='B:400 3:10'>3,10</a>. Ik. Has <a href='B:10 7:11'>7,11</a>; <a href='B:10 8:2'>8,2</a>; Is <a href='B:290 24:18'>24,18</a>.


marker: ⓖ
text:
ihesi joanak Sal <a href='B:230 48:5-6'>48,5-6</a>; <a href='B:230 53:6'>53,6</a>; <a href='B:230 68:13'>68,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>hiri-sarrera: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>merkatua; </em>izan ere, hiriko ateetan antolatu ohi zuten merkatua, azoka.


marker: ⓘ
text:
Alde egizu Rt <a href='B:80 1:1'>1,1</a>. zazpi urteko gosetea Has <a href='B:10 41:25-32'>41,25-32</a>.


marker: [1]
text:
<em>bere etxea eta alorra itzultzeko: </em>Beste batzuk etxe eta alor haietaz jabetu zirelako, noski.


marker: [2]
text:
<em>Hazael: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 19:15'>19,15</a>; segur aski Damaskoko erregearen funtzionarioren bat zen.


marker: ⓚ
text:
esku-erakutsia 5,5+. Jaunari kontsulta 3,11; Ir <a href='B:20 18:15'>18,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 9:9'>9,9</a>; 1 Erg <a href='B:110 22:8'>22,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>zure zerbitzariak: </em>H.h., <em>zure semeak. </em>Apal-itxurak egin nahi zituen erregeak profetaren aurrean.


marker: ⓜ
text:
profeta negarrez Jr <a href='B:300 4:16-20'>4,16-20</a>; <a href='B:300 13:17'>13,17</a>; <a href='B:300 14:17'>14,17</a>; Lk <a href='B:490 19:41-44'>19,41-44</a>. kaltea egin israeldarrei <a href='B:490 10:32-33'>10,32-33</a>; <a href='B:490 12:18'>12,18</a>; <a href='B:490 13:3-7'>13,3-7</a>.


marker: [6]
text:
<em>errege gertatu zen: </em>Hebreerazko testuak beste hau eransten du: <em>artean beraren aita errege zelarik. </em>Antzinako itzulpenetan, hala ere, ez da ageri esaldi hau.


marker: [7]
text:
<em>Jaunari atsegin ez zaiona: </em>Ik. <a href='B:120 3:2'>3,2</a> oh. Akaben alaba Atalia zen (ik. <a href='B:120 8:26'>8,26</a>).


marker: [8]
text:
<em>Davidi beronen ondorengoak… beti errege: </em>H.h., <em>Davidi eta beronen ondorengoei argi-zuzi bat emango ziela betiko </em>(ik. 1 Erg 36; <a href='B:110 15:4'>15,4</a> 2 Kro <a href='B:140 21:7'>21,7</a>); Jaunak Davidi emaniko hitza oroitarazi nahi da (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>.<a href='B:100 7:16'>16</a> eta 1 Erg <a href='B:110 2:4'>2,4</a> oh.; <a href='B:110 11:12'>11,12</a>).


marker: [9]
text:
<em>Tzair: </em>Segur aski, edomdarren lurraldeko hirixka zen, Itsaso Hilaren hego-ekialdean. <em>ihes egin: </em>Txatal honen bigarren zatia iluna da; pentsa daiteke, edomdarrek eraso eta ihes eginarazi ziotela Joramen gudarosteari, Judakoei alegia.


marker: [10]
text:
<em>Libna: </em>Jerusalemdik mendebaldera 40 kilometrora zegoen hirixka. Garai hartan jabetu ziren filistearrak hiri honetaz.


marker: [11]
text:
<em>Atalia… Omriren alaba: </em>Atalia Akaben alaba zen (ik. 18. tx.). Hemen Omriren alaba zela esaten bada, errege hau dinastiaburu izan zelako da.


marker: [12]
text:
<em>Galaadeko Ramot: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 22:3'>22,3</a> oh.; 8,29an <em>Rama </em>deitzen dio idazleak.


marker: [13]
text:
<em>Izreel: </em>Israel erresumako hiri garrantzitsua; Samarian bezala, hemen ere jauregia zuen erregeak (ik. 1 Erg <a href='B:110 21:1'>21,1</a>).


marker: ⓓ
text:
Israelgo errege 1 Erg <a href='B:110 19:16'>19,16</a>; Ik. 1 Erg <a href='B:110 1:34'>1,34</a>.<a href='B:110 1:39'>39</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak Jezabelen hilketak mendekatu 1 Erg <a href='B:110 18:4'>18,4</a>; <a href='B:110 19:2'>19,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>gizaseme guztiak: </em>H.h., <em>pixa paretara egiten dutenak, </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 14:10'>14,10</a> oh.


marker: [4]
text:
<em>eskailera-mailetan: </em>Eskailera-maila hauek errege-aulkira igotzekoak ziren dirudienez. Ekintza honek erregegoa hartu zuela adierazi nahi zuen.


marker: ⓘ
text:
soingainekoa… oinazpian Ik. Mt <a href='B:470 21:7-8'>21,7-8</a> par. adarra joz… «Gora Jehu erregea!» 1 Erg <a href='B:110 1:39'>1,39</a>+.


marker: ⓙ
text:
zelatariak 2 Sm <a href='B:100 13:34'>13,34</a>; <a href='B:100 18:24-27'>18,24-27</a>; Is <a href='B:290 21:6-8'>21,6-8</a>.


marker: [6]
text:
<em>honen aita: </em>Akaben kontrako madarikazioa haren semearengan bete zen (ik. 1 Erg <a href='B:110 21:19-29'>21,19-29</a>).


marker: [7]
text:
<em>Bet-Gan </em>eta <em>Ibleam: </em>Elkarrengandik hurbil zeuden, Izreeldik hegoaldera hamabi kilometrora. Izreeldik Megidorako bidea Bet-Gandik barrena zihoan.


marker: ⓚ
text:
Jehuk zaldien hankazpian erabili Is <a href='B:290 14:25'>14,25</a>; Mi <a href='B:400 7:10'>7,10</a>; Ml <a href='B:460 3:21'>3,21</a>; Sal <a href='B:230 18:43'>18,43</a>; 1 M <a href='B:462 3:45'>3,45</a>; Lk <a href='B:490 21:24'>21,24</a>; Ap <a href='B:730 11:2'>11,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>Izreelgo buruzagiei: </em>Ohorezko titulua zen. Akabek 70 ondorengo —seme eta biloba— zituen. Kopuru honek asko zirela adierazi nahi zuen. Errege-aulkira igotzeko eskubideren bat zuten guztiak hil ohi zituzten (ik. 1 Erg <a href='B:110 15:29'>15,29</a>; <a href='B:110 16:11'>16,11</a>).


marker: ⓐ
text:
errege-senitartea desagerrarazi 1 Erg <a href='B:110 14:10'>14,10</a>+. lepoa moztu 1 Sm <a href='B:90 17:51'>17,51</a>.<a href='B:90 17:54'>54</a>; <a href='B:90 31:9-10'>31,9-10</a>; 2 Sm <a href='B:100 4:7-8'>4,7-8</a>.


marker: [4]
text:
<em>bi multzotan hiriko sarreran: </em>Asiriako zenbait iruditan etsaien buruak hiriko sarreran piramide-tankeran pilatuak ageri dira.


marker: [6]
text:
<em>Artzainen Bet-Eked: </em>Hots, <em>Artzain Bordak; </em>toki hau, segur aski, Bet-Gandik hegoaldera 5 km-ra zegoen.


marker: [7]
text:
<em>ama-erregina: </em>Segur aski Jezabel, Akaben emaztea eta Joramen amona (ik. 1 Erg <a href='B:110 15:10'>15,10</a> eta oh.).


marker: [10]
text:
<em>jantzi sakratuak: </em>Ohikune edo zeremonia erlijiosoetan esku hartzeko, beharrezkoa zen jantzi berezia eramatea (ik. <a href='B:120 22:14'>22,14</a>). Jehuk, horrela, Baalen gurtzaileak zein ziren igarri nahi zuen.


marker: [11]
text:
<em>zutarri sakratuak: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 14:23'>14,23</a> oh. Zenbaitek <em>zutarri sakratua </em>itzuli ohi du.


marker: [12]
text:
<em>Betel eta Dan: </em>Israel erreinuaren hego- eta ipar-mugetan zeuden hirixkak (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:28-29'>12,28-29</a> eta oh.).


marker: [1]
text:
2 Kro 22,11n esaten denez, Joxeba hau (han <em>Joxabat </em>deitua) Joiada apaizaren emaztea zen; <em>ez zuten hil: </em>honela ezin izan zuten eten Daviden ondorengotza (ik. <a href='B:120 8:19'>8,19</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>kariarrak: </em>Jatorriz Asia Txikikoak ziren gudari hauek, jauregia eta tenplua zaintzeko alokatuak. Uste da, testuak <em>keretarrak </em>zioela eta kopiatzaileren batek gaizki eman zuela hitza. Keretarrak David erregearen guardia izan ziren (1 Erg <a href='B:110 1:38'>1,38</a>).


marker: [3]
text:
Tx. hau iluna da. Zaintzaldia bukatua duten arren, Joiada apaizak bertan gelditzeko agintzen die zaintzaileei, egiteko asmoa duen ekintzan gizonik aski izateko.


marker: [4]
text:
<em>lantza: </em>2 Kro-ko testu paraleloak eta antzinako zenbait itzulpenek <em>lantzak </em>diote; hemen <em>lantza </em>aipatzen da; Goliatena bera ote? (ik. 1 Sm <a href='B:90 17:45'>17,45</a>; <a href='B:90 21:10'>21,10</a>). Davidek etsaiei kenduriko armak Jerusalemen bilduak zituen (ik. 2 Sm <a href='B:100 8:7'>8,7</a>).


marker: ⓘ
text:
harrapakinak jauretxean gordeak 1 Sm <a href='B:90 5:2'>5,2</a>; <a href='B:90 21:10'>21,10</a>; <a href='B:90 31:10'>31,10</a>; 2 Sm <a href='B:100 8:11'>8,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>itunaren agiria: </em>Hebreerazko hitza ez dago zehatz emana; beraz, zail da itzultzen. Honela eman daiteke: <em>errege zeneko agiria; hitzarmenaren agiria; legea.</em>


marker: ⓛ
text:
Jaunaren etxean hil ez 1 Erg <a href='B:110 2:30-34'>2,30-34</a>. Ik. Zen <a href='B:40 19:11-16'>19,11-16</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:14'>23,14</a>.


marker: [1]
text:
Hebreerazko testua oso iluna da. Dirudienez, promesak betetzeko eman ohi zen diruaz ari da (ik. Lb <a href='B:30 27:2-9'>27,2-9</a>).


marker: ⓐ
text:
biltzen den diru guztia Ir <a href='B:20 30:11-16'>30,11-16</a>; Lb <a href='B:30 27:2-8'>27,2-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>Atezain zeuden apaizak: </em>Dirudienez, garrantzi handiko lana zuten atezain haiek (ik. <a href='B:120 23:4'>23,4</a> eta <a href='B:120 25:18'>25,18</a>), baina ez dakigu zehatz zein zen eginkizun hori.


marker: [3]
text:
<em>ez zuten egiten: </em>2 Kro 24,14an, aldiz, tenplurako tresnak egin zituztela esaten da (ik. 1 Erg <a href='B:110 7:50'>7,50</a>).


marker: [4]
text:
<em>apaizentzat: </em>Opariak eskaintzeagatik egin behar zen diru-emaitza eta oparigaien okela apaizentzat izan ohi zen (ik. Lb <a href='B:30 4:2-24'>4,2-24</a>; <a href='B:30 5:2-13'>5,2-13</a>; <a href='B:30 7:1-7'>7,1-7</a>).


marker: [6]
text:
<em>Bet-Milo: </em>Segur aski, 2 Sm <a href='B:100 5:9'>5,9</a> eta 1 Erg <a href='B:110 9:15'>9,15</a> pasarteetan aipatzen den <em>Milo </em>bera da.


marker: [7]
text:
<em>Jehozabad: </em>Zenbait eskuizkributan <em>Jozahar </em>ere deitu ohi zaio; 2 Kro 24,26an <em>Zabad </em>izena eman zaio.


marker: [2]
text:
<em>salbatzailea: </em>Ik. 1 Sm <a href='B:90 12:9-11'>12,9-11</a> oh. <em>oihal-etxoletan: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 8:66'>8,66</a> oh.; hala ere, <em>lasai bizi oihal-etxoletan </em>esaerak zera esan nahi du hemen: siriarrak garaitu ondoren, israeldarrak lasai atera zitezkeela beren gotorlekuetatik.


marker: [3]
text:
<em>zutoin sakratuak: </em>Akab erregeak eraikiak (1 Erg <a href='B:110 16:33'>16,33</a>); ik. 1 Erg <a href='B:110 14:15'>14,15</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>Joax: </em><a href='B:120 13:12-13'>13,12-13a</a> ia h.h. errepikatua dago 14,15-16an, Israelgo errege Joax 14,14an kontatzen diren gertaeretan agertzen baita. <em>Amatziasen aurkako borroka: </em>Ik. <a href='B:120 14:8-14'>14,8-14</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jeroboam: </em>Izen bereko bigarren erregea da Israel erreinuan (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:1'>12</a>).


marker: [6]
text:
<em>Israelen zaintzaile indartsua!: </em>H.h., <em>Israelen guda-gurdi eta gidari! </em>Eliseok esaera horixe bera erabili zuen Elias airean eraman zutenean (<a href='B:120 2:12'>2,12</a> eta oh.).


marker: ⓔ
text:
haren aurrean negarrez Has <a href='B:10 45:14'>45,14</a>; <a href='B:10 46:29'>46,29</a>; <a href='B:10 50:1'>50,1</a>.


marker: [8]
text:
<em>Urtero: </em>H.h., <em>urte-hasieran. </em>Udazkenaren hasieran hasi ohi dute israeldarrek beren urtea.


marker: [9]
text:
<em>Abraham… itunarengatik: </em>Israel erreinuaz ari denean, Jainkoaren leialtasuna adierazteko, gurasoekin eginiko ituna aipatu ohi du idazleak; baina Juda erreinuaz ari denean, Jainkoak Davidi emaniko hitza aipatu ohi du (ik. <a href='B:120 8:19'>8,19</a> oh.). <em>beregandik urruti egotzi: </em>Erbesteratzeaz ari da (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:46'>8,46</a> oh. eta <a href='B:120 14:15'>14,15</a>). Israeldarrak beren aberritik urrun eramango zituzten, baita beren Jainkoarengandik ere. Hau nola gertatu zen 17,18-20an eta 24,10ean agertzen da.


marker: ⓗ
text:
arbasoekin eginiko ituna Dt <a href='B:50 1:8'>1,8</a>; <a href='B:50 6:10'>6,10</a>; <a href='B:50 9:5'>9,5</a>.<a href='B:50 9:27'>27</a>; <a href='B:50 29:12'>29,12</a>; <a href='B:50 34:4'>34,4</a>.


marker: ⓙ
text:
Nork bere erruen erantzukizuna Dt <a href='B:50 24:16'>24,16</a>; Jr <a href='B:300 31:29-30'>31,29-30</a>; Ez <a href='B:330 14:12-20'>14,12-20</a>; <a href='B:330 18:1'>18</a>; <a href='B:330 33:10-20'>33,10-20</a>. Ik. Lb <a href='B:30 26:39'>26,39</a>.


marker: [1]
text:
<em>Gesaltza harana: </em>Itsaso Hila eta Akaba itsas golkoa elkartzen dituen harana; haran horretan zegoen <em>Sela. </em><em>Jokteel: </em>Grekozko itzulpenetan <em>Petra, </em>hau da, <em>Haitza. Jaunak menderatu </em>esan nahi bide du.


marker: [2]
text:
<em>neur ditzagun indarrak!: </em>Elkarrekin borroka egiteko deia da. <em>Elkar ikuste hutsa </em>egiteko deia dela uste du zenbaitek.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren etxean lapurreta 25,14-15; 1 Erg <a href='B:110 14:26'>14,26</a>; 1 M <a href='B:462 1:21-24'>1,21-24</a>; 2 M <a href='B:464 5:15-16'>5,15-16</a>.


marker: [8]
text:
<em>Hamateko sarrera: </em>Hebreeraz <em>Lebo-Hamat; </em>ik. 1 Erg <a href='B:110 8:65'>8,65</a> eta oh. <em>Araba itsasoa: Gesal itsasoa </em>ere deitua (Jos <a href='B:60 3:16'>3,16</a>); Itsaso Hila da. <em>Jonas… profetaren bidez: </em>Bibliako liburuetan ez da ageri profezia hau.


marker: [10]
text:
<em>ez zuen erabakia: </em>Erbesteratzea aipatzen du berriro (ik. <a href='B:120 13:23'>13,23</a> oh. eta 1 Erg <a href='B:110 8:46'>8,46</a>).


marker: ⓝ
text:
zerupetik ezabatu Dt <a href='B:50 7:24'>7,24</a>; <a href='B:50 9:14'>9,14</a>; <a href='B:50 25:19'>25,19</a>; <a href='B:50 29:19'>29,19</a>.


marker: [11]
text:
<em>Judarenak izandako: </em>Testu iluna hebreerazkoan. Beharbada, Davidek, Damasko konkistatu zuelarik, Hamateko erregea menpeko egin zuela oroitarazi nahi du idazleak (ik. 2 Sm <a href='B:100 8:5-6'>8,5-6</a> eta 9-10).


marker: [1]
text:
<em>etxe berezi batean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>gobernu-eginkizunak kendu zizkioten.</em>


marker: [2]
text:
<em>herriaren aurrean: </em>Hebreerazko testua iluna da. Grekozko itzulpen zaharrek <em>Ibleam-en </em>hil zutela diote.


marker: [3]
text:
<em>Uzias: </em>Azariasen beste izena (<a href='B:120 15:1-7'>15,1-7</a>); ik. 2 Kro <a href='B:140 26:1'>26</a>.


marker: [5]
text:
<em>Tifsah: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 5:4'>5,4</a> eta oh. <em>emakume haurdun guztiei sabela ireki: </em>Horrela, ondorengoak ere suntsiaraziz, herriaren iraupena eragozten zuten (ik. Am <a href='B:370 1:13'>1,13</a>; Os <a href='B:350 14:1'>14,1</a>).


marker: [7]
text:
<em>Pul: </em>15,29an Tiglat-Pileser deitzen dena bera da. Asiriako errege Tiglat-Pileser III.ak (745-727), Babilonia bere menpe hartu zuelarik, izen hori hartu zuen nonbait. Beronen kroniketan Samariako errege Menahem aipatzen da, Damaskoko Retzin eta Tiroko Hiramekin batera, zergapeko erregeen artean (738ko gudaldian).


marker: [8]
text:
<em>Neftaliren lurraldea: </em>Israel erreinuaren iparraldean zegoen. Erasoaldi hau 734an izan zen, segur aski.


marker: ⓔ
text:
bizilagunak erbesteratu 16,9; 17,6.23.24; 18,11.32; 24,14-16; 25,11. Ik. Jr <a href='B:300 29:1'>29</a>; Ez <a href='B:330 1:1'>1,1</a>; Sal <a href='B:230 137:1'>137</a>; Dn <a href='B:340 1:1-6'>1—6</a>.


marker: [9]
text:
<em>ate garaia: </em>Jeremiasek (<a href='B:120 20:2'>20,2</a>) eta Ezekiasek (<a href='B:120 9:2'>9,2</a>) aipatzen dutena bera dateke. Jeremiasek <em>Benjaminen goiko atea </em>deitzen dio. Jerusalemgo iparraldean zegoen.


marker: [1]
text:
<em>semeetako bat oparitzat erre: </em>Halako giza opariak debekatuak daude legean (ik. Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a> eta Dt <a href='B:50 12:31'>12,31</a>).


marker: [2]
text:
<em>hiria hartu: </em>Beste itzulpen bat: <em>ezin izan zuten hasi gudua. </em>Gertaera honetaz, ik. Is <a href='B:290 7:1-9'>7,1-9</a>.


