# commentaries

marker: [5]
text:
<em>Kir: </em>Hebreeraz <em>hiri </em>esan nahi du; baliteke idazleak Ninive hiri asiriarra aipatu nahi izatea.


marker: ⓛ
text:
Erregea aldarera igo 1 Sm <a href='B:90 13:9'>13,9</a>; 1 Erg <a href='B:110 12:32-33'>12,32-33</a>.


marker: [6]
text:
<em>brontzezko aldarea: </em>Opariak eskaintzeko erabili ohi zena da; beste bat intsentsua erretzeko erabili ohi zen (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:64'>8,64</a>).


marker: [7]
text:
<em>brontzezko… neuk erabakiko dut: </em>Beste itzulpen bat: <em>igarketak egiteko erabiliko dut, </em>hots, oparitzat eskainitako abereen erraiak ikertzeko.


marker: [9]
text:
<em>larunbatetarako aterpea, bai kanpoan zegoen errege-sarrera: </em>Ez dakigu ziur zer ziren eta non zeuden.


marker: [1]
text:
<em>So: </em>Ez da ezagutzen izen horretako faraoirik; segur aski, buruzagiren bat zen eta <em>errege </em>izena gaizki emana izango du. Beste itzulpen bat: <em>So hirira, Egiptoko erregeari. </em>Beraz, erregearen izena eta bizi zeneko tokiaren izena nahastu dira, itxuraz.


marker: [2]
text:
<em>Samariaz jabetu: </em>K.a. 721ean gertatu zen hori. <em>Gozan: </em>Mesopotamiako iparraldean zegoen. <em>Media: </em>Asiria eta Kaspio Itsasoa arteko lurraldea.


marker: [3]
text:
<em>Zutarri eta zutoin sakratuak: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 14:15'>14,15</a>.<a href='B:110 14:23'>23</a> oh.ak.


marker: ⓓ
text:
Itzul… zeuen bide gaiztoetatik Jr <a href='B:300 18:11'>18,11</a>; Ez <a href='B:330 33:11'>33,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>bi zekor-irudi: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 12:28'>12,28</a>. 2 Erg 17,16-17etan aipatzen diren aztikeria eta superstizioak debekatuak daude legean (ik. Ir <a href='B:20 34:13-14'>34,13-14</a>; Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>; Dt <a href='B:50 4:19'>4,19</a>; <a href='B:50 17:3'>17,3</a>; <a href='B:50 18:10'>18,10</a>).


marker: [6]
text:
<em>bota… bere begien aurretik: </em>Horrela bete zen Israelentzat Jaunak iragarria (ik. <a href='B:120 13:23'>13,23</a> oh. eta 1 Erg <a href='B:110 8:46'>8,46</a>).


marker: ⓕ
text:
bere begien aurretik bota 13,23+. Judaren leinua gelditu 1 Erg <a href='B:110 11:13'>11,13</a>.<a href='B:110 11:32'>32</a>.


marker: [7]
text:
<em>Kut: </em>Babiloniatik iparraldera zegoen, Eufrates ibaiaz ekialdera. <em>Hamat: </em>Oronte ibai ondoan. <em>Aba eta Sefarbaim: </em>Ez dakigu non zeuden. <em>israeldarren tokian: </em>Samariara erbesteratu zuten jendea, Asiriako erregeak menderaturiko beste lurraldeetakoa zen.


marker: ⓙ
text:
Jakob = Israel Has <a href='B:10 32:29'>32,29</a>; <a href='B:10 35:10'>35,10</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:31'>18,31</a>.


marker: [10]
text:
Jatorri eta kultura desberdinetako jende haiengandik zetozen samariarrak (ik. Esd <a href='B:150 4:1'>4</a>; Lk <a href='B:490 9:51-56'>9,51-56</a>; Jn <a href='B:500 4:9'>4,9</a>).


marker: [4]
text:
<em>ofizial nagusia eta ordezkari nagusia: </em>H.h., <em>irenduen buruzagia eta edari-emaile nagusia. </em><em>goiko urtegia: </em>Isaiasek ere aipatzen du (<a href='B:120 7:3'>7,3</a>), baina ez dakigu ziur non zegoen; zenbaitek uste du Gihon iturriaren ondoan zegoela (ik. 1 Erg <a href='B:110 1:33'>1,33</a> eta oh.) eta urtegi horretatik abiatzen zela erretena; beste batzuek, aldiz, erretenaren bukaeran zegoela diote. Horregatik, zail da <em>oihal-garbitzailearen soroa </em>non zegoen jakitea.


marker: ⓑ
text:
Egiptoren laguntza 17,4; 1 Erg <a href='B:110 11:14-22'>11,14-22</a>.<a href='B:110 11:40'>40</a>; Is <a href='B:290 30:1-7'>30,1-7</a>; <a href='B:290 31:1-3'>31,1-3</a>; Jr <a href='B:300 42:1-43'>42—43</a>; Ez <a href='B:330 29:6-7'>29,6-7</a>.


marker: [5]
text:
<em>arameeraz: </em>Arameera Erdi Ekialdean nazioarteko hizkuntza zen, jende ikasiak bakarrik ulertzen zuen.


marker: [6]
text:
<em>beren kaka jan eta pixa edan: </em>Ordezkariak zera adierazi nahi zien: nolako gose-egarriak jasan beharko zituzten setiaturik egotean.


marker: ⓓ
text:
Jaunak libratuko 20,6; Sal <a href='B:230 97:10'>97,10</a>; Dn <a href='B:340 3:15-17'>3,15-17</a>; Lk <a href='B:490 1:74'>1,74</a>.


marker: [1]
text:
Asiriarren kontra jaiki ondoren, Jerusalem nolako egoera garratzean gelditu den adierazi nahi du idazleak irudi horien bidez.


marker: [2]
text:
<em>oraindik bizirik dirautenen alde: </em>Oraindik asiriarrek menpean hartu ez dituzten tokiez ari da, Jerusalem eta beronen inguruez.


marker: ⓖ
text:
Jauna iraindu 19,22-23; 1 Sm <a href='B:90 17:45'>17,45</a>; Sal <a href='B:230 69:10'>69,10</a>; Mt <a href='B:470 27:44'>27,44</a> par.; Eg <a href='B:510 23:4'>23,4</a>. bizirik dirautenak <a href='B:510 19:31'>19,31</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:18'>19,18</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Tirhaka: </em>Jatorriz Etiopiakoa (hebreeraz <em>Kux</em>) izan arren, Egiptoko errege izan zen.


marker: [5]
text:
<em>Telasar: </em>Ik. <a href='B:120 17:24'>17,24</a> eta <a href='B:120 18:34'>18,34</a> eta oh. Senakeribek menpean harturiko hirien zerrenda da hemen ageri dena; 19,13an jarraitzen du.


marker: ⓗ
text:
Zuk eginak zeru-lurrak Has <a href='B:10 1:1'>1,1</a>; <a href='B:10 2:4'>2,4</a>; Ir <a href='B:20 31:17'>31,17</a>; Jr <a href='B:300 32:17'>32,17</a>; Sal <a href='B:230 115:15'>115,15</a>; 2 Kro <a href='B:140 2:11'>2,11</a>; Eg <a href='B:510 4:24'>4,24</a>; <a href='B:510 14:15'>14,15</a>.


marker: [6]
text:
<em>Sion neska gazte ederrak: </em>H.h., <em>birjinak, Siongo alabak. </em><em>Jerusalem hiri ederra: </em>H.h., <em>Jerusalemgo alaba.</em>


marker: ⓙ
text:
Libanoko zedroak 2 Sm <a href='B:100 5:11'>5,11</a>; 1 Erg <a href='B:110 5:20'>5,20</a>; Is <a href='B:290 14:8'>14,8</a>.


marker: [8]
text:
<em>sudurrekoa: </em>Asiriako baxuerliebeetan presoak sudur-zuloetan halako txinget edo zirgiloa —eraztun handi baten tankerakoa— daramatela ageri dira (ik. Ez <a href='B:330 19:4'>19,4</a>.<a href='B:330 19:9'>9</a>). <em>ahokoa: </em>Abereei, hezteko nahiz gidatzeko, ahoan ezarri ohi zaien galga (ik. Sal <a href='B:230 32:9'>32,9</a> eta <a href='B:230 141:3'>141,3</a>). Tx. honen beste itzulpen bat: <em>Nire kontra duzun amorru horrengatik eta belarrietaraino heldu zaidan zure harrokeriagatik, sudurrekoa eta ahokoa… </em>


marker: [9]
text:
<em>ezaugarri: </em>Irudi hauek, garai mingots eta latz haien ondoren onaldia etorriko dela adierazten dute.


marker: [10]
text:
<em>betelanik: </em>Betelan edo aldapa hauek harresien kontra egin ohi ziren, horietatik igoz hiria aiseago hartu ahal izateko.


marker: [11]
text:
<em>neure zerbitzari Davidengatik: </em>Gertaera hauen garaian Jerusalem Jainkoaren Hiria zen eta Davidena; Hiri hartaz Jainkoak hitza emana zuen (ik. <a href='B:120 8:19'>8,19</a> oh.).


marker: [12]
text:
Ik. Is <a href='B:290 17:14'>17,14</a> eta Si <a href='B:280 48:21'>48,21</a>. <em>Gau hartan: </em>Egipton <em>aingeruak </em>lehen-semeak hil zitueneko gaua oroitarazten digu (ik. Ir <a href='B:20 12:12-13'>12,12-13</a>). Herodotok dioenez, arratoi-saldoren bat sartuko zitzaien asiriarrei kanpalekuan, eta izurria, hau da, gaitza, ekarriko zieten.


marker: ⓜ
text:
aingeru hiltzailea Has <a href='B:10 19:13'>19,13</a>; Ir <a href='B:20 12:23'>12,23</a>; 2 Sm <a href='B:100 24:16'>24,16</a>; Si <a href='B:280 48:21'>48,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>zauriaren gainean ezarri: </em>Piku-enplastoa zaurien sendabidetzat ematen da antzinako zenbait testutan. <em>sendatu egin zen: </em>Is 38,21ean <em>senda zedin </em>dator; egokiagoa litzateke azken hau, <a href='B:120 20:8'>20,8</a> kontuan hartuz gero.


marker: ⓓ
text:
ezaugarria Has <a href='B:10 24:12-14'>24,12-14</a>; Ep <a href='B:70 6:17-40'>6,17-40</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:10'>14,10</a>; Is <a href='B:290 7:10-14'>7,10-14</a>.


marker: [2]
text:
<em>hamar maila: </em>Maila hauek mailadi edo eskailera batekoak ez, baizik eta eguzki-ordulariarenak ziren. Hala uste izan da behintzat. Halere, kontuan hartu behar da Qumran-eko Is liburu-bilguan <em>Akazen goiko gelarako mailadia </em>aipatzen dela (ik. <a href='B:290 23:12'>23,12</a>).


marker: [3]
text:
<em>Akazen mailadia: </em>Baliteke mailadi hau denbora neurtzeko erabilia izatea (ik. <a href='B:120 20:9'>20,9</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>erregaluak: </em>Babiloniako erregeak hitzarmena egin nahi izango zuen Ezekiasekin, Asiriako erregeari aurre egiteko.


marker: ⓖ
text:
zeuk sortu dituzun semeetarik batzuk eramango 24,15. Ik. 15,29+. zerbitzari izateko Dn <a href='B:340 1:1-7'>1,1-7</a>.


marker: [6]
text:
<em>ubidea: </em>Arkeologi ikerketei esker aurkitu da Ezekiasek eginarazi zuen ubide hau; Gihon iturritik hiri barneraino zeraman ura (ik. 1 Erg <a href='B:110 1:33'>1,33</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>bi atarietan: </em>Ik. 2 Kro <a href='B:140 20:5'>20,5</a> eta Jr <a href='B:300 36:10'>36,10</a>.


marker: ⓙ
text:
aldareak bi atarietan 23,12; Jr <a href='B:300 36:10'>36,10</a>; 2 Kro <a href='B:140 20:5'>20,5</a>.


marker: ⓚ
text:
semea oparitzat eskaini Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>+. nekromante eta igarleak <a href='B:30 23:24'>23,24</a>; Lb <a href='B:30 19:31'>19,31</a>+.


marker: [4]
text:
<em>arbasoei: </em>Ik. <a href='B:120 13:23'>13,23</a> oh. eta 1 Erg <a href='B:110 8:34'>8,34</a>.<a href='B:110 8:46'>46</a>.


marker: ⓜ
text:
Ene herri Israelen azken zatia 1 Erg <a href='B:110 19:18'>19,18</a>+; Jr <a href='B:300 12:7'>12,7</a>.


marker: [5]
text:
<em>lagun errugabe: </em>Giza sakrifizioak aipatzen ditu (ik. <a href='B:120 21:6'>21,6</a>), edota errugabeak hiltzera kondenatu izana (ik. Jr <a href='B:300 26:15'>26,15</a>).


marker: [2]
text:
<em>Lege-liburua: </em>Dt-ko arau nagusiak biltzen zituen liburua; horretan oinarritu zen Josias bere eraberrikuntza egiteko.


marker: [3]
text:
<em>kontsulta egin: </em>Jaunari galdegite edo kontsulta egiteaz, ik. 1 Erg <a href='B:110 22:5'>22,5</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>Hulda profetesagana joan ziren: </em>Aldi bertsukoak ziren Jeremias nahiz Sofoniasengana jo ordez, Huldarengana doaz, hau tenplu inguruan bizi zelako. Beste profetesa batzuk ere aipatzen dira Biblian: Miriam Ir <a href='B:20 15:20'>15,20</a>, Debora Ep <a href='B:70 4:4'>4,4</a>, Noadias Ne <a href='B:160 6:14'>6,14</a>, Ana Lk <a href='B:490 2:36'>2,36</a>. <em>jantzien arduraduna: </em>Kultuan parte hartzen zutenek jantzi bereziak behar izaten zituzten; horien arduraduna zen, beraz (ik. <a href='B:490 10:22'>10,22</a>).


marker: ⓒ
text:
profetari galdegin 1 Sm <a href='B:90 9:6'>9,6</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:5'>14,5</a>; <a href='B:110 22:7-8'>22,7-8</a>; Jr <a href='B:300 21:2'>21,2</a>.


marker: [6]
text:
<em>kontra esan dudana: </em>Baliteke hemen aipatutako mehatxua aurkitu zuten liburuan idatzia egotea (ik. Dt <a href='B:50 28:15-68'>28,15-68</a>).


marker: [2]
text:
<em>Betelera eraman: </em>Idolo eta tresnen errautsak Betelera eramanez, Betelgo kultu-lekua lohitu eta profanatu nahi izan zuen.


marker: ⓗ
text:
sasiapaizak… kultu-lekuetan Os <a href='B:350 10:5'>10,5</a>; So <a href='B:430 1:4'>1,4</a>. Ik. 1 Erg <a href='B:110 12:31-32'>12,31-32</a>.


marker: [3]
text:
<em>prostituzio sakratua: </em>Ik. Dt <a href='B:50 23:18'>23,18</a>; Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> eta oh.


marker: [4]
text:
<em>Geba: </em>Jerusalemdik iparraldera 10 km ingurura zegoen hirixka. <em>Beer-Xeba: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera 70 km ingurura zegoen hiria. <em>Gebatik Beer-Xebaraino </em>esaerak <em>Juda erreinu osoa </em>adierazten du.


marker: ⓘ
text:
erretegia Is <a href='B:290 30:33'>30,33</a>; Jr <a href='B:300 7:31-32'>7,31-32</a>; <a href='B:300 19:6-14'>19,6-14</a>.


marker: [6]
text:
<em>Oliamendi: </em>H.h., <em>Hondamen-mendi; </em>Jerusalemdik ekialdera; hebreeraz <em>oliba </em>eta <em>hondamen </em>hitzak antzekoak dira. <em>Kultu-leku haiek… Salomonek eraikiak: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 11:5-8'>11,5-8</a>.<a href='B:110 11:33'>33</a>.


marker: [8]
text:
<em>profeta: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 13:1-2'>13,1-2</a>; dirudienez, kopiatzaileren batek esaldi oso bat «jan» egin zuen; grekozko itzulpen zaharretan, bederen, beste esaldi hau dator segidan: <em>… erregea, jaiegun batez, aldare aurrean zegoelarik. Gero itzultzean, Josiasek Jaunaren profeta haren hilobia ikusi zuen eta </em>17<em>galdetu zuen… </em>


marker: [11]
text:
<em>Ribla: </em>Damasko eta Hamat bitartean, erdi-bidean edo, zegoen hiria; faraoiak han ezarri zuen bere gudari-toki nagusia.


marker: ⓔ
text:
Joiakim Jr <a href='B:300 22:18-19'>22,18-19</a>; <a href='B:300 25:1'>25,1</a>; <a href='B:300 26:1'>26,1</a>; <a href='B:300 35:1'>35,1</a>; <a href='B:300 36:1'>36,1</a>.


marker: ⓕ
text:
Nabukodonosor Jr <a href='B:300 24:1'>24,1</a>; <a href='B:300 25:1'>25,1</a>; <a href='B:300 29:1'>29,1</a>; <a href='B:300 32:1'>32,1</a>; <a href='B:300 34:1'>34,1</a>; Dn <a href='B:340 1:1-2'>1,1-2</a>; <a href='B:340 2:1'>2</a> — <a href='B:340 2:4'>4</a>.


marker: [2]
text:
<em>bere aurretik urrutiratu: </em>Ik. <a href='B:120 24:20'>24,20</a> eta <a href='B:120 13:23'>13,23</a> oh.; <a href='B:120 17:18'>17,18</a> eta 1 Erg <a href='B:110 8:46'>8,46</a>.


marker: ⓚ
text:
Sedekias Jr <a href='B:300 37:1'>37,1</a>; Ez <a href='B:330 17:5-6'>17,5-6</a>.<a href='B:330 17:13-14'>13-14</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jaunari atsegin ez zaiona: </em>1 eta 2 Erg liburuotan (ik. <a href='B:120 3:2'>3,2</a> oh. eta 1 Erg <a href='B:110 11:6'>11,6</a>) sarri datorren esaera honek erbesteratzearen zergatia adierazi nahi du.


marker: [1]
text:
<em>hamargarren hilaren hamarrean: </em>Hots, K.a. 589ko abenduaren azken aldera. <em>harresia eraikiz: </em>Beste itzulpen bat: <em>betelana </em>edo <em>aldapa; </em>ik. <a href='B:120 19:32'>19,32</a> oh.


marker: ⓜ
text:
Jerusalem setiatu Jr <a href='B:300 21:1-10'>21,1-10</a>; <a href='B:300 34:1-5'>34,1-5</a>; Ez <a href='B:330 4:1-3'>4,1-3</a>; <a href='B:330 24:1-2'>24,1-2</a>.


marker: [2]
text:
<em>laugarren hilaren bederatzian: </em>Jr 52,6an <em>laugarren hilabeteko bederatzigarren egunerako </em>esaten da.


marker: [3]
text:
<em>Ribla: </em>Lehenik faraoiak (ik. <a href='B:120 23:33'>23,33</a> oh.) eta gero Babiloniako erregeak Riblan ezarri zuten beren gudari-toki nagusia.


marker: [6]
text:
25,14-15ean aipatzen diren tresna eta ontziez, ik. 1 Erg <a href='B:110 7:45'>7,45</a>.<a href='B:110 7:48-50'>48-50</a>.


marker: [7]
text:
<em>metro eta erdiko: </em>1 Erg <a href='B:110 7:16'>7,16</a> eta Jr 52,22an bi metro eta erdikoak zirela esaten da.


marker: [9]
text:
<em>Mitzpa: </em>Jerusalemdik iparraldera 12 km-ra zegoen hiria. <em>maakarra: </em>Palestinako ipar-ekialdean zegoen eskualdea zen Maaka.


marker: [10]
text:
<em>Ebil-Merodak: </em>Babilonieraz <em>Awil-Marduk; Marduken gizona </em>esan nahi du; 561etik 560ra izan zen errege. <em>hilaren hogeita zazpian: </em>Jr 52,31k <em>hogeita bostean </em>dio; K.a. 561. urtea zen.


marker: [1]
text:
Lehenbiziko bederatzi kap.etan jatorri-zerrendak emanez laburbiltzen da Adamengandik Davidenganainoko historia.


marker: [2]
text:
Garai haietan ezagunak ziren herri guztiak Adamengandik zetozela adierazten dute jatorri-zerrenda hauek. Zerrenda hauetan agertzen diren izenak batzuetan herrien izenak dira, beste batzuetan arbasoenak eta beste zenbaitetan izen bera eman ohi zaio, bai herriari, bai arbasoari.


marker: [3]
text:
<em>Difat: </em>Has 10,3an <em>Rifat </em>deritza; izan ere, R eta D hizkiak oso antzekoak dira hebreeraz.


marker: [5]
text:
Has <a href='B:10 10:23'>10,23</a> eta grekozko antzinako itzulpenaren arabera, zerrenda Aram izenarekin bukatzen da eta hurrengoa honela hasten: <em>Aramen semeak: Utz, Hul… </em>Eta azkenaren izena <em>Mexek.</em>


marker: [7]
text:
<em>ohaide: </em>Bigarren mailako emaztea, batzuetan legezko emaztearen mirabe izatera behartua (ik. Has <a href='B:10 16:2'>16,2</a> oh.).


marker: [8]
text:
<em>Israel: </em>Jakoben beste izena (ik. Has <a href='B:10 32:29'>32,29</a> eta oh.). <em>Kronikak </em>liburuetan Jakobi beti Israel deritza.


marker: [10]
text:
<em>Rehobot-Naharrekoa: </em>Hebreeraz <em>nahar </em>hitzak <em>ibai </em>esan nahi du; hemen, segur aski, Eufrates ibaia aipatzen du testuak.


marker: [1]
text:
Has 38,6-10ean Onanen bekatua eta zigorra aipatzen dira; Kronikariak, ordea, isilean gorde nahi izan du gertaera hura.


marker: [4]
text:
<em>Karmi: </em>Oraino aipatu gabea. Jos <a href='B:60 7:1'>7,1</a>.18an esaten denez, Karmi hau Zabdiren semea zen eta hau Zerahena (ik. 6. tx.). Baliteke hebreerazko testuan hitzen batzuk falta izatea. <em>Akar </em>izenak <em>hondamena </em>esan nahi du; Jos 7,1ean <em>Akan </em>deritza.


marker: [8]
text:
Xexanek seme bat, <em>Ahlai, </em>izan zuela esaten da 31. tx.ean; baliteke 34. tx. hau beste dokumenturen batetik hartua izatea.


marker: [9]
text:
<em>Marexa, Hebron </em>hiri-izenak ere badira. Hebreerazko testuak <em>eta Marexaren semeak </em>dio.


marker: [11]
text:
Xobalen semea <em>Reaias </em>izan zela esaten da 4,2an. <em>Manahat: </em>54. tx.ean bezala; hemen <em>Menuhot </em>dio hebreerazko testuak.


marker: [1]
text:
<em>Betsabe: </em>Hebreeraz <em>Bat-Xua, </em>Eliam-en alaba dela dio 2 Sm 11,3ak. Bestalde, laugarrenaren, Salomonen, ama baizik ez zen Betsabe.


marker: [3]
text:
<em>Salomonen ondorengoak: </em>Judako erregeen zerrenda da hau, 1 Erg <a href='B:110 12:1'>12</a> eta 2 Erg 25eko testuen arabera. <em>Abias </em>1 Erg <a href='B:110 14:31'>14,31</a> eta <a href='B:130 15:1'>15,1</a>.8an <em>Abiam </em>deitzen da. <em>Jekonias </em>(16. tx.) 2 Erg <a href='B:120 24:6'>24,6</a>.8-17an <em>Joiakin </em>deitzen da.


marker: [4]
text:
<em>baita beste bost hauek ere: </em>Hebreerazko testua iluna da. Bost hauek Zorobabelen semeak izan zitezkeen; zenbaitek uste du 19. tx.eko Mexulamen semeak zirela, honen anaia Hananiasen ondorengoak aipatzen baitira 21. tx.ean.


marker: [5]
text:
<em>sei </em>zirela dioen arren, bost izen besterik ez dira agertzen; baliteke izenen bat testutik eroria, galdua, izatea.


marker: [1]
text:
<em>Judaren ondorengoen beste zerrenda </em>honetan ageri den zenbait izen aipatua da lehen ere <a href='B:130 2:4-5'>2,4-5</a>.<a href='B:130 2:7'>7</a>.<a href='B:130 2:19'>19</a>.<a href='B:130 2:24'>24</a>.50ean. Baliteke zenbait dokumentuz baliatu izatea Kronikaria zerrenda hauek egiteko.


marker: [4]
text:
Hitz-jokoa egiten du hemen hebreerazkoak: <em>Jabetz </em>izena <em>oinazez </em>esan nahi duen hitzaren antzekoa da hebreeraz.


marker: [6]
text:
Grekozko antzinako eskuizkribu batean <em>Meonotai </em>dator; hebreerazko testuan falta da izen hau.


marker: [9]
text:
<em>Netaimen eta Gederan: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>alorretan eta barrutietan bizi izan ziren.</em>


marker: ⓝ
text:
Has <a href='B:10 46:10'>46,10</a>; Ir <a href='B:20 6:15'>6,15</a>; Zen <a href='B:40 26:12-14'>26,12-14</a>.


marker: [10]
text:
<em>Simeonen </em>leinua txikia zen eta Judarenaren inguruan, hegoaldera, ia basamortuan, bizi izan zen. Azkenean, Daviden garaian, Judaren leinuak bereganatu egin zuen.


marker: [13]
text:
<em>oihal-etxolak eta aterpeak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>oihal-etxolak eta meundarrak.</em>


marker: [14]
text:
<em>Amalektarrak </em>Palestinaren hegoaldeko basamortuan bizi zen herri ibiltaria ziren eta oso aise lekutu ohi ziren Sinaiko penintsula aldera.


marker: ⓑ
text:
Has <a href='B:10 46:9'>46,9</a>; Ir <a href='B:20 6:14'>6,14</a>; Zen <a href='B:40 26:5-6'>26,5-6</a>.


marker: [2]
text:
<em>Joel: </em>Ez da aipatzen Rubenen ondorengoen artean; antzinako zenbait itzulpenek Karmiren semetzat jotzen dute.


marker: [5]
text:
<em>Galaad: </em>Jordan ibaiaz ekialdera zegoen, rubendarren eskualdeaz iparraldera; baina baliteke antzina hegoalderagoko eskualdeari ere izen hori emana izatea.


marker: [6]
text:
<em>agartarrak: </em>Ismaelen ama zen Agarren (Has <a href='B:10 16:15'>16,15</a>) ondorengoak ziren, arabiar jatorrikoak.


marker: [7]
text:
<em>Baxan lurraldea: </em>Genesaret aintziraren ekialdera eta Galaaden iparraldera dagoen lurraldea da. <em>Salka: </em>Aintziraz ekialdera 100 km ingurura zegoen hiria.


marker: [8]
text:
<em>Xaron: </em>Ez da Palestinaren mendebaldera, Karmel mendiaren hegoaldera, dagoen lautada, Jordan ibaiaz ekialdeko lurralde bat baizik.


marker: [11]
text:
<em>erbestealdia arte: </em>Hau da, asiriarrek K.a. 733. urte inguruan eskualde hura hartu zuten arte.


marker: [12]
text:
<em>Baal-Hermon eta Senir: </em>Hermon mendiko toki jakinak dira (ik. Dt <a href='B:50 3:9'>3,9</a>).


marker: [13]
text:
<em>Pul eta Tiglat-Pileser: </em>K.a. 747 eta 727 bitartean Asiriako errege izanaren bi izenak dira (ik. <a href='B:130 5:6'>5,6</a> oh.). Tx. honetan aipatzen den erbesteratzea 721ean Salmanasar eta Sargon errege asiriarrek Samaria hartzean egina da (2 Erg <a href='B:120 15:19-20'>15,19-20</a>.<a href='B:120 15:29'>29</a>), eta ez Tiglat-Pilneserrek 733an Jordanez ekialdeko jendeari egina (ik. 2 Erg <a href='B:120 17:3-6'>17,3-6</a> eta oh.).


marker: [1]
text:
<em>honena Samuel: </em>Hitzok falta dira hebreerazko testuan; grekozko antzinako itzulpenetik hartu ditugu.


marker: [2]
text:
Hebreerazko testuan <em>lehena </em>hitza besterik ez dator; <em>Joel </em>izena grekozko antzinako itzulpenetik hartu dugu (ik. <a href='B:130 6:18'>6,18</a>; <a href='B:130 15:17'>15,17</a> eta 1 Sm <a href='B:90 8:2'>8,2</a>).


marker: [3]
text:
<em>babes-hiri: </em>Norbaitek beste bat nahi gabe hiltzen bazuen, <em>babes-hiri </em>horietako batera egin zezakeen ihes eta mendekutik libre gelditzen zen (ik. Jos <a href='B:60 21:1-9'>21,1-9</a>).


marker: [4]
text:
<em>hamahiru hiri: </em>Testuan hamaika hiri besterik ez da aipatzen. Jos 21,13-18an, hala ere, Juta eta Gabaon ere aipatzen dira.


marker: [5]
text:
Jos 21,5aren arabera osotua da tx. hau, Efraim eta Danen leinuen lurraldeak aipatuz. <em>Manasesen leinu erdi: </em>Jordan ibaiaz mendebaldera bizi zen.


marker: ⓑ
text:
Has <a href='B:10 46:21'>46,21</a>. Ik. <a href='B:10 8:1-32'>8,1-32</a>; Zen <a href='B:40 26:38-41'>26,38-41</a>.


marker: [1]
text:
<em>Aher: </em>Hebreeraz <em>aher </em>hitzak <em>beste bat </em>ere esan nahi du; <em>beste </em>hori Dan izan daiteke. Beharbada, Danen ondorengoen zerrenda galdua da; Kronikariak, bederen, ez du behin ere aipatzen.


marker: [3]
text:
Hebreerazko testua iluna da. Ez dago garbi <em>Maaka </em>hau aurreko tx.ean aipatzen den Makirren arreba bera den.


marker: [3]
text:
<em>Xaharaim: </em>Ez dakigu nor zen pertsonaia hau; bestalde, hebreerazko testua iluna da tx. honetan ere.


marker: [5]
text:
Tx. hauen paraleloak diren 9,35-38etan eta grekozko antzinako itzulpenean agertzen dira <em>Ner </em>eta <em>Miklot </em>izenak. <em>bezala: </em>Hebreerazko testua iluna da; <em>ez bezala </em>ere uler daiteke.


marker: [6]
text:
<em>Exbaal </em>eta <em>Meribaal </em>(34. tx.) izenak <em>Samuel </em>liburuan aldatuak datoz: <em>Ixboxet </em>eta <em>Mefiboxet. </em>Izan ere, <em>Baal </em>sasijainkoaren izena erabili ordez, <em>boxet (lotsa) </em>hitza erabiltzen da liburu hartan.


marker: [2]
text:
Testu hau eta honen paraleloa, 1 Sm 31,6koa, ez dira zeharo berdinak; Kronikariak, dirudienez, Saulen etxea eta ondorengoak erabat suntsitu zirela adierazi nahi du, nahiz eta historiak esan Saulen seme bat, Ixboxet, bi urtez errege izan zela (2 Sm <a href='B:100 2:10'>2,10</a>) eta beste zenbait ondorengo ere aipatu (ik. 2 Sm <a href='B:100 21:7-9'>21,7-9</a>).


marker: [3]
text:
<em>Samuel </em>liburuan <em>Astarte </em>jainkosaren jauretxea aipatzen da; Kronikariak, aldiz, filistearren jainko zen <em>Dagon </em>aipatzen du.


marker: [3]
text:
<em>Daviden gudari adoretsu: </em>Hebreerazko testua iluna da. Kap. honetan bi gudari-talde aipatzen dira: <em>Hirurak </em>eta <em>Hogeita Hamarrak; </em>ik. 2 Sm 23,8-39an eta oh.ean esaten dena.


marker: [5]
text:
<em>Hogeita hamarren: Hiruren </em>dator hebreerazko testuan, baita 21. tx.ean ere; siriar antzinako itzulpenaren arabera itzuli dugu honela.


marker: [6]
text:
<em>lehoiak bezain… moabdar: </em>H.h., <em>Ariel izeneko bi moabdar </em>edota <em>Jainkoaren lehoi ziren bi moabdar.</em>


marker: [2]
text:
<em>haietarik… milak adina: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>zailduena mila gizonen buruzagi zen eta gazteena ehun gizonen buruzagi.</em>


marker: [4]
text:
<em>haren gudarostea ezin konta ahalakoa: </em>H.h., <em>Jainkoaren gudarostea; </em>batzuetan, <em>Jainkoarena </em>esanez, oso <em>handi eta indartsua </em>adierazi nahi izaten da Biblian (ik. Has <a href='B:10 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: [5]
text:
<em>Saulen etxearen… arren: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>gehienak ordu arte Saulekiko leial izanak ziren arren.</em>


marker: [1]
text:
<em>Egiptoko… sarreraraino: </em>Agindutako lurraldearen mugak adierazteko bat zen hori (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:65'>8,65</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>Baalara, hau da, Kiriat-Jearimera: </em>Jerusalemdik ipar-mendebaldera 13 km-ra zegoen hiria (ik. 2 Sm <a href='B:100 6:2'>6,2</a> oh.). <em>kerubin gainean jarria dagoen Jauna: </em>Ir 25,22tik datorren esaera.


marker: [1]
text:
2 Sm <a href='B:100 5:14-16'>5,14-16</a> testu paraleloan ez dira aipatzen 5-6 tx.etako <em>Elpalet </em>eta <em>Nogah </em>izenak, eta hemen aipatzen den <em>Beeliada (Baalek ezagutu) </em>ordez, <em>Eliada (Jainkoak ezagutu) </em>ageri da, <em>Baal </em>sasijainkoaren izena ez erabiltzearren.


marker: [2]
text:
<em>Refaim harana: </em>Ik. 2 Sm <a href='B:100 5:17-25'>5,17-25</a> eta oh.; 16. tx.ean <em>Geba </em>ordez <em>Gabaon </em>aipatzen da.


marker: ⓚ
text:
Lebitarrak Zen <a href='B:40 1:50'>1,50</a>; Dt <a href='B:50 10:8'>10,8</a>; <a href='B:50 31:25'>31,25</a>.


marker: [1]
text:
<em>erabakiak… ez genituelako: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jaunaren bila behar bezala ibili ez ginelako; </em>13,9-11n kontatua aipatzen du hemen. Itun-kutxa eramateko arauak Zen 4,1-20an datoz.


marker: ⓝ
text:
Heman Sal <a href='B:230 88:1'>88,1</a>. Asaf Sal <a href='B:230 50:1'>50,1</a>+. Etan 1 Erg <a href='B:110 5:11'>5,11</a>; Sal <a href='B:230 89:1'>89,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>antolatu behar zuen kutxaren eramatea: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>antolatu behar zuen kantua.</em>


marker: ⓑ
text:
Asaf Sal <a href='B:230 50:1'>50,1</a>. lebitarren musika-tresnak Esd <a href='B:150 3:10'>3,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>etxea: </em>Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:5-16'>7,5-16</a> eta 7,5eko oh. <em>Etxe </em>hitza <em>ondorengotza </em>ere uler daiteke.


marker: [4]
text:
<em>bedeinkatua… betikotasunean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bedeinkatua zu betikotasunean.</em>


marker: [2]
text:
2 Sm <a href='B:100 8:8'>8,8a</a> ez da bukatzen hemengo tx.a bezala. Tenpluaren eraikuntza kontuan duelako eransten du Kronikariak albiste hau.


marker: [4]
text:
<em>edomdarrak: </em>2 Sm 8,12-13an <em>aramearrak </em>dio; izan ere, R eta D hizkiak berdintsu idazten dira hebreeraz.


marker: [1]
text:
<em>Tzoba </em>izeneko erresuma eta <em>Maakakoa </em>Damaskotik iparraldera zeuden (ik. 2 Sm <a href='B:100 8:3'>8,3</a> eta <a href='B:130 10:6'>10,6</a> oh.); 7. tx.eko <em>Medaba, </em>berriz, amondarren erresumako hiria zen eta Itsaso Hilaren iparraldean zegoen.


marker: [3]
text:
Hemen ere Kronikariak aipatu gabe uzten du zenbait gertaera ilun: Amnonek bere arreba Tamar bortxatu izana (2 Sm <a href='B:100 13:1-14'>13—14</a>), Absalomen altxamendua (2 Sm <a href='B:100 15:1-20'>15—20</a>), hiru urteko gosetea (2 Sm <a href='B:100 21:1-14'>21,1-14</a>). 2 Sm 21,18-19an <em>Gob </em>izeneko hiria aipatzen da, ez <em>Gezer. </em><em>Sipai, refatarren ondorengoetarikoa: </em>Refatarrak erraldoiak ziren.


marker: [3]
text:
2 Sm 24,20an esaten denez, Araunak (Ornanek) erregea <em>(melek) </em>ikusi zuen, ez aingerua <em>(malak).</em>


marker: [1]
text:
<em>atzerritarrak: </em>Israeldarrak Kanaanera, Palestinara, heldu baino lehen bertan bizi ziren herriei deritze testuak <em>atzerritar. </em>Lan astunak egitera behartu zituzten israeldarrek.


marker: ⓜ
text:
seme 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>+. haren erregetza betiko sendotu 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>+.


marker: ⓒ
text:
David zahartua 1 Erg <a href='B:110 1:1'>1,1</a>. bere semea errege izendatu 1 Erg <a href='B:110 1:30'>1,30</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ximeiren semeak: </em>Hebreerazko testua iluna da. Ez da ulertzen zergatik egiten dituen Ximeiren semeen bi zerrenda; baliteke kopiatzailea nahasi izatea.


marker: [3]
text:
<em>toki Santu Santuaren zerbitzurako: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>gauza sakratuak santu egiteko. Toki santu santuari </em>buruz, ik. Ir <a href='B:20 26:33'>26,33</a> eta Zen <a href='B:40 3:25'>3,25</a> oh.


marker: ⓕ
text:
lebitarren eginkizunak Zen <a href='B:40 1:50-53'>1,50-53</a>; <a href='B:40 3:6-9'>3,6-9</a>; <a href='B:40 4:1'>4</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jaunari eskainiriko ogiei </em>buruz, ik. Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>; gainerako eskaintzei buruz, ik. Lb <a href='B:30 2:1-16'>2,1-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>funtzionario sagaratu eta Jainkoaren funtzionario: </em>Ez dakigu garbi zer esan nahi zuten titulu horiek; baliteke erlijio-arazoen arduradun izatea.


marker: [2]
text:
Tx. honen bukaera iluna da; Eleazarren jatorrikoak 16 senitarte eta Itamarrenak 8 zirela kontuan izanik, aiseago uler daiteke.


marker: [4]
text:
<em>Jerias: </em>Hebreerazko testuan zerbait falta dela dirudi; horregatik, 23,19koaren arabera, <em>Hebronen semeak </em>sartu dugu.


marker: [1]
text:
<em>arduradun nagusiek: </em>H.h., <em>gudarosteko buruzagiek; </em>segur aski lebitar-taldeburuak ziren.


marker: ⓘ
text:
Asaf Sal <a href='B:230 50:1'>50,1</a>. Heman Sal <a href='B:230 88:1'>88,1</a>. Jedutun Sal <a href='B:230 39:1'>39,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ximei: </em>Ez da ageri hebreerazko testuan, baina grekozko antzinako itzulpenaren eta 17. tx.aren arabera (ik. zerrendako 10.a) sartu dugu.


marker: [3]
text:
<em>Hananias </em>eta <em>Mahaziot </em>bitartean dauden izenak otoitz-eran irakur daitezke hebreeraz; otoitz hau egingo lukete: <em>Erruki zakizkit, Jauna, erruki zakizkit. Zu zara ene Jainkoa. Goretsi eta ospatu dut zure laguntza. Larrialdian nengoelarik mintzatu naiz. Emadazu ikuskari ugari.</em>


marker: [4]
text:
<em>profeta: </em>H.h., <em>ikuslea, </em>hebreeraz antzina profetari esan ohi zitzaion bezala; kap. honetako 1.2.3. eta beste zenbait tx.etan profetizatze aditzak hau esan nahi du: <em>Jainkoaren mezua kantatzea musika-tresnen laguntzaz.</em>


marker: [3]
text:
<em>Haien senide: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak, h.h., <em>lebitarrak Ahias </em>dio.


marker: [4]
text:
<em>Galaad: </em>Jordan ibaiaz ekialdeko lurralde zabala zen; <em>Jazer, </em>segur aski, Galaaden hegoaldean zegoen.


marker: [1]
text:
1-15 tx. guztien hasieran dator <em>Hogeita lau mila gizoneko… taldearen </em>esaera; guk tx. honetan bakarrik sartu dugu, pasartea astunegi gerta ez dadin.


marker: [2]
text:
<em>beraien buruzagi… Amizabad ere: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>bera zen Hogeita Hamarren buruzagia. Beraren semea Amizabad zen. </em>Hogeita Hamar horiei buruz, ik. <a href='B:130 11:11'>11,11</a> eta oh.


marker: [3]
text:
<em>errolda </em>hau 1 Kro <a href='B:130 21:1'>21</a> eta 2 Sm <a href='B:100 24:1'>24</a> pasarteetan agertzen da.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren oin-aulkiarentzat egoitza: </em>Jainkoak gizon-emakumeon gain duen aginpidea adierazten da esaera honetan.


marker: [2]
text:
<em>itun-kutxa: </em>Hebreerazko testuak, h.h., <em>barkamen-aulkia </em>dio hemen; horrela esan ohi zioten itun-kutxaren <em>estalkiari </em>(ik. Erm <a href='B:520 3:25'>3,25</a>).


marker: [3]
text:
<em>gurdi: </em>1 Erg 6—7an agertzen da. Ezekiel profetaren ikuskarietako gurdia gogorarazten du honek (ik. Ez <a href='B:330 1:1'>1</a> eta 10 kap.ak).


marker: [2]
text:
<em>urre fin: </em>H.h., <em>Ofirko urre: </em>Itsaso Gorriaz haraindi zegoen Ofir eta handik urre oso bikaina ekarri ohi zuten. <em>tenpluko: </em>H.h., <em>eraikinetako.</em>


marker: [3]
text:
<em>txanpon: </em>Hebreeraz <em>dariko; </em>zenbait mende geroago Pertsiako errege izango zen Darioren garaiko sos edo txanpona zen; ez zen, noski, horrelako dirurik Daviden garaian.


marker: [5]
text:
<em>Bedeinkatua zu, Jauna, gure aita Israelen Jainkoa: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bedeinkatua zu, Jauna, Israelen Jainkoa eta gure aita.</em>


marker: ⓘ
text:
alaitasun handia 1 Erg <a href='B:110 1:40'>1,40</a>. Salomon errege gantzutu 1 Erg <a href='B:110 1:39'>1,39</a>.


marker: [6]
text:
<em>Liburu horietan: </em>Liburu horiek ez dira, segur aski, Biblian ditugun <em>Samuel </em>izeneko bi liburuak, desagertu ziren besteren batzuk baizik.


marker: [1]
text:
<em>Gabaon: </em>Jerusalemdik ipar-mendebaldera 10 km-ra zegoen hiria. <em>elkartzeko etxola: </em>Ik. Ir <a href='B:20 36:8-38'>36,8-38</a> eta Zen <a href='B:40 3:25'>3,25</a> oh. (elkarketa-etxola).


marker: [3]
text:
<em>bazen Gabaonen: </em>Hebreerazko eskuizkribu batzuek <em>han zegoen </em>diote, eta beste batzuek <em>han ezarria zuen </em>(Davidek). <em>Hurren biloba Betzalel: </em>Pertsonaia honetaz eta aldarearen eraiketaz, ik. Ir <a href='B:20 35:30-36:1'>35,30—36,1</a>; <a href='B:20 38:1-2'>38,1-2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Xefela: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera zegoen, Mediterraneo itsasbazterrean; nekazaritza handia egiten zen lautada hartan.


marker: [1]
text:
<em>Moria mendia: </em>Hemen izan ezik, beste inon ez zaio Sion mendiari <em>Moria </em>deitzen. Baliteke <em>Kronikak </em>liburuon egileak tenplua zegoeneko mendia Has 22,14ko <em>Jaunaren mendia </em>zela adierazi nahi izatea, Isaaken oparia Moriako lurraldean gertatu zela kontatzen baitu Has 22,2ak.


marker: [2]
text:
Idazleak ukondotan ematen ditu neurriak, ukondo-neurri zaharra dela esanez, beraren garaikoa baino luzeagoa.


marker: [5]
text:
<em>metalezko: </em>Hebreerazko testuak hitz ulergaitza dakar. Grekozko antzinako itzulpenak eta 1 Erg 6,23ak <em>zurezko </em>diote.


marker: [6]
text:
<em>Kate-sortak: </em>Hebreerazko testuak <em>toki santu-santuan </em>eransten du 1 Erg 6,21ekoa aipatuz.


marker: [7]
text:
Zutabeon izenen esanahia iluna da; <em>Jakin </em>izenak <em>Jaunak sendotua </em>esan nahi bide du, eta <em>Boaz </em>izenak <em>Jaunarengan indarra.</em>


marker: [1]
text:
<em>zezen-irudiak: </em>1 Erg 6,18an fruitu-irudiak zituela esaten da. Hebreeraz fruituaren izena <em>(kolokintidak = pekai’m) </em>eta <em>zezenak (bekarim) </em>berdintsuak dira.


marker: [3]
text:
<em>Tzeredata: </em>1 Erg 7,46an <em>Tzartan </em>aipatzen da, eta 1 Erg 11,26koaren arabera (ik. oh.) toki hau beste lurralde batean zegoen.


marker: [4]
text:
<em>aldarea: </em>Intsentsua eskaintzeko aldarea zen, eta urrezkoa izan behar zuen (ik. Ir <a href='B:20 30:1-10'>30,1-10</a>; <a href='B:20 37:25-28'>37,25-28</a>).


marker: ⓒ
text:
ogiak jartzeko mahaia Ir <a href='B:20 25:23-30'>25,23-30</a>; <a href='B:20 37:10-16'>37,10-16</a>; Lb <a href='B:30 24:5-9'>24,5-9</a>.


marker: [1]
text:
1 Erg 8,2an <em>Etanim hila </em>aipatzen da, hots, <em>zazpigarren hila. </em>Hil horretan Etxola Jaia (<em>Sukkot </em>deitua) egin ohi zuten.


marker: [2]
text:
<em>Apaiz lebitarrek: </em>Zenbait eskuizkributan eta 1 Erg 8,4an <em>apaizek eta lebitarrek </em>dator.


marker: [3]
text:
<em>Kronikak </em>idatzi zituzten garaian ez zegoen jadanik itun-kutxarik; antzinako dokumentuak zehatz kopiatzeko arretak eraginik ematen du idazleak datu hori.


marker: [4]
text:
Apaizak hogeita lau maila edo taldetan sailkatuak zeuden (ik. 1 Kro <a href='B:130 24:1-19'>24,1-19</a>).


marker: ⓔ
text:
mailen, taldeen, bereizketa 1 Kro <a href='B:130 24:1-19'>24,1-19</a>; Lk <a href='B:490 1:8'>1,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>eraman… salbamena: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ingura itzazu zeure apaizak salbamenaz.</em>


marker: [2]
text:
<em>oroitu… onginahiaz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>oroitu zure zerbitzari Davidek eginiko ongiaz. </em>41-42 tx. hauek ez daude 1 Erg 8ko testu paraleloan, baina horien antzekoa da Sal 132,8-10eko testua.


marker: [1]
text:
<em>Hamateko sarreratik… Egiptoko errekara: </em>Esaera hau agindutako lurraldearen mugetako bat adierazteko erabili ohi da (ik. 1 Erg <a href='B:110 8:65'>8,65</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>jaiak zazpi… zuen: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ondoren, jaiak beste zazpi egun iraun zuen.</em>


marker: [1]
text:
<em>Hamat-Tzoba: </em>2 Sm <a href='B:100 8:3'>8,3</a>.9an eta 1 Kro 18,3an esaten denez, Damaskotik iparraldera zeuden bi erreinu txiki ziren <em>Hamat </em>eta <em>Tzoba. Tadmor </em>(4. tx.ean), berriz, gerora Palmira deitua, ipar-ekialdera zegoen oasi bat zen.


marker: ⓙ
text:
larunbatetan Zen <a href='B:40 28:9-10'>28,9-10</a>. ilberri-jaietan Zen <a href='B:40 28:11-15'>28,11-15</a>. urteko hiru jai nagusietan Ir <a href='B:20 23:14'>23,14</a>+.


marker: [4]
text:
Apaiz-taldeen <em>eginkizunak </em>zein ziren jakiteko, ik. 1 Kro <a href='B:130 23:1-26'>23—26</a>.


marker: [10]
text:
<em>Israel osoko: </em>Herri osoaren errege izan zela esan nahi da, bai hegoaldeko leinuen, bai iparraldeko leinuen errege. Salomon hiltzean, hegoaldekoek Judako erreinua eratuko zuten eta iparraldekoek Israelgoa.


marker: [1]
text:
<em>Sikem: </em>Aitalehenen garaian ere garrantzitsua zen hiri hau (ik. Has 12,6ko eta 33,18ko oh.ak). <em>Israel osoa: </em>Kap. honetan esaera honek iparraldeko israeldarrak bakarrik hartzen ditu (hala ere, ik. aurreko oh.).


marker: [1]
text:
<em>israeldar guztiei: </em>Salomonen erreinua erdibituz gero, <em>Kronikak </em>liburuak, <em>Israel </em>edota <em>israeldar guztiak </em>esatean, <em>Judako erreinua </em>bakarrik esan nahi du maiz. Horrela, hango bizilagunak agertzen dira Jainkoaren egiazko herri bezala (ik. <a href='B:140 9:30'>9,30</a> eta <a href='B:140 10:1'>10,1</a> eta oh.).


marker: [2]
text:
<em>aker-irudiak: </em>Ik. Lb <a href='B:30 17:7'>17,7</a> eta oh. <em>zekor-irudiak: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 12:26-33'>12,26-33</a>.


marker: [1]
text:
<em>sukiar: </em>Ez dakigu zein zen herri hau; beharbada, idaztakatsen bat izango du hebreerazko testuak. <em>etiopiarrak: </em>H.h., <em>kuxtarrak.</em>


marker: [3]
text:
<em>gauza onik… Judan: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jaunak aldi onak eman zizkion Judako erreinuari.</em>


marker: [1]
text:
11,20an esaten denez, <em>Abias </em>hau Absalomen alaba <em>Maakaren </em>semea zen (ik. 1 Erg <a href='B:110 15:2'>15,2</a> ere).


marker: [3]
text:
<em>aldaezineko: </em>H.h., <em>gatzez sinaturiko ituna </em>(ik. Lb <a href='B:30 2:13'>2,13</a> eta oh.).


marker: ⓘ
text:
ez borrokatu Jaunaren kontra 2 M <a href='B:464 7:19'>7,19</a>; Jkd <a href='B:270 12:13-14'>12,13-14</a>; Eg <a href='B:510 5:39'>5,39</a>.


marker: ⓙ
text:
Jauna eusle 14,10; 16,7-8; Is <a href='B:290 10:20'>10,20</a>; <a href='B:290 50:10'>50,10</a>; Mi <a href='B:400 3:11'>3,11</a>.


marker: ⓝ
text:
utzi egin zien bera aurkitzen Dt <a href='B:50 4:29-30'>4,29-30</a>; Ep <a href='B:70 3:9'>3,9</a>.<a href='B:70 3:15'>15</a>; <a href='B:70 6:7-8'>6,7-8</a>; <a href='B:70 10:10-16'>10,10-16</a>; Os <a href='B:350 3:4-5'>3,4-5</a>.


marker: [3]
text:
<em>Simeon: </em>Simeonen leinua, Judako lurraldeaz hegoaldera bizi zelarik, ez zen Israel erreinuan sartzen. Segur aski, jatorrizko testuak <em>Simeon </em>(hebreeraz <em>Ximôn</em>) esan ordez, <em>Samaria (hebreeraz Xomerôn</em>) zioen. Hala ere, Asa erregearen garaian Samaria hiria eratu gabe zegoen, artean.


marker: [1]
text:
<em>Rama </em>eta 6. tx.eko <em>Geba </em>eta <em>Mitzpa </em>Jerusalemdik iparraldera hurbil zeuden hiriak ziren.


marker: [3]
text:
Siriarrak Israelgo erreinuaren gudalagun izan zirenean, beraien adiskidetza erosi ordez borroka egin balie izan balitu, garaitu ahal izango zituela esan nahi dio profetak Asa erregeari.


marker: ⓒ
text:
Jaunak lur osoa arakatzen Has <a href='B:10 11:5'>11,5</a>; Sal <a href='B:230 14:2'>14,2</a>; <a href='B:230 33:13'>33,13</a>.


marker: [4]
text:
Liburu hau ez da, segur aski, Biblian dugun <em>Erregeak </em>liburua, kontserbatu ez den besteren bat baizik.


marker: [1]
text:
Josafaten seme Joram, izan ere, Akaben alaba Ataliarekin ezkondu zen (2 Erg <a href='B:120 8:18'>8,18</a>; 2 Kro <a href='B:140 21:6'>21,6</a>).


marker: ⓖ
text:
artzainik gabeko ardiak Zen <a href='B:40 27:17'>27,17</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>; Mk <a href='B:480 6:34'>6,34</a>.


marker: [3]
text:
<em>nire ahoz: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 22:28'>22,28</a> oh. Hebreerazko testuan honela bukatzen da testu hau: <em>Entzun, herri guztiok. </em>Mikeas profetaren liburuko lehen hitzak dira, eta kopiatzaileren batek sartuko zituen hemen, bi profetek (Josafati 867an mintzo zitzaionak eta, 740-710 bitartean, Jotam, Akaz eta Ezekias erregeen garaian ari izan zenak) izen bera —Mikeas— zutelako.


marker: [1]
text:
<em>Jerusalemgo bizilagunen arteko: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuak, h.h., <em>Jerusalemera itzuli ziren </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>meundar: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuak <em>amondarrak </em>errepikatzen du. <em>Meundarrak, </em>uste denez, Edom lurraldeaz hegoaldera bizi ziren.


marker: [2]
text:
<em>Edom: </em>Testuak berak <em>Aram </em>dio; baina grekozko antzinako itzulpenaren, hebreerazko beste eskuizkribu baten eta <a href='B:140 20:1'>20,1</a>.10ean testuak dioenaren arabera <em>Edom </em>behar du izan. Izan ere, hebreeraz D eta R hizkiak berdintsuak dira eta aise nahasten dira biak. <em>En-Gedi: </em>Itsaso Hilaren mendebaldeko bazterrean zegoen hiria.


marker: ⓘ
text:
Abraham, Jainkoaren adiskide Is <a href='B:290 41:8'>41,8</a>; Dn gr <a href='B:341 3:35'>3,35</a>; St <a href='B:660 2:23'>2,23</a>.


marker: [3]
text:
<em>Seir mendietakoak: </em>Edomdarrak. <em>itzulingurua: </em>Ik. Zen <a href='B:40 20:14-21'>20,14-21</a> eta Dt <a href='B:50 2:4-9'>2,4-9</a>.


marker: [4]
text:
<em>Tzitz aldapa… Jeruel basamortua: </em>Ez dakigu ziur non ziren toki horiek; beharbada, Jerusalemdik hegoaldera 25 km ingurura, Tekoa zegoen eskualdean.


marker: [5]
text:
<em>eta beraien artean borrokatu ziren: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoak garaitu egin zituen.</em>


marker: [6]
text:
<em>Zamari: </em>Hebreerazko testuak <em>beraien artean (bahem) </em>dio, baina <em>zamariak (behemah) </em>irakurri behar da. <em>janzkiak: </em>H.h., <em>gorpuak.</em>


marker: [10]
text:
<em>ur handietako itsasontziak: </em>H.h., <em>Tarsisera joan zitezkeen ontziak </em>(ik. <a href='B:140 9:21'>9,21</a> eta 1 Erg <a href='B:110 10:22'>10,22</a> oh.). <em>Etzion-Geber: </em>Ik. <a href='B:110 8:17'>8,17</a> eta 1 Erg <a href='B:110 9:26'>9,26</a> oh.


marker: [11]
text:
<em>ur handietarantz: </em>H.h., <em>Tarsiserantz </em>(ik. Jon <a href='B:390 1:3'>1,3</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
<em>beraren… beti errege: </em>H.h., <em>Davidi eta beronen ondorengoei argi-zuzia emango ziela betiko </em>(ik. 1 Erg <a href='B:110 11:36'>11,36</a>; 2 Erg <a href='B:120 8:19'>8,19</a> eta oh.).


marker: [5]
text:
<em>Elias: </em>2 Erg 3,11n esaten denez, hila zen Elias profeta Josafat hil eta beronen seme Joram errege izan baino lehen. Baliteke kopiatzaileren batek <em>Elias </em>idaztea <em>Eliseo </em>idatzi ordez.


marker: [6]
text:
<em>etiopiarren auzoko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>etiopiarren esaneko; </em>hebreeraz <em>kuxtarrak </em>dio eta izen hori, bai Etiopiako (Nubiako) bizilagunei, bai beduino-leinu bati eman ohi zioten.


marker: [7]
text:
<em>Joakaz: </em>22,1ean <em>Akazias </em>deitua (ik. 2 Erg <a href='B:120 8:24-29'>8,24-29</a>). Bi izenek gauza bera esan nahi dute: <em>Jaunak harrapatua. </em>Beste <em>Akazias </em>bat Samarian errege izana zen pixka bat lehentxeago (ik. 2 Kro <a href='B:140 20:35-37'>20,35-37</a>), eta beste <em>Joakaz </em>bat errege izango zen pixka bat geroxeago (ik. 2 Kro <a href='B:140 25:17-25'>25,17-25</a>).


marker: [1]
text:
<em>Hogeita bi urte: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>berrogeita bi </em>dio, baina ezinezkoa da, beraren aita Joramek berrogei urte baitzituen hiltzean. <em>Atalia: </em>Omri Israelgo erregearen (1 Erg <a href='B:110 16:23-28'>16,23-28</a>) ondorengoetakoa (biloba) eta K.a. 875-853 bitartean Israelgo errege izandako Akaben (ik. 1 Erg <a href='B:110 16:29'>16,29</a> eta hur.) alaba zen.


marker: [2]
text:
<em>Galaadeko Ramot: </em>Genesaret aintziraz hego-ekialdera mugan zegoen hiria; 6. tx.ean <em>Rama </em>deitua.


marker: [1]
text:
<em>Jesodeko atea: </em>Ez dakigu non zegoen ate hau; <em>oinarriaren </em>edo <em>berrikuntzaren atea </em>ere izan daiteke (ik. <a href='B:330 24:27'>24,27</a>).


marker: [2]
text:
<em>jendeak… Jaunaren agindua: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>jende guztia Jaunaren zaintzaile izanen da.</em>


marker: [2]
text:
<em>bi emazterekin: </em>Davidek, Salomonek eta beste zenbait erregek emazte ugari izan zuten arren, Joiada apaizak Dt 17,17ko agindua betearazi zion Joaxi.


marker: ⓒ
text:
Moisesen zerga Ir <a href='B:20 30:11-16'>30,11-16</a>; Ne <a href='B:160 10:33-34'>10,33-34</a>; Mt <a href='B:470 17:24'>17,24</a>.


marker: [5]
text:
<em>Hurrengo urtean: </em>H.h., <em>Urte baten buruan. </em>Martxo/apirilean, euri-aroa bukatu eta lehor-aroa hastean, izan ohi zuten guda-ekitaldiak egiteko garaia (ik. 2 Sm <a href='B:100 11:1'>11,1</a>).


marker: [6]
text:
<em>Zabad: </em>2 Erg 12,22an <em>Jehozabad </em>deritza, eta zenbait eskuizkributan <em>Jozakar.</em>


marker: [7]
text:
<em>haren kontrako profezia ugariak: </em>Honela ere itzul daiteke: (tenplua berritzeko) <em>hartu zituen diru-laguntza ugariak.</em>


marker: [2]
text:
<em>Gesaltza harana: </em>Itsaso Hila eta Akaba itsas golkoa elkartzen dituen harana. <em>seirtar: </em>Edomdarrak ziren.


marker: [3]
text:
<em>Samaria: </em>Hiri hau ez zen Juda erreinukoa, Israelgoa baizik. Baliteke hitz hau gaizki kopiatua izatea. 2 Kro 13,4an (ik. oh.) esaten denez, <em>Tzemaraim </em>izeneko toki edo hiri batengatik eztabaidak zeuden bi erreinuen artean. Jerusalemdik ipar-ekialdera zegoen Tzemaraim; Bet-Horon, berriz, ipar-mendebaldean.


marker: [5]
text:
<em>Kantoiko atea: </em>2 Erg 14,13an izen hori ematen zaio. Desegin zuten harresi-zatia iparraldera edo ipar-ekialdera egongo zen.


marker: ⓖ
text:
Obed-Edom 2 Sm <a href='B:100 6:10-11'>6,10-11</a>; 1 Kro <a href='B:130 26:4-8'>26,4-8</a>.<a href='B:130 26:15'>15</a>.


marker: [7]
text:
<em>Judako hiri batean: </em>2 Erg 14,20an eta antzinako itzulpenetan esaten denez, <em>hiri </em>hori <em>Daviden Hiria, Jerusalem, </em>da.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoari begirune… hark: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoak bidalitako ikuskariak izaten zituen gizona.</em>


marker: [4]
text:
<em>Gat, Jabne, Axdod: </em>Jerusalemdik mendebaldera Mediterraneo kostaldean zeuden hiri filistearrak ziren.


marker: [5]
text:
<em>Gur-Baal: </em>Edom lurraldetik hegoaldera egongo zen hiri hau. <em>meundarrak: </em>Ik. <a href='B:140 20:1'>20,1</a> eta oh.


marker: [7]
text:
<em>Kantoiko ate: </em>Ik. <a href='B:140 25:23'>25,23</a> eta oh. <em>Haraneko atea: </em>Mendebaldeko harresian zegoen; ez dakigu ziur zer esan nahi duen <em>Izkina </em>hitzez itzuli ohi den hebreerazko hitzak (ik. Ne <a href='B:160 3:19'>3,19</a>.<a href='B:160 3:24'>24</a>).


marker: [8]
text:
Hebreerazko testuan ez da <em>Jainkoaren </em>hitza agertzen, baina aditzak horixe ematen du aditzera.


marker: [9]
text:
<em>horrek ez… Jaunaren aurrean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>horrek Jainko Jaunaren laguntza galaraziko dizu.</em>


marker: [2]
text:
<em>ate garaia: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 15:35'>15,35</a> eta oh. <em>Ofel: </em>Tenplutik eta jauregitik hegoaldera zegoen auzategia.


marker: [1]
text:
<em>Ben-Hinom </em>(edo <em>Gehenna </em>) harana Jerusalemdik hegoaldera dago; sasijainkoei eman ohi zitzaien kultua bertan, haurrak ere oparitarako hilez (ik. 2 Erg <a href='B:120 16:3'>16,3</a> eta oh. eta Jr <a href='B:300 7:31'>7,31</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
<em>errua: </em>Jeroboamen bekatua aipatzen da hemen (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:26-32'>12,26-32</a>).


marker: [6]
text:
<em>Tiglat-Pileser: </em>Asiriako errege izan zen K.a. 747-727 bitartean (ik. 1 Kro <a href='B:130 5:6'>5,6</a> eta oh.). <em>lagundu ordez… Akaz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ez zuen Akaz menderatzea lortu, baina… </em>


marker: [1]
text:
<em>ekialdeko plazan: </em>Segur aski, harresiko ekialdeko ate aurrean egongo zen plaza hau (ik. Ne <a href='B:160 8:1'>8</a>); beharbada, tenpluko sarrera aurreko zabalguneari emango zioten izen hori.


marker: ⓝ
text:
Jaunaren etxearen garbikuntza 1 M <a href='B:462 4:36-61'>4,36-61</a>; 2 M <a href='B:464 10:1-8'>10,1-8</a>; Mt <a href='B:470 21:12-13'>21,12-13</a> par.


marker: [2]
text:
<em>eskuzabalenek… zituzten: </em>Erre-oparietan eskaingai osoa erre ohi zuten; gainerakoetan, aldiz, eskaintzaren zati bat eskaintzaileari itzuli ohi zioten.


marker: [3]
text:
<em>lankide: </em>H.h., <em>senideak. </em>Izan ere, Aaron, apaizen arbasoa, Lebiren ondorengoetakoa zen (ik. Ir <a href='B:20 4:14'>4,14</a>).


marker: [4]
text:
Apaizek baizik, beste inork ezin zituen eskaini aldare gainean erre-opariak eta gainerako opariak. Hala ere, lebitarrek lagundu egiten zieten apaiz-eginkizun ez ziren lanetan: eskaingai ziren abereak lepo egiten eta laurkitzen edo zatitzen.


marker: [5]
text:
<em>dena bat-batean… zuten: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>dena zalapartarik gabe egin baitzuten.</em>


marker: [1]
text:
Legeak zioenez, Pazko-jaia, lehen hilean ospatu ezin bazen, bigarren hilean ospa zitekeen (ik. Zen <a href='B:40 9:1-13'>9,1-13</a>).


marker: [5]
text:
<em>jarraitu: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuak <em>jan zuten </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>tenplu barruan: </em>H.h., <em>kanpalekuaren ateetan; </em>Israel herriak basamortuan kanpalekua elkarketa-etxolaren inguruan ezartzen zueneko garaia oroitarazten du esaera honek (ik. Zen <a href='B:40 2:1'>2</a>).


marker: [2]
text:
<em>idatzia dagoenaren arabera: </em>Ik. Zen <a href='B:40 28:29'>28,29</a>; erregeak egin behar zuen emaitzaz, ik. Ez <a href='B:330 45:22-24'>45,22-24</a>.


marker: [4]
text:
<em>hirietan: </em>Apaizak eta lebitarrak bizi ziren hiriez, ik. Zen <a href='B:40 35:1-8'>35,1-8</a> eta Jos <a href='B:60 21:1-42'>21,1-42</a>.


marker: [1]
text:
<em>erreka: </em>Gihongo iturburuan sortzen den erreka da; Ezekias erregeak, lurpeko ubidez, hiri barruraino eramanarazia zuen (ik. 2 Erg <a href='B:120 20:20'>20,20</a> eta oh.).


marker: [5]
text:
<em>Jainkoak: </em>Hebreerazko testuak <em>jainkoek </em>dio, baina eskuizkribu askotan <em>Jainkoak </em>dator; izan ere, Senakeribek —K.a. 704-681 bitartean Asiriako errege zenak— bazekien israeldarrek Jainko bakarra zutela (ik. <a href='B:140 11:14'>11,14</a>.<a href='B:140 11:17'>17</a>. tx.ak).


marker: [10]
text:
<em>gertakari harrigarriak: </em>Ezekiasen sendakuntza dateke (ik. 24. tx. eta 2 Erg <a href='B:120 20:8-11'>20,8-11</a>) edota Senakeriben ihesa (ik. 21. tx. eta 2 Erg <a href='B:120 19:35-37'>19,35-37</a>).


marker: [2]
text:
<em>Babiloniara: </em>Aldi hartan Asiriar inperiokoa zen. K.a. 680 eta 669 artean Asiriako errege izan zen Asarhadonen zilindro batean, Judako Manases hau haren menpekoen artean aipatua da. Baina gatibualdiaren berri ez da inon ematen.


marker: [3]
text:
<em>Gihon iturriaren: </em>Ik. <a href='B:140 32:4'>32,4</a> oh. <em>Arrain atea: </em>Tenpluaren iparraldera zegoen. <em>Ofel: </em>Tenpluaren hegoaldera zegoen.


marker: [4]
text:
<em>otoitza: </em>Bada antzinako eskuizkribu bat, grekoz idatzia, <em>Manasesen Otoitza </em>titulatua. Orain arte iraun du, baina ez dute Bibliako liburutzat hartu, ez kristauek, ez juduek.


marker: [5]
text:
<em>Ikusleen Kronika: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazko testuak <em>Hozairen Kronika </em>dio; grekoak <em>hozim </em>hitza itzultzen du, hau da, <em>ikusleak.</em>


marker: [2]
text:
<em>Lebitarren senitarte bakoitzak… bati: </em>Lebitar-senitarte bakoitzak gainerako leinuetako senitarte jakinei lagundu behar zien Pazko-jaiko ohikuneak zuzen betetzen, galdua baitzuen herriak Pazkoa ospatzeko ohitura.


marker: [3]
text:
<em>Jaunari erre-oparitzat eskaini beharrekoa: </em>Pazko-bildotsaren gantzak erre egin behar ziren aldarean (Lb <a href='B:30 3:3-5'>3,3-5</a>), eta eskaintza egin zuen taldeari itzuli ohi zitzaion gainerakoa, Pazko-afarian jateko.


marker: [4]
text:
<em>errege batek ere ez: </em>30,26an ere halako zerbait esaten da. Ezekias eta Josias erregeek ospatu zituzten Pazko-jaiak oso garrantzitsuak izan ziren. <em>Deuteronomio </em>liburuak dioenaren arabera ospatu zuen Josiasek.


marker: [6]
text:
<em>Megido: </em>Izreel lautadan zegoen hiri gotorra. Igarobide nagusienetakoa zen; horregatik gertatu zen Megidon hainbeste gudukatze. Ap 16,16an ere aipatzen da toki hau.


marker: ⓑ
text:
Atera ni hemendik, larriki zauritua nago eta 1 Erg <a href='B:110 22:34'>22,34</a>. Ik. 1 Sm <a href='B:90 31:3-4'>31,3-4</a>.


marker: [7]
text:
<em>Negar-kanta </em>hau ez da Bibliako <em>Negar Kantak </em>izeneko liburuan jasoa. Jeremias profetaren liburuan egiten da Josiasen heriotzaren aipamena (<a href='B:140 22:10'>22,10</a>).


marker: [6]
text:
<em>atseden-urteak: </em>H.h., <em>larunbatak. </em>Zazpi urtez behin lurra landu gabe utzi behar zen (Lb <a href='B:30 25:1-7'>25,1-7</a>). Tx. honetan Lb 26,34-35ean eta Jr 25,11n esaten dena aipatzen da.


marker: [7]
text:
Liburu honen azken tx.ak eta <em>Esdras </em>liburuaren lehenbizikoak berdinak dira (ik. Esd <a href='B:150 1:1-3'>1,1-3</a> eta oh.).


marker: [1]
text:
<a href='B:150 1:1-3'>1,1-3</a> atala 2 Kro liburuko bukaeraren berdina da (2 Kro <a href='B:140 36:22-23'>36,22-23</a>). <em>Ziro: </em>Pertsiako errege izan zen K.a. 558tik 529ra. 539ko udazkenean Babilonia konkistatu zuen <em>Babiloniako Errege </em>titulua hartuz. <em>lehen urtea: </em>K.a. 538a, juduei Jerusalemera itzultzeko baimena eman zienekoa. <em>Jeremiasen ahoz iragarritakoa: </em>Jeremiasek erbestealdia 70 urteren buruan bukatuko zela iragarri zuen; 606. urtea eman zuen segur aski abiapuntutzat; halere, ez dago zifra hori zehatz hartzerik, sinbolikoki baizik (ik. Jr <a href='B:300 25:11-12'>25,11-12</a> eta <a href='B:300 29:10'>29,10</a>); <em>Bigarren Isaiasen </em>liburuan ere aipatzen dira Ziro eta beronen eginkizuna (ik. Is <a href='B:290 44:28'>44,28</a> eta <a href='B:290 45:1-6'>45,1-6</a>).


marker: ⓔ
text:
tenplurako emaitzak 7,15-16; 8,25-27; Ir <a href='B:20 25:2-3'>25,2-3</a>. Ik. 1 Kro <a href='B:130 29:2-5'>29,2-5</a>. borondatezko opariak 2,68; <a href='B:130 7:15-16'>7,15-16</a>; <a href='B:130 8:28'>8,28</a>; Ne <a href='B:160 7:69'>7,69</a>. Ik. Ir <a href='B:20 3:22'>3,22</a>; <a href='B:20 11:2'>11,2</a>; <a href='B:20 12:35'>12,35</a>.


marker: [3]
text:
<em>5.400 ontzi: </em>Zerrendan azaltzen diren gauzak 2.499 dira; agian, zerrenda ez zaigu osorik eman.


marker: [1]
text:
Gidarien zerrenda bera Ne 7,7an dator; hala ere, izenak ez datoz beti bat, eta Nehemiasenean hamabigarren bat —<em>Nahamani </em>izenekoa— azaltzen da.


marker: ⓕ
text:
Zorobabel eta Josue 3,2.8; 5,2; Ne <a href='B:160 7:7'>7,7</a>; <a href='B:160 12:1'>12,1</a>; Ag <a href='B:440 1:1'>1,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>Tenpluko laguntzaileak: </em>H.h., <em>Emanak; </em>atzerritarren ondorengoak ziren, lebitarren menpean tenpluan bigarren mailako zerbitzuak betetzen zituztenak (ik. Jos <a href='B:60 9:27'>9,27</a>).


marker: [3]
text:
<em>Salomonen zerbitzariak: </em>Bigarren mailako eginkizunak zituzten tenpluan; agian, Salomonek tenplua eraikitzen enplegatu zituen kanaandarren ondorengoak ziren (ik. 1 Erg <a href='B:110 9:20-21'>9,20-21</a>; 2 Kro <a href='B:140 8:7-8'>8,7-8</a>).


marker: ⓖ
text:
Galaadeko Barzilai 2 Sm <a href='B:100 17:27-29'>17,27-29</a>; <a href='B:100 19:32-33'>19,32-33</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:7'>2,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>Urim eta Tumim: </em>Ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> oh.; Daviden garaiaz geroztik, hemen aipatzen dira lehen aldiz Jaunaren nahia ezagutzeko antzinatik erabili ohi ziren tresna hauek.


marker: [5]
text:
<em>42.360: </em>Zerrendako kopurua 29.818 lagunekoa da; ez dakigu desegokitasun hori nondik datorren.


marker: [6]
text:
<em>488ren bat kilo urre, 2.500en bat kilo zilar: </em>Hebreerazko testuan multzo hauen baliokideak <em>61.000 drakma eta 5.000 mina </em>dira.


marker: [1]
text:
<em>Zazpigarren hila: </em>Iraila/urria, Jerusalemen jai garrantzitsuak ospatzen zireneko hila (ik. Lb <a href='B:30 23:23-43'>23,23-43</a>).


marker: [2]
text:
<em>Bertako jendea: </em>H.h, <em>Lurraldeko herria. </em>Esamoldeak, erbestealdikoan Palestinan gelditutako jendea adierazten du, juduak izan nahiz bestelakoak; <em>bertako jende </em>hau errezeloz beterik zegoen Babiloniatik etorri berri zirenen aurrean. Dena den, esaldi osoaren esanahia iluna da, ez baita garbi ikusten zergatik ziren beldur erbestetik herriratuak.


marker: ⓚ
text:
Etxola Jaia Ir <a href='B:20 23:16'>23,16</a>; Lb <a href='B:30 23:33'>23,33</a>+; Dt <a href='B:50 16:13'>16,13</a>. agindua dagoenez Zen <a href='B:40 29:12-38'>29,12-38</a>.


marker: ⓛ
text:
tenplua berreraikitzeko prestakuntzak 1 Erg <a href='B:110 5:16-25'>5,16-25</a>; 1 Kro <a href='B:130 22:2-6'>22,2-6</a>.


marker: [3]
text:
<em>Binui eta Hodabias: </em>2,40aren arabera zuzendua; hebreerazkoak <em>haren semeak, Judaren semeak </em>dio.


marker: ⓜ
text:
Ona baita Sal <a href='B:230 106:1'>106,1</a>+; 136; 1 Kro <a href='B:130 16:34'>16,34</a>; 2 Kro <a href='B:140 5:13'>5,13</a>; <a href='B:140 7:3'>7,3</a>.


marker: [1]
text:
Hemen mintzo diren etsaiak asiriar erregeek Palestinara erbesteratutako nazio paganoetako jendea dira; <em>Asarhadon </em>(K.a. 681-669) izan zen errege horietako bat. Atzerritar horien erlijio-egoerari buruz, ik. 2 Erg <a href='B:120 17:24-41'>17,24-41</a>.


marker: [2]
text:
<em>Darioren erregealdia arte: </em>Hemen bukatzen den kontakizunak 4,24an jarraitzen du; tarteko atala (<a href='B:150 4:6-23'>4,6-23</a>) geroagoko gertakizunei buruz ari da. <em>Dario I.a </em>522tik 486ra izan zen errege.


marker: [3]
text:
<em>Xerxes: </em>K.a. 486tik 465era izan zen errege; <em>Artaxerxes </em>(7. tx.), berriz, 465etik 423ra.


marker: [4]
text:
<em>Rehum: </em><a href='B:150 4:8-6:18'>4,8—6,18</a> atala arameeraz idatzia dago; arameera Pertsiar inperioko hizkuntza ofiziala zen.


marker: [5]
text:
<em>Asurbanipal: Asnapar </em>dio jatorrizkoak; segur aski, Asiriako errege Asurbanipalen (K.a. 668-626) beste deitura bat. <em>Eufrates ibaiaren mendebaldeko lurraldeak: </em>Eufratesen mendebaldeko pertsiar probintziak Siria eta Palestina hartzen zituen bere baitan.


marker: [7]
text:
<em>hainbeste mesede zor: </em>Mendetasuna adierazten duen esakune honi <em>jauregiko gatza jan </em>delako irudia dagokio jatorrizko testuan; gatzaren eta itunaren arteko erlazioari buruz, ik. Lb <a href='B:30 2:13'>2,13</a> eta oh.


marker: ⓒ
text:
Jerusalem erregeen aurka jaiki 2 Erg <a href='B:120 18:7'>18,7</a>; <a href='B:120 24:1'>24,1</a>.<a href='B:120 24:20'>20</a>.


marker: [9]
text:
Berriro, 4,6an utzitako kontakizunari heltzen zaio; izan ere, tarteko pasartea ez dagokio tenpluaren berreraikuntzari, hiriaren eta beronen harresien berritzeari baizik. <em>Darioren erregealdiko bigarren urtea: </em>K.a. 520. urtea.


marker: ⓓ
text:
Ageo eta Zakariasen mezua Ag <a href='B:440 1:14-2:9'>1,14—2,9</a>; Za <a href='B:450 4:9'>4,9</a>. Ik. <a href='B:450 6:14'>6,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>horma horiek: </em>Hitzaren esanahia ez da segurua; horma indartzeko <em>zurajea </em>izan daiteke.


marker: ⓖ
text:
Nabukodonosorrek eramandako ontziak Dn <a href='B:340 5:2'>5,2</a>.<a href='B:340 5:23'>23</a>. Xexbatzar <a href='B:340 1:8'>1,8</a>.


marker: [1]
text:
Testua aldatua iritsi zaigu: luzera falta da eta emandako neurriak ez dira sinesgarriak; Salomonen tenpluaren neurriei dagokienez, ik. 1 Erg <a href='B:110 6:2'>6,2</a>.


marker: ⓘ
text:
erregearen osasunerako otoitz Jr <a href='B:300 29:7'>29,7</a>; 1 M <a href='B:462 7:33'>7,33</a>; Ba <a href='B:320 1:11'>1,11</a>. Ik. 1 Tm <a href='B:610 2:2'>2,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>Darioren erregealdiko seigarren urtea: </em>K.a. 515. urtea; aurreko tx.ean aipaturiko Artaxerxes (465-423) tenplua eraiki eta askoz geroago izan zen errege; agian, hiriaren harresiak konpondu zirenean esku hartu zuelako aipatzen da (ik. Ne <a href='B:160 3:9-31'>3,9-31</a>).


marker: ⓛ
text:
Apaizen eta lebitarren taldeak antolatu Ir <a href='B:20 29:1'>29</a>; Lb <a href='B:30 8:1'>8</a>; Zen <a href='B:40 3:1'>3</a>; <a href='B:40 3:8'>8</a>; 1 Kro <a href='B:130 23:1-24'>23—24</a>.


marker: ⓜ
text:
Pazkoa Ir <a href='B:20 12:1-20'>12,1-20</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:21-23'>23,21-23</a>. Ik. Mt <a href='B:470 26:17-19'>26,17-19</a>.


marker: [1]
text:
<em>Artaxerxes: </em>Ik. <a href='B:150 4:6'>4,6</a> eta oh.; bada beste Artaxerxes bat ere, 404tik 359ra errege izan zena; ez da segurua zein garaitan kokatu behar den Esdrasen misioa.


marker: [2]
text:
<a href='B:150 7:12-26'>7,12-26</a> atala arameeraz idatzia dago; 12. tx.aren bukaeran <em>etab. </em>laburduraren pareko hitz bat dator (ik. <a href='B:150 4:11'>4,11</a> eta oh.).


marker: [3]
text:
Tx. honetatik aurrera, hebreeraz dator testua berriro; Esdrasek lehenengo pertsonan idazten du, bere oroitzapenak kontatuz.


marker: [1]
text:
<em>zortzi kilo eta erdi: </em>Jatorrizkoan <em>1.000 dariko </em>dator; <em>darikoa </em>Dariok atera zuen urrezko txanpon baten deitura da.


marker: ⓖ
text:
atzerritarrekin ezkondu Ir <a href='B:20 34:15-16'>34,15-16</a>; Dt <a href='B:50 7:1-4'>7,1-4</a>; Ml <a href='B:460 2:10-12'>2,10-12</a>. arraza santua Ne <a href='B:160 9:2'>9,2</a>.


marker: ⓙ
text:
herriaren zati bat bizirik Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+. gure begiak argitu 1 Sm <a href='B:90 14:29'>14,29</a>; Sal <a href='B:230 13:4'>13,4</a>; Es <a href='B:230 29:13'>29,13</a>.


marker: ⓚ
text:
lurraldea bertako herriek kutsatua Lb <a href='B:30 18:24-25'>18,24-25</a>; Ez <a href='B:330 36:17'>36,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>Artaxerxes: </em>Hebreerazko testuan ez da toki honetan izena azaltzen; 2,1etik hartu dugu. <em>Artaxerxes </em>K.a. 465etik 423ra izan zen Pertsiako errege; <em>Susan </em>zuen bizilekua. <em>Kisleu hila: </em>Azaroa/abendua.


marker: [2]
text:
<em>gizon-talde batekin: </em>Erbestetik herriratuak edo erbesteratuak izan ez zirenetakoak izan daitezke.


marker: [4]
text:
<em>esan zeniona: </em>Aipamena ez dugu bere horretan aurkitzen Pentateukoan; baina edukia ongi egokitzen zaio <em>Deuteronomioaren </em>hizkerari (adib. Dt <a href='B:50 30:1-5'>30,1-5</a>).


marker: ⓑ
text:
hiria hondatua 2,17; 2 Erg <a href='B:120 25:8-10'>25,8-10</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:19'>36,19</a>.


marker: [3]
text:
<em>Sanbalat: </em>Ezaguna dugu Samariako gobernari bezala; Bet-Horon izeneko samariar herrixkakoa zen; <em>Tobias, </em>segur aski, Amon herrialdeko gobernari zen.


marker: [4]
text:
<em>Haraneko ate: </em>Hiriaren hego-mendebaldera zegoen, Hinom haranaren aurrez aurre. <em>Zabortegiko ate: </em>Ekialdera zegoen, zaborrak botatzen ziren tokiaren parean. Ez dakigu non zen <em>Herensugearen iturria; </em>ez da aipatzen 3. kap.an.


marker: [5]
text:
<em>Iturriko ate: </em>Hiriaren hego-ekialdeko ertzetik hurbil. <em>Erregearen urtegia: </em>3,15eko uraska bera dateke.


marker: [6]
text:
<em>erreka: </em>Zedron da. <em>itzuli nintzen berriro: </em>Nehemiasek harresien ia erdia, hegoaldea, arakatu du, mendebaldetik ekialdera ibiliz.


marker: [1]
text:
<em>Ardien atea: </em>Hiriaren ipar-ekialdeko ertzean zegoen. <em>Ehunen dorrea eta Hananeelena: </em>Ez ditugu ezagutzen, kap.an aipaturiko beste hainbat toki bezala; ondoren, puntu nabarmenenak bakarrik azalduko ditugu oh.etan.


marker: [2]
text:
<em>gobernariaren kontura: </em>Esanahia ez da segurua; <em>gobernariaren egoitzaraino </em>ere itzul daiteke.


marker: [5]
text:
<em>Iturriko atea: </em>Hiriaren hego-ekialdera zegoen. <em>Siloe: </em>Hebreerazkoa izen arrunta ere izan daiteke, <em>ubide </em>esan nahi duelarik.


marker: [7]
text:
<em>Ofel… laguntzaileak: </em>Testua ez da argia; agian, Ofelgo biztanleei buruzko esaldia parentesi bat besterik ez da; hobeto legoke 27. tx.aren bukaeran. <em>Ur-atea: </em>Errege-jauregikoa zen, eta ez harresikoa; plaza zuen aurrean (ik. <a href='B:160 8:1'>8,1</a>).


marker: [8]
text:
<em>Ardien ateraino: </em>Harresiei itzuli osoa egin ondoren, abiapuntura iristen dira berriro (ik. <a href='B:160 3:1'>3,1</a>).


marker: [3]
text:
<em>eskura: </em>Jatorrizkoak <em>ura </em>dakar, <em>eskura </em>itzuli dugun tokian; bi hitzek antzeko forma dute hebreeraz.


marker: ⓐ
text:
seme-alabak esklabo Ir <a href='B:20 21:2'>21,2</a>.<a href='B:20 21:7'>7</a>; Lb <a href='B:30 25:39'>25,39</a>.


marker: [1]
text:
<em>gu berriro… gaitezen: </em>Latinezko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>eta geuri dira salduak </em>dio.


marker: [2]
text:
<em>aurreratutako diru: </em>Itzulpena zalantzazkoa da; <em>diruaren ehuneko bat </em>dio hebreerazkoak; agian, maileguen interesei buruz ari da.


marker: ⓑ
text:
ondasunak itzuli Ik. Lb <a href='B:30 25:13'>25,13</a>.<a href='B:30 25:23'>23</a>; Dt <a href='B:50 15:1'>15</a>.


marker: [3]
text:
<em>jantziaren sakela astindu: </em>Sakela jantziaren tolesduraz egiten zen, gerriaren gainaldean; profetek egin ohi zuten erako zeinua egiten du Nehemiasek.


marker: ⓒ
text:
batzarrak Amen erantzun 8,6; Dt <a href='B:50 27:15-26'>27,15-26</a>; 1 Kro <a href='B:130 16:36'>16,36</a>.


marker: [4]
text:
<em>hogeita hamabigarren urtea arte: </em>Hau da, 445etik 433ra (ik. <a href='B:160 1:1'>1,1</a> oh.). <em>gobernariari dagokion ordainik: </em>H.h., <em>gobernariaren ogirik.</em>


marker: [5]
text:
<em>ez dut lurrik erosi: </em>Honela, singularrean, dakarte zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenek; hebreerazkoak pluralean dakar; honela ere uler daiteke; <em>nahiz eta lurren jabe ez izan.</em>


marker: [3]
text:
<em>bizirik ateratzeko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>eta bizirik iraun? </em>Izan ere, Nehemiasek, laikoa izanik, heriotza-zigorra ezarria zuen bekatu larria egingo zuen santutegira sartuz gero (ik. Zen <a href='B:40 18:7'>18,7</a>).


marker: ⓕ
text:
otoitza 3,36+. profeta maltzurrak Jr <a href='B:300 23:9-40'>23,9-40</a>; Za <a href='B:450 13:2-3'>13,2-3</a>.


marker: [4]
text:
<em>Elul hilaren hogeita bostean: </em>K.a. 445eko urriaren hasieran (ik. <a href='B:160 2:1'>2,1</a>).


marker: [2]
text:
<em>etxe asko: </em>Zenbaitek <em>familia </em>ulertzen du <em>etxe </em>ordez; horren ondorioa litzateke berehala datorren familien erroldatzearen premia.


marker: [3]
text:
<em>zerrenda: </em>Esd 2,1-70ean emandakoa bera da, zenbait aldaketa nola izenetan hala kopuruetan gorabehera.


marker: [8]
text:
69-72 zatiak ez du Esd 2,68-70arekin halako parekotasunik; ez da erraza desberdintasunaren arrazoia jakitea.


marker: [1]
text:
<em>legearen liburua: </em>Pentateukoa da, I.Z.ren lehen partea, ia osatua edo osatzeko zorian garai honetarako.


marker: [2]
text:
5-8ko deskripzioa ez dagokio tenpluko kultuari, sinagogetako liturgi zerbitzuari baizik; tenpluko kultuaren muina sakrifizioak ziren legez, sinagogetako liturgiarena Liburu Santuen irakurketa eta azalpena zen.


marker: [3]
text:
<em>zehatz eta garbi: </em>Honela ere uler daiteke: <em>argi itzuliz; </em>hebreeratik arameerara noski, jendeak egiten zuen hizkuntzara, alegia.


marker: ⓒ
text:
Abram aukeratu Has <a href='B:10 12:1'>12,1</a>. Abraham izena eman Has <a href='B:10 17:5'>17,5</a>.


marker: ⓖ
text:
Itsasoa erdibi egin Ir <a href='B:20 14:15-30'>14,15-30</a>. erasotzaileak amildu Ir <a href='B:20 15:4-5'>15,4-5</a>.<a href='B:20 15:10'>10</a>.


marker: ⓚ
text:
ogia zerutik Ir <a href='B:20 16:1'>16</a>. ura harkaitzetik Ir <a href='B:20 17:1-7'>17,1-7</a>. lurraz jabetzera bidali Dt <a href='B:50 1:21'>1,21</a>.


marker: ⓛ
text:
obeditu nahi ez Zen <a href='B:40 14:1-4'>14,1-4</a>; Dt <a href='B:50 1:26-33'>1,26-33</a>. Jainko bihozbera eta errukiorra Ir <a href='B:20 34:6-7'>34,6-7</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Egiptora: </em>Zenbait eskuizkriburen eta grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>beren errebeldian </em>dio; bi hitzek letra baten aldea besterik ez dute. <em>itzuli nahian hasi ziren: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>buruzagia aukeratu zuten itzultzeko.</em>


marker: ⓐ
text:
Erreinuak menderatu Zen <a href='B:40 21:21-35'>21,21-35</a>; Dt <a href='B:50 1:4'>1,4</a>; <a href='B:50 2:26-3:11'>2,26—3,11</a>.


marker: ⓑ
text:
seme-alabak ugaritu Zen <a href='B:40 1:20-46'>1,20-46</a>; <a href='B:40 26:1-51'>26,1-51</a>; Dt <a href='B:50 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓕ
text:
atzerritarren esku utzi 2 Erg <a href='B:120 17:5-6'>17,5-6</a>; <a href='B:120 23:31-25:21'>23,31—25,21</a>.


marker: [3]
text:
<em>Asiriako erregeen egunetatik gaurdaino: </em>Hau da, Asiriako erregeak Israelgo Samaria hiriburua eta erresuma osoa hondatu zituenetik, K.a. 721ean; beraz, hirurehun urte iraganak dira.


marker: [1]
text:
<em>lurrari atseden emango diogu: </em>Jatorrizkoa iluna da; bertan ez da <em>lur </em>hitza ageri; Ir 23,11ren arabera erantsia izan da.


marker: ⓛ
text:
larunbatean salerosketarik ez 13,15-22; Ir <a href='B:20 20:8-11'>20,8-11</a>. Zazpigarren urtean lurrari atseden Lb <a href='B:30 25:1'>25,1</a>+.


marker: ⓐ
text:
hamarrenak Zen <a href='B:40 18:26'>18,26</a>; Dt <a href='B:50 14:22-23'>14,22-23</a>. Ik. <a href='B:50 13:12'>13,12</a>. apaiz eta lebitarrentzat opariak Zen <a href='B:40 15:18-21'>15,18-21</a>; <a href='B:40 18:21-24'>18,21-24</a>.


marker: [2]
text:
<em>gorespenetan kantua zuzendu: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoari jarraituz, <em>otoitzaldiari hasiera eman </em>litzateke.


marker: [3]
text:
<em>Tenpluko laguntzaileak: </em>Ik. Esd <a href='B:150 2:43'>2,43</a> oh. <em>Ofel auzategia: </em>Hiriaren hego-ekialdera zegoen.


marker: [4]
text:
<em>erregearen araudia: </em>David erregeak emana dateke (ik. 1 Kro <a href='B:130 25:1'>25</a>) edo Pertsiako erregeak (ik. Esd <a href='B:150 7:21-24'>7,21-24</a>). <em>beste arau: </em>Honela itzulitako hitzak <em>akordio tinkoa </em>esan nahi du; zenbaitek <em>lansari </em>bezala ulertzen du.


marker: [3]
text:
<em>Kronika </em>liburuetan: Ez dira Bibliako parte diren <em>Kronika </em>liburuak, tenpluko kronika liburu ofizialak baizik.


marker: [4]
text:
<em>eskuinera: Eskuina </em>hegoaldea da; <em>ezkerraldea </em>(38. tx.), berriz, iparraldea; beraz, abestalde bakoitzak harresien itzuli erdi inguru egiten du.


marker: [5]
text:
<em>buruzagien erdiak: </em>Testuak <em>herriaren erdia </em>dio; baina <em>herriko buruzagien erdia </em>da, 32. tx.aren arabera.


marker: ⓘ
text:
Daviden aginduak 1 Kro <a href='B:130 23:1'>23</a>; <a href='B:130 23:25-26'>25—26</a>; 2 Kro <a href='B:140 8:14'>8,14</a>.


marker: [7]
text:
<em>Daviden… zuzendariak: </em>Testua ez da argia; antzinako itzulpenek hau diote: <em>Daviden garaian Asaf zen kantarien buru.</em>


marker: [2]
text:
<em>hogeita hamabigarren urtean: </em>Hau da, K.a. 433an; Pertsiako erregeei Babiloniako errege ere deitzen zitzaien, Babilonian ere bizi ohi zirelako.


marker: [3]
text:
<em>egun horretan egiten zituztelako: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>egiten zituzten egunean.</em>


marker: [6]
text:
<em>iluntzen hasi bezain laster: </em>Egunak bezperako ilunabarretik eguneko ilunabarrera irauten zuen.


marker: [7]
text:
<em>Axdod: </em>Filistear hiria, itsas hegian dago. <em>Amon: </em>Jerusalemdik ekialdera, Jordanez beste aldera. <em>Moab: </em>Itsaso Hilaren hegoaldera.


marker: ⓔ
text:
Salomonen bekatua 1 Erg <a href='B:110 11:1-13'>11,1-13</a>. Jainkoak maitatua 2 Sm <a href='B:100 12:24-25'>12,24-25</a>.


marker: [9]
text:
<em>egur-eskaintzak: </em>Ik. <a href='B:160 10:35'>10,35</a> oh. <em>har nazazu onez: </em>H.h., <em>onerako </em>edo <em>onarengatik; </em>beraz, <em>har nazazu onez </em>edo <em>egin dudan onarengatik.</em>


marker: [1]
text:
<em>Asuero: </em>Segur aski, Xerxes I.a da, K.a. 486tik 464ra mediarren eta pertsiarren errege izana. Pertsiarrek 537. urte inguruan konkistatua zuten Media. Lurralde hau gaur egungo Iranen ipar-mendebaldean zegoen, horrela zabaldu zuten pertsiarrek beren inperioa; inperio honi zeritzan Media eta Pertsia.


marker: [2]
text:
<em>Susa zeritzan hiriburuan: </em>H.h., <em>Susa zeritzan hiri gotorrean. </em>Susa neguko hiriburua zen; erregearen jauregia zegoeneko gaztelu-inguruari zeritzan hiri gotorra. <em> errege-aulkia: </em>Xerxesek nagusikiro hartu zuenekoa dirudi hemen aipatzen denak; hori zela eta, jai handiak egin bide ziren inperioan.


marker: [3]
text:
<em>buruzagiak: </em>Ez da hitz hau ageri hebreerazko testuan; antzinako grekozko itzulpenetik hartua da.


marker: [4]
text:
<em>sei hilabetez: </em>H.h., <em>ehun eta laurogei egunez. </em>Otordua bera ez, baizik eta jaiak ziren, noski, sei hilabetez luzatu.


marker: [5]
text:
Harri eta margo horien izenak zehatz euskaratzea zail da, zenbait itzulpen desberdin egin baitaiteke.


marker: [6]
text:
<em>zazpi laguntzaileei: </em>H.h., <em>zazpi irenei. </em>Irenak jauregiko arduradun nagusienetakoak izan ohi ziren.


marker: [7]
text:
<em>lege-jakintsuei: </em>Hebreeraz, <em>aldiei igartzen zieten jakintsuak. </em>Segur aski astrologo ziren, eta izarren eraginari buruz zuten jakituriak handitu egiten zuen halakoen garrantzia (ik. Esd <a href='B:150 7:14'>7,14</a>).


marker: ⓚ
text:
deuseztatu ezineko agindu hau 8,8; Dn <a href='B:340 6:8-10'>6,8-10</a>.<a href='B:340 6:16'>16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jekonias: </em>Joiakin ere baderitza; K.a. 597an erbesteratu zuten errege hau (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:10-17'>24,10-17</a>); Mardokeo zatekeen erbesteratu haien ondorengoetarikoa. Ohartu, Mardokeoren arbaso izan zen Kix, Saul erregearen aita zela (ik. 1 Sm <a href='B:90 9:1'>9,1</a>; 1 Kro <a href='B:130 8:33'>8,33</a>).


marker: ⓛ
text:
Nabukodonosorrek erbesteratua 2 Erg <a href='B:120 24:10-17'>24,10-17</a>. Ik. 2 Erg <a href='B:120 15:29'>15,29</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Hadasa: </em>Hebreerazko izena da, mirto esan nahi du; <em>Ester </em>pertsierazko izena da <em>(Istar).</em>


marker: [4]
text:
<em>zergak arindu zituen: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>egun bat jai egiteko agindu zuen </em>edota <em>atseden-egun bat agindu zuen. </em>Izan ere, atseden hau zergak arintzea nahiz kentzea zatekeen, edota soldaduska egin beharra kentzea nahiz amnistia ematea; baita jaiegun bat edo gehiago egitea ere.


marker: [1]
text:
<em>Agag: </em>Amalektarren errege izan zen Saulen garaian (K.a. 1030-1010), eta beronen etsaia. Amalektarren aurka (ik. 1 Sm <a href='B:90 14:48'>14,48</a> oh.) gudukatu zen Saul erregea; baita honen ondorengoa zen Mardokeo ere (ik. Est <a href='B:190 2:6'>2,6</a> oh.); beharbada, horregatik ez zuen Mardokeok Hamanen aurrean ahuspeztu nahi. Amalektarren eta israeldarren arteko etsaigoaz, ik. Ir <a href='B:20 17:8-16'>17,8-16</a>; Zen <a href='B:40 21:7'>21,7</a>; Dt <a href='B:50 25:17-19'>25,17-19</a>; Agag hiltzeaz, ik. 1 Sm <a href='B:90 15:1'>15</a> eta 1 Kro <a href='B:130 4:42'>4,42</a> eta hur.


marker: [2]
text:
<em>Mardokeok… ikusteko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>judu izatea aski arrazoi ote zen ikusteko.</em>


marker: ⓐ
text:
jende-mota berezi bat… herri guztien artean zabaldua Lb <a href='B:30 26:33'>26,33</a>+. Haien legeak ez dira besteenak bezalakoak Est gr B,4-5+.


marker: [4]
text:
<em>Ehundaka tona zilar: </em>H.h., <em>zilarrezko hamar mila talentu; </em>juduak suntsituz gero, errege-gordailuak hartuko ez zukeen diru-kopuruaren ordez, alegia. Baliteke, halaber, juduei kenduko zizkieten ondasunez ari izatea. Dena dela, dirutza ikaragarria zen. Zenbaitek honela itzultzen du: <em>330.000 kilo zilar </em>edota <em>340 tona zilar.</em>


marker: [5]
text:
<em>eraztuna: </em>Erregearen zigiludun eraztuna (ik. Jr <a href='B:300 22:24'>22,24</a> oh. eta <a href='B:300 32:10'>32,10</a>).


marker: [1]
text:
<em>dolu-jantziz estali: </em>Janzki latzak soinean hartzea eta nork bere burura hautsa botatzea dolumin eta atsekabearen ezaugarri, seinale, izan ohi ziren.


marker: ⓒ
text:
egizue barau Ik. Jon <a href='B:390 3:5-9'>3,5-9</a>; Esd <a href='B:150 8:21'>8,21</a>; Jdt <a href='B:180 4:9-15'>4,9-15</a>. hiru egun eta hiru gauez 2 M <a href='B:464 13:10-12'>13,10-12</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez zitzaion deus ere eman Ik. Has <a href='B:10 40:23'>40,23</a>; Koh <a href='B:250 9:15'>9,15</a>.


marker: [1]
text:
<em>adiskide jakintsu: </em>Hamanen adiskideei, ironiaz deritze jakintsu. <em>judu izanik: </em>Oroitu, antzina Saul israeldarrak menderatu zituela Hamanen arbasoak (ik. <a href='B:190 3:1'>3,1</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>ez baitzukeen… izango: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>orduan, gure etsaiak kalte handia egingo baitzizukeen.</em>


marker: [2]
text:
<em>makurtua zegoen: </em>H.h., <em>etzaulkian etzana zegoen. </em><em>Horrenbestez… kondenatua zegoen: </em>H.h., <em>erregeak agindurik, estali egin zioten aurpegia zapi batez; </em>greziarrek eta erromatarrek hiltzera kondenatuari aurpegia estali ohi zioten; baliteke pertsiarrek ere gauza bera egitea. Hala ere, Biblian izan ezik, ez da beste inon ageri ohitura horren berririk.


marker: ⓖ
text:
Ester erreginari eman zizkion… Hamanen ondasun guztiak Jb <a href='B:220 27:17'>27,17</a>; Es <a href='B:220 13:22'>13,22</a>.


marker: ⓗ
text:
eraztuna… Mardokeori eman zion 3,10+. Hamanen ondasunen arduradun Ik. Dn <a href='B:340 2:48'>2,48</a>.


marker: ⓙ
text:
erasoko balie, baimena dute gogor erantzuteko Jr <a href='B:300 50:29'>50,29</a>; Ez <a href='B:330 39:10'>39,10</a>; Ap <a href='B:730 18:6'>18,6</a>; Sal <a href='B:230 109:16-19'>109,16-19</a>; <a href='B:230 137:8-9'>137,8-9</a>; Jb <a href='B:220 27:13-23'>27,13-23</a>.


marker: [1]
text:
<em>Adar hilaren, hamahiruan: </em>Egun hauxe baitzen Hamani irten zitzaion eguna (ik. <a href='B:190 3:7'>3,7</a>); Mardokeoren gutuna ere Hamanen gutunaren parekoa da. Erasoari gogor erantzutea beste testu hauetan ere aipatzen da: Sal <a href='B:230 109:16-19'>109,16-19</a>; <a href='B:230 137:8-9'>137,8-9</a>; Jb <a href='B:220 27:13-23'>27,13-23</a>; Jr <a href='B:300 50:29'>50,29</a>; Ez <a href='B:330 39:10'>39,10</a>; Ap <a href='B:730 18:6'>18,6</a>.


marker: ⓚ
text:
Mardokeo… errege-jantzitan 6,11. Ik. Dn <a href='B:340 5:29'>5,29</a>; 1 M <a href='B:462 10:62-63'>10,62-63</a>.


marker: ⓛ
text:
juduek zapaldu zituzten beren etsaiak Ik. 2 Sm <a href='B:100 22:41'>22,41</a>; Sal <a href='B:230 18:41'>18,41</a>.


marker: [2]
text:
Hebreerazko testuan Hamanen hamar semeen izenak bi zutabeetan, bata bestearen azpian, daude idatzirik, zigor-agiria bailitzan.


marker: ⓝ
text:
zintzilika ditzatela 7,10; 9,24-25; Dt <a href='B:50 21:23'>21,23</a>; Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓑ
text:
jai alaiak Sal <a href='B:230 30:12'>30,12</a>; Ne <a href='B:160 8:12'>8,12</a>; Ap <a href='B:730 11:10'>11,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Utz herrialdea: </em>Edom lurraldean zegoen, Itsaso Hilaren hego-ekialdera (ik. Jr <a href='B:300 25:20'>25,20</a>; Nk <a href='B:310 4:21'>4,21</a>). <em>Job </em>izenak <em>etsai </em>hitzarekin du zerikusia.


marker: ⓔ
text:
Job Ez <a href='B:330 14:14'>14,14</a>; St <a href='B:660 5:11'>5,11</a>. Zintzoa eta zuzena <a href='B:660 1:8'>1,8</a>; <a href='B:660 2:3'>2,3</a>.<a href='B:660 2:9'>9</a>; 12,4; Has <a href='B:10 6:9'>6,9</a>; Sal <a href='B:230 25:21'>25,21</a>; <a href='B:230 26:1'>26,1</a>. Jainkoa errespetatu (Jainkoari begirune) Es <a href='B:230 3:7'>3,7</a>+.


marker: ⓕ
text:
ondasun handiak Has <a href='B:10 24:35'>24,35</a>; <a href='B:10 26:14'>26,14</a>; <a href='B:10 30:43'>30,43</a>.


marker: [2]
text:
<em>madarikatu: </em>H.h., <em>bedeinkatu. </em>Eufemismoa da, madarikatu hitzaren ordezkoa, hitz hau Jainkoaren izenarekin ez lotzearren (gauza bera 1,11n eta <a href='B:220 2:5'>2,5</a>.9an).


marker: ⓖ
text:
garbikuntza egin Has <a href='B:10 35:2'>35,2</a>; Ir <a href='B:20 19:10'>19,10</a>; 1 Sm <a href='B:90 16:5'>16,5</a>.


marker: [3]
text:
<em>zeruko zerbitzariak: </em>H.h., <em>Jainkoaren semeak, </em>hau da, Jainkoak bere zerbitzura dituen izakiak, haren zeruko gortea osatzen dutenak. Antzinako grekozko itzulpenak <em>aingeruak </em>ematen du. <em>Satan: Salatzaile </em>esan nahi duen izen arrunta da; horixe da, hain zuzen, ezartzen zaion eginkizuna: Jainkoaren aurrean gizakiak salatzea. Geroago, izen propio bihurtuko da (ik. 1 Kro <a href='B:130 21:1'>21,1</a>).


marker: ⓗ
text:
zeruko zerbitzariak 2,1-3; 38,7; 1 Erg <a href='B:110 22:19-22'>22,19-22</a>; Sal <a href='B:230 82:1'>82,1</a>; <a href='B:230 89:7-8'>89,7-8</a>; Dn <a href='B:340 7:9-10'>7,9-10</a>; Ap <a href='B:730 5:11'>5,11</a>. Satan Za <a href='B:450 3:1-2'>3,1-2</a>; Ap <a href='B:730 12:10'>12,10</a>.


marker: [4]
text:
<em>Sabeo-talde: Sabeoek, </em>17ko <em>kaldearrek </em>bezala, tribu nomadak adierazten dituzte, basamortuko bide-lapurrak, beste zehaztasunik gabe.


marker: ⓛ
text:
atsekabe-zeinuak 2,12; Lb <a href='B:30 10:6'>10,6</a>+; Jos <a href='B:60 7:6'>7,6</a>; Ez <a href='B:330 27:30-31'>27,30-31</a>.


marker: ⓜ
text:
Biluzik irten, itzuliko Sal <a href='B:230 49:18'>49,18</a>; Koh <a href='B:250 5:14'>5,14</a>; Si <a href='B:280 40:1'>40,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:7'>6,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>larrugorri gelditzeraino: </em>Jatorrizkoak esaera zahar itxurako esamoldea erabiltzen du: <em>larrua larruagatik/larrua larruaren ordain.</em>


marker: [2]
text:
<em>zabor artera joan zen: </em>H.h., <em>hautsetan eseri zen </em>edo <em>bizitzen jarri zen. </em>Job hiritik kanpora, zabortegi ondoan, jartzen da bizitzen, bere gaitzak kutsatu bihurtu baitu (ik. Lb <a href='B:30 13:46'>13,46</a>).


marker: [3]
text:
<em>Teman: </em>Edomgo hiria, bere jakinduriagatik ezaguna (ik. Jr <a href='B:300 49:7'>49,7</a>). <em>Elifaz: </em>Edomgo leinuburuetako baten izena (ik. Has <a href='B:10 36:4'>36,4</a>.<a href='B:10 36:10'>10</a>.<a href='B:10 36:11'>11</a>.<a href='B:10 36:15'>15</a>). Beste bi lagunen izenak eta aberriak ezezagunak ditugu.


marker: ⓗ
text:
jaioteguna madarikatu 10,18; Jr <a href='B:300 20:14-18'>20,14-18</a>; Si <a href='B:280 23:14'>23,14</a>; Mt <a href='B:470 26:24'>26,24</a>.


marker: [1]
text:
<em>Leviatan: </em>Mitologi izakia da, munduaren ordenaren etsaia. Herensuge bezala irudikatzen da sarritan. Eguzkia irensteko ahalmena omen zuen, eklipseak sortuz.


marker: ⓘ
text:
Leviatan 40,25; Is <a href='B:290 27:1'>27,1</a>; Sal <a href='B:230 74:14'>74,14</a>; <a href='B:230 104:26'>104,26</a>.


marker: ⓐ
text:
Heriotzaren zain 6,9; 7,15-16; 1 Erg <a href='B:110 19:4'>19,4</a>; Jr <a href='B:300 8:3'>8,3</a>; Jon <a href='B:390 4:3'>4,3</a>; Ap <a href='B:730 9:6'>9,6</a>.


marker: ⓘ
text:
errugaberik galtzen ez Sal <a href='B:230 34:20-21'>34,20-21</a>; <a href='B:230 37:25'>37,25</a>; Es 12,21; Si <a href='B:280 2:10'>2,10</a>; 2 P <a href='B:680 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Gaiztakeria erein Os <a href='B:350 8:7'>8,7</a>; <a href='B:350 10:13'>10,13</a>; Es 22,8; Si <a href='B:280 7:3'>7,3</a>; Ga <a href='B:550 6:7'>6,7</a>.


marker: ⓜ
text:
izuak dar-dar Has <a href='B:10 15:12'>15,12</a>; Is <a href='B:290 21:3-4'>21,3-4</a>; Hab <a href='B:420 3:16'>3,16</a>.


marker: ⓝ
text:
gizakia ez da zuzena Jainkoaren aurrean 9,2; 14,4; 15,14; 25,4-6; 33,12; 34,5; 35,2; 40,8; Sal <a href='B:230 143:2'>143,2</a>; Es <a href='B:230 20:9'>20,9</a>. Ik. <a href='B:230 32:2'>32,2</a>; Has <a href='B:10 6:5'>6,5</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Biziaren lokarriak: </em>H.h., <em>Haien (oihal-etxolaren) lokarriak. jakinduriarik lortu gabe: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>jakinduri faltaz </em>edo <em>eta ez jakinduriaren erruz.</em>


marker: ⓓ
text:
seme-alabak epaitegian zanpatuak Am <a href='B:370 5:12'>5,12</a>; Za <a href='B:450 8:16'>8,16</a>; Sal <a href='B:230 127:5'>127,5</a>.


marker: ⓖ
text:
apalduak goratu 22,29; 1 Sm <a href='B:90 2:7-8'>2,7-8</a>; Is <a href='B:290 57:15'>57,15</a>; Sal <a href='B:230 75:7-8'>75,7-8</a>; Lk <a href='B:490 1:52-53'>1,52-53</a>.


marker: ⓗ
text:
buruargia bere maltzurkerian harrapatzen Is <a href='B:290 29:14'>29,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:19'>3,19</a>.


marker: ⓘ
text:
eguerdian itsumustuka 12,25; Is <a href='B:290 59:10'>59,10</a>; Es 4,19; Jn <a href='B:500 12:35'>12,35</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ahaltsua: </em>Liburuan zehar, patriarken garaiko Jainkoaren titulua erabiltzen du poetak (ik. Has <a href='B:10 17:1'>17,1</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
Jainkoak zentzarazi Dt <a href='B:50 8:5'>8,5</a>; Es <a href='B:50 3:11-12'>3,11-12</a>; Ap <a href='B:730 3:19'>3,19</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainkoak zauritu eta osatu 36,15; Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Os <a href='B:350 6:1'>6,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>Behin eta berriro…, inoiz ez…: </em>H.h., <em>Sei larrialditik…, zazpigarrenean…: </em>Elifaz zenbaki-esaeren erara mintzatzen da (ik. Es <a href='B:220 6:16'>6,16</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
Mihiaren zigorretik Is <a href='B:290 54:17'>54,17</a>; Sal <a href='B:230 12:3-5'>12,3-5</a>; <a href='B:230 31:21'>31,21</a>.


marker: [5]
text:
<em>Harriek ez dizute soroan trabarik egingo: </em>H.h., <em>Soroetako harriekin ituna eginen duzu.</em>


marker: ⓝ
text:
Harriek trabarik ez 2 Erg <a href='B:120 3:19'>3,19</a>.<a href='B:120 3:25'>25</a>; Is <a href='B:290 5:2'>5,2</a>. bakean piztiekin Is <a href='B:290 11:6-8'>11,6-8</a>; Ez <a href='B:330 34:25'>34,25</a>; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓐ
text:
Seme-alaba asko Dt <a href='B:50 28:4'>28,4</a>.<a href='B:50 28:11'>11</a>; Sal <a href='B:230 128:3'>128,3</a>.


marker: ⓒ
text:
Ahaltsuaren geziak 7,20; 16,12-13; Sal <a href='B:230 38:3'>38,3</a>; Nk <a href='B:310 3:12'>3,12</a>. izu-ikaraz eraso 9,34; 13,21; 22,10; 30,15; Sal <a href='B:230 88:16-17'>88,16-17</a>. Ik. <a href='B:230 7:14'>7,14</a>+.


marker: [1]
text:
<em>nardagarri: </em>Tx.aren interpretazioa zaila da. Agian, bere egoeran bizitza janaria bezain gogaikarri zaiola adierazten du.


marker: [3]
text:
<em>Tema: </em>Ipar Arabiako oasia da (Has <a href='B:10 25:15'>25,15</a>; Is <a href='B:290 21:14'>21,14</a>). <em>Saba: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 10:1'>10,1</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>Anezka: </em>Ehuleak erabiltzen duen tresna. <em>Haria </em>hitzak <em>itxaropen </em>ere esan nahi du.


marker: ⓐ
text:
bizitza arnasaldi bat 7,16; 8,9; 10,20; 14,1-2; Sal <a href='B:230 78:39'>78,39</a>; <a href='B:230 89:48'>89,48</a>.


marker: ⓑ
text:
pasatzen den hodeia Jkd <a href='B:270 2:1-4'>2,1-4</a>; St <a href='B:660 4:14'>4,14</a>. ez da berriz altxatzen 10,21; 14,12; 16,22; 2 Sm <a href='B:100 12:23'>12,23</a>.


marker: [2]
text:
<em>Ozeanoa edo Itsas Mamua: </em>Antzinako kreazio-mitoak aipatzen dira. Indar hondatzaileak ziren, Leviatan (<a href='B:220 3:8'>3,8</a>) eta Rahab (<a href='B:220 9:13'>9,13</a>) bezala, Jainkoak mundua sortu eta eratzean menderatuak. <em>zaintzailea: </em>Babiloniar mitoen arabera, menderaturiko munstro horiek giltzapean zaindurik utzi zituen kreatzaileak.


marker: ⓕ
text:
ikuskari gaiztoz izu-ikaratu 33,16; Si <a href='B:280 40:5-6'>40,5-6</a>. Ik. <a href='B:280 4:13'>4,13</a>; <a href='B:280 6:4'>6,4</a>+.


marker: ⓙ
text:
Jainkoa zelatan 10,6,14; 14,16; 33,11; 34,21; Sal <a href='B:230 139:1'>139</a>. Lagako al didazu? <a href='B:230 9:18'>9,18</a>; 10,20; <a href='B:230 14:6'>14,6</a>; Sal <a href='B:230 39:14'>39,14</a>.


marker: ⓚ
text:
Zer egin dizut zuri? 35,3.6; Jr <a href='B:300 7:19'>7,19</a>. jo-puntutzat hartu <a href='B:300 6:4'>6,4</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren justizia 34,10-12; Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Sal <a href='B:230 89:15'>89,15</a>. Ik. <a href='B:230 19:6-7'>19,6-7</a>.


marker: ⓝ
text:
Galdegin iragandako belaunaldiei 12,12; 15,18; 32,7; Dt <a href='B:50 32:7'>32,7</a>; Si <a href='B:280 8:9'>8,9</a>.


marker: ⓑ
text:
ihartzen den belarra 14,2; Is <a href='B:290 40:6-8'>40,6-8</a>; Sal <a href='B:230 90:5-6'>90,5-6</a>. Ik. 15,30-33.


marker: ⓒ
text:
Jainkoa ahazten dutenak Sal <a href='B:230 9:18'>9,18</a>. sinesgabearen itxaropena amaitu 11,20; Sal <a href='B:230 37:1-2'>37,1-2</a>; Es 10,28+.


marker: [1]
text:
Honela ere itzul daiteke: <em>Bere sostengu etxea badu, honek ez du tinko irauten; indartzen badu, ez du zutik irauten.</em>


marker: ⓔ
text:
etsaiak lotsaz Sal <a href='B:230 35:26'>35,26</a>; <a href='B:230 132:18'>132,18</a>. gaiztoen egoitza desagertu Es 14,11.


marker: ⓖ
text:
Jainkoarekin eztabaidan 9,33; 13,3.18-19; 22,4; 33,13; 40,2-5.7-8; Jr <a href='B:300 2:9'>2,9</a>.<a href='B:300 2:29'>29</a>.


marker: ⓗ
text:
Jainkoak lurra astindu Is <a href='B:290 13:13'>13,13</a>; Sal <a href='B:230 75:4'>75,4</a>; <a href='B:230 114:7'>114,7</a>; Heb <a href='B:650 12:26'>12,26</a>.


marker: [1]
text:
<em>konstelazioak, izar-multzoak: </em>Konstelazioak beren izenez datoz jatorrizkoan, baina ez da segurua zein zein den. Ohiko interpretazioaren arabera, <em>Hartz Emea, Orion, Pleiade </em>eta <em>Hegoaldeko Ganbarak </em>lirateke (ik. Am <a href='B:370 5:8'>5,8</a>).


marker: [2]
text:
<em>Rahab: </em>Ik. <a href='B:220 7:12'>7,12</a> oh. <em>Rahab </em>Ozeanoaren pertsonifikazioa da.


marker: ⓑ
text:
Jainkoari erantzun 9,32; 23,1-7; 40,1-5; Koh <a href='B:250 6:10'>6,10</a>; Erm <a href='B:520 9:20'>9,20</a>.


marker: ⓘ
text:
elur-uraz garbitu Is <a href='B:290 1:18'>1,18</a>; Jr <a href='B:300 2:22'>2,22</a>; Sal <a href='B:230 26:6'>26,6</a>; <a href='B:230 51:9'>51,9</a>.


marker: ⓝ
text:
ez du gizakiek bezala ikusten 1 Sm <a href='B:90 16:7'>16,7</a>; Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>.


marker: ⓑ
text:
inork ez zure eskutik libratzen Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Jkd <a href='B:270 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓒ
text:
Zure eskuek egin 33,6; Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>; Is <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Sal <a href='B:230 119:73'>119,73</a>. Jaunak suntsitu <a href='B:230 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓔ
text:
Jainkoak haurra eratu Sal <a href='B:230 139:13'>139,13</a>.<a href='B:230 139:15'>15</a>; Jkd <a href='B:270 7:2'>7,2</a>.


marker: ⓝ
text:
Jakinduriaren sekretuak 28; Erm <a href='B:520 11:33'>11,33</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:6-16'>2,6-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>baita kontuan hartu ere: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>arreta jarri gabe ere </em>edo <em>gizakiak bereizten ez duena.</em>


marker: [2]
text:
Esaera zahar moduko esaldi hau ulergaitza da jatorrizkoan. Beste itzulpen bat: <em>Burugabea zentzudun bihur daiteke, basastoa etxabere bezala.</em>


marker: ⓓ
text:
Jainkoarengana eskuak hedatu Ir <a href='B:20 9:29'>9,29</a>; Is <a href='B:290 1:15'>1,15</a>; Sal <a href='B:230 88:10'>88,10</a>.


marker: ⓕ
text:
iluntasuna egunsenti Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; <a href='B:290 58:8-10'>58,8-10</a>; Sal <a href='B:230 139:12'>139,12</a>. Ik. <a href='B:230 17:12'>17,12</a>.


marker: ⓙ
text:
bidelapurrak bakean 21,7; Jr <a href='B:300 12:1-2'>12,1-2</a>; Sal <a href='B:230 73:2-12'>73,2-12</a>.


marker: ⓚ
text:
animalien irakaspena 38—39; Si <a href='B:280 1:9-10'>1,9-10</a>; Mt <a href='B:470 6:26-30'>6,26-30</a>.


marker: [3]
text:
<em>loturik eramaten preso: </em>H.h., <em>sokaz lotzen gerria. </em>Gatibu eramanaren egoera aipatzen da.


marker: ⓙ
text:
Jainkoa ezin engainatu Ml <a href='B:460 3:8'>3,8</a>; Sal <a href='B:230 78:35-37'>78,35-37</a>; Ga <a href='B:550 6:7'>6,7</a>.


marker: ⓚ
text:
haren handitasun ikaragarria 31,23; Is <a href='B:290 6:1-5'>6,1-5</a>; Sal <a href='B:230 119:120'>119,120</a>.


marker: [1]
text:
Hebreerazkoak bi metafora darabiltza, guretzat aski arrotzak: <em>Haginen artean hartuko dut neure haragia, neure arima (bizia) eskuan ipiniko.</em>


marker: ⓜ
text:
Ez dut ezer espero <a href='B:330 14:19'>14,19</a>; <a href='B:330 17:13-16'>17,13-16</a>; <a href='B:330 19:10'>19,10</a>; 1 Kro <a href='B:130 29:15'>29,15</a>. Ik. <a href='B:130 6:8'>6,8</a>; <a href='B:130 11:18'>11,18</a>.


marker: [2]
text:
Bigarren lerroaren esanahia zalantzazkoa da. Zenbaitek honela itzultzen du: <em>Horrezkero, prest nengoke isildu eta hiltzeko.</em>


marker: ⓒ
text:
aurpegia ezkutatu Sal <a href='B:230 44:25'>44,25</a>; <a href='B:230 88:15'>88,15</a>. Ik. Sal <a href='B:230 4:7'>4,7</a>+; Dn <a href='B:340 9:17'>9,17</a>.


marker: ⓕ
text:
sitsak jandako soinekoa Is <a href='B:290 50:9'>50,9</a>; Sal <a href='B:230 39:12'>39,12</a>; <a href='B:230 102:27'>102,27</a>.


marker: ⓖ
text:
Emakumeagandik sortutako gizakia 25,4; Sal <a href='B:230 51:7'>51,7</a>. egunak gutxi <a href='B:230 7:7'>7,7</a>+. kezkak ugari Si <a href='B:280 40:1-5'>40,1-5</a>.


marker: ⓝ
text:
ez berriro jaikiko 7,9+. ortzia desagertu eta gero Is <a href='B:290 51:6'>51,6</a>; Sal <a href='B:230 102:26-27'>102,26-27</a>.


marker: ⓖ
text:
Jainkoaren asmo ezkutuaren berri Jr <a href='B:300 23:18'>23,18</a>; Erm <a href='B:520 11:34'>11,34</a>.


marker: [2]
text:
<em>atzerritarrik izan: </em>Hau da, Elifazek atzerritarrek kutsatu gabeko iturri jatorretik jasotzen du jakinduria.


marker: ⓜ
text:
gaiztoak bizitza osoa sufritzen 18,11-14; Jkd <a href='B:270 17:3-4'>17,3-4</a>.<a href='B:270 17:9-11'>9-11</a>.<a href='B:270 17:18-19'>18-19</a>.


marker: [3]
text:
<em>Saien harrapakin izango da: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak hau dio: <em>Harat-honat dabil ogi bila; non?</em>


marker: ⓝ
text:
Ahaltsuari erronka Ik. Is <a href='B:290 14:13-14'>14,13-14</a>; Ez <a href='B:330 28:2'>28,2</a>; Sal <a href='B:230 73:9'>73,9</a>.<a href='B:230 73:11-12'>11-12</a>.


marker: ⓐ
text:
Ez luzaroan aberats <a href='B:330 20:18-20'>20,18-20</a>; Sal <a href='B:230 49:7'>49,7</a>.<a href='B:230 49:17'>17</a>.


marker: ⓒ
text:
Ez fidatu itxura engainagarriaz <a href='B:330 20:6-7'>20,6-7</a>; Is <a href='B:290 28:15'>28,15</a>.<a href='B:290 28:18'>18</a>; <a href='B:290 59:4'>59,4</a>.


marker: ⓕ
text:
hezur eta azal utzi 19,20; 33,21; Sal <a href='B:230 38:4-9'>38,4-9</a>; Nk <a href='B:310 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓚ
text:
ez estali nire odola Has <a href='B:10 37:26'>37,26</a>; Is <a href='B:290 26:21'>26,21</a>; Ez <a href='B:330 24:7-8'>24,7-8</a>; Ap <a href='B:730 16:6'>16,6</a>; <a href='B:730 18:24'>18,24</a>. nire garrasia Has <a href='B:10 4:10-11'>4,10-11</a>; Ir <a href='B:20 3:7'>3,7</a>; Sal <a href='B:230 88:2-3'>88,2-3</a>; Ap <a href='B:730 8:3-4'>8,3-4</a>. Ik. Nk <a href='B:310 3:44'>3,44</a>.


marker: [1]
text:
<em>defendatzailea: Lekukoa </em>eta <em>defendatzailea, </em>aipatu berri dituen odola eta garrasia izan daitezke; edota zerutar defendatzaileren bat, lurreko odolaren garrasiari erantzuten diona; 19,25eko <em>babeslea, </em>beharbada (ik. <a href='B:220 9:33'>9,33</a>). Ala Jainkoari berari egiten dio dei Jobek? (ik. <a href='B:220 17:3'>17,3</a>).


marker: ⓜ
text:
Arnasa amaitzear Sal <a href='B:230 143:7'>143,7</a>; Koh <a href='B:250 12:7'>12,7</a>. hilobia zain Is <a href='B:290 38:10'>38,10</a>; Sal <a href='B:230 88:4-6'>88,4-6</a>.


marker: ⓔ
text:
gaiztoaren argia itzali 18,18; 21,17; Jr <a href='B:300 25:10'>25,10</a>; Es <a href='B:300 13:9'>13,9</a>+. Ik. <a href='B:300 11:17'>11,17</a>+.


marker: [3]
text:
<em>izu-ikararen erregea: </em>Heriotzaren erreinuko nagusia da, mitologi kontakizunetan aski ezaguna.


marker: ⓘ
text:
sufrea barreiatu Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>; Is <a href='B:290 34:9'>34,9</a>; Sal <a href='B:230 11:6'>11,6</a>; Ap <a href='B:730 9:17-18'>9,17-18</a>.


marker: ⓙ
text:
sustraiak/hostaila Am <a href='B:370 2:9'>2,9</a>+; Dn <a href='B:340 4:11'>4,11</a>.<a href='B:340 4:20'>20</a>; Si <a href='B:280 23:25'>23,25</a>.


marker: ⓚ
text:
oroitzapena galdu lurraldean Is <a href='B:290 14:20'>14,20</a>; Sal <a href='B:230 9:6'>9,6</a>; Es <a href='B:230 10:7'>10,7</a>.


marker: ⓛ
text:
ondorengorik ez Is <a href='B:290 14:22'>14,22</a>; Sal <a href='B:230 37:28'>37,28</a>. Ik. Si <a href='B:280 47:22'>47,22</a>.


marker: ⓖ
text:
Errukitu nitaz 6,14+. Jainkoak zauritu 13,21. Ik. 10,17+; Ep <a href='B:70 2:15'>2,15</a>; 1 Sm <a href='B:90 5:6-11'>5,6-11</a>.


marker: [5]
text:
<em>nire eskubidearen babeslea: </em>25-27 tx.en esanahia ez da argia, eta antzinatik hartu ditu interpretazio desberdinak. Norbaiten <em>eskubidearen babeslea </em>—askatzailea (israeldarra esklabo bihurtu denean, adibidez) edo mendekatzailea (norbait hila izan denean)— senide hurbilena zen, Israelgo antzinako zuzenbidearen arabera (ik. Lb <a href='B:30 25:25'>25,25</a>; Rt <a href='B:80 4:4'>4,4</a>). Nor da babeslea Joben kasuan? Ik. <a href='B:220 16:19'>16,19</a> oh. Noizko itxaro du Jobek bere justiziaren erreibindikazioa? Hil eta gero? Testua ez da aski argia galdera hauei erantzuteko. Dena den, pasarte honetan berpiztearen iragarpena ikusi ohi da.


marker: ⓗ
text:
nire babeslea bizi da Is <a href='B:290 44:6'>44,6</a>; <a href='B:290 47:4'>47,4</a>; Sal <a href='B:230 12:6'>12,6</a>.


marker: [6]
text:
<em>gorputzik gabe: </em>Beste zenbaiten iritziz, <em>neure haragi berberaz </em>edo <em>neure haragian.</em>


marker: ⓘ
text:
Jainkoa ikusiko 33,26; 42,5; Sal <a href='B:230 17:15'>17,15</a>. Ik. <a href='B:230 9:11'>9,11</a>; <a href='B:230 23:8-9'>23,8-9</a>; Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>+.


marker: ⓙ
text:
gaiztoen arrakasta laburra 18,5-21; 27,13-23; Sal <a href='B:230 37:1'>37</a>; <a href='B:230 73:1'>73</a>.


marker: ⓚ
text:
Nahiz eta zeruraino hazi Has <a href='B:10 11:4'>11,4</a>; Is <a href='B:290 14:13-14'>14,13-14</a>; Ez <a href='B:330 31:10'>31,10</a>; Sal <a href='B:230 37:35-36'>37,35-36</a>.


marker: ⓛ
text:
Ametsa bezala ezereztuko Is <a href='B:290 29:8'>29,8</a>; Sal <a href='B:230 73:20'>73,20</a>; <a href='B:230 90:5'>90,5</a>.


marker: ⓜ
text:
gozoa ahoan, pozoitsua barruan Es 20,17. Ik. Ez <a href='B:330 3:3'>3,3</a>; Ap <a href='B:730 10:9-10'>10,9-10</a>.


marker: ⓐ
text:
gutizia aseezina Is <a href='B:290 5:8'>5,8</a>; Mi <a href='B:400 2:1-3'>2,1-3</a>; <a href='B:400 6:10-15'>6,10-15</a>.


marker: ⓑ
text:
zigorra Dt <a href='B:50 32:41-42'>32,41-42</a>; Jkd <a href='B:270 5:17-23'>5,17-23</a>. Ik. Am <a href='B:370 5:9'>5,9</a>.


marker: ⓗ
text:
txintik esan gabe gelditu 29,9; 40,4; Mi <a href='B:400 7:16'>7,16</a>; Si <a href='B:280 5:12'>5,12</a>.


marker: ⓐ
text:
Aitaren zigorra semeei Ir <a href='B:20 20:5-6'>20,5-6</a>. Ik. Dt <a href='B:50 24:16'>24,16</a>; Jr <a href='B:300 31:29-30'>31,29-30</a>; Ez <a href='B:330 18:2-4'>18,2-4</a>.


marker: ⓑ
text:
zer axola etxekoak, hil eta gero 14,21-22; 2 Erg <a href='B:120 20:19'>20,19</a>; Koh <a href='B:250 9:5-6'>9,5-6</a>.


marker: ⓔ
text:
Gaizkilea babestua Sal <a href='B:230 73:4-5'>73,4-5</a>; Erm <a href='B:520 9:22'>9,22</a>. Ik. <a href='B:520 15:22-24'>15,22-24</a>; 18,14-15; 24,22-23.


marker: ⓖ
text:
Zer irabazten? 35,7; Lk <a href='B:490 17:9-10'>17,9-10</a>. Ik. <a href='B:490 19:4'>19,4</a>; <a href='B:490 21:15'>21,15</a>+.


marker: ⓙ
text:
gauzak bahituran hartu Ir <a href='B:20 22:25-26'>22,25-26</a>; Dt <a href='B:50 24:10-13'>24,10-13</a>; Ez <a href='B:330 18:12'>18,12</a>.


marker: ⓛ
text:
alarguntsa, umezurtza Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+. Ik. <a href='B:20 24:3'>24,3</a>; <a href='B:20 29:12-13'>29,12-13</a>; <a href='B:20 31:16-17'>31,16-17</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainkoa goian 1 Erg <a href='B:110 8:27'>8,27</a>; Is <a href='B:290 40:22'>40,22</a>; Koh <a href='B:250 5:1'>5,1</a>.


marker: ⓐ
text:
Zer daki Jainkoak? Is <a href='B:290 29:15'>29,15</a>; Sal <a href='B:230 73:11'>73,11</a>; <a href='B:230 94:7'>94,7</a>.


marker: ⓓ
text:
ondasunak Jainkoak emanak Dt <a href='B:50 8:10-18'>8,10-18</a>; Os <a href='B:350 2:10'>2,10</a>. Ik. 21,16.


marker: ⓔ
text:
zuzenak ikusi eta poztu Sal <a href='B:230 52:8'>52,8</a>; <a href='B:230 107:42'>107,42</a>; Ap <a href='B:730 18:20'>18,20</a>.


marker: ⓕ
text:
egin bakeak Jainkoarekin 5,17-18; 8,5-6; Is <a href='B:290 27:5'>27,5</a>. Ik. Erm <a href='B:520 5:1'>5,1</a>+.


marker: ⓖ
text:
Itzuli Ahaltsuagana Dt <a href='B:50 30:2-10'>30,2-10</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:46-51'>8,46-51</a>; Is <a href='B:290 44:22'>44,22</a>.


marker: ⓘ
text:
Ahaltsua urrea baino hobea Sal <a href='B:230 16:5'>16,5</a>+; Nk <a href='B:310 3:24'>3,24</a>. Ik. 31,24.


marker: ⓙ
text:
Ahaltsua zure atsegina 27,10; Is <a href='B:290 58:14'>58,14</a>; Sal <a href='B:230 37:4'>37,4</a>.


marker: ⓛ
text:
harroak/apalak Is <a href='B:290 2:11-17'>2,11-17</a>; <a href='B:290 57:15'>57,15</a>; Sal <a href='B:230 18:18'>18,18</a>; Es 33—35+.


marker: ⓑ
text:
Jainkoa helezina 9,11+. Ik. Am <a href='B:370 9:2-3'>9,2-3</a>; Sal <a href='B:230 139:8-10'>139,8-10</a>.


marker: ⓒ
text:
Jainkoak badaki nire jokabidea Sal <a href='B:230 139:1-6'>139,1-6</a>. proba nazala Za <a href='B:450 13:9'>13,9</a>; Sal <a href='B:230 17:3'>17,3</a>; Es <a href='B:230 17:3'>17,3</a>; 1 P <a href='B:670 1:7'>1,7</a>+.


marker: ⓔ
text:
Zer nahi, hura egin Is <a href='B:290 46:10'>46,10</a>; Sal <a href='B:230 115:3'>115,3</a>. Ik. <a href='B:230 9:12'>9,12</a>+.


marker: [2]
text:
<em>haurra: </em>Agian, tx. hau hobeto legoke 3aren ondoren, hau da, dohakabeen egoera deskribatzen hasi aurretik. <em>Haurra </em>ordez, zenbaitzuek <em>gauzak </em>edo <em>jantziak </em>itzultzen dute.


marker: ⓛ
text:
laguntza eske garrasi Koh <a href='B:250 4:1'>4,1</a>. Jainkoak jaramonik ez Sal <a href='B:230 94:5-7'>94,5-7</a>; Ap <a href='B:730 6:10-11'>6,10-11</a>. Ik. 35,9-13.


marker: [3]
text:
14aren ondoren jarri dugu 16aren lehen zatia, jarraipen hobea lortzeko <em>(hiltzailea, lapurra, adulteriogilea, gauaren maitaleak).</em>


marker: [4]
text:
<em>(Tzofar): </em>Tzofarri egozten diogu 18-25 zatia, ez baitaiteke izan Joben diskurtsoaren zati. Hitzaldien hirugarren txanda (ik. <a href='B:220 22:1'>22,1</a>) nahasturik iritsi zaigu, eta jatorrizkoan lau solaskideetako bat falta da hirugarren txandan, Tzofar hain zuzen. Agian, 18-25 zatiaren tokia 27,23aren ondoren egongo litzateke, Tzofarri ezartzen zaion hitzaldi-zatiaren ondoren. <em>lan egiten: </em>Azken lerroaren testua eta esanahia ilunak dira jatorrizkoan.


marker: ⓒ
text:
harrak jan Is <a href='B:290 14:11'>14,11</a>. Ik. <a href='B:290 17:14'>17,14</a>. inork ez gogoratuko Is <a href='B:290 26:14'>26,14</a>; Ez <a href='B:330 21:37'>21,37</a>.


marker: ⓔ
text:
Jainkoaren agintea Is <a href='B:290 24:21'>24,21</a>; <a href='B:290 40:26'>40,26</a>; Sal <a href='B:230 103:19'>103,19</a>; Si <a href='B:280 43:9-10'>43,9-10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Han behean: </em><a href='B:220 26:5-14'>26,5-14</a> zatia Bildaden hitzaldi laburrari eransten diogu, <a href='B:220 26:1-4'>26,1-4</a> zatia 27,1ean hasten den Jobenaren lehen zati bezala ezarriz. Kontuan izan, hitzaldien txanda aldrebestua dagoela (ik. <a href='B:220 24:18'>24,18</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
Hildakoen Egoitza agirian Jaunarentzat Am <a href='B:370 9:2'>9,2</a>; Sal <a href='B:230 139:8'>139,8</a>; Es <a href='B:230 15:11'>15,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>ilargi betearen: </em>Jatorrizkoak <em>tronuaren </em>dakar, bokalen aldaketatxo baten ondorioz.


marker: ⓙ
text:
zirkulua itsas mugan Has <a href='B:10 1:2'>1,2</a>.<a href='B:10 1:7'>7</a>; Es 8,27. argia eta iluntasuna Has <a href='B:10 1:4'>1,4</a>.<a href='B:10 1:14'>14</a>.


marker: [4]
text:
<em>zeruko zutabeak: </em>Zerumugako mendi garaienak ziren, hebrearren ikuspegian, ortziari eusten zioten zutabeak.


marker: ⓓ
text:
Ez dut damurik <a href='B:330 11:4'>11,4</a>+; Sal <a href='B:230 32:1-2'>32,1-2</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:4'>4,4</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:18-21'>3,18-21</a>. Ik. Sal <a href='B:230 143:2'>143,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>(Tzofar): </em>Ikertzaileen iritziz, 11-23 atala Tzofarri ezarri beharrekoa da, hebreerazko testuan Joben ahoan jarria badago ere (ik. <a href='B:220 24:18'>24,18</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
gerrak, goseak, izurriak 18,12-13; Jr <a href='B:300 15:2'>15,2</a>; Ap <a href='B:730 6:8'>6,8</a>.


marker: [2]
text:
<em>izurriak: </em>H.h., <em>herioak. Herioak </em>zenbaitetan izurria adierazten du, gaitzik beldurgarriena; bestalde, <em>izurriak gerra </em>eta <em>gosearekin </em>(14. tx.) hirukote klasikoa osatzen du.


marker: ⓚ
text:
Txalo eta txistu Jr <a href='B:300 49:17'>49,17</a>; Ez <a href='B:330 27:36'>27,36</a>; Nk <a href='B:310 2:15'>2,15</a>.


marker: [1]
text:
<em>Bada: </em>28. kap.a, Jakinduriaren laudorioa, Job eta lagunen arteko elkarrizketen eta Joben azken hitzaldiaren artean ezarria azaltzen da, inoren ahotan jarri gabe. Agian, poema hau aurrez aparte idatzia zegoen eta gerora erantsi zitzaion liburuari.


marker: ⓝ
text:
non aurkitu jakinduria? 28,20; Koh <a href='B:250 7:23-24'>7,23-24</a>; Si <a href='B:280 1:6'>1,6</a>; Ba <a href='B:320 3:15'>3,15</a>.<a href='B:320 3:31'>31</a>.


marker: ⓜ
text:
laguntza dohakabeari 6,14+; Sal <a href='B:230 72:12'>72,12</a>. Ik. <a href='B:230 22:9'>22,9</a>+.


marker: ⓐ
text:
Behartsuarentzat aita Ik. Sal <a href='B:230 68:6'>68,6</a>; Si <a href='B:280 4:10'>4,10</a>. ezezagunaz arduratu Es <a href='B:280 29:7'>29,7</a>.


marker: ⓑ
text:
Zuzengabeari matrailezurra apurtu Is <a href='B:290 11:4'>11,4</a>; Es <a href='B:290 30:14'>30,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>luzaroan biziko naiz: </em>H.h., <em>gehituko ditut egunak hondarra bezala. </em>Beste zenbaiten iritziz, <em>Fenix hegaztia bezala: </em>alegiazko hegazti hau bere biziraupenagatik zen sonatua, eta gaztetzeko zuen ahalbideagatik.


marker: [3]
text:
<em>ezta nire indarrek huts egingo ere: </em>H.h., <em>eta nire uztaia indartu egingo da nire eskuan.</em>


marker: ⓚ
text:
burlagarri 17,6; Sal <a href='B:230 69:13'>69,13</a>; Nk <a href='B:310 3:14'>3,14</a>.<a href='B:310 3:63'>63</a>.


marker: [1]
text:
Tx.eko testua ez da argia. Hebreerazkoak bi hitz gehiago ezartzen ditu bi lerroen artean; honela itzul daitezke: <em>oinak kolokarazten dizkidate.</em>


marker: ⓐ
text:
Deiadar egin eta erantzun ez 13,22; 19,7. Ik. Is <a href='B:290 58:9'>58,9</a>; Sal <a href='B:230 22:25'>22,25</a>.


marker: ⓒ
text:
bizidunen elkartokira Has <a href='B:10 3:19'>3,19</a>; Sal <a href='B:230 82:7'>82,7</a>; Koh <a href='B:250 3:20'>3,20</a>.


marker: ⓓ
text:
errukia behartsuentzat 29,12-13+; Sal <a href='B:230 35:14-15'>35,14-15</a>; Erm <a href='B:520 12:15'>12,15</a>.


marker: ⓔ
text:
argia itxaron, eta iluntasuna Is <a href='B:290 59:9'>59,9</a>; Jr <a href='B:300 8:15'>8,15</a>. Ik. <a href='B:300 3:9'>3,9</a>; <a href='B:300 18:18'>18,18</a>.


marker: ⓕ
text:
Irakiten barrua Jr <a href='B:300 4:19'>4,19</a>; Sal <a href='B:230 38:8'>38,8</a>; Nk <a href='B:310 1:20'>1,20</a>; <a href='B:310 2:11'>2,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>Txakala </em>eta <em>ostruka </em>zoritxarreko animaliak dira, maiz eremuak eta hondakinak bizileku dituztenak.


marker: ⓗ
text:
larruazala, hezurrak sukarraz Sal <a href='B:230 102:4-6'>102,4-6</a>; Nk <a href='B:310 3:4'>3,4</a>; <a href='B:310 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓙ
text:
irrikaz begiratu neskatxei Ir <a href='B:20 20:17'>20,17</a>; Si <a href='B:280 9:5'>9,5</a>; Mt <a href='B:470 5:28'>5,28</a>.


marker: ⓐ
text:
epaileek zigortzen duten hobena Dt <a href='B:50 22:22'>22,22</a>; Es 6,32; Jn <a href='B:500 8:4-5'>8,4-5</a>. Ik. 31,28.


marker: ⓑ
text:
morroiaren eskubidea Ir <a href='B:20 21:2-3'>21,2-3</a>; Lb <a href='B:30 25:39-43'>25,39-43</a>; Jr <a href='B:300 34:8-9'>34,8-9</a>.


marker: ⓕ
text:
ondasunetan konfiantza 22,24-25; Sal <a href='B:230 52:9'>52,9</a>; Lk <a href='B:490 12:19-21'>12,19-21</a>.


marker: ⓖ
text:
astroen gurtza Dt <a href='B:50 4:19'>4,19</a>; Jr <a href='B:300 8:2'>8,2</a>; Jkd <a href='B:270 13:2'>13,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>arrotza bortxatu nahi zutenean ere: </em>H.h., <em>nork emango liguke haren haragiaz asetzea. </em>Sexu-zentzuan hartzen dugu, Has <a href='B:10 19:1'>19</a> eta Ep 19ko testuinguru bera delakoan. Beste itzulpen bat: <em>Ez dute nirekin zeudenek esaten: Nor ez da haren haragiaz ase?</em>


marker: ⓙ
text:
hobenak ezkutatu Has <a href='B:10 3:10-13'>3,10-13</a>; Sal <a href='B:230 32:5'>32,5</a>. Ik. 7,20-21.


marker: [2]
text:
<em>azken hitza: </em>35-37 tx.ak Joben hitzaldien bukaera izan daitezke, eta egokiago egongo lirateke 40. tx.aren ondoren.


marker: [1]
text:
<em>Elihu: </em>Orain arte ez genuen ustekabean aurkezten zaigun solaskide honen berririk (ik. <a href='B:220 2:11'>2,11</a>); halere, Job eta beste lagunen arteko hitzaldiak entzun balitu bezala esku hartzen du. Seguruen, kap. hauek (32—38) gerora ezarriak izan dira <em>Job </em>liburuan. <em>Buz: </em>Segur aski, Arabiako hiria, Dedan eta Temarekin batera Jr 25,23an aipatua.


marker: ⓜ
text:
gizakiaren baitan espiritua Has <a href='B:10 41:38-39'>41,38-39</a>; Is <a href='B:290 11:2'>11,2</a>; Dn gr 13,45. Ik. 27,3+.


marker: [3]
text:
<em>diotsuet: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>diotsut </em>dakar, Jobi zuzendua.


marker: [1]
text:
Jobek ez ditu zehatz-mehatz esan Elihuk leporatzen dizkion hitzak; haren jardunaldien tenore orokorra laburbiltzen du.


marker: ⓚ
text:
Jainkoa salatu 9,3+. ez du kontu ematen 23,13+; Is <a href='B:290 45:9'>45,9</a>.<a href='B:290 45:11'>11</a>; Erm <a href='B:520 9:19-21'>9,19-21</a>.


marker: ⓛ
text:
ametsetan, gau-ikuskarietan 4,12-16; Has <a href='B:10 20:3-7'>20,3-7</a>; <a href='B:10 41:25'>41,25</a>; Dn <a href='B:340 4:2-3'>4,2-3</a>; <a href='B:340 7:1'>7,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>aingeru bat: </em>Aingeru hau, gizakiaren gidari eta bitartekoa, geroagoko judaismoan azalduko da argiago (ik. Dn <a href='B:340 9:21-23'>9,21-23</a>; Tb <a href='B:220 12:12'>12,12</a>); baina Job <em>artekari </em>baten eske ikusi dugu (<a href='B:220 9:13'>9,13</a>) eta badaki <em>lekukoa </em>duela (<a href='B:220 16:19'>16,19</a>) eta <em>babeslea </em>(<a href='B:220 19:25'>19,25</a>).


marker: ⓒ
text:
aitormena eta barkamena Sal <a href='B:230 41:4-5'>41,4-5</a>; <a href='B:230 103:10'>103,10</a>; Erm <a href='B:520 6:23'>6,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>arrazoi dudan arren, gezurtitzat nauka: </em>Grekozko antzinako itzulpenak beste hau dakar: <em>nire zuzenbideari dagokionez gezurra dio </em>(Jainkoak).


marker: [2]
text:
Joben hitzen aipamenari buruz (<a href='B:220 34:5-6'>34,5-6</a>.<a href='B:220 34:9'>9</a>), ik. <a href='B:220 33:11'>33,11</a> oh.


marker: ⓗ
text:
jokabidearen arabera ordaintzen Jr <a href='B:300 32:19'>32,19</a>; Ez <a href='B:330 24:14'>24,14</a>; Mt <a href='B:470 16:27'>16,27</a>+.


marker: ⓜ
text:
Jainkoak alderdikeriarik ez Dt <a href='B:50 10:17-18'>10,17-18</a>. Ik. Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>.


marker: [3]
text:
Lerroko testua iluna da. Honela ere itzul daiteke: <em>herria asaldatzen da eta haiek desagertzen.</em>


marker: ⓝ
text:
Bat-batean hiltzen Is 12,29; Jkd <a href='B:270 18:14-16'>18,14-16</a>; Lk <a href='B:490 12:20'>12,20</a>.


marker: ⓐ
text:
urrats guztiak ikusten 7,19+; 31,4; Jr <a href='B:300 32:19'>32,19</a>; Sal <a href='B:230 33:14-15'>33,14-15</a>.


marker: ⓒ
text:
handikiak birrintzen 12,19; 34,20; 1 Sm <a href='B:90 16:1'>16,1</a>; Dn <a href='B:340 2:21'>2,21</a>; <a href='B:340 4:14'>4,14</a>.


marker: ⓓ
text:
dohakabeen oihua entzun Ir <a href='B:20 2:23-24'>2,23-24</a>; <a href='B:20 22:22'>22,22</a>; 1 Sm <a href='B:90 9:16'>9,16</a>; Sal <a href='B:230 34:18'>34,18</a>.


marker: [5]
text:
<em>Zuk… erabakiak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Badakit bost axola dizula </em>(ik. <a href='B:220 7:16'>7,16</a>).


marker: [2]
text:
<em>era lotsagarrian: </em>H.h., <em>prostituzio sakratura emanekin batera. </em>Hitza, normalean, prostituzio sakratuan jarduten zuten gazteei buruz esaten da (ik. 1 Erg <a href='B:110 14:24'>14,24</a>; <a href='B:110 22:47'>22,47</a>). Legeak gaitzetsiriko usadioa zen (ik. Dt <a href='B:50 23:18'>23,18</a>). Esamoldeak bi esanahi izan ditzake: era lotsagarrian nahiz gazterik hilko direla.


marker: ⓕ
text:
inork ez Jainkoari erakusten 11,5-8; Is <a href='B:290 40:13-14'>40,13-14</a>. Ik. <a href='B:290 9:12'>9,12</a>+.


marker: ⓖ
text:
uler dezakegun baino handiagoa 5,9; Sal <a href='B:230 145:3'>145,3</a>. Ik. <a href='B:230 9:11'>9,11</a>+. urte-kopurua Sal <a href='B:230 102:25-28'>102,25-28</a>; Dn <a href='B:340 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓗ
text:
Jainkoaren ahalmena eta probidentzia Ik. 38,22-38; Sal <a href='B:230 147:15-18'>147,15-18</a>; Si <a href='B:280 42:15-43:33'>42,15—43,33</a>.


marker: [4]
text:
<em>Horrela: </em>Tx.a tokiz aldatu dugu, <em>horrela </em>(h.h., <em>horien bidez</em>) 28ko hodeiei buruz esana baitago (ik. <a href='B:220 37:12-13'>37,12-13</a>).


marker: [5]
text:
<em>zeruan: </em>H.h., <em>bere etxolan; </em>Sal 18,12an Jauna lainoz inguratua azaltzen zaigu, lainoa delarik haren etxola.


marker: [6]
text:
Tx.a oso iluna da. Zenbaitek honela itzultzen du bigarren zatia: <em>animaliak ere ohartzen dira haren hurbiltzeaz.</em>


marker: ⓛ
text:
Jaunaren trumoi-ahotsa Ir <a href='B:20 19:16-19'>19,16-19</a>; Sal <a href='B:230 18:14'>18,14</a>; <a href='B:230 18:29'>29</a>; Jn <a href='B:500 12:28-29'>12,28-29</a>.


marker: [1]
text:
<em>hegoaldetik: </em>H.h., <em>ganbaratik; </em>ik. <a href='B:220 9:9'>9,9</a> oh. <em>(Hegoaldeko Ganbarak).</em>


marker: ⓓ
text:
urrezko argitasuna Ir <a href='B:20 24:16-17'>24,16-17</a>; Ez <a href='B:330 1:4'>1,4</a>.<a href='B:330 1:27-28'>27-28</a>; Mt <a href='B:470 17:2'>17,2</a>.


marker: ⓘ
text:
Non zeunden? 15,7+. munduari oinarriak Sal <a href='B:230 24:2'>24,2</a>; <a href='B:230 102:26'>102,26</a>; Es 8,29.


marker: ⓙ
text:
Zeren gainean? 9,6; 1 Sm <a href='B:90 2:8'>2,8</a>; Sal <a href='B:230 104:5'>104,5</a>. giltzarria Sal <a href='B:230 118:22'>118,22</a>; Mt <a href='B:470 21:42'>21,42</a>.


marker: ⓝ
text:
Herioaren erreinu iluneko ateak 10,21-22; Is <a href='B:290 38:10'>38,10</a>; Sal <a href='B:230 107:18'>107,18</a>; Jkd <a href='B:270 16:13'>16,13</a>.


marker: ⓒ
text:
kazkabarra Ir <a href='B:20 9:18-26'>9,18-26</a>; Jos <a href='B:60 10:11'>10,11</a>; Is <a href='B:290 30:30'>30,30</a>; Sal <a href='B:230 78:47'>78,47</a>; Ap <a href='B:730 16:21'>16,21</a>.


marker: [3]
text:
<em>izar-multzoak edo konstelazioak: </em>H.h., <em>Pleiade, Orion; </em>ik. <a href='B:220 9:9'>9,9</a> oh.


marker: ⓖ
text:
ortziaren legeak Jr <a href='B:300 31:35'>31,35</a>; <a href='B:300 33:25'>33,25</a>; Sal <a href='B:230 148:5-6'>148,5-6</a>.


marker: [5]
text:
<em>ibisa eta oilarra: </em>Ez da ziurra animalien identifikazioa. <em>Ibisa </em>jakinduriaren sinbolo zen Egipton eta Nilo ibaiaren hazaldiak iragartzen zituen; <em>oilarrak </em>egunsentia iragartzen du eta, antzinakoen ustez, udazkeneko euriteak.


marker: ⓙ
text:
Jaunak janaritzen piztiak Sal <a href='B:230 104:21'>104,21</a>.<a href='B:230 104:27-28'>27-28</a>; <a href='B:230 145:15'>145,15</a>; <a href='B:230 147:9'>147,9</a>.


marker: ⓝ
text:
bisontearen indarra Zen <a href='B:40 23:22'>23,22</a>; Dt <a href='B:50 33:17'>33,17</a>; Sal <a href='B:230 22:22'>22,22</a>; <a href='B:230 92:11'>92,11</a>.


marker: [1]
text:
Grekozko itzulpenak ez dakar ostrukari buruzko pasartea (13-18), eta zenbaitek ez-jatortzat dauka. 13. tx.eko testua oso iluna da eta itzulpen desberdinak eman ohi dira.


marker: ⓓ
text:
ezin zaio eutsi Jr <a href='B:300 8:6'>8,6</a>; Za <a href='B:450 6:6-7'>6,6-7</a>. turuta jotzean Zen <a href='B:40 10:9'>10,9</a>.


marker: ⓔ
text:
arranoa 9,26; Dt <a href='B:50 28:49'>28,49</a>; 2 Sm <a href='B:100 1:23'>1,23</a>. habia gailurretan Jr <a href='B:300 49:16'>49,16</a>; Ab <a href='B:380 1:4'>4</a>.


marker: ⓗ
text:
Ni ez naiz inor Has <a href='B:10 18:27'>18,27</a>; Is <a href='B:290 6:5'>6,5</a>. Eskuaz ahoa itxi <a href='B:290 21:5'>21,5</a>+.


marker: ⓚ
text:
Ni gaitzetsi… zuzenesteko 4,17+; Ir <a href='B:20 9:27'>9,27</a>; Sal <a href='B:230 51:6'>51,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>hipopotamoa: </em>Hebreeraz <em>Behemot; abere </em>esateko hitzaren forma plurala. Gaur egun hipopotamoarekin identifikatzen da hemen deskribaturiko animalia, 40,25eko <em>Leviatan </em>krokodiloarekin identifikatzen den bezala. Bi animaliek, ordea, balio sinbolikoa dute: gizakiaren gainetik dauden eta munduaren ordenaren etsai diren indar hondatzaileak adierazten dituzte. Jainkoak bakarrik mendera ditzake, ez gizakiak, ez Jobek.


marker: ⓒ
text:
Neuk egina zu bezalaxe Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>.<a href='B:10 2:19'>19</a>; Koh <a href='B:250 3:19-21'>3,19-21</a>.


marker: [4]
text:
<em>Krokodiloa: </em>Hebreeraz <em>Leviatan; </em>ik. <a href='B:220 40:15'>40,15</a> eta <a href='B:220 3:8'>3,8</a> oh.ak.


marker: ⓖ
text:
Nor ausartuko niri aurre egitera? 9,4; 40,4; Lb <a href='B:30 26:21'>26,21</a>.<a href='B:30 26:23'>23</a>.<a href='B:30 26:27'>27</a>; Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓗ
text:
Nork eman lehenengo? Erm <a href='B:520 11:35'>11,35</a>. zerupeko guztia neurea 34,13; Ir <a href='B:20 9:29'>9,29</a>+; 1 Ko <a href='B:530 10:26'>10,26</a>+.


marker: ⓙ
text:
Harria bezain gogorra bihotza Ik. Ez <a href='B:330 11:19'>11,19</a>; <a href='B:330 36:26'>36,26</a>.


marker: ⓒ
text:
erre-oparia 1,5. Ik. Zen <a href='B:40 23:1'>23,1</a>.<a href='B:40 23:29'>29</a>. Jobek zuen alde erregutu Ez <a href='B:330 14:20'>14,20</a>. Ik. Has <a href='B:10 18:22'>18,22</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jaunak erregua onartu Has <a href='B:10 20:7'>20,7</a>; Zen <a href='B:40 14:20'>14,20</a>; Is <a href='B:290 53:12'>53,12</a>.


marker: ⓕ
text:
Anai-arrebak eta ezagunak itzuli Ik. 19,13+; Es 14,20. dolua agertu 2,11; Has <a href='B:10 37:35'>37,35</a>; Jn <a href='B:500 11:19'>11,19</a>. Ik. <a href='B:500 15:11'>15,11</a>+.


marker: [2]
text:
<em>oinordeko egin zituen: </em>Israeldar zuzenbidearen kontrakoa da hau. Zen <a href='B:40 27:1-11'>27,1-11</a> zatiak dioenez, semerik ez zenean bakarrik eskura zezaketen alabek oinordekotza.


marker: [1]
text:
<em>Zorionekoa: </em>Lehen bi salmoak zoriontasun batez hasten eta bukatzen dira, eta Salmo-liburu osoaren sarreratzat har daitezke.


marker: ⓚ
text:
ur ondoko zuhaitza Jos <a href='B:60 1:8'>1,8</a>; Jr <a href='B:300 17:8'>17,8</a>; Ez <a href='B:330 47:12'>47,12</a>.


marker: ⓛ
text:
haizeak daraman orbela 35,5; Jb <a href='B:220 21:18'>21,18</a>. Ik. Mt <a href='B:470 3:12'>3,12</a>.


marker: ⓜ
text:
zintzoen bidea, gaiztoena Jr <a href='B:300 21:8'>21,8</a>+; Es <a href='B:300 4:18-19'>4,18-19</a>. Ik. Mt <a href='B:470 7:13-14'>7,13-14</a>.


marker: [1]
text:
<em>hark aukeraturiko erregearen: </em>H.h., <em>haren gantzutu/mesiasen; </em>olio-gantzuketaz sagaratzen zen erregearen (ik. 6. tx.) deitura.


marker: ⓐ
text:
Jaunak aukeraturiko erregea 18,51; 28,8; 84,10; 89,39; 132,10; 1 Sm <a href='B:90 2:10'>2,10</a>; <a href='B:90 10:1'>10,1</a>. erregeak kontra altxatu 83,6; Ap <a href='B:730 19:19'>19,19</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunak nazioei iseka 59,9; Is <a href='B:290 40:15-17'>40,15-17</a>.<a href='B:290 40:22-24'>22-24</a>.


marker: [2]
text:
<em>Nire seme zara zu: </em>Jainkoak erregea seme-ordetzat hartzen duela adierazteko formula (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>).


marker: ⓓ
text:
I.B.n aipatua: Eg <a href='B:510 13:33'>13,33</a>; Heb <a href='B:650 1:5'>1,5</a>; <a href='B:650 5:5'>5,5</a>. Ik. Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>; <a href='B:470 17:5'>17,5</a>; 2 P <a href='B:680 1:17'>1,17</a>. erregea seme 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓕ
text:
Burdinazko makilaz Ap <a href='B:730 2:26-27'>2,26-27</a>; <a href='B:730 12:5'>12,5</a>; <a href='B:730 19:15'>19,15</a>. puskatu 68,22; 110,5-6.


marker: [3]
text:
<em>oi gizaki hilkorrok: </em>Jatorrizko testua iluna da <em>(emaiozu musu semeari), </em>eta antzinatik era ezberdinetan ulertua.


marker: [1]
text:
Tx.aren bukaeran hitz bat dakar jatorrizkoak, otoitzerako errubrika dirudiena. Hitzaren esanahia ezezaguna da. Zenbaitek <em>geldiune </em>interpretatzen du. Hitza askotan dator Salmo-liburuan zehar. Itzulpenean ez dugu adierazi.


marker: ⓙ
text:
Jauna babeski 18,3; 28,7; 84,12; 89,19; 91,4; 119,114; Dt <a href='B:50 33:29'>33,29</a>. burua jaso <a href='B:50 27:6'>27,6</a>; 110,7.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren mendi santua (Sion) 2,6; 15,1; 48,2; 87,1; 99,9; Is <a href='B:290 27:13'>27,13</a>; Ez <a href='B:330 20:40'>20,40</a>.


marker: [1]
text:
<em>Koru-zuzendariarentzat: </em>Edo <em>Koru-zuzendariarena; </em>45 salmok dakartzate hitz hauek. Salmo-bilduma bat adierazten dute, tenpluko kantu-arduradun zen lebitarrari zegokiona.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoa, nire Ohorea: </em>Edo <em>nire ohorea </em>soilik, <em>Jainkoa </em>ez baitator jatorrizkoan. <em>jainko hutsalak, sasijainkoak: </em>H.h., <em>hutsalkeria, faltsukeria; </em>idoloak adierazteko erak, seguruenik.


marker: ⓓ
text:
bidezko sakrifizioak 51,21; Dt <a href='B:50 33:19'>33,19</a>. Jaunarengan uste on <a href='B:50 9:11'>9,11</a>+.


marker: ⓙ
text:
zure etxean sartu 42,3; 66,13; 100,4; 118,19. tenplu santuan ahuspeztu 138,2; 1 Erg <a href='B:110 8:44'>8,44</a>.<a href='B:110 8:48'>48</a>.


marker: ⓚ
text:
Gida nazazu 27,11; 119,35; 139,24. Berdindu bidea Is <a href='B:290 45:13'>45,13</a>; Es <a href='B:290 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓝ
text:
ez zigortu haserre 38,2; Jr <a href='B:300 10:24'>10,24</a>. Ik. Es <a href='B:300 3:11-12'>3,11-12</a>.


marker: ⓑ
text:
noiz arte? 80,5; 90,13; 94,3; Hab <a href='B:420 1:2'>1,2</a>; Za <a href='B:450 1:12'>1,12</a>. Ik. <a href='B:450 13:2'>13,2</a>; 89,47; Ap <a href='B:730 6:10'>6,10</a>.


marker: ⓔ
text:
Alde niregandik 119,115; 139,19; Mt <a href='B:470 7:23'>7,23</a>; Lk <a href='B:490 13:27'>13,27</a>.


marker: ⓖ
text:
Jainkoarengan babesa/babeslekua 11,1; 17,7; 31,2-4.20; 34,9.23; 37,40; 46,2; 61,4; 71,1-3; 91,2.9; 141,8; 142,6.


marker: ⓚ
text:
bihotz-barrua aztertzen duena 17,3; 26,2; 44,22; 64,7; 139; Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>+; Jb <a href='B:220 7:18'>7,18</a>. Ik. <a href='B:220 11:4-5'>11,4-5</a>.


marker: [2]
text:
Honela ere itzul daiteke: <em>Berriro ere etsaiek ezpata zorrozten dute, uztaia tenkatu eta botatzeko prestatzen; 14 hiltzeko tresnak prestatzen dituzte, suzko geziak pizten; </em>jatorrizkoak ez du subjektua zehazten.


marker: ⓑ
text:
norberaren gainera jausi bidegabekeria 37,15; 94,23; Jr <a href='B:300 2:19'>2,19</a>; Jb <a href='B:220 4:8'>4,8</a>; Es <a href='B:220 5:22'>5,22</a>; Si <a href='B:280 27:25-27'>27,25-27</a>.


marker: [1]
text:
<em>«Dolareak» doinuan: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoaren esanahia zalantzazkoa da.


marker: [2]
text:
<em>Zeruak… kantatuko dut: </em>Testua ez da argia. Honela ere itzuli ohi da: <em>Zeruak baino gorago altxatu duzu zeure ospea.</em>


marker: [3]
text:
<em>umetxoen… gaztelua: </em>Itzulpen hau ere eman ohi da: <em>Umetxoen eta bularreko haurtxoen ahoz finkatu duzu gaztelua. </em>Azken esaldia <em>gorespena prestatu duzu </em>itzultzen du grekozkoak.


marker: ⓕ
text:
Ia jainko baten pareko Has <a href='B:10 1:26-27'>1,26-27</a>; Jkd <a href='B:270 2:23'>2,23</a>; Si <a href='B:280 17:1-4'>17,1-4</a>.


marker: ⓖ
text:
kreazioko buru Has <a href='B:10 1:28'>1,28</a>; Jkd <a href='B:270 9:2-3'>9,2-3</a>. dena menpean jarri 1 Ko <a href='B:530 15:27'>15,27</a>; Ef <a href='B:560 1:22'>1,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>9—10 salmoak, </em>beste hainbat bezala <em>(25; 34; 37; 111; 112; 119; 145) </em>alfabetikoak dira, hau da, tx. bakoitzeko lehen hitza alfabetoaren letra batez hasten da, alfabetoaren ordenan; hala ere, egitura hau ez da beti zorrotz gordetzen. <em>Almut labben: </em>Esanahia ezezaguna da. Hebreerazkoa <em>Semearengatik hil </em>itzul daiteke h.h.


marker: ⓗ
text:
bihotz-bihotzez goretsi 111,1; 138,1. egintza miragarriak kontatu 26,7; 75,2; 105,2; 107,22; 118,17.


marker: ⓘ
text:
Epaile zuzen 7,12+. nire auzia defendatu 35,23; 43,1; 119,154; 1 Sm <a href='B:90 25:39'>25,39</a>; Mi <a href='B:400 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Jauna errege betidanik 10,16; 29,10; 102,13; 145,13; 146,10; Jr <a href='B:300 10:10'>10,10</a>. Ik. 93,1+.


marker: ⓜ
text:
Uste on/konfiantza Jaunarengan 4,6; 21,8; 22,5-6; 25,2; 26,1; 31,7; 32,10; 37,3; 52,10; 55,24; 62,9; 86,2; 91,2; 115,9-11; 125,1; 143,8; Is <a href='B:290 26:4'>26,4</a>; Jr <a href='B:300 17:7'>17,7</a>.


marker: ⓐ
text:
Berek egin zulora jausi 7,16+. sarea 10,9; 35,7; 57,7; 140,6; 141,9-10; Nk <a href='B:310 1:13'>1,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>9—10 Salmoak </em>elkarturik, salmo bakarra osatuz, ematen dira grekozko eta latinezko antzinako itzulpenetan. Hortik sortzen da ondorengo salmoen zenbaki-diferentzia. Parentesi arteko zenbakia itzulpenei dagokiena da.


marker: [2]
text:
<em>bedeinkatu ustean mespretxatu: </em>Hebreerazkoak <em>bedeinkatu, mespretxatu </em>dio. Zenbaitek uste du <em>bedeinkatu </em>zuzenketa dela, <em>madarikatu </em>ordez sartua, 1 Erg <a href='B:110 21:10'>21,10</a>.13an bezala, eta honela itzultzen du: <em>madarikatu eta mespretxatu egiten.</em>


marker: [3]
text:
<em>Ez da Jainkorik: </em>Segur aski, hau esan nahi da: <em>Jainkoak ez du munduan eraginik </em>(ik. 11-13 tx.ak).


marker: ⓔ
text:
Ez da Jainkorik <a href='B:330 14:1'>14,1</a>; <a href='B:330 36:2'>36,2</a>; 73,11; Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>; So <a href='B:430 1:12'>1,12</a>.


marker: ⓘ
text:
Jainkoak ez du ikusten 44,25; 73,11; 94,7; Ez <a href='B:330 9:9'>9,9</a>; Jb <a href='B:220 22:13'>22,13</a>.


marker: ⓜ
text:
zapalduen eskubideak babestu 72,4; 82,3; 103,6; 140,13; 146,7-9; Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+; Dt <a href='B:50 10:18'>10,18</a>.


marker: ⓑ
text:
Jauna tenplu santuan Hab <a href='B:420 2:20'>2,20</a>. zeruan du tronua <a href='B:420 2:4'>2,4</a>; 103,19; Mt <a href='B:470 5:34'>5,34</a>. munduari begira <a href='B:470 14:2'>14,2</a>; 33,13; 102,20; 113,5-6.


marker: ⓒ
text:
txingarra eta sufre-euria Has <a href='B:10 19:24'>19,24</a>; Ez <a href='B:330 38:22'>38,22</a>; Ap <a href='B:730 20:9-10'>20,9-10</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuzenek… aurpegia: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>haren aurpegiak zuzenei begiratzen die.</em>


marker: ⓓ
text:
galdu da leialtasuna Is <a href='B:290 57:1'>57,1</a>; Jr <a href='B:300 5:1'>5,1</a>; Mi <a href='B:400 7:2'>7,2</a>.


marker: ⓔ
text:
faltsukeriaz hitz egin, mihi maltzurra 52,4+; 55,22; 59,8.13; 120,2; 140,4; Is <a href='B:290 59:3-4'>59,3-4</a>; Jr <a href='B:300 9:2-10'>9,2-10</a>.


marker: ⓘ
text:
Noiz arte? 6,4+; 74,10; 77,8-9; 89,47; Nk <a href='B:310 5:20'>5,20</a>. Jaunak aurpegia gorde 10,11; 22,25; 27,9; 30,8; 69,18; 102,3.


marker: [2]
text:
<em>herriaren zoria aldatzean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>herriko erbesteratuak itzularaztean.</em>


marker: [1]
text:
<em>etxean: </em>H.h., <em>etxolan; </em>Jerusalemgo tenplua, basamortuko santutegiari bezala deitzen zaiolarik; <em>mendi santua </em>tenplua eraikia zegoeneko mendia da.


marker: ⓑ
text:
nor egon daiteke zure etxean? 24,3-6; Is <a href='B:290 33:14-16'>33,14-16</a>; Mi <a href='B:400 6:6-8'>6,6-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>jainkozaleak: </em>H.h., <em>Jainkoari beldur diotenak. </em>Zintzoen deitura arrunta da salmoetan. Gehienetan, <em>Jaunari begirune diotenak </em>itzuli dugu. <em>Jainkoarenganako beldur/begiruneari buruz, </em>ik. Es 1,7 oh.


marker: ⓓ
text:
mailegu-dirua lukurreriaz Ir <a href='B:20 22:24'>22,24</a>+. eskupekoa hartu Ir <a href='B:20 23:8'>23,8</a>+. ez du koloka egingo <a href='B:20 16:8'>16,8</a>; 112,6; 125,1; Es <a href='B:20 10:25'>10,25</a>.<a href='B:20 30:1'>30</a>. Ik. <a href='B:20 10:6'>10,6</a>; <a href='B:20 30:7'>30,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Miktam: </em>Hitz tekniko hau hemen eta <em>56—60 Salmoetan </em>ageri da. Esanahia ezezaguna da. Zenbait itzulpen modernok <em>Poema </em>edo <em>Ahots isilez </em>itzultzen du.


marker: [2]
text:
Tx. osoko testua iluna da; <em>jainkoak </em>jatorrizkoan <em>santuak </em>da, kanaandar jainkoen deitura.


marker: ⓕ
text:
idoloen izenak aipatu Ir <a href='B:20 23:13'>23,13</a>; Os <a href='B:350 2:19'>2,19</a>; Za <a href='B:450 13:2'>13,2</a>.


marker: ⓖ
text:
Jauna on guztia (nire ondarea) 73,26; 142,6; Zen <a href='B:40 18:20'>18,20</a>; Dt <a href='B:50 10:9'>10,9</a>; Nk <a href='B:310 3:24'>3,24</a>. Ik. Si <a href='B:280 45:20-22'>45,20-22</a>.


marker: ⓑ
text:
begi-ninia bezala Dt <a href='B:50 32:10'>32,10</a>. zeure hegalen itzalpean 36,8; 57,2; 61,5; 63,8; 91,4; Dt <a href='B:50 32:11'>32,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Harropuzturik daude: </em>H.h., <em>Gizenez puztuak daude; </em>harropuzkeria adierazteko irudia.


marker: [3]
text:
<em>Nik… naiz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Nik, zuzena izateagatik, zure aurpegia ikusiko dut; esnatzean, zure presentziaz aseko naiz.</em>


marker: ⓓ
text:
Jaunaren aurpegia ikusi 11,7; 42,3; 63,3; Mt <a href='B:470 5:8'>5,8</a>; Ap <a href='B:730 22:4'>22,4</a>.


marker: ⓔ
text:
nire indar 118,14; Ir <a href='B:20 15:2'>15,2</a>; Is <a href='B:290 12:2'>12,2</a>; Hab <a href='B:420 3:19'>3,19</a>.


marker: ⓕ
text:
nire haitz, harkaitz 28,1+; 31,3-4. askatzailea 40,18; 78,35; 144,2; Lk <a href='B:490 1:68-69'>1,68-69</a>. nire gotorlekua 31,4; 46,8.12; 48,4; 59,10.17-18; 62,3.7; 144,2.


marker: ⓗ
text:
Jaunak oihua aditu 4,4; 34,7; 116,1; 145,9; Ir <a href='B:20 3:7'>3,7</a>; Is <a href='B:290 30:19'>30,19</a>; Jon <a href='B:390 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓘ
text:
lurra/mendiak dardaratu Ep <a href='B:70 5:4-5'>5,4-5</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:11-12'>19,11-12</a>; Hab <a href='B:420 3:6'>3,6</a>.<a href='B:420 3:10'>10</a>.


marker: ⓕ
text:
handikeria makurrarazi Is <a href='B:290 2:11'>2,11</a>; <a href='B:290 5:15'>5,15</a>; Jb <a href='B:220 22:29'>22,29</a>.


marker: ⓘ
text:
Nor Jainko, Jauna izan ezik? 46,11; 86,10; 90,2; Is <a href='B:290 44:8'>44,8</a>; <a href='B:290 45:21'>45,21</a>.


marker: ⓐ
text:
bere gantzutua 2,2+. Davidekin eta ondorengoekin betiko 89,4-5.29-30. Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:1'>7</a>.


marker: ⓑ
text:
Zeruen mezua 50,6; 89,6; 97,6; Has <a href='B:10 1:1-8'>1,1-8</a>. Ik. Erm <a href='B:520 1:20'>1,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>promesa: </em>Hitz zuzendua (ik. <a href='B:230 119:38'>119,38</a>); jatorrizkoak <em>Jaunarenganako begirunea </em>dio.


marker: [1]
text:
Grekozko itzulpenean arabera; hebreerazkoak hau dio: <em>Jauna, emaguzu garaipena! Erantzungo digu erregeak, dei egingo diogunean.</em>


marker: ⓑ
text:
amaigabeko egunak 61,8; 89,37-38; 1 Erg <a href='B:110 3:14'>3,14</a>; 2 Erg <a href='B:120 20:1-7'>20,1-7</a>.


marker: [1]
text:
<em>bedeinkazioa ematen diozu: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>bedeinkazio egiten duzu </em>(herriarentzat).


marker: [2]
text:
<em>Zeure eskuaz: </em>Badirudi 9-13 tx.ak erregeari zuzenduak direla, nahiz eta zenbait adierazpen <em>—haserrea agertzean, </em>adib.— Jaunarentzat egokiagoak izan.


marker: [1]
text:
<em>«Egunsentiko basahuntza» doinuan: </em>Segur aski, kantu ezagunen baten lehen hitzak aipatzen dira, salmoa zein doinutan abestu behar zen adierazteko.


marker: [2]
text:
<em>Ene Jainko, ene Jainko, zergatik utzi nauzu?: </em>Salmo-hasierako hitz hauek Jesusek gurutzean esanak dira (ik. Mt <a href='B:470 27:46'>27,46</a> eta Mk <a href='B:480 15:34'>15,34</a>). Salmoko beste zenbait xehetasun ere Jesusen nekaldiko kontakizunean aipatzen dute ebanjelariek.


marker: ⓖ
text:
Ene Jainko… Mt <a href='B:470 27:46'>27,46</a> par. utzi nauzu 38,22; 71,18; Is <a href='B:290 54:7'>54,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>santutegian… hartuz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>santua zara, Israelen gorespen artean bizi zara.</em>


marker: ⓙ
text:
har naiz Is <a href='B:290 41:14'>41,14</a>; Jb <a href='B:220 25:6'>25,6</a>. herriak mespretxatua Is <a href='B:290 53:3'>53,3</a>.


marker: ⓚ
text:
burla egiten didate Mt <a href='B:470 27:29'>27,29</a>.<a href='B:470 27:39'>39</a> par. keinuka 64,9; 109,25; Nk <a href='B:310 2:15'>2,15</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunarengana jo du, libra dezala Mt <a href='B:470 27:43'>27,43</a> par. Ik. Jkd <a href='B:270 2:18-20'>2,18-20</a>.


marker: [5]
text:
<em>basabere izugarriak: </em>H.h., <em>Baxango basabereak. Baxan </em>Genesaret aintziraren ekialdeko lurraldea da, abeltzaintzagatik ospetsua (ik. Am <a href='B:370 4:1'>4,1</a>).


marker: [6]
text:
<em>Ez galdu adorea sekula!: </em>H.h., <em>Bizi dadila haien bihotza betiko! Behartsuak </em>esker oneko oparitako otorduan partaide dira.


marker: ⓗ
text:
Jauna herri guztien nagusi 103,19; Ab <a href='B:380 1:21'>21</a>; Za <a href='B:450 14:9'>14,9</a>; Ap <a href='B:730 11:15'>11,15</a>.


marker: ⓙ
text:
Nire ondorengoek Is <a href='B:290 53:10'>53,10</a>. ondorengo gizaldiei kontatu <a href='B:290 48:14'>48,14</a>; 71,18; 78,6; 102,19; 145,4.


marker: ⓚ
text:
Jauna artzain 28,9; 80,2; Ez <a href='B:330 34:11'>34,11</a>+. Ik. Jn <a href='B:500 10:11-16'>10,11-16</a>.


marker: ⓜ
text:
mahaia atontzen 22,27; 79,18. ukenduz gantzutzen 92,11; 133,2; Koh <a href='B:250 9:8'>9,8</a>; Lk <a href='B:490 7:46'>7,46</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunarena lurra 50,12; 89,12; 95,4-5; Is <a href='B:290 66:1-2'>66,1-2</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:26'>10,26</a>.


marker: ⓑ
text:
lurra sendo ezarri 75,4; 93,1; 104,5; 119,90; Is <a href='B:290 42:5'>42,5</a>; Jr <a href='B:300 10:12'>10,12</a>; Jb <a href='B:220 38:4-6'>38,4-6</a>.


marker: ⓓ
text:
errugabea 15,2+; 26,6; Is <a href='B:290 33:14-15'>33,14-15</a>. Ik. Mt <a href='B:470 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓕ
text:
Ateak, zabaldu 118,19-20. badator erregea Ik. 2 Sm <a href='B:100 6:12-16'>6,12-16</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:1-6'>8,1-6</a>; Ez <a href='B:330 44:2'>44,2</a>; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓗ
text:
Zuregan itxaron 27,14; 31,25; 33,18; 37,7; 40,2; 42,6.12; 43,5; 119,43; 147,11; Is <a href='B:290 8:17'>8,17</a>; <a href='B:290 30:18'>30,18</a>; <a href='B:290 33:2'>33,2</a>; Jr <a href='B:300 14:22'>14,22</a>. usteak huts egin <a href='B:300 31:2'>31,2</a>+; Is <a href='B:290 49:23'>49,23</a>.


marker: ⓚ
text:
maitasuna eta leialtasuna 40,11-12; 57,4; 61,8; 85,11; 86,15; 115,1; 138,2; Jn <a href='B:500 1:17'>1,17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zarena zarelako: </em>H.h., <em>Zeure izenarengatik; izenak </em>izana adierazten du maiz Biblian.


marker: [4]
text:
Lerroko testua zalantzazkoa da. Grekozko itzulpenak <em>Nire bihotzaren atsekabeak ugaritu egin dira </em>dio.


marker: ⓗ
text:
Errugabe agertzeko eskuak garbitu 73,13; Dt <a href='B:50 21:6-7'>21,6-7</a>; Mt <a href='B:470 27:24'>27,24</a>.


marker: ⓝ
text:
Bere aterpean gorde 17,8+; 31,21; 64,3; Ap <a href='B:730 7:15-16'>7,15-16</a>. harkaitz gainera jaso 61,3.


marker: ⓕ
text:
Itxaron Jaunarengan 37,34; 130,5-6. Ik. 23,5+. izan kemen 31,25; Jos <a href='B:60 1:9'>1,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:13'>16,13</a>.


marker: ⓖ
text:
zuri degizut dei 30,9; 57,3; 61,3; 86,3; 120,1; 130,1; 141,1. ene harkaitz 18,3.32.47; 19,15; 31,3-4; 42,10; 62,3.8; 71,3, etab.; Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Is <a href='B:290 17:10'>17,10</a>; <a href='B:290 44:8'>44,8</a>. ez egin entzungor 39,13; 109,1.


marker: ⓗ
text:
eskuak luzatu/altxatu 63,5; 119,48; 134,2; 1 Erg <a href='B:110 8:22'>8,22</a>; Is <a href='B:290 1:15'>1,15</a>; Nk <a href='B:310 2:19'>2,19</a>; Ne <a href='B:160 8:6'>8,6</a>.


marker: ⓘ
text:
gaiztoekin batera 26,9. bakezko hitzak Jr <a href='B:300 6:14'>6,14</a>; <a href='B:300 8:11'>8,11</a>; Ez <a href='B:330 13:10'>13,10</a>. barruan txarkeria <a href='B:330 12:3'>12,3</a>; 55,22; Es 26,24-25.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren egintzei konturik ez Is <a href='B:290 5:12'>5,12</a>. bota lurrera <a href='B:290 52:7'>52,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>bere herriaren: </em>Hebreerazko zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera; ohiko testuak <em>haientzat </em>dio. <em>gantzuturiko erregearen: </em>H.h., <em>gantzutuaren; herriari </em>buruz esana bezala hartzen du zenbaitek, Jaunak beretzat <em>sagaratu duen herriari </em>buruz, alegia.


marker: [1]
text:
<em>Davidena: </em>Grekozko antzinako itzulpenak salmo honen erabilerari buruzko xehetasun bat ematen du: <em>Etxola Jaiaren bukaerarako </em>(ik. Dt <a href='B:50 16:13'>16,13</a>). Jai horretan euria eskatzen zen. <em>zeruko izakiok: </em>H.h., <em>Jainkoaren semeok; </em>Jainkoaren zeruko gortea osatzen duten izakiak adierazten dira (ik. <a href='B:230 82:1'>82,1</a>; <a href='B:230 89:7'>89,7</a>; Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>).


marker: ⓐ
text:
Jaunaren ahotsa indartsu izadian 18,14; 77,18-19; 97,2-6; 104,7; Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>.<a href='B:20 19:18-19'>18-19</a>; Hab <a href='B:420 3:4-11'>3,4-11</a>; Jb <a href='B:220 37:2-5'>37,2-5</a>.


marker: [3]
text:
<em>Sirion: </em>Libanoko Hermon mendi sakratuaren beste izen bat (ik. Dt <a href='B:50 3:9'>3,9</a>).


marker: [1]
text:
<em>Tenpluaren sagarapenerako kanta: </em>Ez da ikusten zer erlazio izan dezakeen salmoak tenpluaren sagarapenarekin (ik. 1 M <a href='B:462 4:36-59'>4,36-59</a>; Jn <a href='B:500 10:22'>10,22</a>).


marker: ⓑ
text:
Zure eskuetan bizia Lk <a href='B:490 23:46'>23,46</a>; Eg <a href='B:510 7:59'>7,59</a>; 1 P <a href='B:670 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓒ
text:
sasijainkozaleak 4,3; Dt <a href='B:50 32:21'>32,21</a>; Jr <a href='B:300 10:8'>10,8</a>; Jon <a href='B:390 2:9'>2,9</a>. Jaunarengan konfiantza 9,11+; 31,15.


marker: ⓕ
text:
adiskideek ere ihes 38,12; 41,10; 55,13-15; 69,9; 88,9.19; Jb <a href='B:220 19:13-19'>19,13-19</a>.


marker: ⓘ
text:
Erakutsi aurpegi argia 67,2; 80,4.8.20; 119,135; Zen <a href='B:40 6:25'>6,25</a>; Dn <a href='B:340 9:15'>9,15</a>. Ik. <a href='B:340 4:7'>4,7</a>+.


marker: [1]
text:
<em>estualdian nengoela: </em>H.h., <em>hiri setiatuan; </em>baina honela ere itzul daiteke: <em>hiri gotortutik; </em>hau Jainkoaren egoitzaren adierazpen poetikoa litzateke.


marker: ⓓ
text:
aitortu nizun bekatua 38,19; 51,5; 2 Sm <a href='B:100 12:13'>12,13</a>; Jb <a href='B:220 31:33'>31,33</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:9'>1,9</a>.<a href='B:690 1:10'>10</a>.


marker: [2]
text:
<em>larri denean: </em>Testu zuzendua; hebreerazkoa ulergaitza da: <em>aurkitzeko unean. </em>Grekozko itzulpenak, berriz, <em>une egokian </em>dio.


marker: ⓘ
text:
kantu berria 40,4; 96,1; 98,1; 144,9; 149,1; Is <a href='B:290 42:10'>42,10</a>; Ap <a href='B:730 5:9'>5,9</a>; <a href='B:730 14:3'>14,3</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunak bere hitzaz egin Has <a href='B:10 1:1'>1</a>; <a href='B:10 2:1'>2,1</a>; Heb <a href='B:650 11:3'>11,3</a>. Ik. Jn <a href='B:500 1:1-3'>1,1-3</a>.


marker: ⓛ
text:
Itsas urak bildu Jb <a href='B:220 38:8-11'>38,8-11</a>; Es 8,29. Ik. 78,13; 104,9; Ir <a href='B:20 15:8'>15,8</a>.


marker: [1]
text:
1 Sm 21,11-16ko pasadizoa aipatzen da; han, ordea, filistearren erregea Akix da, ez Abimelek. Salmoa alfabetikoa da (ik. <a href='B:90 9:1'>9,1</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>Aberatsek: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>Lehoi gazteek </em>dio. <em>Lehoia aberatsaren </em>metafora da.


marker: [1]
text:
<em>Betorkie: </em>Hebreerazkoak <em>Betorkio </em>dio; beraz, etsaiek salmogileari botatzen dioten madarikaziotzat ere har daiteke tx.a.


marker: [3]
text:
<em>A zer gozamena!: </em>H.h., <em>A gure eztarria! </em>Esanahia ez da segurua. Honela ere uler daiteke: <em>Nahi genuena! </em>edo <em>A zer mokadua!</em>


marker: ⓐ
text:
biziaren iturria Jr <a href='B:300 2:13'>2,13</a>; <a href='B:300 17:13'>17,13</a>; Ez <a href='B:330 47:1'>47,1</a>; Jn <a href='B:500 4:14'>4,14</a>. zure argiaz ikusten argia 27,1+; 44,4; 56,14; 89,16; Jb <a href='B:220 33:30'>33,30</a>.


marker: ⓑ
text:
Zintzoen eta gaiztoen zoria 73; Jb <a href='B:220 21:1-26'>21,1-26</a>. gaizkileen inbidiatan Es <a href='B:220 23:17'>23,17</a>; <a href='B:220 24:19'>24,19</a>.


marker: ⓒ
text:
belarra bezala ihartzen 90,5-6; 103,15-16; Is <a href='B:290 40:7'>40,7</a>. Ik. Jb <a href='B:220 14:2'>14,2</a>; St <a href='B:660 1:10-11'>1,10-11</a>.


marker: [2]
text:
<em>bertako aberastasunaz gozatzeko: </em>Testua ez da argia. H.h., <em>larratu (janaritu) segurtasunean. Leialtasuna landu </em>edo <em>bakean hazi </em>ere itzuli ohi da.


marker: ⓖ
text:
Egon lasai Jaunarengan 62,6; Is <a href='B:290 30:15'>30,15</a>. arrakasta duena <a href='B:290 10:5'>10,5</a>; Jr <a href='B:300 12:1'>12,1</a>.


marker: ⓘ
text:
ez gehiago aurkituko 37,36; 103,16; Jb <a href='B:220 7:10'>7,10</a>; <a href='B:220 8:18'>8,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>ordua: </em>H.h., <em>eguna; </em>Jaunarena nahiz gaiztoarena izan daiteke, hau da, kontuak hartzeko nahiz kontuak emateko eguna.


marker: ⓖ
text:
gaiztoa harropuztua 73,3-12; Ez <a href='B:330 31:10-12'>31,10-12</a>; Jb <a href='B:220 20:6-7'>20,6-7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Oroigarritzat: </em>Ik. Lb <a href='B:30 2:2'>2,2</a> oh. Grekozko itzulpenak larunbataren ospakizunarekin lotzen du salmoa (ik. Lb <a href='B:30 24:7-8'>24,7-8</a>). Salmoaren azpian gaixotasuna bekatuaren ondorio delako sinestea dago; Job liburuaren kidekoa da puntu askotan.


marker: ⓚ
text:
zure geziak Jb <a href='B:220 6:4'>6,4</a>; <a href='B:220 16:13'>16,13</a>; Nk <a href='B:310 3:12'>3,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jedutun: </em>Daviden garaian, tenpluko kantu-arduradun izan zen lebitarra (ik. 1 Kro <a href='B:130 16:38-42'>16,38-42</a>). <a href='B:230 62:1'>62,1</a> eta 77,1ean aipatzen da berriro.


marker: [2]
text:
<em>behar baino ere gehiago: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>alferrik. </em>Zenbaitek <em>haren zorionagatik </em>itzultzen du, hurrengo lerroari lotuz.


marker: ⓜ
text:
zein galkorra naizen 89,48; 90,9-10; Jb <a href='B:220 7:6-11'>7,6-11</a>; <a href='B:220 14:1-5'>14,1-5</a>.


marker: ⓒ
text:
gonbidatua, ostatuz dagoena 119,19; Lb <a href='B:30 25:23'>25,23</a>; 1 Kro <a href='B:130 29:15'>29,15</a>; Heb <a href='B:650 11:13'>11,13</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓓ
text:
Ken begirada zorrotza Jb <a href='B:220 7:19-21'>7,19-21</a>; <a href='B:220 10:20-22'>10,20-22</a>; <a href='B:220 14:6'>14,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>idolo… duena: </em>Itzulpena ez da segurua; honela ere itzuli ohi da: <em>gezurraren atzetik dabiltzan harroputzengana jotzen ez duena.</em>


marker: ⓘ
text:
Ez da zure parekorik <a href='B:330 35:10'>35,10</a>+. konta ahala baino gehiago 71,15; 139,17-18; Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>.


marker: [2]
text:
<em>belarriak ireki: </em>Grekozko itzulpenak <em>gorputza eratu </em>dio, eta hori da Heb 10,5ean aipatzen den testua.


marker: ⓚ
text:
Ez duzu sakrifiziorik nahi 51,18-21; 69,31-32; Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>+; Am <a href='B:370 5:21-22'>5,21-22</a>. Ik. 50,8-10. belarriak ireki Is <a href='B:290 50:4-5'>50,4-5</a>. Ik. Ez <a href='B:330 12:2'>12,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>Liburuan agintzen zait: </em>H.h., <em>Liburuaren erroiluan nitaz/niretzat idatzia dago </em>(ik. 2 Erg <a href='B:120 22:13'>22,13</a>).


marker: [1]
text:
<em>gaixoaldian oneratuko: </em>H.h., <em>haren ohea erabat iraultzen duzu bere gaixoaldian. </em>Esanahia ez da segurua.


marker: ⓘ
text:
adiskidea ere 31,12+; 55,14-15. mahaikide nuena Mk <a href='B:480 14:18'>14,18</a>. kontra jarri zait Jn <a href='B:500 13:18'>13,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>Amen. Amen: </em>Bedeinkazio honekin bukatzen da Salmo-liburuko lehen bilduma (ik. <a href='B:230 72:18-19'>72,18-19</a>; <a href='B:230 89:53'>89,53</a> eta <a href='B:230 106:48'>106,48</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>42. </em>eta <em>43. Salmoek, </em>berez, salmo bat bakarra osatzen dute, bietan lelo berbera errepikatzen baita. <em>Koreren semeak: </em>Koreren ondorengoak (ik. Zen <a href='B:40 16:1'>16</a> eta <a href='B:230 26:11'>26,11</a>) tenpluko zaindari (1 Kro <a href='B:130 26:1'>26,1</a>) eta kantari (1 Kro <a href='B:130 6:22'>6,22</a>) bihurtu ziren. Beraien izenpean jartzen dira <em>42—49, 84—85 </em>eta <em>87—88 Salmoak.</em>


marker: ⓚ
text:
Jainkoaren egarri 63,2; 84,3; Jn <a href='B:500 4:10-16'>4,10-16</a>; <a href='B:500 7:38'>7,38</a>. Ik. 36,10. Jainkoaren aurpegia ikusi <a href='B:500 17:15'>17,15</a>+; 84,8.


marker: ⓛ
text:
malkoak janari 80,6; 102,10. Non duk Jainkoa? 79,10; 115,2; Jl <a href='B:360 2:17'>2,17</a>; Mi <a href='B:400 7:10'>7,10</a>; Ml <a href='B:460 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez armei esker Dt <a href='B:50 8:17-18'>8,17-18</a>; Jos <a href='B:60 24:12'>24,12</a>; Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+. presentzia argitsua <a href='B:350 4:7'>4,7</a>+. maite zenituelako Dt <a href='B:50 4:37'>4,37</a>+.


marker: [1]
text:
<em>zuk eskuratzen diozu Israeli garaipena: </em>Antzinako itzulpenen arabera, <em>Israelen garaipenak erabakitzen dituzuna; </em>hebreerazkoak <em>agindu Israelen garaipenak </em>dio.


marker: ⓑ
text:
nazioen artean sakabanatu 106,27; Lb <a href='B:30 26:33'>26,33</a>; Dt <a href='B:50 28:64'>28,64</a>.


marker: [3]
text:
<em>basatxakurren artera: </em>Herrialde hondatua nahiz basamortua dira basatxakurren ohiko bizileku.


marker: ⓗ
text:
Esnatu, Jauna! 35,23; 59,5; Is <a href='B:290 51:9'>51,9</a>. Ez betiko zapuztu 74,1; 79,5; 80,5; 89,47. Ik. <a href='B:330 43:2'>43,2</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Liliak: </em>Zenbaiten ustez, musika-tresna adierazten du hitzak. Agian hitz hau <em>Kantarik Ederrena-</em>ren eraginez sartu da hemen; salmoak badu, izan, kidetasunik Kt poemarekin. Salmoaren testua zaila da eta itzulpena gutxi gorabeherakoa zenbait puntutan


marker: [2]
text:
<em>Betierekoa… errege: </em>Grekozko itzulpenak honela dio: <em>Zure tronua, oi Jainko, betierekoa.</em>


marker: [3]
text:
Lehen lerroaren esanahia eta itzulpena zalantzazkoak dira. <em>erregina: </em>Jatorrizko hitza oso arraroa da; segur aski, <em>erregina ama </em>adierazten du (ik. 1 Erg <a href='B:110 2:19'>2,19</a>).


marker: [4]
text:
<em>Tiro hiria: </em>H.h., <em>Tiro alaba, </em>hiriaren pertsonifikazio poetikoa; dena den, esanahia ez da segurua.


marker: ⓕ
text:
oroitzapena bizirik gordeko 2 Sm <a href='B:100 7:29'>7,29</a>. Ik. Is <a href='B:290 61:9'>61,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Oboez: </em>Hitzaren esanahia ez da segurua; zenbaitek <em>«Neska gazteak» doinuan </em>itzultzen du.


marker: ⓗ
text:
lurrak dardara Is <a href='B:290 24:19-20'>24,19-20</a>; <a href='B:290 54:10'>54,10</a>; Jb <a href='B:220 9:5-6'>9,5-6</a>.


marker: [2]
text:
3-4 tx.etako irudiek dena berriro hasierako kaosera itzultzen dela adierazten dute. Zenbait itzultzailek 8. eta 12. tx.etako leloa ezartzen du 4.aren ostean ere, paralelismoa osatzeko.


marker: ⓜ
text:
Jauna gurekin Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>; <a href='B:290 8:10'>8,10</a>. Jauna gotorleku <a href='B:290 9:10'>9,10</a>; <a href='B:290 48:4'>48,4</a>.


marker: ⓐ
text:
gudua geldiarazi Is <a href='B:290 2:4'>2,4</a>. armak puskatu 76,4; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓑ
text:
Aitortu Jainkoa naizela Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Ez <a href='B:330 12:16'>12,16</a>. herrien gain <a href='B:330 47:8-9'>47,8-9</a>.


marker: ⓓ
text:
Izugarria Jauna 68,36; 76,8; 96,4; Dt <a href='B:50 7:21'>7,21</a>; Dn <a href='B:340 9:4'>9,4</a>. errege handia 95,3; Ir <a href='B:20 15:18'>15,18</a>; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>. mundu osoan Za <a href='B:450 14:9'>14,9</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunaren tronua 11,4; 93,2; 97,2; 103,19; 1 Erg <a href='B:110 22:19'>22,19</a>; Is <a href='B:290 6:1'>6,1</a>; Ap <a href='B:730 4:2'>4,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>munduko ahaltsuak: </em>H.h., <em>munduko babeskiak; babeski ahaltsuak/erregeak </em>adierazteko metafora da.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren egoitza: </em>Hebreerazkoak <em>iparraldeko azken muga </em>(ik. Is <a href='B:290 14:13'>14,13</a>) edo <em>Tzafonen erdigunea </em>dio. <em>Tzafon iparralde </em>da normalki; baina kanaandar mitologian jainkoak biltzen zireneko mendia zen, iparraldean urruti kokatua, munduko tokirik sakratuena, beraz. <em>Azken muga </em>edo <em>ertz </em>hitzak erdigune edo zentro ere esan nahi du. Salmogileak kanaandar literaturak <em>Tzafon </em>mendiaz zioena Jerusalemgo Sion mendiari, <em>Jainkoaren egoitzari, </em>aplikatzen dio.


marker: ⓙ
text:
Sion muino eder 50,2; Nk <a href='B:310 2:15'>2,15</a>. errege handiaren hiri Mt <a href='B:470 5:35'>5,35</a>.


marker: ⓛ
text:
dardarak hartu Ir <a href='B:20 15:14'>15,14</a>. emakumea erdiminetan bezala Jr <a href='B:300 4:31'>4,31</a>+.


marker: [2]
text:
<em>ur handietako ontziak: </em>H.h., <em>Tarsiseko ontziak, </em>hau da, itsaso zabala zeharkatzen zuten ontziak (ik. Is <a href='B:290 23:1'>23,1</a>).


marker: ⓗ
text:
jakintsuak ere hil Koh <a href='B:250 2:14'>2,14</a>.<a href='B:250 2:16'>16</a>; <a href='B:250 6:8'>6,8</a>. ondasunak besterentzat utzi 39,7; 49,18; Si <a href='B:280 11:18-19'>11,18-19</a>.


marker: [1]
text:
<em>beren izenak eman: </em>Lurralde horien nagusigoa eta jabezta esan nahi du. <em>hilobia: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoa iluna da.


marker: [1]
text:
<em>Asaf: </em>Tenpluko lebitar kantari-talde baten arbasoa da (ik. 1 Kro <a href='B:130 16:5-7'>16,5-7</a>.<a href='B:130 16:37'>37</a>; <a href='B:130 25:1-2'>25,1-2</a>). Bere izenpean jarriak daude <em>73—83 Salmoak </em>ere.


marker: ⓑ
text:
Badator Jainkoa Is <a href='B:290 59:20'>59,20</a>; <a href='B:290 63:19'>63,19</a>. sua aurretik 97,3; Dt <a href='B:50 32:22'>32,22</a>. erauntsia inguruan Jb <a href='B:220 38:1'>38,1</a>; <a href='B:220 40:6'>40,6</a>.


marker: [2]
text:
1-6 tx.ek judizioaren egitura dute, epailea, lekukoak eta auzian parte direnak aipatzen direlarik; 7tik aurrera salaketa dator.


marker: ⓓ
text:
Iragar beza zeruak 19,2+. Jainkoa epaile 7,12; 94,2; Is <a href='B:290 33:22-23'>33,22-23</a>; Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>.


marker: [3]
text:
<em>Eskaini gorespena sakrifiziotzat: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Eskaini esker oneko oparia; </em>gauza bera 23. tx.ean.


marker: ⓗ
text:
gorespena sakrifiziotzat 69,31-32; Os <a href='B:350 14:3'>14,3</a>; Jon <a href='B:390 2:10'>2,10</a>; Heb <a href='B:650 13:15'>13,15</a>. bete promesak 56,13; 65,2; 76,12; 116,14. Ik. Dt <a href='B:50 23:22'>23,22</a>; Mt <a href='B:470 5:33-34'>5,33-34</a>.


marker: ⓝ
text:
Erruki nitaz 41,5. suntsitu nire hobena Is <a href='B:290 43:25'>43,25</a>; <a href='B:290 44:22'>44,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Horregatik… ematean: </em>Grekozkoak honela dio: <em>Horrela, zuzena zarela agertuko dute zure hitzek eta, auzipetua izatean, irabazle aterako zara </em>(ik. Erm <a href='B:520 3:4'>3,4</a>).


marker: ⓒ
text:
Zure aurka 2 Sm <a href='B:100 12:13'>12,13</a>; Lk <a href='B:490 15:18'>15,18</a>. arrazoi duzu salatzean Erm <a href='B:520 3:4'>3,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>atsegin: </em>Jatorrizkoak esanahi ezezaguneko hitz bat eransten du hemen. Grekozkoak honela itzultzen du tx. osoa: <em>zeren leialtasuna maite baituzu, eta zeure jakinduriaren gauza gorde eta ezkutukoak erakutsi dizkidazu.</em>


marker: [3]
text:
Hau da lerroaren ohiko itzulpena: <em>Kendu nire bekatua isipuz </em>(ik. Ir <a href='B:20 12:22'>12,22</a> oh.), <em>eta garbi geldituko naiz.</em>


marker: ⓖ
text:
espiritu berria Ez <a href='B:330 11:19'>11,19</a>; <a href='B:330 36:26'>36,26</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>.


marker: ⓗ
text:
espiritu santurik gabe Jkd <a href='B:270 1:5'>1,5</a>; <a href='B:270 9:17'>9,17</a>. Ik. Erm <a href='B:520 8:9'>8,9</a>.<a href='B:520 8:14-16'>14-16</a>.


marker: [4]
text:
<em>heriotza-zigorretik: </em>H.h., <em>odoletik. Odol-delitu </em>ere uler daiteke; hala irakurtzen dute judu-komentarioek, Uriasen hilketa aipatua ikusiz.


marker: ⓚ
text:
Sakrifiziorik bikainena Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>+. bihotz-hautsi eta umildua 34,19; Is <a href='B:290 57:15'>57,15</a>; <a href='B:290 66:2'>66,2</a>; Ez <a href='B:330 6:9'>6,9</a>.


marker: ⓛ
text:
Sioni mesede 102,14-18. eraiki Jerusalem Jr <a href='B:300 30:18'>30,18</a>; <a href='B:300 31:4'>31,4</a>; Ez <a href='B:330 36:33'>36,33</a>.


marker: ⓕ
text:
olibondo hezearen antzeko 1,3; 92,13-15; Jr <a href='B:300 11:16'>11,16</a>. haren maitasunean konfiantza <a href='B:300 13:6'>13,6</a>. Ik. <a href='B:300 9:11'>9,11</a>+.


marker: [1]
text:
53. salmoa 14.aren berdina da, aldaketatxo batzuk gorabehera: <em>Jaunaren </em>ordez <em>Jainkoa </em>erabiltzen du, eta 6. tx.a, 14,5-6ari dagokiona, ezberdina da. Ik., beraz, hango oh.ak. <em>Gaixoaldirako: </em>Hebreerazko hitzaren esanahia ez da segurua.


marker: [1]
text:
Salmoa David Saulengandik ihesi zebileneko pasadizo bati lotzen zaio (ik. 1 Sm <a href='B:90 23:19-28'>23,19-28</a>; <a href='B:90 26:1'>26,1</a>).


marker: ⓐ
text:
Hirian okerkeria 59,7; Jr <a href='B:300 5:1'>5,1</a>; <a href='B:300 6:6-7'>6,6-7</a>; Ez <a href='B:330 22:2'>22,2</a>; So <a href='B:430 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓑ
text:
nire adiskidea 41,10+; Jr <a href='B:300 9:3'>9,3</a>.<a href='B:300 9:7'>7</a>; Mi <a href='B:400 7:6'>7,6</a>; Mt <a href='B:470 26:21-24'>26,21-24</a>.


marker: [2]
text:
<em>sekula aldatzen ez denak: </em>Itzultzaile gehienek esaldia etsaiei aplikatzen diete: <em>ez baitziren aldatu eta ez ziren… </em>


marker: [3]
text:
<em>altxatu du: </em>Jatorrizkoak ez du subjektua zehazten; agian, 13-15 tx.etan aipaturiko adiskidea da.


marker: ⓗ
text:
Jaunaren eskuetan jarri 37,5; 1 P <a href='B:670 2:7'>2,7</a>. Ik. Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>«Urruneko jainkoen usoa»: </em>Kantu ezagunen baten lehen hitzak izan daitezke. Itzulpena zalantzazkoa da. <em>Miktam: </em>Ik. <a href='B:230 16:1'>16,1</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>zeure liburuan nire nekeak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Ez al dago zure liburuan (dena idatzita)?</em>


marker: ⓜ
text:
nire negar-malkoak Is <a href='B:290 38:5'>38,5</a>. Ik. Is <a href='B:290 25:8'>25,8</a>; Ap <a href='B:730 7:17'>7,17</a>. zeure liburuan Ik. Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>+.


marker: ⓒ
text:
David haitzuloan 1 Sm <a href='B:90 22:1-2'>22,1-2</a>; <a href='B:90 24:1-9'>24,1-9</a>. Ik. 142,1.


marker: [1]
text:
<em>Agintariok: </em>Jatorrizko hitza zalantzazkoa da, eta bi eratara zuzendu ohi da: <em>jainkoak </em>nahiz <em>ahariak, </em>biak <em>agintariak/epaileak </em>adierazteko irudi direlarik.


marker: [5]
text:
<em>gaizkileen… garbituko: </em>Lerroa honela itzuli ohi da: <em>oinak gaizkileen odoletan garbituko.</em>


marker: ⓕ
text:
zintzo izatea 1,3. mundua gobernatzen duen Jainkoa Ml <a href='B:460 2:17'>2,17</a>; Jb <a href='B:220 19:29'>19,29</a>.


marker: [1]
text:
<em>Liliak: </em>Ik. <a href='B:230 45:1'>45,1</a> oh. <em>garaitu zituenekoa: </em>Pasadizoa 2 Sm 8an kontatzen da; hala ere, hainbat xehetasun ezberdinak dira.


marker: [4]
text:
<em>bere santutegitik: </em>Edo <em>bere santutasunagatik/santutasunean. </em><em>Sikem: </em>Palestina erdian dago; <em>Sukot, </em>Jordanez beste aldean, hurrengo tx.eko <em>Galaad </em>bezala.


marker: [5]
text:
<em>Manases, Efraim: </em>Israel edo Ipar Erresumako biztanleen leinuburuak dira. <em>Juda </em>ere aipatzen delarik, herriaren lurralde osoko Jaun bezala azaltzen da Jainkoa.


marker: ⓔ
text:
Galaad, Efraim Ab <a href='B:380 1:19-20'>19-20</a>. aginte-makila Has <a href='B:10 49:10'>49,10</a>.


marker: [6]
text:
<em>oina ezarri diot gainean Edomi: </em>H.h., <em>nire sandalia jaurtitzen dut Edomera; </em>jabetza adierazteko keinua da. Irudi guztiok Israelen betidaniko etsai diren herrialde hauen gain Jaunak duen nagusigoa adierazten dute.


marker: [1]
text:
<em>Leize-ertzetik: </em>Edo <em>Lurraren ertzetik. </em>Behin baino gehiagotan, <em>lur </em>hitzak <em>Herio Leizea </em>adierazten du.


marker: ⓝ
text:
Izan bedi beti errege 72,5; 89; 110,1; Is <a href='B:290 16:5'>16,5</a>. maitasun eta leialtasuna zaindari <a href='B:290 40:12'>40,12</a>; 89,15.25. Ik. <a href='B:290 25:10'>25,10</a>+.


marker: [2]
text:
<em>hesi koloka: </em>Bi irudiok <em>gizakiari </em>aplikatzen zaizkio ohiko itzulpenetan, <em>pareta okertua, hesi koloka bailitzan </em>itzuliz.


marker: ⓕ
text:
harengan konfiantza 9,11+; Is <a href='B:290 26:4'>26,4</a>. Jainkoa babesleku <a href='B:290 7:2'>7,2</a>+.


marker: ⓖ
text:
gizakia haize eta itxura 39,6-7. jende xehe nahiz handiki 49,3. pisuan Is <a href='B:290 40:15'>40,15</a>.


marker: ⓗ
text:
ez jarri usterik zapalkuntzan Is <a href='B:290 30:12'>30,12</a>. ez eman bihotza ondasunei Jb <a href='B:220 27:16-17'>27,16-17</a>; <a href='B:220 31:25'>31,25</a>; Mt <a href='B:470 19:22'>19,22</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:17'>6,17</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoak… entzun diot: </em>H.h., <em>Jainkoak gauza bat esan du, entzun dizkiodan bi gauza.</em>


marker: ⓘ
text:
Jaunari leialtasuna 17,7+. bakoitzari bere egintzen arabera Jr <a href='B:300 25:14'>25,14</a>+; Jb <a href='B:220 34:11'>34,11</a>; Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:14'>4,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>urik gabea bezala: </em>Hebreerazko zenbait eskuizkribu eta sirierazko itzulpenaren arabera; ohiko testuak <em>urik gabean </em>dio.


marker: [2]
text:
<em>zeruko ubidea: </em>H.h., <em>Jainkoaren ubidea; </em>poeta zeru gaineko urez ari da, hango urtegietatik isurtzen baita euria lur gainera.


marker: ⓒ
text:
lurra urez ase Is <a href='B:290 30:23'>30,23</a>.<a href='B:290 30:25'>25</a>; Jl <a href='B:360 2:22-23'>2,22-23</a>. garia eman Os <a href='B:350 2:1'>2,1</a>; Jl <a href='B:360 2:19'>2,19</a>.


marker: [3]
text:
<em>lautadak: Gurdi-arrastoak </em>bezala ere itzuli ohi da, Jainkoak bere gurdian lurra zeharkatzean emankor egiten duela ulertuz.


marker: [1]
text:
Israel herriak Itsaso Gorria (ik. Ir <a href='B:20 14:1'>14</a>) eta Jordan ibaia (ik. Jos <a href='B:60 3:1'>3</a>) igaro zituenekoa gogorarazten da.


marker: ⓘ
text:
itsasoa lehor bihurtu 106,9; 114,3.5; Ir <a href='B:20 14:16'>14,16</a>; Jos <a href='B:60 3:13'>3,13</a>; Is <a href='B:290 44:27'>44,27</a>; <a href='B:290 50:2'>50,2</a>.


marker: ⓙ
text:
begiak herrien gain erne 11,4+; Jb <a href='B:220 28:24'>28,24</a>; 1 Kro <a href='B:130 16:9'>16,9</a>.


marker: [2]
text:
Lehen lerroko testua ez da argia, funtsezko esanahia, herriaren zapalkuntza alegia, argi dagoen arren.


marker: ⓑ
text:
bedeinka gaitzazu Zen <a href='B:40 6:24-25'>6,24-25</a>. erakutsi aurpegi argia <a href='B:40 31:17'>31,17</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Kanta: </em>Liburu osoko salmorik konplexuenetakoa dugu hau, itzulpen- eta interpretazio-zailtasun handiak dituena. Garaipen-gorazarrea da, Jainkoak historian zehar Israelen alde eginiko egintza salbagarriak ospatzen dituena. Ospakizuna prozesio modura egiten da.


marker: ⓖ
text:
Jainkoa jaiki, etsaiak sakabanatu Zen <a href='B:40 10:35'>10,35</a>; Is <a href='B:290 33:3'>33,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>hodei gainean zaldiz doana: </em>Kanaandar mitologian Baal ekaitzaren jainkoari ematen zitzaion titulua da, hemen Jaunari egokitua. <em>Goza Jaunarekin: </em>Testu zuzendua; jatorrizkoak ez du zentzurik: <em>Jaunarengan haren izena.</em>


marker: ⓙ
text:
Kanta 96,1+; Jr <a href='B:300 20:13'>20,13</a>. hodei gainean zaldiz doana <a href='B:300 18:10-11'>18,10-11</a>; Dt <a href='B:50 33:26'>33,26</a>; Is <a href='B:290 19:1'>19,1</a>.


marker: ⓚ
text:
Umezurtzen, alargunen defendatzaile 146,9; Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+; Jr gt 37. Ik. <a href='B:300 10:18'>10,18</a>+.


marker: ⓛ
text:
herriaren gidari atera zinen Dt <a href='B:50 33:2'>33,2</a>; Ep <a href='B:70 5:4-5'>5,4-5</a>; Hab <a href='B:420 3:3-6'>3,3-6</a>.


marker: [3]
text:
13-14 tx.ak ulergaitzak dira. <em>Usoa, </em>judu-tradizioaren arabera, Israel da, harrapakinez apaindua.


marker: [4]
text:
<em>Mendi-ospela: </em>Hebreeraz <em>Tzalmon. </em>Ez dakigu non zegoen mendia, ezta aipaturiko gertakariaren berri ere.


marker: [5]
text:
<em>horien artean… santutegian: </em>Testua zaila da. Hau dio h.h.: <em>Jauna horien artean, Sinai santutegian. </em>Agian, esanahia hau da: lehen Sinai mendian azalduriko Jainkoaren aintza orain Jerusalemgo santutegian dagoela. Honela ere itzuli ohi da: <em>Jauna Sinaitik santutegira etorri da.</em>


marker: [6]
text:
<em>Gorenera: </em>Seguruenik, <em>Sion mendira. </em>Tx.eko bi lehen bertsoak Ef 4,8an aipatzen dira, baina testu aski ezberdin batez.


marker: ⓒ
text:
bere gain hartu gaitu Dt <a href='B:50 32:11'>32,11</a>; Is <a href='B:290 46:3-4'>46,3-4</a>; <a href='B:290 63:9'>63,9</a>.


marker: ⓓ
text:
txakurren mihiek ere 1 Erg <a href='B:110 21:19'>21,19</a>; <a href='B:110 22:38'>22,38</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:36'>9,36</a>.


marker: ⓚ
text:
Akitua 6,7; Jr <a href='B:300 45:3'>45,3</a>. lausoturik begiak 119,82.123; Nk <a href='B:310 2:11'>2,11</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zure… nau: </em>H.h., <em>Zure etxearen maiteminak jan nau. </em>Uler daiteke, <em>etsaiek tenpluarengatik duten inbidiak </em>jo duela salmogilea.


marker: ⓐ
text:
Zure tenpluaren maitemina 119,139; Jn <a href='B:500 2:17'>2,17</a>. irainak gainera Erm <a href='B:520 15:3'>15,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Oroigarritzat: </em>Ik. <a href='B:230 38:1'>38,1</a> oh. Salmo hau 40,14-18aren ia h.h.ko errepikapena da.


marker: [2]
text:
<em>Zure tenplu… Jauna: </em>Testu eztabaidagarria. Zenbaitek honela itzultzen du: <em>Jainko Jaunaren egintza bikainak aldarrikatuko ditut.</em>


marker: [1]
text:
<em>Iraun beza: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Begirune izan diezaiotela </em>dio. Jatorrizkoak ez du argitzen hurrengo tx.ak Jainkoari ala erregeari dagozkion. Salmoak Jainkoaren tituluak aplikatzen dizkio erregeari, eta horiez jantzi du tradizioak Salomon erregearen irudia.


marker: [2]
text:
<em>lurraren bazter batetik bestera: </em>H.h., <em>ibaitik lurraren bazterreraino. Ibaia </em>Eufrates da.


marker: [3]
text:
<em>itsas herriak: </em>Sirierazko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>basamortuko tribuak, </em>hau da, <em>beduinoak, </em>dio.


marker: [4]
text:
<em>Tarsis: </em>Mendebaldeko ertza adierazten du, agian Espainiako kostaldea; <em>Saba </em>Arabiako hegoaldea da, eta <em>Seba </em>Sudango iparraldea.


marker: [5]
text:
<em>ondorengoak: </em>Grekozko itzulpenak <em>lurreko leinu guztiak </em>dio, Abrahami eginiko agintzaria (ik. Has <a href='B:10 12:3'>12,3</a>; <a href='B:10 22:18'>22,18</a>) erregeari aplikatuz. <em>zoriontsu: </em>Honela ere uler daiteke: <em>Zoriontsu esan biezaiote.</em>


marker: [6]
text:
<em>Amen. Amen: </em>18-19ko bedeinkazioak Salmo-liburuaren zati baten bukaera adierazten du (ik. <a href='B:230 41:14'>41,14</a> oh.).


marker: [3]
text:
Bigarren lerroko testua zaila da. Honela ere itzul daiteke: <em>altxatzean, mespretxatu egingo duzu haien irudia ere.</em>


marker: [4]
text:
<em>desleial zaizkizunak: </em>Jatorrizkoak <em>prostituzioan ari </em>dio, irudi honek Jainkoarekiko desleialkeria, idolatria batik bat, adierazten duelarik (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓕ
text:
betidanik zeuretzat hartu Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>+. ondarea <a href='B:50 28:9'>28,9</a>; <a href='B:50 33:12'>33,12</a>; Ir <a href='B:20 15:17'>15,17</a>; Dt <a href='B:50 32:9'>32,9</a>; Jr <a href='B:300 10:16'>10,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaso zeure herria… hauetatik: </em>Ohiko itzulpenak hau dio: <em>Zuzendu zeure pausoak… hauetara.</em>


marker: ⓝ
text:
iturriak sorrarazi Ir <a href='B:20 17:1-7'>17,1-7</a>; Zen <a href='B:40 20:2-13'>20,2-13</a>. ibaiak agorrarazi Jos <a href='B:60 3:15-16'>3,15-16</a>.


marker: [1]
text:
<em>kopa, ardo bizi: </em>Jaunaren haserre-zigorraren irudi dira; ik. Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>betiko poztuko naiz:</em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>beti iragarriko dut </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>Jerusalemen: </em>Jatorrizkoak <em>Xalemen </em>dio; <em>Xalem </em>Jerusalemen antzinako izena da eta <em>Bake-hiri </em>esan nahi du.


marker: ⓖ
text:
Jerusalemen egoitza 2 Sm <a href='B:100 6:17'>6,17</a>; <a href='B:100 7:2'>7,2</a>. Ik. 122,6-7; 132,5.


marker: [2]
text:
<em>antzinako mendiak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>harrapakin-mendiak </em>dio.


marker: ⓘ
text:
gudari adoretsuak Jr <a href='B:300 51:39'>51,39</a>.<a href='B:300 51:57'>57</a>; Na <a href='B:410 3:18'>3,18</a>.


marker: ⓜ
text:
Nire larrialdian/arriskuan 9,10; 20,2; 37,39; 50,15; 86,7; 102,3; 120,1; Is <a href='B:290 26:16'>26,16</a>; <a href='B:290 33:2'>33,2</a>; Jr <a href='B:300 14:8'>14,8</a>.


marker: ⓒ
text:
Amaitu ote haren maitasuna? Nk <a href='B:310 3:21-22'>3,21-22</a>. Ik. Is <a href='B:290 49:14-15'>49,14-15</a>.


marker: ⓔ
text:
itsasoak dardara 114,3; Ir <a href='B:20 14:5-31'>14,5-31</a>; Is <a href='B:290 51:10'>51,10</a>; Hab <a href='B:420 3:10-11'>3,10-11</a>.


marker: ⓖ
text:
Itsasoan zehar igaro Is <a href='B:290 43:16'>43,16</a>; <a href='B:290 51:10'>51,10</a>; <a href='B:290 63:11-13'>63,11-13</a>; Jkd <a href='B:270 14:3'>14,3</a>.


marker: ⓗ
text:
Artaldea bezala eraman 78,52; 80,2; 95,7; Is <a href='B:290 40:11'>40,11</a>. Moises eta Aaronen eskutik Jos <a href='B:60 24:5-6'>24,5-6</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:8'>12,8</a>; Mi <a href='B:400 6:4'>6,4</a>.


marker: [1]
text:
Honela, belaunaldi bakoitza arbasoei eta herriaren historiako funtsezko gertakizunei lotua geratzen da.


marker: ⓛ
text:
beren haurrei irakasteko Ir <a href='B:20 12:26-27'>12,26-27</a>; Dt <a href='B:50 4:9'>4,9</a>+; <a href='B:50 6:7'>6,7</a>.<a href='B:50 6:20-25'>20-25</a>.


marker: ⓜ
text:
jende errebeldea Dt <a href='B:50 31:27'>31,27</a>+; <a href='B:50 32:5'>32,5</a>.<a href='B:50 32:20'>20</a>.


marker: [2]
text:
<em>Efraimen leinua: </em>Israel edo Ipar Erresumako leinurik garrantzitsuena zelarik, <em>Efraim </em>izena erresuma osoa adierazteko erabiltzen da sarri.


marker: ⓒ
text:
Jainkoa probatu 95,9; 106,14; Ir <a href='B:20 17:7'>17,7</a>+ (Masa eta Meriba); Zen <a href='B:40 11:1'>11,1</a>+.


marker: ⓚ
text:
Jainkoa bihozbera Ir <a href='B:20 34:6-7'>34,6-7</a>+; Dt <a href='B:50 4:31'>4,31</a>+. barkatu Ir <a href='B:20 32:14'>32,14</a>; Zen <a href='B:40 14:20'>14,20</a>.


marker: ⓜ
text:
mirariak, egintza harrigarriak Egipton Ir <a href='B:20 7:3'>7,3</a>+; Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>+.


marker: ⓝ
text:
Egiptoko izurriak Ir <a href='B:20 7:14-11:10'>7,14—11,10</a>; <a href='B:20 12:29-36'>12,29-36</a>; Jkd <a href='B:270 16:1-18'>16—18</a>.


marker: ⓔ
text:
herriak bota 44,3; 135,10; 136,17-20. lurraldea banatu 105,44; 135,12; 136,21-22; Jos <a href='B:60 23:4'>23,4</a>.


marker: ⓕ
text:
sasijainkoekin sumindu 106,28.36-39; Dt <a href='B:50 32:5'>32,5</a>.<a href='B:50 32:16'>16</a>.<a href='B:50 32:21'>21</a>.


marker: [6]
text:
<em>Xiloko egoitza: </em>Israeldarren antzinako santutegia; bertan egon zen kutxa santua (ik. 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>; <a href='B:90 4:3'>4,3</a>).


marker: [7]
text:
<em>kutxa santua: </em>H.h., <em>haien indarra, </em>hau da, Jainkoaren presentzia indartsua adierazten zuen kutxa (ik. 1 Sm <a href='B:90 4:19-22'>4,19-22</a>); sirierazko itzulpenak <em>bere herria </em>dio.


marker: ⓚ
text:
David aukeratu 89,21; 1 Sm <a href='B:90 13:14'>13,14</a>; <a href='B:90 16:11-13'>16,11-13</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:8-9'>7,8-9</a>.


marker: ⓜ
text:
jentil-herriak zure ondarean sartu 74,3-9; 2 Erg <a href='B:120 25:9'>25,9</a>; Nk <a href='B:310 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓓ
text:
Hustu sumina nazioen gain Jr <a href='B:300 10:25'>10,25</a>+. Ik. 1 Ts <a href='B:590 4:5'>4,5</a>.


marker: ⓖ
text:
Non dute Jainkoa? 42,4+; 115,2. zerbitzarien odola mendekatu Dt <a href='B:50 32:43'>32,43</a>; Jl 4,21.


marker: [1]
text:
<em>zeure herria: </em>H.h., <em>Jose, </em>hau da, Efraim eta Manasesen (3. tx.) aita. Bi leinu hauek —batzuetan <em>Benjamin </em>ere eransten zaie— Ipar Erresumako leinu nagusienak dira. <em>Hegaldun izaki: </em>Hebreeraz <em>kerubin </em>deituak; itun-kutxaren gainean zeuden (ik. Ir <a href='B:20 25:18-21'>25,18-21</a>); ik. Ez <a href='B:330 1:5'>1,5</a> oh.


marker: ⓚ
text:
Israelen artzain 23,1+; 77,21+. Hegaldun izakien arteko tronua 99,1; 1 Sm <a href='B:90 4:4'>4,4</a>. Ik. <a href='B:90 18:11'>18,11</a>.


marker: ⓛ
text:
eraberri gaitzazu 85,5; Jr <a href='B:300 31:18'>31,18</a>. erakutsi aurpegi argia <a href='B:300 31:17'>31,17</a>+.


marker: [2]
text:
<em>mahatsondo: </em>Mahastia herria adierazteko ohiko irudia da (ik. Is <a href='B:290 5:1-7'>5,1-7</a>).


marker: [3]
text:
Jatorrizkoak beste lerro bat eransten du: <em>Zeure indarrez jantzi duzu semea; </em>18. tx.eko bigarren lerroa aurreratzen du.


marker: [2]
text:
<em>jaiegunean: </em>Ilargi-egutegiari jarraituz, hilaren lehen eguna jai egiten zen (ik. Zen <a href='B:40 28:11-15'>28,11-15</a>; Am <a href='B:370 8:5'>8,5</a>); zazpigarren hilaren lehen eguna urtearen hasieratzat jotzen zen (ik. Lb <a href='B:30 23:24'>23,24</a>; Zen <a href='B:40 29:1'>29,1</a>); hurrengo ilbetean Etxola Jaia ospatzen zen (ik. Lb <a href='B:30 23:34'>23,34</a>; Zen <a href='B:40 29:12'>29,12</a>).


marker: [3]
text:
<em>Mintzo ezezaguna entzuten dut: </em>Segur aski liturgi giroan Jainkoaren mezua gaurkotzeko eta batzarraren arreta pizteko ezarritako hitzak ditugu.


marker: ⓖ
text:
deiadar egin eta libratu Ir <a href='B:20 3:7-9'>3,7-9</a>; <a href='B:20 6:5-6'>6,5-6</a>. Ekaitzaren erditik erantzun Ir <a href='B:20 19:16-20'>19,16-20</a>. Meriban probatu 95,8-9. Ik. 78,18+.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoa… emateko: </em>H.h., <em>Jainkoa jainko-kontseiluan jaiki da, jainkoen erdian epaia ematen du. Jainko-kontseilua </em>Jainkoak bere gortearekin (zerutar izakiak, ik. Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a> oh.) egiten duen batzarra da. Bigarren aipaturiko <em>jainkoak, </em>6. tx.etik atera daitekeenez, <em>herri-agintariak </em>eta munduko epaileak dira.


marker: ⓑ
text:
zerutar izakien batzarrean 89,6. agintarien aurka epaia 58,2; Is <a href='B:290 3:13-14'>3,13-14</a>.


marker: ⓒ
text:
bidegabeko epaiak Jr <a href='B:300 5:28'>5,28</a>; Ez <a href='B:330 22:27'>22,27</a>; Mi <a href='B:400 3:1-4'>3,1-4</a>.


marker: ⓓ
text:
Defendatu gizagaixo eta umezurtzak Ir <a href='B:20 23:6'>23,6</a>; Is <a href='B:290 1:17'>1,17</a>; Jb <a href='B:220 29:12'>29,12</a>. Ik. Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Edom: </em>Palestinako eki-hegoaldeko herria; <em>ismaeldarrak </em>eta <em>agartarrak, </em>arabiar tribuak; <em>Moab </em>eta <em>Amon, </em>Loten ondorengoak (ik. Has <a href='B:10 19:1'>19</a>), Jordanez beste aldeko erresumak; <em>Gebal, </em>Itsaso Hilaren hegoaldeko herria; <em>Amalek, </em>Negeveko tribu nomada, maiz Israelen etsai azaltzen dena (ik. Ir <a href='B:20 17:8'>17,8</a>); <em>filistearrak </em>eta <em>tiroarrak, </em>Mediterraneo kostaldeko herriak.


marker: [3]
text:
<em>Asiriarrak: </em>Izenak Jordanez ekialdeko tribu bat (ik. Has <a href='B:10 25:3'>25,3</a>.<a href='B:10 25:18'>18</a>; 2 Sm <a href='B:100 2:9'>2,9</a>) nahiz Asiriar inperioa adieraz dezake.


marker: ⓘ
text:
madiandarrei egina Ep <a href='B:70 6:1-7'>6—7</a>; Is <a href='B:290 9:3'>9,3</a>; <a href='B:290 10:26'>10,26</a>. Sisera eta Jabin Ep <a href='B:70 4:1-5'>4—5</a>; 1 Sm <a href='B:90 12:9'>12,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Oreb eta Zeeb Ep <a href='B:70 7:25'>7,25</a>. Zebah eta Tzalmuna Ep <a href='B:70 8:5-12'>8,5-12</a>.


marker: ⓚ
text:
zurrunbiloan hautsa, lastoa bezala Is <a href='B:290 17:13'>17,13</a>; Jb <a href='B:220 27:21'>27,21</a>.


marker: [4]
text:
<em>zeure burua mendekatuz, Jauna: </em>Honela itzuli ohi da: <em>eta bila dezatela zure izena, Jauna.</em>


marker: [2]
text:
<em>bihotz barruko konfiantza: </em>Arameerazko itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>eta bideak bihotzean </em>dio, agian Jerusalemerako erromes-bideak adieraziz.


marker: [4]
text:
<em>zeuk aukeraturiko erregea: </em>Ik. <a href='B:230 2:2'>2,2</a> oh. <em>Babeskia </em>ere erregearen irudia da. Zenbaitek <em>babeski </em>hitza Jainkoarekin lotzen du (ik. 12. tx.).


marker: [1]
text:
<em>aldatu… zoria: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>itzularazi Jakoben herriko erbesteratuak.</em>


marker: ⓕ
text:
Baretu haserrea 78,38; Is <a href='B:290 48:9'>48,9</a>; Ez <a href='B:330 20:21-22'>20,21-22</a>; Os <a href='B:350 11:9'>11,9</a>.


marker: ⓙ
text:
haren ospea gure lurraldean Ir <a href='B:20 24:16'>24,16</a>; Ez <a href='B:330 11:23'>11,23</a>; <a href='B:330 43:2'>43,2</a>.


marker: ⓗ
text:
zu bezalako jainkorik ez 35,10+; Ir <a href='B:20 15:11'>15,11</a>+; Jr <a href='B:300 10:6'>10,6</a>.


marker: ⓘ
text:
Herri guztiak etorriko 22,28; 102,23; Is <a href='B:290 60:3'>60,3</a>; Ap <a href='B:730 15:4'>15,4</a>.


marker: ⓝ
text:
mendi santuan oinarritua 48,9; Is <a href='B:290 2:2-3'>2,2-3</a>; <a href='B:290 14:32'>14,32</a>. Ik. Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Egipto: </em>H.h., <em>Rahab, </em>hasierako kaosaren itsas munstroa (ik. <a href='B:230 89:11'>89,11</a>; Jb <a href='B:220 9:13'>9,13</a> oh.). Hemen <em>Egipto </em>adierazten du (ik. Is <a href='B:290 30:7'>30,7</a>).


marker: [1]
text:
<em>Gaixoaldirako, atsekaberako: </em>Bi hitzen esanahia ez da segurua (ik. <a href='B:230 33:1'>33,1</a>); bigarrena hemen bakarrik azaltzen da. <em>Heman: </em>Koreren ondorengoen arteko kantari baten izena (ik. 1 Kro <a href='B:130 6:18'>6,18</a>), baita 1 Erg 5,11n aipaturiko jakintsuetako batena ere. <em>ezratar: </em>Indigena edo bertako esan nahi du.


marker: [2]
text:
<em>arimak: </em>H.h., <em>itzalak, </em>Hildakoen Egoitzan diren hildakoak. Azpimarragarria da 7 eta 12-13 tx.etan hildakoen bizilekua adierazteko zenbat hitz erabiltzen diren <em>(zulo sakon, barreneko ilunpe, hilobi, hondamen-leize, oroitzapenik gabeko herrialde).</em>


marker: ⓗ
text:
hildakoek ez goresten Jauna 6,6+; Is <a href='B:290 38:18'>38,18</a>. Haien arimak jaiki Is <a href='B:290 26:14'>26,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Etan: Hemanekin </em>batera aipatua (ik. 1 Erg <a href='B:110 5:11'>5,11</a>; 1 Kro <a href='B:130 6:29'>6,29</a>); ik. <a href='B:230 88:1'>88,1</a> oh.


marker: ⓙ
text:
Jaunaren agintzaria Davidi 132,11-12; 2 Sm <a href='B:100 7:8-16'>7,8-16</a>; <a href='B:100 23:5'>23,5</a>; Eg <a href='B:510 2:30'>2,30</a>.


marker: ⓛ
text:
itsasoa menderatu 65,8; 107,29; Jb <a href='B:220 38:8-11'>38,8-11</a>; Mk <a href='B:480 4:39-41'>4,39-41</a>. Ik. 74,13+.


marker: [4]
text:
<em>Tabor eta Hermon: </em>Kanaandarren mendi sakratuek —bata Galilean eta bestea Palestinako ipar-muturrean— orain Jauna gurtzen dute.


marker: ⓝ
text:
Justizia eta zuzenbidea erregetzaren oinarri 97,2; Is <a href='B:290 9:5-6'>9,5-6</a>. Ik 67,5+. maitasuna eta leialtasuna 85,11+.


marker: ⓑ
text:
David aurkitu dut 78,70+; Eg <a href='B:510 13:22'>13,22</a>. olioz sagaratu 1 Sm <a href='B:90 16:13'>16,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>Amen. Amen: </em>Salmo-liburuaren hirugarren zatia bukatzen da hemen (ik. <a href='B:230 41:14'>41,14</a> eta <a href='B:230 72:19'>72,19</a>).


marker: ⓝ
text:
mundua sortu baino lehen Has <a href='B:10 1:1-2'>1,1-2</a>; Jb <a href='B:220 38:4-7'>38,4-7</a>; Es 8,25; Jn <a href='B:500 1:1-5'>1,1-5</a>. Jainko zu betidanik 93,2; Hab <a href='B:420 1:12'>1,12</a>.


marker: ⓓ
text:
bizitza arin doa Koh <a href='B:250 12:1-7'>12,1-7</a>; Si <a href='B:280 18:9-10'>18,9-10</a>. bizi-lehia neke Jb <a href='B:220 7:1'>7,1</a>; <a href='B:220 14:1'>14,1</a>+.


marker: [1]
text:
<em>egun-argitan… gaitzari: </em>Antzinako itzulpenek <em>eguerdiko deabru </em>itzuli dute; hortik sortu da «bizitza-erdiko deabru» esaera.


marker: ⓙ
text:
gaitzetatik libre Jb <a href='B:220 5:19-21'>5,19-21</a>. sugeen gainean ibili Lk <a href='B:490 10:19'>10,19</a>. Ik. Mk <a href='B:480 16:18'>16,18</a>.


marker: [1]
text:
<em>olio berriz gantzutu: </em>Abegi on eta bizigarriaren (ik. <a href='B:230 23:5'>23,5</a>) eta festaren irudia (ik. <a href='B:230 133:2'>133,2</a>).


marker: ⓕ
text:
Jauna errege da 9,8+; 47,8-9; 96,10; 97,1; 99,1; 145,1; 146,10; Ir <a href='B:20 15:18'>15,18</a>; Is <a href='B:290 52:7'>52,7</a>; Ap <a href='B:730 19:6'>19,6</a>. ospez jantzia 104,1+. Sendo ezarria mundua 24,2+.


marker: ⓙ
text:
Jainko mendekatzaile Dt <a href='B:50 32:35'>32,35</a>; Na <a href='B:410 1:2'>1,2</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓔ
text:
Jaunak herria ez zapuztuko 1 Sm <a href='B:90 12:22'>12,22</a>; Si <a href='B:280 47:22'>47,22</a>; Erm <a href='B:520 1:1-2'>1,1-2</a>. Ik. 44,10+.


marker: [1]
text:
<em>herio-isilpean: </em>Hau da, Hildakoen Egoitzan (ik. <a href='B:230 88:11'>88,11</a>. oh.; <a href='B:230 115:17'>115,17</a>).


marker: [1]
text:
<em>Meriba: Auzi </em>esan nahi du, eta <em>Masa-</em>k <em>tentazio, probaldi. </em>Ir <a href='B:20 17:1-7'>17,1-7</a> eta Zen 20,1-13ko gertakizunak aipatzen dira.


marker: ⓒ
text:
Berrogei urtez Zen <a href='B:40 14:33'>14,33</a>+; Dt <a href='B:50 29:4'>29,4</a>+. herri desleiala 78,8.37; Dt <a href='B:50 32:5-20'>32,5-20</a>.


marker: ⓓ
text:
zin egin nuen 106,26; Zen <a href='B:40 14:30'>14,30</a>.<a href='B:40 14:34-35'>34-35</a>. atseden-lurraldea Dt <a href='B:50 12:9'>12,9</a>. Ik. 132,8.14.


marker: ⓔ
text:
Kanta Jaunari 9,12; 30,5; 47,7; 66,2; 68,5; 81,2; 98,1; 135,3; Ir <a href='B:20 15:21'>15,21</a>; 1 Kro <a href='B:130 16:9'>16,9</a>.<a href='B:130 16:23'>23</a>. kantu berria 33,3+.


marker: ⓜ
text:
Poztu, zerua Is <a href='B:290 44:23'>44,23</a>; <a href='B:290 49:3'>49,3</a>; Ap <a href='B:730 12:12'>12,12</a>. lurra 97,1. itsasoak burrunba 98,7; Is <a href='B:290 42:10'>42,10</a>.


marker: ⓒ
text:
Hodei beltzak inguruan 18,9-12; Ir <a href='B:20 19:16-18'>19,16-18</a>; Dt <a href='B:50 4:11'>4,11</a>; <a href='B:50 5:22'>5,22</a>. justizia eta zuzenbidea tronu-oinarri 89,15+.


marker: [1]
text:
<em>Argia… barruan: </em>H.h., <em>Argia erein da zintzoarentzat; </em>antzinako itzulpenek <em>sortzen da </em>diote.


marker: ⓜ
text:
Kanta Jaunari kantu berria 96,1+. egintza harrigarriak 86,10; Ir <a href='B:20 34:10'>34,10</a>; Lk <a href='B:490 1:49'>1,49</a>.


marker: ⓝ
text:
salbamen-ekintza agertu 67,3; Is <a href='B:290 49:6'>49,6</a>; Lk <a href='B:490 2:30-32'>2,30-32</a>.


marker: ⓗ
text:
izen handi eta ikaragarria 111,9. Santua bera Lb <a href='B:30 19:2'>19,2</a>; Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>+; Ap <a href='B:730 4:8'>4,8</a>; <a href='B:730 15:4'>15,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>oin-aulki: </em>Hala deitzen zaio itun-kutxari (ik. <a href='B:230 132:7'>132,7</a>), nahiz eta hemen Sion mendia bera ere izan daitekeen (ik. 2 eta 9 tx.ak).


marker: ⓚ
text:
Moises 106,23; Ir <a href='B:20 32:11'>32,11</a>+. Aaron Zen <a href='B:40 17:11-15'>17,11-15</a>. Ik. 77,21+. Samuel Jr <a href='B:300 15:1'>15,1</a>.


marker: [3]
text:
<em>beren gaiztakerietatik garbituz: </em>Honela itzuli ohi da: <em>haien gaiztakeriak zigortzen zituen arren; </em>seguruenik, bitartekoen gaiztakeriaz ari da (ik. Zen <a href='B:40 20:12'>20,12</a>.<a href='B:40 20:24'>24</a>; <a href='B:40 27:14'>27,14</a>).


marker: [1]
text:
<em>eta bereak gaitu: </em>Hebreerazko eskuizkribu gehienek eta grekozko itzulpenak <em>eta ez guk </em>diote.


marker: ⓑ
text:
Jauna Jainko dela 31,15; 105,7; Dt <a href='B:50 4:39'>4,39</a>; Ez <a href='B:330 6:7'>6,7</a>+. Berak eginak 149,2; Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>. bere artalde 95,7+; Ez <a href='B:330 34:31'>34,31</a>.


marker: ⓔ
text:
Jokabide prestua 15,2; 26,11; 119,1. Zintzo jokatuko dut 1 Erg <a href='B:110 9:4'>9,4</a>; Is <a href='B:290 33:15'>33,15</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:4'>3,4</a>.


marker: ⓛ
text:
Ez ezkuta aurpegia 69,18+. larrialdian 77,3+. erantzun bizkor 141,1; 143,7. Ik. <a href='B:330 22:20'>22,20</a>+.


marker: ⓛ
text:
zeruak aldatuak Is <a href='B:290 65:17'>65,17</a>. Ik. 2 P <a href='B:680 3:10'>3,10</a>; Ap <a href='B:730 20:11'>20,11</a>. zeru-lurrak desagertuko Is <a href='B:290 34:4'>34,4</a>; <a href='B:290 51:6-8'>51,6-8</a>; Heb <a href='B:650 1:10-12'>1,10-12</a>.


marker: ⓔ
text:
Bihozbera eta errukiorra… 86,15; 111,4; 112,4; 145,8; Ir <a href='B:20 34:6-7'>34,6-7</a>+; St <a href='B:660 5:11'>5,11</a>.


marker: ⓕ
text:
Ez beti agiraka Is <a href='B:290 57:16'>57,16</a>; Jr <a href='B:300 3:12'>3,12</a>; Mi <a href='B:400 7:18'>7,18</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez gure bekatuek merezi bezala Ez <a href='B:330 20:44'>20,44</a>; Jb <a href='B:220 33:27'>33,27</a>.


marker: ⓘ
text:
aita bezala Jr <a href='B:300 31:20'>31,20</a>; Ml <a href='B:460 3:17'>3,17</a>. Ik. Is <a href='B:290 49:15'>49,15</a>.


marker: ⓚ
text:
Gizakiaren egunak 90,5-6.10+; Is <a href='B:290 40:6-8'>40,6-8</a>; Jb <a href='B:220 7:7-10'>7,7-10</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren maitasuna sekulako 100,5; 106,1+; Ir <a href='B:20 20:6'>20,6</a>; Lk <a href='B:490 1:50'>1,50</a>.


marker: ⓑ
text:
Bedeinka beza ene arimak 103,1+. bai handia zarela! 95,3+; 2 Sm <a href='B:100 7:22'>7,22</a>. Distiraz eta handitasunez 93,1; 111,3; Jb <a href='B:220 40:10'>40,10</a>.


marker: [1]
text:
Honela itzuli ohi dira bi lehenengo lerroak: <em>uren gainean eratu dituzu zeure gelak, hodeiak egin dituzu zeure karroza. </em>Biblian, ortzia ganga solidotzat jotzen da, eta gangaren gainetik goiko urak daude (ik. Has <a href='B:10 1:7'>1,7</a>; Sal <a href='B:230 148:4'>148,4</a>).


marker: ⓕ
text:
muga ezarri urei Jr <a href='B:300 5:22'>5,22</a>+. lurra berriro estal ez dezaten Has <a href='B:10 9:11-15'>9,11-15</a>.


marker: ⓙ
text:
bihotza alaitzen duen ardoa 4,8; Ep <a href='B:70 9:13'>9,13</a>; Si <a href='B:280 31:27-28'>31,27-28</a>.


marker: ⓜ
text:
ugariak zuk eginak Jb <a href='B:220 5:9'>5,9</a>. Denak jakinduriaz Jr <a href='B:300 10:12'>10,12</a>+; Es <a href='B:300 3:19'>3,19</a>+.


marker: [3]
text:
<em>itsas munstroa: </em>Jatorrizkoak <em>Leviatan </em>dio; ik. <a href='B:230 74:14'>74,14</a> oh.; <em>berarekin jolasteko: bertan </em>—itsasoan— <em>jolasteko </em>baino hobeto (ik. Jb <a href='B:220 40:29'>40,29</a>).


marker: ⓒ
text:
arnasa bidali 33,6; Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>; Ez <a href='B:330 37:10'>37,10</a>; Eg <a href='B:510 17:25'>17,25</a>.


marker: [4]
text:
<em>Gora Jauna: </em>Hitz hauek <em>Aleluia </em>hebreerazko hitzaren esanahia adierazten dute eta horregatik ezarri ditugu, <em>aleluia </em>ere mantenduz, liturgian eta hizkera arruntean ere sartua baitago. Hemendik aurrera, salmo askotan azalduko da <em>aleluia, </em>hasieran nahiz bukaeran edo bietan.


marker: ⓒ
text:
Abrahamekin ituna Has <a href='B:10 15:18'>15,18</a>; Lk <a href='B:490 1:72-73'>1,72-73</a>. Isaaki zin-hitza Has <a href='B:10 26:3'>26,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>aukeratuak: </em>Jatorrizkoak <em>gantzutu/mesias </em>hitza dakar. Badirudi patriarkei eta Israelgo gainerako gidariei buruz esana dagoela.


marker: ⓙ
text:
Joseren iragarpenak bete Has <a href='B:10 40:12-13'>40,12-13</a>; <a href='B:10 41:13'>41,13</a>.<a href='B:10 41:53-54'>53-54</a>.


marker: [4]
text:
<em>Berak… eskolatu: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>Berari handikiak atxiki </em>dio.


marker: [5]
text:
<em>Kamen lurraldea: </em>Egipto adierazteko beste modu bat, Kam, Noeren semea (Has <a href='B:10 7:13'>7,13</a>), egiptoarren arbasotzat jotzen baitzen (ik. Has <a href='B:10 10:6'>10,6</a>).


marker: ⓐ
text:
Moises eta Aaron bidali Ir <a href='B:20 3:10'>3,10</a>; <a href='B:20 4:14'>4,14</a>.<a href='B:20 4:27'>27</a>.


marker: [7]
text:
<em>baina… ulertu: </em>Hebreerazkoak hau dio: <em>baina ez zieten aurre egin haien hitzei; </em>antzinako itzulpenek, berriz, <em>aurre egin zieten </em>diote.


marker: ⓕ
text:
Egipto poztu Ir <a href='B:20 12:33'>12,33</a>. beldur-ikara Ir <a href='B:20 15:14-16'>15,14-16</a>.


marker: ⓙ
text:
Abrahami agintzaria Has <a href='B:10 15:13-16'>15,13-16</a>; Ir <a href='B:20 2:24'>2,24</a>; Lk <a href='B:490 1:54-55'>1,54-55</a>.


marker: ⓝ
text:
Goretsazue Jauna, ona baita… 107,1; 118,1.29; 135,3; 136,1; Jr <a href='B:300 33:11'>33,11</a>; Esd <a href='B:150 3:11'>3,11</a>; 2 Kro <a href='B:140 5:13'>5,13</a>; 1 M <a href='B:462 4:24'>4,24</a>.


marker: ⓐ
text:
Nork azalduko? Dt <a href='B:50 3:24'>3,24</a>; Jb <a href='B:220 26:14'>26,14</a>; Si <a href='B:280 18:4'>18,4</a>.


marker: ⓘ
text:
Jaunaren hitzak sinetsi Ir <a href='B:20 14:31'>14,31</a>. kantuz goretsi Ir <a href='B:20 15:1-21'>15,1-21</a>.


marker: [1]
text:
<em>sabelmina: </em>Hebreerazko hitzaren esanahia ez da segurua; zenbaitek <em>erorialdia, makalaldia </em>ulertzen du; grekozko itzulpenak <em>asetasuna </em>dio.


marker: ⓒ
text:
Lurraldea mespretxatu Zen <a href='B:40 13:25-14:19'>13,25—14,19</a>; Dt <a href='B:50 1:25-33'>1,25-33</a>.


marker: [4]
text:
<em>erruduna zigortu zuen: </em>Jatorrizko aditzak <em>bitartekotza </em>adierazten du, baina esanahi zehatza ez da argia.


marker: ⓘ
text:
Ez zituzten herriak suntsitu Ep <a href='B:70 1:21-33'>1,21-33</a>. Jaunak agindu bezala Dt <a href='B:50 7:1-2'>7,1-2</a>.<a href='B:50 7:16'>16</a>.


marker: ⓚ
text:
idoloei gurtza Ep <a href='B:70 2:12-13'>2,12-13</a>. idoloak galbide Ir <a href='B:20 23:33'>23,33</a>+.


marker: ⓜ
text:
lurraldea profanatu Zen <a href='B:40 35:33'>35,33</a>; Jr <a href='B:300 2:7'>2,7</a>. Ik. Ez <a href='B:330 20:30'>20,30</a>.


marker: [5]
text:
<em>desleial izan: </em>H.h., <em>prostituzioan ari; </em>idolatriaren desleialkeria adierazten du (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓝ
text:
Nazioen menpe utzi, askatu Ep <a href='B:70 2:14-20'>2,14-20</a>; Is <a href='B:290 63:7-11'>63,7-11</a>.


marker: [6]
text:
48. tx.eko bedeinkazioaz Salmo-liburuaren laugarren zatia bukatzen da (ik. <a href='B:230 41:14'>41,14</a> oh.)


marker: ⓕ
text:
herrialde guztietatik bildu 106,47; Is <a href='B:290 43:5-6'>43,5-6</a>; <a href='B:290 49:12'>49,12</a>; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>+.


marker: ⓙ
text:
gosetuak ondasunez bete 146,7; Is <a href='B:290 49:10'>49,10</a>; Lk <a href='B:490 1:53'>1,53</a>.


marker: ⓛ
text:
Ilunpetik atera Is <a href='B:290 42:16'>42,16</a>; <a href='B:290 49:9'>49,9</a>. lokarriak hautsi Is <a href='B:290 45:2'>45,2</a>; <a href='B:290 61:1'>61,1</a>.


marker: ⓗ
text:
Jainkoaren bedeinkazioz ugaldu Dt <a href='B:50 7:13-14'>7,13-14</a>; Jr <a href='B:300 31:27'>31,27</a>.


marker: ⓘ
text:
handikiak mespretxatzen 1 Sm <a href='B:90 2:4-5'>2,4-5</a>; Jb <a href='B:220 12:21'>12,21</a>.<a href='B:220 12:24'>24</a>; Lk <a href='B:490 1:51-52'>1,51-52</a>.


marker: ⓙ
text:
behartsuak altxatzen 113,7; 147,6; 1 Sm <a href='B:90 2:8'>2,8</a>; Lk <a href='B:490 1:52-53'>1,52-53</a>.


marker: [1]
text:
<em>Izenda: </em>Badirudi 6-19 zatian salmogileak 2-3ko etsaiek beraren kontra egiten dituzten salaketak eta botatzen dituzten madarikazioak biltzen dituela. 20. tx.ean salatzaileen kontra bihurtzen ditu madarikazio horiek. Pentsa daiteke ere, etsaien salaketak onartu eta haiekin bat egin duen epailearen aurka zuzendua dagoela 6-19 zatia.


marker: ⓒ
text:
salatzailea Jb <a href='B:220 1:6'>1,6</a>; Za <a href='B:450 3:1'>3,1</a>; Ap <a href='B:730 12:10'>12,10</a>.


marker: ⓖ
text:
ez ondorengorik, ez izenik 37,28; Jb <a href='B:220 18:17'>18,17</a>.<a href='B:220 18:19'>19</a>; Es <a href='B:220 10:7'>10,7</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunak bekatuak gogoan Jr <a href='B:300 18:23'>18,23</a>; Nk <a href='B:310 1:22'>1,22</a>. oroitzapena suntsitu 34,17.


marker: ⓙ
text:
zarena zarelako (zeure izenarengatik) 79,9; 106,8; Jr <a href='B:300 14:7'>14,7</a>+. zeure maitasunagatik 69,17; 109,26.


marker: ⓜ
text:
Madarika nazatela, zuk bedeinkatu Zen <a href='B:40 24:10'>24,10</a>; 2 Sm <a href='B:100 16:12'>16,12</a>. Ik. Mt <a href='B:470 5:11'>5,11</a>.


marker: ⓐ
text:
Eseri tronuan nire eskuinean Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a> par.; Eg <a href='B:510 2:34-35'>2,34-35</a>; Heb <a href='B:650 1:13'>1,13</a>; <a href='B:650 10:12-13'>10,12-13</a>. Ik. Mt <a href='B:470 26:64'>26,64</a> par.; Erm <a href='B:520 8:34'>8,34</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:25'>15,25</a>; 1 P <a href='B:670 3:22'>3,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Betiko… erregea: </em>Grekozko antzinako itzulpenak <em>nire legezko errege </em>(hebreeraz <em>malki-tzedek</em>) izen propio bezala interpretatu du, eta honela itzuli esaldia: <em>Betiko zu apaiz, Melkisedeken antzera </em>(ik. Heb <a href='B:650 5:1-7'>5—7</a> eta <a href='B:230 5:6'>5,6</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
Zin egina du Jaunak 89,4; 132,11; Heb <a href='B:650 7:21'>7,21</a>. Betiko zara apaiz Heb <a href='B:650 5:6'>5,6</a>; <a href='B:650 6:20'>6,20</a>; <a href='B:650 7:17'>7,17</a>.<a href='B:650 7:21'>21</a>.


marker: ⓔ
text:
Zeure eskuinean Jauna 16,8. haserre-egunean erregeak suntsitu 2,9+; Is <a href='B:290 63:6'>63,6</a>; Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Erregetza… burua: </em>Jainkoak ezarri duela erregea esan nahi da. Tx.a honela itzuli ohi da: <em>Bidean errekatik edango du; horregatik jasoko du burua; </em>itzulpen honetan, lehen zatiaren esanahia atzemanezina da.


marker: ⓚ
text:
herriari askatasuna Lk <a href='B:490 1:68'>1,68</a>. ituna betiko 105,10. Santua eta beldurgarria Dt <a href='B:50 28:58'>28,58</a>; Lk <a href='B:490 1:49'>1,49</a>.


marker: [3]
text:
<em>honen arabera jokatzen dutenak: </em>Edo <em>haiek </em>(legeak; ik. 7. tx.) <em>betetzen dituztenak.</em>


marker: [2]
text:
<em>Jainko… zintzoa: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>hura </em>(hau da, zuzena) <em>errukiorra, bihozbera eta zintzoa da, </em>Jaunaren bereizgarriak (ik. <a href='B:230 111:4'>111,4</a>) zintzoari aplikatuz.


marker: [1]
text:
<em>113—118 Salmoek Hallel </em>deituriko gorespen-kanta osatzen zuten. Toki berezia zuen Israelgo jai nagusietan, Pazkoan batez ere (ik. Mk <a href='B:480 14:26'>14,26</a> oh.).


marker: ⓘ
text:
Eguzkiaren sorlekutik sarlekura 50,1; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>. Ik. Is <a href='B:290 59:19'>59,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>114—115 Salmoek </em>bat bakarra (113.A) osatzen dute antzinako grekozko eta latinezko itzulpenetan.


marker: ⓑ
text:
Jaunaren santutegi Juda 78,54-55.68-69; Ir <a href='B:20 15:17'>15,17</a>. Israel jabetza Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>+; Jr <a href='B:300 2:3'>2,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoa ikustean: </em>Jatorrizkoak <em>ikustean </em>soilik dio; beraz, <em>Jainkoa </em>ez ezik, <em>herria </em>ere izan daiteke. <em>itsasoa: </em>Itsaso Gorria nahiz Itsaso Hila izan daiteke, salmoak Kanaanen sartzea ospatzen baitu.


marker: ⓒ
text:
itsasoak ihes 66,6; 74,15; 77,17. Ik. Ir <a href='B:20 14:21'>14,21</a>. Jordanek atzera Jos <a href='B:60 3:15-16'>3,15-16</a>.


marker: ⓖ
text:
zeure izenaren ohoreagatik Is <a href='B:290 48:11'>48,11</a>; Ez <a href='B:330 20:9'>20,9</a>+. maitasun eta leialtasuna <a href='B:330 25:10'>25,10</a>+; 108,5.


marker: ⓙ
text:
idoloen ezina 135,15-18; Is <a href='B:290 44:9-20'>44,9-20</a>; Jr <a href='B:300 10:3-15'>10,3-15</a>; <a href='B:300 16:20'>16,20</a>; Jr gt.


marker: [1]
text:
<em>Aarondar apaizok: </em>H.h., <em>Aaronen etxe; Aaron, </em>Moisesen anaia, Israelgo apaiz-familien arbasoa da (ik. Ir <a href='B:20 28:1'>28,1</a>).


marker: ⓝ
text:
Jaunak bedeinkatu 28,9; 67,7; 128,4-5; 134,3; Zen <a href='B:40 6:23-26'>6,23-26</a>; Ef <a href='B:560 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓑ
text:
Zerua Jaunarena 115,3. lurra gizakien esku Has <a href='B:10 1:28'>1,28</a>; Jr <a href='B:300 27:5'>27,5</a>; Eg <a href='B:510 17:26'>17,26</a>.


marker: [2]
text:
<em>herio-isilpe: </em>Hildakoen tokia adierazteko izen poetikoa (ik. <a href='B:230 88:11'>88,11</a> oh. eta <a href='B:230 94:17'>94,17</a>).


marker: ⓗ
text:
libratu dit bizia heriotzatik 56,14+. begiak negarretik Is <a href='B:290 25:8'>25,8</a>; Ap <a href='B:730 21:4'>21,4</a>.


marker: ⓗ
text:
zer egin dezake gizakiak? 56,12+; Is <a href='B:290 51:12'>51,12</a>; Erm <a href='B:520 8:31'>8,31</a>.


marker: [2]
text:
<em>suntsitu nituen: </em>Hebreerazkoak <em>erdainarazi nituen </em>dio (ik. 1 Sm <a href='B:90 18:25-27'>18,25-27</a>).


marker: [3]
text:
<em>bultzatu ninduten: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>zuk bultzatu ninduzun </em>dio.


marker: ⓐ
text:
zigortu, baina… Jr <a href='B:300 30:11'>30,11</a>+; Jkd <a href='B:270 12:20-22'>12,20-22</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:9'>6,9</a>.


marker: ⓓ
text:
Etxegileek… giltzarri gertatu da Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>; Za <a href='B:450 4:7'>4,7</a>; Mt <a href='B:470 21:42'>21,42</a> par.; Eg <a href='B:510 4:11'>4,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:4-7'>2,4-7</a>.


marker: ⓔ
text:
Bedeinkatua… Mt <a href='B:470 21:9'>21,9</a>; <a href='B:470 23:39'>23,39</a> par. bedeinkatzen zaitugu 129,8; 134,3.


marker: [1]
text:
Salmo luze hau alfabetikoa da; 22 estrofa ditu, hebreerazko alfabetoak dituen letrak adina, eta estrofa bakoitzeko zortzi lerroak letra berberaz hasten dira. Legearen goraipamen eta legeari buruzko hausnarketa den salmo honetan sinonimo asko erabiltzen da, ia bertsoz bertso errepikatzen direnak: <em>lege, xedapen, arau, agindu, erabaki, hitz, promes, hitzeman, irakaspen… </em>


marker: ⓘ
text:
bihotz-bihotzez 119,10.145; Dt <a href='B:50 4:29'>4,29</a>+; 2 Kro <a href='B:140 31:21'>31,21</a>.


marker: [2]
text:
<em>horri… sari: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>azkeneraino </em>(edo <em>zehatz-mehatz</em>) <em>jarraituko dut.</em>


marker: [3]
text:
<em>Jauna… gordetzea: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Nire zoria, Jauna —esaten dut—, zure hitzak betetzea da.</em>


marker: ⓘ
text:
Zure eskuek egin Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Is <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Jb <a href='B:220 10:8'>10,8</a>.


marker: ⓑ
text:
zuzena zeure erabakietan Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Ap <a href='B:730 16:7'>16,7</a>; <a href='B:730 19:2'>19,2</a>.


marker: ⓘ
text:
Ardi galduaren gisa Is <a href='B:290 53:6'>53,6</a>; Jr <a href='B:300 50:6'>50,6</a>; Ez <a href='B:330 34:6'>34,6</a>. bilatu zuk Lk <a href='B:490 15:4-7'>15,4-7</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>.


marker: [1]
text:
<em>Erromes-kanta: </em>H.h., <em>Igoera-kanta. 120—134 Salmoek </em>izenburu hori daramate. Erromesek, batez ere hiru jai nagusietarako (ik. Ir <a href='B:20 23:14-17'>23,14-17</a>) Jerusalemera igotzean kantatzen zituztenak dira. Horregatik, <em>erromes-kanta </em>deitu diegu.


marker: [2]
text:
Tx. hau honela itzuli ohi da: <em>ipuru-ikatz goriz zorrozturiko gudari-geziz (zigortuko zaitu).</em>


marker: [3]
text:
<em>Mexek: </em>Kaukasoko herrialdea da; <em>Kedar, </em>berriz, Arabiako tribu nomada; urrutiko lurraldeak adierazten dituzte, bata hegoaldean eta bestea iparraldean.


marker: ⓜ
text:
Jaunarengandik laguntza 124,8+. zeru-lurren egilea 115,15; 124,8; 134,3; 136,5-6; 146,6; Has <a href='B:10 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓝ
text:
erortzen utzi ez 66,9+; Es 3,23-26. Jauna zaintzaile 127,1; Dt <a href='B:50 32:10'>32,10</a>; Is <a href='B:290 27:3'>27,3</a>.


marker: ⓐ
text:
Jauna gerizpe 91,1; Is <a href='B:290 25:4'>25,4</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:35'>1,35</a>. alboan duzu <a href='B:490 16:8'>16,8</a>+.


marker: ⓑ
text:
kalterik ez Is <a href='B:290 49:10'>49,10</a>; Jkd <a href='B:270 18:3'>18,3</a>; Ap <a href='B:730 7:16'>7,16</a>.


marker: ⓓ
text:
zure ibilera guztiak Has <a href='B:10 28:15'>28,15</a>; Dt <a href='B:50 28:6'>28,6</a>; Tb <a href='B:50 5:17'>5,17</a>.


marker: [1]
text:
<em>nire oinak: </em>Qumrango eskuizkribu eta sirierazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>gure oinak </em>dio.


marker: ⓖ
text:
hortxe esertzen justizia egitera Dt <a href='B:50 17:8-11'>17,8-11</a>; 1 Erg <a href='B:110 7:7'>7,7</a>; 2 Kro <a href='B:140 19:8'>19,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jerusalemen… egingo: </em>Honela irakurri du grekozko antzinako itzulpenak hebreerazko testua; ohiko itzulpena beste hau da: <em>ez du koloka egiten, betiko dirau.</em>


marker: ⓕ
text:
gaizkileak desagertu 92,8-10; Mt <a href='B:470 7:23'>7,23</a>. Bakea Israeli 128,6; Ga <a href='B:550 6:16'>6,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sionen zoria aldatu zuenean: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Siongo erbesteratuak itzularazi zituenean.</em>


marker: [2]
text:
<em>euri-jasek basamortua bezala: </em>H.h., <em>erreka-urak Negeven bezala; Negev </em>Judaren hegoaldeko lurralde elkorra da, bat-bateko euri-jasek biziberritzen dutena.


marker: ⓘ
text:
negarretik pozera 30,12; Is <a href='B:290 25:8-9'>25,8-9</a>; <a href='B:290 65:19'>65,19</a>; Jr <a href='B:300 31:9'>31,9</a>.<a href='B:300 31:13'>13</a>; Ba <a href='B:320 4:23'>4,23</a>; Jn <a href='B:500 16:20'>16,20</a>.


marker: ⓙ
text:
Jaunak ez badu 124,1; Dt <a href='B:50 8:17-18'>8,17-18</a>; Es <a href='B:50 10:22'>10,22</a>. Ik. <a href='B:50 33:16'>33,16</a>+.


marker: [1]
text:
<em>bere… Jaunak: </em>Antzinako itzulpenek hau diote: <em>Jaunak loa ematen die bere adiskideei.</em>


marker: ⓚ
text:
Alferrik goiz jaiki Mt <a href='B:470 6:25-34'>6,25-34</a>; Mk <a href='B:480 4:26-29'>4,26-29</a>. nekearen nekez ogia Has <a href='B:10 3:19'>3,19</a>.


marker: [2]
text:
<em>atzera… ateetatik: </em>Honela itzuli ohi da: <em>etsaiekin plazan (h.h., atean </em>) <em>eztabaidatzean; atean, </em>hau da, hiri-sarreran, erabakitzen ziren herritarren arteko arazo eta auziak.


marker: [1]
text:
Zenbait itzultzailek azken lerroa bereiz ematen du; horren arabera, bigarren lerroa bakarrik izango litzateke pasatzen direnek uzta-biltzaileei zuzenduriko bedeinkazioa (ik. Rt <a href='B:80 2:4'>2,4</a>).


marker: [1]
text:
<em>gau… beilari: </em>Honela itzuli ohi da: <em>gau-zaindaria goizaren (esperoan) baino gehiago, gau-zaindaria goizaren baino gehiago.</em>


marker: ⓛ
text:
haurtxoa bezala Mt <a href='B:470 18:3'>18,3</a>. Ik. Is <a href='B:290 66:12-13'>66,12-13</a>; Os <a href='B:350 11:3-4'>11,3-4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Efratan entzun genuen kutxaren berri: </em>Edo <em>Efratan zegoela entzun genuen. </em><em>Jaar aldea, </em>segur aski, <em>Kiriat-Jearim </em>da, han egon baitzen itun-kutxa filistearrek itzuli ondoren (ik. 1 Sm <a href='B:90 7:1-2'>7,1-2</a>).


marker: ⓒ
text:
Jaiki, Jauna… 2 Kro <a href='B:140 6:41-42'>6,41-42</a>. Ik. 68,2; Zen <a href='B:40 10:35'>10,35</a>.


marker: [2]
text:
<em>zeuk aukeraturiko erregea: </em>H.h., <em>zeure gantzutua/mesias; </em>ik. <a href='B:230 2:2'>2,2</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>Kimu indartsua: </em>H.h., <em>Adarra, </em>indarraren irudia. <em>kriseilua: </em>Ondorengotzaren bidez luzatzen den (ik. 1 Erg <a href='B:110 11:36'>11,36</a>) eta irauten duen biziaren irudia (ik. Es <a href='B:110 13:9'>13,9</a>; <a href='B:230 24:20'>24,20</a>).


marker: ⓗ
text:
Kimua sorraraziko Is <a href='B:290 11:1'>11,1</a>; Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>+; Lk <a href='B:490 1:69'>1,69</a>. kriseilua 2 Sm <a href='B:100 21:17'>21,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 11:36'>11,36</a>.


marker: [2]
text:
<em>Sion… ugari: </em>H.h., <em>Siongo mendietara jaisten den Hermongo ihintza bezala. Hermon </em>Palestinaren ipar-mugako mendi garaia da; bertako maldetan ihintza ugari egiten zuen.


marker: ⓙ
text:
ihintza 110,3+; Has <a href='B:10 27:28'>27,28</a>; Os <a href='B:350 14:6'>14,6</a>. Sionen bedeinkazioa 128,5+.


marker: ⓚ
text:
Bedeinkatu, Jaunaren zerbitzariok 113,1; 135,1-2. gaua Jaunaren etxean Is <a href='B:290 30:29'>30,29</a>; 1 Kro <a href='B:130 9:33'>9,33</a>.


marker: [1]
text:
Bedeinkazio honek, agian apaizak erromesei zuzenduak, <em>erromes-kanten </em>saila ixten du (ik. <a href='B:230 120:1'>120,1</a> oh.).


marker: ⓖ
text:
lehen-sortuak jo 78,51+; Ir <a href='B:20 12:29'>12,29</a>; Jkd <a href='B:270 18:5-13'>18,5-13</a>.


marker: [1]
text:
Litani moduko salmo honi <em>Hallel handia </em>deitzen zioten juduek, eta Pazkoan errezatzen zuten, <em>Hallel txikiaren </em>ondoren (ik. <a href='B:230 113:1'>113,1</a> oh.). Nonbait, erantzun-leloa <em>—haren maitasuna betikoa baita— </em>herri osoak abesten zuen (ik. 2 Kro <a href='B:140 7:3'>7,3</a>).


marker: ⓖ
text:
Israel irtenarazi Ir <a href='B:20 12:31'>12,31</a>.<a href='B:20 12:51'>51</a>; <a href='B:20 13:3'>13,3</a>.


marker: ⓑ
text:
Babiloniako ibai bazterretan Ez <a href='B:330 3:15'>3,15</a>. negarrez Nk <a href='B:310 3:48-51'>3,48-51</a>.


marker: [1]
text:
<em>zapaltzaileak: </em>Testuinguruaren arabera itzulia, hebreerazko hitza ez baita beste inon azaltzen.


marker: [2]
text:
<em>Jerusalem erori zen egun hartan: </em>H.h., <em>Jerusalemen egunean, </em>hau da, K.a. 587an Nabukodonosorren eskuetan erori zeneko egunean; edomdarren orduko jarrerari buruz, ik. Ab <a href='B:380 1:11'>11</a>.


marker: ⓓ
text:
edomdarrak Jerusalem erori zen egunean Ez <a href='B:330 35:5'>35,5</a>; Jl <a href='B:360 4:19'>4,19</a>; Nk <a href='B:310 4:21'>4,21</a>.


marker: [3]
text:
<em>Babilonia, hiriburu: </em>H.h., <em>Babilonia alaba. </em><em>kriminal: </em>Antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>suntsitua </em>dio.


marker: ⓔ
text:
Babilonia Is <a href='B:290 14:22'>14,22</a>; Jr <a href='B:300 50:1-51'>50—51</a>; Ap <a href='B:730 18:6'>18,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>beste jainkoak: </em>Ik. <a href='B:230 82:1'>82,1</a> oh. Antzinako itzulpenek era ezberdinetan irakurri dute hitza: <em>aingeru, epaile, errege, jainko.</em>


marker: ⓙ
text:
apalari begiratzen 113,6-8; Is <a href='B:290 57:15'>57,15</a>. harroa Lk <a href='B:490 1:51-52'>1,51-52</a>,


marker: ⓛ
text:
zuk ikertzen nauzu 7,10+. zuk ezagutzen Jr <a href='B:300 12:3'>12,3</a>; 1 Kro <a href='B:130 28:9'>28,9</a>; Heb <a href='B:650 4:13'>4,13</a>.


marker: ⓑ
text:
ezin Jaunari ihes egin Jr <a href='B:300 23:23-24'>23,23-24</a>; Am <a href='B:370 9:2-4'>9,2-4</a>.


marker: ⓒ
text:
ilunpea ere ez ilun Jb <a href='B:220 12:22'>12,22</a>; <a href='B:220 34:21-22'>34,21-22</a>; Dn <a href='B:340 2:22'>2,22</a>.


marker: [2]
text:
<em>lurraren barruan: </em>Amaren erraien irudia (ik. Jb <a href='B:220 1:21'>1,21</a>; Si <a href='B:280 40:1'>40,1</a>).


marker: [3]
text:
<em>bizi-aroak: </em>Testuinguruaren arabera itzulia, jatorrizko hitza ez baita ezaguna. <em>Azken bi lerroetako testua iluna da eta itzulpena ez erabat segurua.</em>


marker: [4]
text:
<em>Berpiztu… zurekin!: </em>Honela ere itzuli ohi da: <em>Bukatzean, oraindik zurekin nago </em>edo <em>oraindik zu gelditzen.</em>


marker: [2]
text:
<em>Jainko zuzena, Jainko onbera: </em>Jatorrizkoak <em>zuzena, onbera </em>dio soilik; <em>gizakiaz </em>ere uler daitezke. Tx.eko azken bi lerroak ilunak dira jatorrizkoan. <em>Gaiztoen olioak </em>4. tx.eko <em>banketeekin </em>du zerikusia, banketeetan egiten baitzen olio-gantzuketa. Oro har, salmogileak ez du <em>sineste okerrekoekin, </em>sasijainkozaleekin segur aski, kutsatu nahi.


marker: ⓘ
text:
bizidunik ez errugabe 130,3; Jb <a href='B:220 9:2'>9,2</a>; <a href='B:220 14:3-4'>14,3-4</a>; Erm <a href='B:520 3:20'>3,20</a>.


marker: ⓝ
text:
Ez ezkutatu aurpegia <a href='B:330 27:9'>27,9</a>+. zulora doazenak <a href='B:330 22:30'>22,30</a>+.


marker: [1]
text:
<em>herriak: </em>Testu-lekuko gehienen arabera; hebreerazko testu hedatuenak eta grekozko itzulpenak <em>nire herria </em>diote; agian, salmoa Davidi aplikatuz egindako zuzenketa.


marker: [2]
text:
<em>ezpata zitaletik: </em>Hitz hauek hebreerazkoan 10. tx.ari lotuak daude; 11.ari lotuz gero, grekozko itzulpenak egin duenez, erritmoa orekatuago gertatzen da.


marker: ⓝ
text:
bihitegiak beterik Dt <a href='B:50 7:13'>7,13</a>; <a href='B:50 28:8'>28,8</a>; Es <a href='B:50 3:10'>3,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>mardul: </em>Edo <em>ongi zamatuak. </em><em>Ez inbasiorik, ez erbesteratzerik: </em>H.h., <em>Ez harresi-zulaketarik, ez irtenaldirik.</em>


marker: [2]
text:
<em>Fidagarria… guztietan: </em>Bertso hau, alfabetismoaren arabera beharrezkoa, falta da hebreerazko testuan, baina Qumrango testuak eta antzinako itzulpenek gorde dute.


marker: ⓕ
text:
itsuen begiak zabaltzen Is <a href='B:290 29:18'>29,18</a>; <a href='B:290 35:5'>35,5</a>; Jn <a href='B:500 9:7'>9,7</a>.<a href='B:500 9:32'>32</a>.


marker: ⓐ
text:
jo soinua Jaunari 68,33; 71,22; 81,3-4; 92,4+; 98,4-5; 101,1; 104,33; 105,2; 144,9; 146,2; 149,3; 150.


marker: [1]
text:
<em>Ospatu: </em>Grekozko eta latinezko antzinako itzulpenek beste salmo bat hasten dute hemen, 147.a; honela, bi zenbaketak (ik. <a href='B:230 10:1'>10,1</a> oh.) bateratu egiten dira.


marker: ⓚ
text:
baliogabetuko ez den legea Jr <a href='B:300 31:35-36'>31,35-36</a>; <a href='B:300 33:25'>33,25</a>.


marker: [1]
text:
<em>beren etzalekuetan: </em>Agian, <em>gauez </em>esan nahi du, baldin eta otoitzerako erabiltzen zen tapiza adierazten ez badu.


marker: [1]
text:
Salmo-liburuaren azken <em>gorespen-kanta, </em>liburu osoaren kolofoia denez, beste lau zatikoen <em>bedeinkazioa </em>(ik. <a href='B:230 106:48'>106,48</a> oh.) baino garatuagoa da. Soinu eta kantuari hain toki handia ematen dion otoitz-liburu hau orkestra betean eta bizidun orok osaturiko koruz abesteko gorazarrez bukatzen da.


marker: [1]
text:
<em>Salomonen esaerak: </em>Salomonen jakinduriari buruz, ik. 1 Erg <a href='B:110 3:28'>3,28</a>; <a href='B:110 5:9-14'>5,9-14</a>; <a href='B:110 10:1'>10,1</a>.<a href='B:110 10:8-9'>8-9</a>.<a href='B:110 10:23'>23</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jaunarenganako begirunea: </em>H.h., <em>Jaunarenganako beldurra. </em>Hala ere, esamoldeak beldurrarena baino adiera zabalagoa eta aberatsagoa du. Horregatik, <em>Jaunari begirune izan, Jaunarenganako begirunea </em>edo <em>Jauna errespetatu </em>itzuli dugu. Gizakiak Jaunari zor dion jarrera zuzena adierazten du, mendetasuna eta konfiantza, begirunea eta maitasuna batean biltzen dituena. Biblia osoan arrunta den jarrera hau, <em>jakinduriari </em>lotua aurkezten digute jakinduri liburuek.


marker: ⓓ
text:
Jaunarenganako begirunea eta jakinduria 1,29; 2,5; 9,10; 15,33; Sal <a href='B:230 111:10'>111,10</a>; Jb <a href='B:220 28:28'>28,28</a>; Koh <a href='B:250 12:13'>12,13</a>; Si <a href='B:280 1:14'>1,14</a>.<a href='B:280 1:16'>16</a>; <a href='B:280 15:1'>15,1</a>; <a href='B:280 19:20'>19,20</a>. Ik. <a href='B:280 3:7'>3,7</a>+; <a href='B:280 10:27'>10,27</a>+.


marker: ⓔ
text:
Semeek gurasoengandik jaso irakaspena 3,1; 4,1-4; 6,20. Ik. Ir <a href='B:20 10:2'>10,2</a>+. Seme, onartu irakaspena <a href='B:20 2:1'>2,1</a>; <a href='B:20 3:1'>3,1</a>.<a href='B:20 3:21'>21</a>; <a href='B:20 4:1'>4,1</a>.<a href='B:20 4:10'>10</a>.<a href='B:20 4:20'>20</a>; <a href='B:20 5:1'>5,1</a>.<a href='B:20 5:7'>7</a>; <a href='B:20 6:20'>6,20</a>; <a href='B:20 7:1-2'>7,1-2</a>; Dt <a href='B:50 30:16'>30,16</a>. Ik. 8,32.


marker: ⓕ
text:
koroa/idunekoa 3,22; 4,9; Jkd <a href='B:270 5:16'>5,16</a>; Si <a href='B:280 6:24-29'>6,24-29</a>.


marker: ⓖ
text:
Herio Leizea (Hildakoen Egoitza) 5,5; 7,27; 9,18; 15,11.24; 23,14; Zen <a href='B:40 16:33'>16,33</a>; Is <a href='B:290 14:9'>14,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>dabil Jakinduria: </em>Bai hemen, bai beste zenbait tokitan, Jakinduria pertsona gisa azaltzen da (ik. <a href='B:240 8:1-9:6'>8,1—9,6</a>; Si <a href='B:280 24:1-22'>24,1-22</a>).


marker: ⓘ
text:
Jakinduria deika 8,1-10; 9,3; Si <a href='B:280 24:19-22'>24,19-22</a>; Jn <a href='B:500 7:37'>7,37</a>.


marker: ⓙ
text:
noiz arte? Sal <a href='B:230 94:8'>94,8</a>. harroputza <a href='B:230 13:1'>13,1</a>; <a href='B:230 14:6'>14,6</a>; 15,12; <a href='B:230 21:24'>21,24</a>; <a href='B:230 22:10'>22,10</a>…


marker: ⓚ
text:
Deitu eta ezezkoa erantzun Is <a href='B:290 50:2'>50,2</a>; <a href='B:290 65:12'>65,12</a>; <a href='B:290 66:4'>66,4</a>; Jr <a href='B:300 7:13'>7,13</a>.


marker: ⓛ
text:
ez erantzungo, ez aurkituko Jr <a href='B:300 11:11'>11,11</a>; Os <a href='B:350 5:6'>5,6</a>+; Mi <a href='B:400 3:4'>3,4</a>+; Jn <a href='B:500 7:34'>7,34</a>.


marker: ⓝ
text:
Jakinduria altxor paregabea 3,14-16; 8,11.19; 16,16; 20,15; Jb <a href='B:220 28:15-19'>28,15-19</a>; Jkd <a href='B:270 7:8-14'>7,8-14</a>; Mt <a href='B:470 13:44-46'>13,44-46</a>.


marker: ⓐ
text:
zuhurtzia Jaunaren emaitza Ir <a href='B:20 31:3'>31,3</a>; 1 Erg <a href='B:110 5:9'>5,9</a>; Koh <a href='B:250 2:26'>2,26</a>; Jkd <a href='B:270 8:21'>8,21</a>; Si <a href='B:280 1:1'>1,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>emakume lotsagabe: </em>H.h., <em>emakume arrotz/atzerritar. </em>Badirudi emakume adulteriogileari buruz ari dela. <em>Esaera Zaharrak </em>liburuan, eta 1-9 zatian bereziki, <em>adulteriogilea </em>sarriago azaltzen da <em>emagaldua </em>baino (ik. <a href='B:240 5:3-11'>5,3-11</a>; <a href='B:240 6:23-35'>6,23-35</a>). Ezkontza Jainkoaren eta herriaren arteko itunaren sinbolo delarik (ik. <a href='B:240 2:17'>2,17</a>), adulterioa Jainkoaren itunarekiko desleialtasunaren pareko da.


marker: ⓑ
text:
emakume lotsagabea (adulteriogilea) 5,3.20; 6,24—7,27; 30,20; Si <a href='B:280 9:9'>9,9</a>; <a href='B:280 23:22-27'>23,22-27</a>.


marker: ⓒ
text:
lurrean biziko 10,30; Dt <a href='B:50 5:33'>5,33</a>; Sal <a href='B:230 37:9'>37,9</a>.<a href='B:230 37:29'>29</a>; Mt <a href='B:470 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓔ
text:
ezarri barru-barruan 4,20-21; 6,21; 7,3; Dt <a href='B:50 6:6-8'>6,6-8</a>; Jr <a href='B:300 31:33'>31,33</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren eta gizakien onespena 8,35; 12,2; 13,15; Lk <a href='B:490 2:52'>2,52</a>; Erm <a href='B:520 12:17'>12,17</a>.


marker: ⓖ
text:
Jaunarengan konfiantza 16,3.20; 22,19; 29,25; Sal <a href='B:230 9:11'>9,11</a>+; Si <a href='B:280 2:6'>2,6</a>.


marker: ⓗ
text:
Nork bere burua jakintsutzat 12,15; 26,12.16; 28,11; Erm <a href='B:520 12:16'>12,16</a>. begirune Jaunari eta gaizkiari ihes <a href='B:520 8:13'>8,13</a>; <a href='B:520 16:6'>16,6</a>. Ik. <a href='B:520 1:7'>1,7</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Osasuna… gorputz osoan: </em>H.h., <em>Sendakuntza izango da haragiarentzat, freskagarri (suspergarri) hezurrentzat.</em>


marker: ⓘ
text:
maite duena zentzatu Jaunak Dt <a href='B:50 8:5'>8,5</a>; 2 Sm <a href='B:100 7:14-15'>7,14-15</a>; Jkd <a href='B:270 11:9-10'>11,9-10</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:31-33'>11,31-33</a>; Ap <a href='B:730 3:19'>3,19</a>.


marker: [4]
text:
<em>Bizia ematen duen zuhaitza: </em>H.h., <em>Bizi-zuhaitza. </em>Has <a href='B:10 2:9'>2,9</a> eta 3,22ko <em>bizia ematen duen </em>paradisuko zuhaitzaren aipamena.


marker: ⓜ
text:
Jakinduria kreazioan 8,22-31; Jkd <a href='B:270 9:1-2'>9,1-2</a>; Si <a href='B:280 24:3-9'>24,3-9</a>.


marker: ⓑ
text:
behar duenari eman Si <a href='B:280 4:3'>4,3</a>; Mt <a href='B:470 5:43-48'>5,43-48</a>; <a href='B:470 7:12'>7,12</a>; Lk <a href='B:490 10:25-37'>10,25-37</a>.


marker: ⓒ
text:
gaiztoen inbidiarik ez 23,17; 24,1.19; Sal <a href='B:230 37:1-4'>37,1-4</a>; <a href='B:230 73:3'>73,3</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunak gorroto/higuin 6,16; 11,20; 12,22; 15,8-9.26; 17,15; 20,23; 21,27; Dt <a href='B:50 25:16'>25,16</a>.


marker: ⓔ
text:
Zintzoen eta gaiztoen patuak kontrajarriak 1,32-33; 2,21-22; 4,18-19; 10,6-7.24-30; 11,19.21; 12,21; 13,21; Is <a href='B:290 3:10-11'>3,10-11</a>; Sal <a href='B:230 1:1'>1</a>; Jkd <a href='B:270 5:14-15'>5,14-15</a>; Mt <a href='B:470 25:31-46'>25,31-46</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zuhurtziaren… izatea da: </em>H.h., <em>Zuhurtziaren hasiera, zeureganatu (lortu) zuhurtzia.</em>


marker: ⓚ
text:
heziketak (zuhurtziak) bizia 3,18.22; 4,4.22; 6,23; 8,35; 10,17; 13,14; Si <a href='B:280 21:13'>21,13</a>. Ik. <a href='B:280 3:2'>3,2</a>+.


marker: [2]
text:
<em>emakume arrotz: </em>Ik. <a href='B:240 5:3'>5,3</a> eta <a href='B:240 2:16'>2,16</a> oh. <a href='B:240 5:15-19'>5,15-19</a> zatian legezko emaztearen laudorioa egiten da, kontrastea nabarmen jarriz.


marker: ⓔ
text:
fidatzearen arriskuak 11,15; 17,18; 20,16; 22,26-27; Si <a href='B:280 8:13'>8,13</a>; <a href='B:280 29:14-20'>29,14-20</a>.


marker: [1]
text:
<em>inurria: </em>Hainbat kulturatan, <em>inurria </em>lanerako gogotsu denaren eta aurrez kontuak ateratzen dakienaren irudi da.


marker: [2]
text:
<em>arlotea, eskalea: </em>Hitzen zentzua ez da segurua, nahiz eta ideia argia izan, alferrari bat-batean eta ustekabean iritsiko zaiola miseria, alegia.


marker: ⓗ
text:
faltsukeria 12,22; 26,24-25.28; Sal <a href='B:230 35:19'>35,19</a>; Si <a href='B:280 27:22-24'>27,22-24</a>.


marker: [3]
text:
<em>Sei gauza… zazpigarren bat: </em>Zenbaki-esaera, 30,15-31koak bezalakoa; ik. <a href='B:240 30:15'>30,15</a> oh.


marker: ⓐ
text:
irakaspena argi Sal <a href='B:230 119:105'>119,105</a>+. bizirako bide <a href='B:230 10:17'>10,17</a>; 15,24. Ik. 4,13+.


marker: [1]
text:
<em>Eramatzazu beti zeurekin: </em>H.h., <em>Lotu zeure behatzei. ezarri…: </em>Ik. <a href='B:240 3:3'>3,3</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>Nire arreba: </em>Hitzak emakume maitea adierazten du <em>Kantarik Ederrena </em>liburuan (ik. Kt <a href='B:260 4:9'>4,9</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>promesa: </em>Esker oneko oparia otordu batez burutzen zen (ik. Lb <a href='B:30 7:16'>7,16</a>); otordu horretara gonbidatzen du emakumeak gaztea.


marker: [5]
text:
<em>Harekin… doa: </em>H.h., <em>Haren etxea Hildakoen Egoitzarako bidea, Herioaren geletara jaisten dena.</em>


marker: ⓚ
text:
jakinduria eta erregetza zuzena 1 Erg <a href='B:110 3:5-14'>3,5-14</a>; Is <a href='B:290 11:2-5'>11,2-5</a>; Jkd <a href='B:270 9:1-12'>9,1-12</a>; Si <a href='B:280 10:4'>10,4</a>.


marker: ⓛ
text:
bila saiatzen direnek aurkitzen Jkd <a href='B:270 6:12'>6,12</a>. Ik. Mt <a href='B:470 7:7-11'>7,7-11</a>.


marker: ⓜ
text:
sortu ninduen Si <a href='B:280 1:4'>1,4</a>.<a href='B:280 1:9'>9</a>; <a href='B:280 24:8-9'>24,8-9</a>. Ik. Jn <a href='B:500 1:1-3'>1,1-3</a>. lehen egintzen aurretik <a href='B:500 3:19-20'>3,19-20</a>.


marker: [7]
text:
<em>obra-maisu: </em>Hebreerazko hitzaren esangura ez da segurua. <em>Arkitekto </em>edo <em>seme kutun </em>ere itzuli ohi da.


marker: [1]
text:
<em>zazpi zutabe: Zazpi zutabeek </em>errege-jauretxea edo tenplua dakarte irudimenera; era horretan, Jakinduriaren duintasun ezin handiagoa adierazten da.


marker: ⓗ
text:
jan-edan Is <a href='B:290 55:1-3'>55,1-3</a>; Si <a href='B:280 24:19-21'>24,19-21</a>; Jn <a href='B:500 6:35'>6,35</a>.


marker: [3]
text:
<em>Andere Zorakeria: </em>Zorakeria ere pertsonifikatua aurkezten zaigu, Jakinduriari kontrajartzen zaiolarik (ik. <a href='B:240 1:20'>1,20</a> oh. eta <a href='B:240 8:1'>8,1</a>).


marker: [1]
text:
<em>aurrez… konponbidea: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak 10,8ko bigarren zatia errepikatzen du.


marker: ⓔ
text:
maitasunak akatsak ezkutatu 17,9; St <a href='B:660 5:20'>5,20</a>; 1 P <a href='B:670 4:8'>4,8</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 13:7'>13,7</a>.


marker: ⓙ
text:
hizketa ugarian huts egitea 13,3; 17,27; Koh <a href='B:250 5:2'>5,2</a>; St <a href='B:660 3:8'>3,8</a>.


marker: [2]
text:
<em>lanean hartzen: </em>Hebreerazkoak <em>bidaltzen </em>dio; grekozkoak esanahia zehaztu egin du, <em>lanean hartu </em>itzuliz.


marker: ⓛ
text:
Jauna errespetatzeak bizia 14,26-27; 19,23; Koh <a href='B:250 7:18'>7,18</a>. Ik. <a href='B:250 3:2'>3,2</a>+.


marker: ⓜ
text:
gaiztoaren itxaropena 11,7.23; Jb <a href='B:220 8:13'>8,13</a>; Sal <a href='B:230 112:10'>112,10</a>. Ik. 3,33-35+.


marker: [1]
text:
<em>epaiketa-egunean: </em>H.h., <em>haserre-egunean </em>(ik. So <a href='B:430 1:15'>1,15</a>.<a href='B:430 1:18'>18</a>; <a href='B:430 2:2'>2,2</a>).


marker: ⓘ
text:
bizia/heriotza 8,35-36; 18,21; Dt <a href='B:50 30:15-20'>30,15-20</a>. Ik. <a href='B:50 12:28'>12,28</a>.


marker: ⓝ
text:
zintzoen eta bekatarien ordaina 11,21; 13,21; Sal <a href='B:230 37:25-26'>37,25-26</a>; 1 P <a href='B:670 4:18'>4,18</a>. Ik. 3,33-35+.


marker: ⓒ
text:
Gaiztoen hitzak 10,31-32; 11,9; 14,3; 15,4.28; Is <a href='B:290 32:6-7'>32,6-7</a>. Ik. 6,19+. zintzoenak <a href='B:290 10:20-21'>10,20-21</a>+.


marker: [1]
text:
Bigarren lerroa ez da argia. Honela ere uler daiteke: <em>baina hondatu egiten da justiziarik ezean.</em>


marker: [1]
text:
Lehen lerroa ez da argia. Honela ere uler daiteke: <em>Erruak barregarri uzten ditu zentzugabeak (barre egiten die zentzugabeei).</em>


marker: ⓑ
text:
Barre, triste Koh <a href='B:250 2:1-2'>2,1-2</a>; <a href='B:250 7:2-6'>7,2-6</a>; Lk <a href='B:490 6:25'>6,25</a>.


marker: [2]
text:
Bigarren lerroko testua ez da argia; honela ere uler daiteke: <em>are gehiago (haren gainetik) bihotz zuzenekoak.</em>


marker: ⓕ
text:
Aberatsak adiskide ugari 19,4.6-7; Si <a href='B:280 6:11-12'>6,11-12</a>; <a href='B:280 13:21'>13,21</a>.


marker: ⓖ
text:
behartsuen errukia 14,31; 19,17; 22,9; 28,8; Sal <a href='B:230 41:2'>41,2</a>. Ik. 11,12; <a href='B:230 17:5'>17,5</a>; <a href='B:230 21:13'>21,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>bere prestutasunean: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>heriotzan (ere) </em>dio.


marker: ⓓ
text:
gaiztoaren irabazia 11,28; 23,4-5; Is <a href='B:290 5:8-10'>5,8-10</a>; Am <a href='B:370 4:1-3'>4,1-3</a>; <a href='B:370 6:1-7'>6,1-7</a>; St <a href='B:660 5:1-6'>5,1-6</a>.


marker: ⓙ
text:
Hobe gutxi eduki… 16,8; 17,1; Sal <a href='B:230 37:16'>37,16</a>; Tb <a href='B:230 12:8-9'>12,8-9</a>. Ik. <a href='B:230 15:6'>15,6</a>.


marker: ⓐ
text:
mugarriak sendo 22,28; 23,10-11; Dt <a href='B:50 19:14'>19,14</a>; Os <a href='B:350 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓑ
text:
eroskeria 17,23; Dt <a href='B:50 16:19'>16,19</a>; Is <a href='B:290 1:23'>1,23</a>; Ez <a href='B:330 22:12'>22,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>zigor-egunerako: </em>H.h., <em>zoritxar-egunerako. </em>Jainkoaren justizia agertuko da egun horretan zigorra emateko.


marker: ⓖ
text:
Bekatua onginahiaz kentzen 10,12; 1 P <a href='B:670 4:8'>4,8</a>. Jaunarenganako begirunea <a href='B:670 3:7'>3,7</a>+.


marker: ⓙ
text:
erregea eta zuzenbidea 20,8; 31,5.8-9; 1 Erg <a href='B:110 3:28'>3,28</a>; Sal <a href='B:230 72:1-4'>72,1-4</a>.


marker: [2]
text:
<em>Gizakiak… geroa: </em>H.h., <em>Bularrean ateratzen dira zotzak. </em>Jainkoaren nahia ezagutzeko erabiltzen ziren tresna sakratuak aipatzen dira (ik. Ir <a href='B:20 28:30'>28,30</a> eta oh.). Tresna horiek <em>efod </em>deituriko apaiz-jantziaren bularreko sakelan sartuak egoten ziren.


marker: [1]
text:
<em>Eskupekoak mirariak egiten dizkio: </em>H.h., <em>Eskupekoa harri mesedegile (talisman) zaio.</em>


marker: [2]
text:
<em>zentzarazle ankerra: </em>H.h., <em>aingeru (mezulari) ankerra; </em>agian, Ir 12,23ko <em>(aingeru) suntsitzailearen </em>aipamena da.


marker: ⓙ
text:
Jaunari egotzi errua Si <a href='B:280 15:11-20'>15,11-20</a>; St <a href='B:660 1:13-14'>1,13-14</a>.


marker: [1]
text:
Hebreerazkoak beste lerro bat dakar, oso esanahi ilunekoa. Hau dio h.h.: <em>Ezer ez diren hitzak pertsegitzen ditu(ena). </em>Zenbaitek honela itzultzen du, aurrekoarekin loturik: <em>Hizketan jarraitzen du, baina haiek ez daude jadanik han.</em>


marker: ⓚ
text:
aita-amak gaizki erabili 20,20; 28,24; 30,11.17; Si <a href='B:280 3:1-16'>3,1-16</a>. Ik. Ir <a href='B:20 21:17'>21,17</a>+.


marker: ⓓ
text:
inor ez bekaturik gabe Sal <a href='B:230 143:2'>143,2</a>; Koh <a href='B:250 7:20'>7,20</a>; Si <a href='B:280 8:5'>8,5</a>; Erm <a href='B:520 3:20'>3,20</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:8'>1,8</a>.


marker: ⓜ
text:
Giza espiritua argi Jb <a href='B:220 32:8'>32,8</a>; Mt <a href='B:470 6:22-23'>6,22-23</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:11'>2,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainko zuzena: </em>Jatorrizkoak <em>Zuzena </em>dio. Bereziki zuzen dena Jainkoa da; baina gizakiaz ere uler liteke, nolabaiteko aginpidea duenaz batez ere.


marker: ⓝ
text:
Ik. 29,13. Aberatsa eta behartsua Jb <a href='B:220 31:15'>31,15</a>; Jkd <a href='B:270 6:7'>6,7</a>. Ik. <a href='B:270 10:15'>10,15</a>+.


marker: [2]
text:
20-21 tx.etako testuak badu zenbait puntu ilun. <a href='B:240 22:17-23:14'>22,17—23,14</a> atala <em>Amenemoperen irakaspena </em>deituriko egiptoar jakinduri idaztian inspiratua dagoenez, beronen laguntzaz argitzen eta zuzentzen dira puntu ilun horiek.


marker: ⓚ
text:
Jaunak defendatuko 23,11; 29,26; Sal <a href='B:230 72:12-14'>72,12-14</a>. Ik. Ir <a href='B:20 23:6'>23,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>eutsi zeure jangurari: Jarri labana zeure zintzurrean </em>esanez adierazten du hebreerazkoak ideia hau.


marker: [2]
text:
<em>zu… litezke eta: </em>H.h., <em>janari engainagarria izan daiteke eta; </em>hau da, gonbidatua proban jartzeko asmoarekin nagusiak eskainia.


marker: [1]
text:
Honela ere itzuli ohi da tx. hau: <em>Gizon zuhurra indarrez betea, gizon ikasiak boterea areagotzen du.</em>


marker: ⓚ
text:
Estrategiaz gerra Lk <a href='B:490 14:31'>14,31</a>. aholku egokiak <a href='B:490 11:14'>11,14</a>+.


marker: [2]
text:
Tx.eko testua ez da segurua. Zigorra eman dezaketenak Jauna eta erregea dira. Grekozko itzulpenak bost tx. ezartzen ditu ondoren, 21-22 tx.en azalpen moduan.


marker: [1]
text:
<em>Ezekias: </em>K.a. 716tik 678ra izan zen Judako errege (ik. 2 Erg <a href='B:120 18:1-20'>18-20</a>).


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren egintzen misterioa Dt <a href='B:50 29:28'>29,28</a>; Erm <a href='B:520 11:33'>11,33</a>. Ik. Tb <a href='B:520 12:7'>12,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>lotsa gorrian utziko duzu: </em>Hebreerazkoak esamolde hau erabiltzen du: <em>ikatz goriak pilatuko dituzu haren buru gainean. </em>Ez da erabat segurua irudiaren interpretazioa. Erm 12,20an dago aipatua, grekozko itzulpenari jarraituz.


marker: [3]
text:
Bigarren lerroaren esanahia oso zalantzazkoa da. Honela ere itzuli ohi da: <em>baina gauza garrantzitsuak aztertzea ohorea da.</em>


marker: [1]
text:
<em>Habailan harria lotzea: </em>Zentzugabekeria da, horrela ezin delako harria jaurti, eta arriskutsua ere izan daiteke habailariarentzat.


marker: [3]
text:
<em>Alferra: </em>Agian, <em>zentzugabea </em>zegoen tokian <em>alferra </em>ezarri da; izan ere, esaldia hobeto dagokio zentzugabeari (ik. <a href='B:240 12:15'>12,15</a>).


marker: ⓙ
text:
itxurakeria 6,12-14; 27,6; Sal <a href='B:230 28:3'>28,3</a>; Si <a href='B:280 27:22-24'>27,22-24</a>.


marker: [2]
text:
Tx.aren esanahia ez da segurua: Gizakia bere kontzientzian islatzen da ala laguna du gizakiak bere izaeraren ispilu?


marker: ⓑ
text:
hutsegiteak aitortu Sal <a href='B:230 32:5'>32,5</a>+; Si <a href='B:280 4:26'>4,26</a>; Lk <a href='B:490 18:9-14'>18,9-14</a>.


marker: [1]
text:
<em>jokabide… erori: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bi bideetatik okertzen dena, (bietako) batean eroriko da.</em>


marker: [2]
text:
<em>madarikazioa bereganatzen du: </em>Erruduna nor den jakin eta salatzen ez duelako (ik. Lb <a href='B:30 5:1'>5,1</a>).


marker: [1]
text:
Testua eta interpretazioa oso eztabaidagarriak dira. Bigarren lerroko izen propioak —<em>Itiel </em>bi aldiz esana dago jatorrizkoan— aditz bezala ere har daitezke, esaldi hauek sortzen direlarik: <em>Nekatu egin naiz, ene Jainko, nekatu egin naiz, ene Jainko, eta arnasa galdurik nago (ezin dut gehiago).</em>


marker: [2]
text:
<em>Santu Santuaren ezagutza: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ezagutza santua/sakratua, </em>giza ezagutza hutsari kontrajarriz.


marker: ⓙ
text:
Nork? Jb <a href='B:220 38:1-39'>38—39</a>; Si <a href='B:280 1:1-6'>1,1-6</a>; Ba <a href='B:320 3:29-31'>3,29-31</a>.


marker: [3]
text:
<em>Zenbaki-esaerak: </em>Asmakizunak eta konparazioak dira aldi berean. Zenbait gauza aurkezten zaizkigu sailean jarriak; kasu askotan, zerrendaren azken tokian aipaturiko gauzan datza adierazpenaren gakoa. Hau litzateke eskema, adib.: <em>Badira hiru gauza, eta laugarren bat batez ere… </em>


marker: [6]
text:
<em>irabiatuz, jota, eraginez: </em>Aditz bera erabiltzen du hebreerazkoak hirurentzat: <em>sakatu/estutu </em>esan nahi duena.


marker: [1]
text:
<em>Lemuel… irakatsitakoak: </em>H.h., <em>Lemuel… irakatsitako mezua; </em>honela ere itzul daiteke: <em>Lemuel Masako erregearen hitzak, mezua </em>hitza —<em>massa </em>hebreeraz—, izen propiotzat harturik.


marker: ⓕ
text:
kontuz emakumeekin 5,1-14; Dt <a href='B:50 17:17'>17,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 11:4'>11,4</a>; Si <a href='B:280 9:2'>9,2</a>.


marker: ⓗ
text:
dohakabeak babestu Sal <a href='B:230 72:2'>72,2</a>.<a href='B:230 72:4'>4</a>.<a href='B:230 72:12-14'>12-14</a>.


marker: [2]
text:
<em>etxekoandre jatorra: </em>H.h., <em>emakume indartsua/adoretsua. </em>Liburu-bukaerako poema (10-31) alfabetikoa da, hau da, tx. bakoitzeko lehenengo hitza alfabetoaren letra batez hasten da, alfabetoaren ordenari jarraituz.


marker: [1]
text:
<em>Huskeria hutsa: </em>Hebreerazko hitz hau era askotara itzul daiteke: <em>zentzugabekeria, alferrikakoa; lurrin, haize </em>ere esan nahi du.


marker: ⓐ
text:
Salomonen jakinduriaz 1 Erg <a href='B:110 3:12'>3,12</a>; <a href='B:110 5:9-10'>5,9-10</a>; <a href='B:110 10:1-13'>10,1-13</a>.<a href='B:110 10:23-24'>23-24</a>; Si <a href='B:280 47:14-17'>47,14-17</a>.


marker: ⓕ
text:
Ezen jakintsuaz oroitzea… 1,11; Jkd <a href='B:270 2:4'>2,4</a>. Ik. Si <a href='B:280 44:8-15'>44,8-15</a>. Jakintsua, ergela Sal <a href='B:230 49:11'>49,11</a>+.


marker: ⓘ
text:
lanaren fruituaz gozatu 3,12-13; 5,17; 8,15; 9,7; 11,9; Si <a href='B:280 14:14'>14,14</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 15:32'>15,32</a>+.


marker: ⓛ
text:
gizakiak ezin ulertu 6,12; 7,14; 8,17; 11,5; Si <a href='B:280 18:6'>18,6</a>. Jainkoak… egin dituenak Sal <a href='B:230 139:14-17'>139,14-17</a>; Es <a href='B:230 30:18'>30,18</a>.<a href='B:230 30:19'>19</a>; Si <a href='B:280 11:4'>11,4</a>; <a href='B:280 39:16'>39,16</a>; Erm <a href='B:520 11:33'>11,33</a>.


marker: ⓒ
text:
hauts bihurtu Has <a href='B:10 3:19'>3,19</a>+; Sal <a href='B:230 104:29'>104,29</a>; Si <a href='B:280 17:1'>17,1</a>.


marker: ⓕ
text:
Zori hobeko jaio ez dena 6,3; Jr <a href='B:300 20:18'>20,18</a>; Jb <a href='B:220 3:11-16'>3,11-16</a>; <a href='B:220 10:18-19'>10,18-19</a>.


marker: [2]
text:
Testuak, hemen, <em>haizea atzeman nahi izatea </em>eransten du; baina esaldi hau alferrik dagoela dirudi.


marker: ⓚ
text:
hitzak neurtu Si <a href='B:280 7:14'>7,14</a>; Mt <a href='B:470 6:7'>6,7</a>. Ik. <a href='B:470 6:11'>6,11</a>; Es <a href='B:470 13:3'>13,3</a>.


marker: ⓛ
text:
zeruan baita Jainkoa Dt <a href='B:50 4:39'>4,39</a>; Jos <a href='B:60 2:11'>2,11</a>; Jb <a href='B:220 22:12'>22,12</a>.


marker: ⓝ
text:
Amets ugari Si <a href='B:280 34:1-7'>34,1-7</a>. begirune Jainkoari Es <a href='B:280 8:13'>8,13</a>+.


marker: [3]
text:
Testu iluna. Honela ere itzul daiteke: <em>Lurraldeak denetan duen hoberena, lurra lantzen duen erregea da.</em>


marker: ⓚ
text:
Batek daki 3,11+. Itzala bezala Sal <a href='B:230 102:12'>102,12</a>; <a href='B:230 109:23'>109,23</a>; Jb <a href='B:220 14:2'>14,2</a>+.


marker: [1]
text:
<em>gizonak bere… ez diezaion: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>beraren aurkako arrangurarik gizonak izan ez dezan.</em>


marker: [2]
text:
<em>hamar buruzagik hiria baino: </em>Hau esan nahi da: hamar buruzagik zaintzen duten hiria indartsua dela.


marker: ⓔ
text:
ez da gizaki zuzenik Sal <a href='B:230 143:2'>143,2</a>; Jb <a href='B:220 4:17'>4,17</a>; Es <a href='B:220 20:9'>20,9</a>; Si <a href='B:280 8:5'>8,5</a>; Erm <a href='B:520 3:20'>3,20</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:8'>1,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>Entzun dut: </em>H.h., <em>Aurkitu dut: </em>Zenbaiten ustetan, iritzi hau ez da Koheletena berarena, inguruan aditzen duena baizik.


marker: [1]
text:
<em>Ez arbuiatu erregearen nagusigoa: </em>H.h., <em>Ez alde egin azkar erregearen aurretik. </em>Testu iluna da; honela ere itzul daiteke: <em>Lehia zaitez erregearen esanak betetzera.</em>


marker: [2]
text:
<em>ezin izan… jabe: </em>H.h., <em>haizea menderatu. </em>Eskuizkribu batzuek <em>ezta lotu ere </em>eransten dute.


marker: [3]
text:
<em>toki santutik… haien jokabidea: </em>Testu iluna. Honela ere itzul daiteke: <em>Hauek izanak ziren maiz toki santuan </em>(tenpluan); <em>hirian </em>(Jerusalemen) <em>ahaztu egin zitzaien haien jokaera.</em>


marker: ⓐ
text:
Jainkoaren eskuetan Dt <a href='B:50 33:3'>33,3</a>; Sal <a href='B:230 16:1'>16,1</a>; Jkd <a href='B:270 3:1'>3,1</a>; <a href='B:270 7:16'>7,16</a>.


marker: ⓒ
text:
zakurra Sal <a href='B:230 22:17'>22,17</a>; Es <a href='B:230 26:11'>26,11</a>; Mt <a href='B:470 7:6'>7,6</a>; Lk <a href='B:490 16:21'>16,21</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hor dabil… zentzugabetzat: </em>Testu iluna. Honela ere itzul daiteke: <em>Bideari ekin orduko, huts egiten dio buruak ergelari; zoroa dela diote denek.</em>


marker: ⓚ
text:
erregetzat haurra Is <a href='B:290 3:4-12'>3,4-12</a>. agintari jatunak Ik. Es <a href='B:290 31:4'>31,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Itxuraz… etekina: </em>H.h., <em>Jaurti zeure ogia ur-azalera, handik luzarora aurkituko baituzu. </em>Honela itzultzen dute batzuek: <em>Eman itzazu zeure ondasunak itsas merkataritzan, luzarora aterako baitiezu etekina.</em>


marker: [2]
text:
<em>Banatu… zortzien: </em>Tx. honen esanahia honela adieraz daiteke: <em>Inberti itzazu zeure ondasunak negozio askotan; </em>edota: <em>eman zeure ondasun-zatiak adiskide askori. </em>Izan ere, <em>zazpi </em>zenbakia <em>asko</em>-ren irudi da. Gainera, <em>zortzia </em>aipatzen da, <em>askori baino gehiagori </em>esan nahiz.


marker: [1]
text:
<em>Orduan eskuak… zebiltzak: </em>Irudi bitxiz, zahartzaroan agertu ohi diren ezinak, ahultasunak eta zaharreria ematen ditu aditzera. Tx. hauek honela itzul daitezke h.h.: <em>Orduan etxezainak </em>(eskuak) <em>ikaratu eginen dira eta gizon kementsuak </em>(zangoak) <em>ere ahulduko; ehotzaileak </em>(hortz-haginak) <em>gutxitu eta lana utziko dute; leihoetatik begira daudenak </em>(begiak) <em>ilunpetan geldituko dira. Kaleko ateak </em>(belarriak) <em>itxiko dira eta errota-hotsak isilduko; txoriak kantura jaikitzean, abeslari guztiak </em>(ahotsa, eztarria) <em>motelduko dira. Toki goietan ibiltzeak beldurra emango du, baita bide ordekan ibiltzeak ere. Almendrondoa loratuko da </em>(buruko ileak zurituko), <em>matxinsaltoa </em>(ibilbidea) <em>astunduko, kaparroi-lorea </em>(atsegin-grina) <em>zimelduko.</em>


marker: [1]
text:
<em>Kantarik Ederrena: </em>H.h., <em>Kanten kanta, </em>hebreerazko superlatiboa; itzulpenean aukeratu dugun esamoldearen parekoa da.


marker: ⓓ
text:
musu eman 8,1. ardoa, atseginen sinbolo 1,4; 4,10; 5,1; 7,10; 8,2. Ik. 2,4; Koh <a href='B:250 2:3'>2,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>zure… gozoago: </em>Grekozko antzinako itzulpenaren arabera (ik. <a href='B:260 4:10'>4,10</a>); hebreerazkoak <em>zure ukenduen usaina baino gozoago </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>beduinoen oihal-etxolak: </em>H.h., <em>Kedar-ko oihal-etxolak. Kedar </em>arabiar tribu nomada da, Ismaelen ondorengoetarikoa (ik. Has <a href='B:10 25:13'>25,13</a>).


marker: [5]
text:
<em>isil-gorderik: </em>Hebreerak <em>(zapiz) estalia </em>dio; antzinako itzulpenek, berriz, <em>noraezean (ibil) </em>dakarte.


marker: ⓘ
text:
usaingarriak, emakumearen xarmaren adierazpen 4,6.10-11.13-14.16; 5,1.5; 8,2. eta gizakumearen xarmarena 1,3.13-14; 5,13. Ik. 3,6.


marker: [6]
text:
<em>mirra-zorrotxoa: </em>Usaingarrizko zorrotxoa eraman ohi zuten emakumeek lepotik zintzilik, eta ohitura hori aipatzen da hemen.


marker: [7]
text:
<em>En-Gedi: Ahuntzaren iturri </em>esan nahi du; Itsaso Hilaren mendebaldeko ertzean zegoen oasia da.


marker: ⓜ
text:
Xaron zelaia Is <a href='B:290 35:1-2'>35,1-2</a>. Ik. Is <a href='B:290 33:9'>33,9</a>. lili <a href='B:290 2:16'>2,16</a>; <a href='B:290 4:5'>4,5</a>; <a href='B:290 6:2-3'>6,2-3</a>. Ik. Os <a href='B:350 14:6'>14,6</a>; Mt <a href='B:470 6:28'>6,28</a>.


marker: ⓐ
text:
mahats-opil Is <a href='B:290 16:7'>16,7</a>; Jr <a href='B:300 7:18'>7,18</a>; <a href='B:300 44:19'>44,19</a>; Os <a href='B:350 3:1'>3,1</a>. maitasunez gaixo <a href='B:350 5:8'>5,8</a>.


marker: [4]
text:
<em>lilizainarena: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>lili artean bazkatzen dena, lili artean larratzen duena </em>(artaldea), <em>lili artean gozatzen dena.</em>


marker: [5]
text:
<em>mendi eta sakanetan: </em>H.h., <em>Beter mendietan. Beter </em>ez da ezaguna izen propio bezala. <em>Banandu, erdibitu </em>esan nahi duen sustraitik dator hitza; hortik eman dugun itzulpena. <em>Mendi erdibituak </em>ulertuz gero, emakumearen bularren irudia dateke (ik. <a href='B:260 4:6'>4,6</a>; <a href='B:260 8:14'>8,14</a>).


marker: ⓛ
text:
Bilatu eta aurkitu ez 5,6. Ik. 1,7; Is <a href='B:290 65:1'>65,1</a>; Jr <a href='B:300 29:13'>29,13</a>; Os <a href='B:350 2:9'>2,9</a>; <a href='B:350 5:6'>5,6</a>; Es 1,28; Mt <a href='B:470 7:7'>7,7</a>.


marker: ⓝ
text:
ez diot jaregingo Has <a href='B:10 2:24'>2,24</a>. neskatxaren ama <a href='B:10 6:9'>6,9</a>; <a href='B:10 8:2'>8,2</a>. Ik. <a href='B:10 8:5'>8,5</a>; Has <a href='B:10 24:67'>24,67</a>.


marker: [1]
text:
<em>Salomon: </em>Behin baino gehiagotan azaltzen da liburu honetan gizakumea Salomonekin konparaturik (<a href='B:260 6:8-11'>6,8-11</a>; <a href='B:260 8:11-12'>8,11-12</a>); emakumeak, maite duen gizakumeari <em>errege </em>titulua ematen dio.


marker: ⓓ
text:
koroa Is <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; <a href='B:290 62:3'>62,3</a>. eztei-poza Is <a href='B:290 62:5'>62,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>musu-estalkipean: </em>Andregaiak zapi batez estaltzen zuen aurpegia senargaiari aurkeztua izatean. <em>Galaad: </em>Jordan ibaiaz beste aldean zegoen mendia eta eskualdea; bertako ahuntzak beltzak ziren.


marker: ⓕ
text:
Bai ederra 1,15+. musu-estalkipean 4,3; 6,7; Has <a href='B:10 24:65'>24,65</a>. zure adats-kizkurrak <a href='B:10 6:5'>6,5</a>. Galaad mendia Has <a href='B:10 31:21'>31,21</a>.


marker: [2]
text:
<em>harlanduz: </em>Hebreerazko hitzak interpretazio ezberdinak ditu. <em>Daviden dorrea: </em>Ez da ezaguna; batetik, dorrea hornitzen zuten ezkutuak eta, bestetik, txanponez edo metalezko apaingarriz egina zen emakumearen lepokoa konparatzen dira.


marker: [3]
text:
<em>Mendi, muino: </em>Segur aski, emakumearen bularrak aipatzen dira hemen ere (ik. <a href='B:260 2:17'>2,17</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>emaztegaia: </em>4,8tik <a href='B:260 5:1'>5,1a</a> bitarteko zatian bakarrik erabiltzen da deitura hau (<a href='B:260 4:8'>4,8</a>.<a href='B:260 4:9'>9</a>.<a href='B:260 4:10'>10</a>.<a href='B:260 4:11'>11</a>.<a href='B:260 4:12'>12</a>; <a href='B:260 5:1'>5,1</a>), gehienetan <em>arreba </em>deiturarekin elkarturik. <em>Amana, Senir, Hermon: </em>Palestina iparraldeko mendiak.


marker: ⓜ
text:
Libano 4,11.15; 5,15; 7,5. Ik. Is <a href='B:290 35:2'>35,2</a>. Senir eta Hermon Dt <a href='B:50 3:8-9'>3,8-9</a>; 1 Kro <a href='B:130 5:23'>5,23</a>.


marker: [5]
text:
<em>ene arreba: </em>Egiptoar maitasun-olerkietan sarri erabiltzen den deitura da, eta agian haietatik hartua du gure poemak, edota Abrahamen historian islatzen diren antzinako ohituretan oinarriturik (ik. Has <a href='B:10 12:13'>12,13</a>).


marker: ⓑ
text:
ezpainei darie 5,13; 7,10; Es 5,3. eztia, esnea 5,1. Ik. Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>; Is <a href='B:290 55:1'>55,1</a>. jantzien lurrina Sal <a href='B:230 45:9'>45,9</a>; Es <a href='B:230 7:16-17'>7,16-17</a>. Libanoko lurrina Os <a href='B:350 14:7'>14,7</a>.


marker: [6]
text:
<em>Baratzea: </em>Hebreerak <em>iturri </em>dakar; hebreerazko zenbait eskuizkribuk eta antzinako itzulpenek, ordea, <em>baratze </em>dakarte.


marker: [3]
text:
<em>topazioz: </em>H.h., <em>Tarsiseko harriz; </em>segur aski azkazalei buruz esana dago, <em>zafiroek </em>azal azpian ageri diren zainak adieraz dezaketen legez.


marker: [1]
text:
<em>baratzea, liliak: </em>Emakumearen sinbolo dira, <a href='B:260 2:1-2'>2,1-2</a> eta <a href='B:260 4:12'>4,12</a> eta 16an ageri denez.


marker: [3]
text:
<em>Tirtza: </em>Aldi batez, Israel edo Ipar Erresumaren hiriburu izana (ik. 1 Erg <a href='B:110 15:33'>15,33</a>; <a href='B:110 16:23'>16,23</a>); hiriaren izenak <em>atsegina </em>esan nahi du. <em>izartegia bezain izugarria: </em>Esanahia eta itzulpena ez dira argiak. Honela ere itzul daiteke: <em>gauza ospetsuak bezain izugarria </em>(aipaturiko hiriei buruz esana); <em>gudaroste lerratua bezain izugarria.</em>


marker: ⓜ
text:
nire usoa 2,14+. amaren kutuna Es 4,3. zoriontsu diotse Es 31,28. Ik. Sal <a href='B:230 1:1'>1,1</a>+; Mt <a href='B:470 5:3'>5,3</a>+.


marker: ⓝ
text:
Nor da? 3,6+. egunsentia Is <a href='B:290 14:12'>14,12</a>. eguzkia Si <a href='B:280 26:16'>26,16</a>. izartegia <a href='B:280 6:4'>6,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Xulamita: </em>Emakumearen deitura honen esanahia ezezaguna da; <em>bakea </em>adierazten duen aditz-sustraitik dator, Salomon izena bezala. <em>Bi gudari-taldeen dantza: </em>Agian, dantza berezi baten izena.


marker: [2]
text:
<em>Erdian: </em>Hitzaren esanahia ez da segurua; <em>zilbor </em>bezala itzuli ohi da, baina hemen adierazten dena emakumearen sexua da noski.


marker: [3]
text:
<em>Hexbon: </em>Jordanez beste aldeko hiria, Jerikotik ekialderantz 35 km-ra; arkeologiak antzinako uraskak atera ditu argitara bertan. <em>Libanoko dorrea: </em>Hermon mendiaren poesi deitura dateke.


marker: ⓓ
text:
lepoa 1,10+. dorrea 4,4. Hexbon Zen <a href='B:40 21:27'>21,27</a>; Is <a href='B:290 15:4'>15,4</a>.


marker: [4]
text:
<em>Karmel mendia: </em>Palestina iparraldean dago, itsas hegian. <em>errege… ile-mototsetan: </em>Esaldiaren itzulpena ez da segurua; <em>errege </em>tituluari buruz, ik. <a href='B:260 3:7'>3,7</a> oh.


marker: [5]
text:
<em>palmondoa: Tamar, </em>hebreeraz, emakume-izena ere bada (ik. Has <a href='B:10 38:6'>38,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:1'>13,1</a>; <a href='B:100 14:27'>14,27</a>); aipaturiko emakumeen edertasuna azpimarratzen da ia beti.


marker: [6]
text:
<em>Maitasun-sagar: Mandragora, </em>sagar txiki baten antzeko fruitua duen landarea; maitasuna eta emankortasuna sustatzen zituela uste zuten antzina (ik. Has <a href='B:10 30:14-16'>30,14-16</a>).


marker: [1]
text:
<em>Jaunarengandiko sugar:</em>Jauna behin bakarrik aipatzen da kanta guztian; bestalde, <em>Jaunaren gar </em>hori superlatibo bezala har daiteke, edota <em>tximista </em>bezala; kasu honetan, <em>tximista bezain kiskalgarria </em>izango litzateke itzulpena.


marker: ⓔ
text:
zigilu Has <a href='B:10 38:18'>38,18</a>; 1 Erg <a href='B:110 21:8'>21,8</a>; Jr <a href='B:300 22:24'>22,24</a>; Ag <a href='B:440 2:23'>2,23</a>. Herioa, Hildakoen Egoitza bezain Is <a href='B:290 28:15'>28,15</a>; Os <a href='B:350 13:14'>13,14</a>; Hab <a href='B:420 2:5'>2,5</a>. su kiskalgarri (Jaunarengandiko sugar) Zen <a href='B:40 11:1-3'>11,1-3</a>; Dt <a href='B:50 32:22'>32,22</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:38'>18,38</a>; 2 Erg <a href='B:120 1:12'>1,12</a>; Jb <a href='B:220 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓕ
text:
Uholdeak Has <a href='B:10 9:11'>9,11</a>; Ez <a href='B:330 26:19'>26,19</a>; Sal <a href='B:230 18:17'>18,17</a>. ibaiek Is <a href='B:290 43:2'>43,2</a>; Hab <a href='B:420 3:8'>3,8</a>. ondasun guztiak emanik Has <a href='B:10 34:12'>34,12</a>; Es 6,31; <a href='B:10 31:10'>31,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zer egin gure arrebatxoarekin: </em>Anaien betebeharra zen arreba zaintzea eta haren ezkontzaz arduratzea (ik. Has <a href='B:10 24:50'>24,50</a>; <a href='B:10 34:1'>34</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:1'>13</a>).


marker: [3]
text:
<em>Baal-Hamon: </em>Toki ezezaguna da; <em>jendetza handien (</em>edo <em>aberastasunen) jabe </em>esan nahi du, eta agian adierazpen sinbolikoagatik aipatzen da hemen.


marker: [5]
text:
<em>lorategietako erregina: </em>H.h., <em>lorategietan eseria zauden </em>edo <em>baratzeetan bizi zaren hori.</em>


marker: [1]
text:
<em>Isaias: </em>Izenak <em>Jauna salbatzaile </em>esan nahi du. <em>errege zirela: </em>Tx.ean adierazitako epeak K. a. VIII. mendearen bigarren zatia eta VII.aren lehen urteak hartzen ditu. <em>Juda eta Jerusalem: </em>Jainkoaren herriaren deitura orokorra, Isaiasen profezia ez baitago Judari mugatua.


marker: ⓜ
text:
Uzias 2 Erg <a href='B:120 15:1-7'>15,1-7</a>. Jotam 2 Erg <a href='B:120 15:32-38'>15,32-38</a>. Akaz 2 Erg <a href='B:120 16:1-20'>16,1-20</a>. Ezekias 2 Erg <a href='B:120 18:1-20:21'>18,1—20,21</a>.


marker: ⓝ
text:
zeru-lurrak lekuko Dt <a href='B:50 4:26'>4,26</a>+; Sal <a href='B:230 50:4'>50,4</a>. Haurrak sortu <a href='B:230 63:8'>63,8</a>; Dt <a href='B:50 32:5-6'>32,5-6</a>.


marker: ⓐ
text:
Jauna baztertu Dt <a href='B:50 28:20'>28,20</a>; Jr <a href='B:300 1:16'>1,16</a>; <a href='B:300 2:13'>2,13</a>. Israelgo (Jainko) Santua <a href='B:300 5:19'>5,19</a>.<a href='B:300 5:24'>24</a>; <a href='B:300 10:17'>10,17</a>.<a href='B:300 10:20'>20</a>; <a href='B:300 12:6'>12,6</a>; <a href='B:300 17:7'>17,7</a>; <a href='B:300 29:19'>29,19</a>.<a href='B:300 29:23'>23</a>; <a href='B:300 30:11'>30,11</a>; <a href='B:300 41:14'>41,14</a>.<a href='B:300 20:1'>20</a>; <a href='B:300 47:4'>47,4</a>; <a href='B:300 49:7'>49,7</a>; 54,5; 60,9.14; Jr <a href='B:300 50:29'>50,29</a>; Sal <a href='B:230 71:22'>71,22</a>.


marker: ⓒ
text:
dena zauri Jr <a href='B:300 30:12-15'>30,12-15</a>. olioz gozatu gabe Lk <a href='B:490 10:34'>10,34</a>.


marker: [4]
text:
<em>Sion hiri ederra: </em>H.h., <em>Sion alaba; </em>Jerusalem hiriaren pertsonifikazio poetikoa, liburuan maiz erabilia. K.a. 701. urteko asiriar erasoaren ondorioz hiriak eta herrialde osoak bizi zuten egoera penagarria adierazten du tx.ak (ik. <a href='B:290 36:1'>36,1</a>).


marker: [5]
text:
<em>batzuk bizirik: </em>Ik. <a href='B:290 4:3'>4,3</a> oh. <em>Sodoma eta Gomorra: </em>Jaunaren zigorraren eta erabateko suntsipenaren adierazgarri dira hiri bekatariok (ik. <a href='B:290 1:10'>1,10</a>; <a href='B:290 3:9'>3,9</a>; Has <a href='B:10 19:1'>19</a>) Biblia osoan.


marker: ⓔ
text:
Jaunaren hitza, irakaspena 2,3; 5,24; 8,16.20; 30,9. Gomorrakoen antzeko Dt <a href='B:50 32:32'>32,32</a>; Jr <a href='B:300 23:14'>23,14</a>; Nk <a href='B:310 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓕ
text:
gezurrezko kultuaren aurka Jr <a href='B:300 7:22-23'>7,22-23</a>; Am <a href='B:370 5:21-25'>5,21-25</a>. Ik. Sal <a href='B:230 50:8'>50,8</a>.


marker: ⓗ
text:
gizagaixoei justizia egin Ir <a href='B:20 22:20-21'>22,20-21</a>+. umezurtza, alarguna 1,23; <a href='B:20 9:16'>9,16</a>; <a href='B:20 10:2'>10,2</a>; Jr <a href='B:300 7:6'>7,6</a>+.


marker: ⓘ
text:
auzitara dei 43,26; Mi <a href='B:400 6:2'>6,2</a>. elurra bezain zuri Sal <a href='B:230 51:9'>51,9</a>.


marker: ⓚ
text:
ezezkoa emanez gero Lb <a href='B:30 26:14-39'>26,14-39</a>; Dt <a href='B:50 28:15-35'>28,15-35</a>; Jr <a href='B:300 2:30'>2,30</a>.


marker: [6]
text:
<em>emagaldu: </em>Toki honetan bakarrik erabiltzen du Isaiasek Jainkoarekiko desleialkeria adierazten duen <em>prostituzioaren </em>irudia, Oseasek lehenengo (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.) eta Jeremias eta Ezekielek gero sarri erabiliko dutena.


marker: ⓛ
text:
emagaldu bihurtu Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>; Ez <a href='B:330 16:1'>16</a>; <a href='B:330 16:23'>23</a>.


marker: ⓑ
text:
Hiriak izen berria 60,14; 62,4.12; Ez <a href='B:330 48:35'>48,35</a>; Za <a href='B:450 8:3'>8,3</a>.


marker: [7]
text:
<em>baratze sakratuak: </em>Lurraren emankortasuna erdiesteko egin ohi ziren kanaandar kultuak adierazten dira. Kultu horiek muinoetan, zuhaitzen azpian eta baratzeetan ospatu ohi ziren. Luzaroan iraun zuten Israelen (ik. <a href='B:290 57:5'>57,5</a>; Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>.<a href='B:300 2:23'>23</a>).


marker: ⓒ
text:
sua zigorraren irudi 5,24; 9,17-18; 10,16-17; 26,11; 33,11; 42,25; Am <a href='B:370 7:4'>7,4</a>. itzalezineko sua Jr <a href='B:300 4:4'>4,4</a>+; Am <a href='B:370 5:6'>5,6</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jakoben herri: </em>H.h., <em>Jakoben etxe; </em>berdin 2,6ko <em>Jakoben ondorengoak </em>ere. Israel herri osoa adierazteko ohiko esamoldea (ik. Has <a href='B:10 35:21'>35,21</a> oh.).


marker: ⓖ
text:
Jaunaren argitan 10,17; 60,1-3. Ik. Sal <a href='B:230 119:105'>119,105</a>; Es 6,23; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>+.


marker: [3]
text:
<em>aztiz: </em>Jatorrizkoak <em>ekialdetik </em>dio; aztikeriazko jarduerak oso zabalduak zeuden antzinako Ekialdean.


marker: ⓛ
text:
gorde lurpean Os <a href='B:350 10:8'>10,8</a>; Lk <a href='B:490 23:30'>23,30</a>; Ap <a href='B:730 6:15'>6,15</a>.


marker: ⓝ
text:
Libano 10,34; 14,8; 29,17; 33,9; 40,16; 60,13; Dt <a href='B:50 3:25'>3,25</a>; Jr <a href='B:300 22:6'>22,6</a>; Na <a href='B:410 1:4'>1,4</a>; Sal <a href='B:230 29:6'>29,6</a>. Baxan <a href='B:230 33:9'>33,9</a>; Ez <a href='B:330 27:6'>27,6</a>; Am <a href='B:370 4:1'>4,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>itsaso zabaleko ontziak: </em>H.h., <em>Tarsiseko ontziak; </em>esamoldeak itsaso zabala zeharkatu eta urrutiko kostaldeetara iristen ziren ontziak adierazten ditu.


marker: ⓔ
text:
elkarri eraso 9,18-19; Ep <a href='B:70 7:22'>7,22</a>; 1 Sm <a href='B:90 14:20'>14,20</a>; Mi <a href='B:400 7:6'>7,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>soinean zer jantzi: </em>Jatorrizko hitzak <em>tunika luze-zabala </em>adierazten du. Tx.ak anarki egoera islatzen du: aski da norbaitek jantzi egokia izatea, agintea eskain diezaioten.


marker: [4]
text:
<em>mutiko… agintari: </em>Jatorrizko testua iluna da eta itzulpena ez segurua. Antzinako itzulpen gehienek <em>emakume</em>-ren ordez <em>lukurreru </em>irakurri dute.


marker: ⓘ
text:
Jauna auzitarako prest Jr <a href='B:300 2:9'>2,9</a>; Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>+; <a href='B:350 4:1'>4,1</a>.


marker: [8]
text:
<em>apaingarri guztiak: </em>19-23 zatian hogeita bat hitz datoz emakumeen apaingarriak adierazteko. Horietako erdiak baino gehiago hemen bakarrik azaltzen dira, eta gehienen esanahi zehatza zalantzazkoa da. Beraz, tx. hauek berrantolatu egin ditugu itzulpenean.


marker: [9]
text:
<em>soka, burusoila, zakukia eta burdinaren marka: </em>Gatibuei ematen zitzaien tratua adierazten dute, garaiko asiriar monumentuek erakusten duten legez.


marker: ⓐ
text:
atsekabe- eta dolu-zeinuak 24,4; 33,9; Jr <a href='B:300 14:2'>14,2</a>; Jl <a href='B:360 1:10'>1,10</a>+; Nk <a href='B:310 1:4'>1,4</a>. lurrean eseri 47,1; Nk <a href='B:310 2:10'>2,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunak ernearaziko duena: </em>H.h., <em>Jaunaren ernamuina. </em>Esamoldeak, <em>lurrak emango duenaren </em>pareko delarik, hondamenari jarraituko dion ongizatea adierazten du zuzenean. Profetaren ikuspegian, herriaren birjaiotza eta berriztapena esan nahi du: geldituko den <em>gutxi </em>horretatik etorkizun bikaina <em>erneko da. </em>Hitza, gerora, Mesiasen pertsonari egokituko zaio.


marker: [2]
text:
<em>bizirik geldituak: </em>Jaunak eragindako suntsipena ez da erabatekoa. <em>Bizirik geldituko den </em>herriaren <em>hondarra </em>Jaunaren onginahiaren seinale da, haren hautapena eta herriaren jarraipena ziurtatzen baititu. Ideia honek garrantzi handia du profetaren predikuan.


marker: ⓓ
text:
bizirik geldituak (herriaren hondarra) 1,8-9; 6,13; 10,19-22; 29,5-6; 37,4.31-32; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>; Ez <a href='B:330 6:8-9'>6,8-9</a>; Am <a href='B:370 5:15'>5,15</a>; Mi <a href='B:400 4:7'>4,7</a>; <a href='B:400 5:2'>5,2</a>; So <a href='B:430 2:7'>2,7</a>.<a href='B:430 2:9'>9</a>; <a href='B:430 3:12-13'>3,12-13</a>; Za <a href='B:450 13:8-9'>13,8-9</a>; <a href='B:450 14:2'>14,2</a>; Ne <a href='B:160 1:2'>1,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>bere zigor-epaia beteko duenean: </em>H.h., <em>haize epailez eta haize kiskalgarriz. Siongo bizilagunen: </em>H.h., <em>Siongo alaben; </em>esamoldeak Jerusalemgo bizilagun guztiak biltzen ditu.


marker: [4]
text:
<em>ke-lainoa, sugar distiratsua: </em>5-6 tx.etan <em>Irteera </em>liburuan Jaunaren presentzia eta babesa adierazten duten irudiak aipatzen dira.


marker: [1]
text:
<em>mahastiaren kanta: Mahastia </em>ohiko irudia da Jainkoaren herria adierazteko. <em>Mahastia </em>emakumearen sinbolo ere badenez (ik. Kt <a href='B:260 1:6'>1,6</a> oh.; <a href='B:260 8:11'>8,11</a>), ituna gogorarazten du, Jainkoaren eta herriaren arteko maitasunezko lotura.


marker: ⓖ
text:
mahastia, Israelen irudi 3,14; 27,2-5; Jr <a href='B:300 2:21'>2,21</a>; <a href='B:300 12:10'>12,10</a>; Ez <a href='B:330 15:1-8'>15,1-8</a>; <a href='B:330 17:3-10'>17,3-10</a>; <a href='B:330 19:10-14'>19,10-14</a>; Os <a href='B:350 10:1'>10,1</a>; Sal <a href='B:230 80:9-19'>80,9-19</a>. Ik. Mt <a href='B:470 21:33-43'>21,33-43</a>; Jn <a href='B:500 15:1-7'>15,1-7</a>.


marker: ⓗ
text:
sasiak eta laharrak 7,23-24; 27,4; 32,13; 34,13; Os <a href='B:350 10:8'>10,8</a>; Mi <a href='B:400 7:4'>7,4</a>. Ik. Has <a href='B:10 3:18'>3,18</a>. euririk ez Dt <a href='B:50 11:14'>11,14</a>+.


marker: ⓙ
text:
Ai zuek 10,1-4. soroa soroari erantsi 1 Erg <a href='B:110 21:1-16'>21,1-16</a>; Mi <a href='B:400 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓚ
text:
Etxeak hondatu Am <a href='B:370 3:15'>3,15</a>. Ik. <a href='B:370 1:7'>1,7</a>; <a href='B:370 6:11'>6,11</a>; 17,9.


marker: [2]
text:
<em>Jaunaren ekintza: </em>Joan-etorri handiko ideia da Isaiasen mezuan. <em>Jaunaren ekintzaz </em>singularrean mintzo da beti, nahiz eta ekintza era askotakoa izan, asmo bakar bati erantzuten diola aditzera emanez (ik. <a href='B:290 5:19'>5,19</a>; <a href='B:290 28:21'>28,21</a>; <a href='B:290 31:2'>31,2</a>).


marker: ⓐ
text:
santutasuna agertu 6,3; Lb <a href='B:30 10:3'>10,3</a>; Zen <a href='B:40 20:13'>20,13</a>; Ez <a href='B:330 20:41'>20,41</a>.


marker: [3]
text:
Tx. hau 9,7—10,4ko poemarekin lotua dago, han errepikatzen den lelo bera aurkitzen baitugu hemen: <em>Hala ere… eskua zigortzeko.</em>


marker: ⓔ
text:
mendiek dar-dar Hab <a href='B:420 3:6'>3,6</a>; Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>+. Hala ere… <a href='B:230 9:11'>9,11</a>.<a href='B:230 9:16'>16</a>.<a href='B:230 9:20'>20</a>; <a href='B:230 10:4'>10,4</a>.


marker: [4]
text:
<em>Urrutiko herri bat: </em>Herri hau <em>Asiria </em>da; milaren bat km-ra egon arren, Isaiasen garaian behin eta berriz eraso zion Palestinari.


marker: ⓕ
text:
Urrutiko herria Jr <a href='B:300 5:15'>5,15</a>+. bandera jaso <a href='B:300 11:10'>11,10</a>.<a href='B:300 11:12'>12</a>; <a href='B:300 13:2'>13,2</a>; <a href='B:300 18:3'>18,3</a>; <a href='B:300 49:22'>49,22</a>; 62,10; Jr <a href='B:300 4:6'>4,6</a>. txistuka <a href='B:300 7:18'>7,18</a>.


marker: ⓖ
text:
lehoiak bezala orro Jr <a href='B:300 2:15'>2,15</a>. ezin inork kendu Os <a href='B:350 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓘ
text:
Uzias 1,1+. Jauna tronuan eseria 2 Erg <a href='B:120 22:19'>22,19</a>; Ap <a href='B:730 4:2'>4,2</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Suzkoak bezalako izaki: </em>Hebreeraz, <em>Serafin </em>—hau da, <em>Sutsuak</em>—. Izaki misteriotsu hauek kutxa gaineko eta Ezekielen ikuskariko <em>Kerubin </em>edo izaki hegaldunen antzekoak dira (ik. Ez <a href='B:330 10:1'>10</a>).


marker: ⓙ
text:
Santu 1,4+; 10,17; 40,25; Ap <a href='B:730 4:8'>4,8</a>. haren aintzak lurra bete Zen <a href='B:40 14:21'>14,21</a>+.


marker: ⓚ
text:
tenplua kez bete Ir <a href='B:20 19:16-19'>19,16-19</a>; <a href='B:20 40:34-35'>40,34-35</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10'>8,10</a>; Ez <a href='B:330 10:4'>10,4</a>.


marker: ⓜ
text:
aldarea Ap <a href='B:730 8:3-5'>8,3-5</a>. ahoa ukitu Ik. Jr <a href='B:300 1:9'>1,9</a>; Ez <a href='B:330 2:8'>2,8</a>; Dn <a href='B:340 10:16'>10,16</a>.


marker: ⓐ
text:
I.B.n aipatua: Mt <a href='B:470 13:14-15'>13,14-15</a> par.; Eg <a href='B:510 28:26-27'>28,26-27</a>; Jn <a href='B:500 12:40'>12,40</a>.


marker: [3]
text:
<em>baina ondo… berriro: </em>H.h., <em>Hazi santu izango da ondoa: </em>Interpretazio zaileko esaldi hau ez dator grekozko itzulpenean, eta zenbaiten ustez eranskina da; hala ere, ongi dator Isaiasen pentsamenduarekin (ik. <a href='B:290 4:2-3'>4,2-3</a> eta oh.).


marker: ⓓ
text:
suari eman 1,31+; Ir <a href='B:20 24:17'>24,17</a>; Zen <a href='B:40 11:1'>11,1</a>. su garbitzailea <a href='B:40 1:25'>1,25</a>; <a href='B:40 6:6-7'>6,6-7</a>; Zen <a href='B:40 31:21-23'>31,21-23</a>.


marker: [1]
text:
K.a. 734. urteko <em>siro-efraimdar gerra </em>deiturikoaren inguruan kokatzen dira 7—8 kap.ak. Siria eta Efraimgo —hau da, Israel edo Ipar Erresumako— erregeak Asiriaren kontra elkartu ziren, eta Judako erregea ere elkartasun horretara erakarri nahi izan zuten. Akazek ez zuen amore eman, eta efraimdarren erasotik libratzeko asiriarrengana jo zuen laguntza eske, Isaiasen oharpenei jaramonik egin gabe. Erreinuak bizirik iraun zuen, baina zerga astuna ordaindu behar izan zion Asiriako erregeari.


marker: ⓔ
text:
Akaz 1,1+. Pekah 2 Erg <a href='B:120 15:27-31'>15,27-31</a>. siriarrek eta israeldarrek Jerusalemi eraso 2 Erg <a href='B:120 16:5-9'>16,5-9</a>; <a href='B:120 15:37'>15,37</a>.


marker: [2]
text:
<em>Siriarrak… jakin zutenean: </em>H.h., <em>Daviden etxeari berri hau eman zioten: Aram </em>(hau da, <em>siriarrak</em>) <em>Efraimen kanpatua dago. Daviden etxe </em>esamoldeak Jaunak errege-etxearen iraupenari buruz Davidi eginiko agintzariaren oroitzapena dakar (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:5-16'>7,5-16</a>).


marker: [3]
text:
<em>Xear-Jaxub: </em>Izenak <em>hondar bat itzuliko da </em>esan nahi du. Izen profetikoa da, zenbait herritar Jaunarengana itzuli eta zigorretik onik aterako dela iragartzen duena (ik. <a href='B:290 10:20-22'>10,20-22</a>).


marker: [4]
text:
<em>Tabeel-en semea: </em>Pertsonaia hau Damaskoko —edo beharbada Jerusalemgo bertako— gorteko goi-funtzionarioren bat izan daiteke.


marker: ⓙ
text:
ezaugarria 7,14; 8,18; 20,3; 37,30; 38,7-8; Ep <a href='B:70 6:36-40'>6,36-40</a>; Jr <a href='B:300 44:29-30'>44,29-30</a>; Mt <a href='B:470 16:1-4'>16,1-4</a>.


marker: [5]
text:
<em>andre gaztea: </em>Erregearen emaztea da segur aski, eta aginduriko semea Judako errege-etxeari bizirik eutsiko dion Akazen ondorengoa. Grekozko antzinako itzulpenak <em>birjina </em>itzuli zuen eta, horren arabera, Mateoren ebanjelioak Maria Jesusen amari egokitzen dio Isaiasen iragarpena (ik. Mt <a href='B:470 1:23'>1,23</a>); bere zentzu estuaz gaindi luzatzen da iragarpena, Daviden etxeari eginiko promesak beteko zituen Mesiasen jaiotza iragarriz.


marker: ⓛ
text:
semea izango du Has <a href='B:10 16:11'>16,11</a>; Ep <a href='B:70 13:5'>13,5</a>; Lk <a href='B:490 1:31'>1,31</a>. Emmanuel <a href='B:490 8:8'>8,8</a>.<a href='B:490 8:10'>10</a>; Mt <a href='B:470 1:23'>1,23</a>. Ik. 41,10+; Sal <a href='B:230 46:8'>46,8</a>.<a href='B:230 46:12'>12</a>.


marker: [6]
text:
<em>Gatzatua eta eztia: </em>Janari hautatua dira, ugaritasunaren adierazgarri; ik. adib. <em>esnea eta eztia darizkion lurraldea </em>esaldia Ir 3,8an.


marker: ⓜ
text:
gaitza baztertu eta ona aukeratu Dt <a href='B:50 1:39'>1,39</a>; 2 Sm <a href='B:100 14:17'>14,17</a>; 1 Erg <a href='B:110 3:9'>3,9</a>.


marker: [7]
text:
<em>bi erregeen lurraldea: </em>Asiriarrek, K.a. 734-732 urteetan, Damaskoko erreinua eta Israelgoaren zati bat konkistatu eta menderatu zituzten.


marker: [8]
text:
<em>Egun txarrak: </em>Esanahia eztabaidatua da. <em>Txarrak </em>hitza ez dator jatorrizkoan eta, askoren iritziz tx.eko azken lerroa eranskina denez gero, <em>zoriontsuak </em>ere izan daitezke iragarritako <em>egunak.</em>


marker: ⓐ
text:
ilea, bizarra moztu 3,24; Ez <a href='B:330 5:1'>5,1</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 10:4-6'>10,4-6</a>.


marker: ⓓ
text:
larre-toki 5,17; 27,10; 32,14. Ik. 17,2; Ez <a href='B:330 25:5'>25,5</a>; So <a href='B:430 2:6-7'>2,6-7</a>.


marker: ⓕ
text:
bi lekuko Dt <a href='B:50 17:6'>17,6</a>+. Urias 2 Erg <a href='B:120 16:10-16'>16,10-16</a>. Zakarias 2 Erg <a href='B:120 18:2'>18,2</a>.


marker: [1]
text:
<em>Retzin eta Pekahen beldurrez: </em>Esaldiaren esanahia zalantzazkoa da. Hebreerazkoak <em>Retzin eta Pekahengan poztuz </em>dio; honen arabera, judatarrak beren erregearen — <em>Siloeko ur bareen </em>— kontra daudela eta etsaien arrakasta nahiko luketela ulertu beharko litzateke.


marker: ⓘ
text:
Eufrates 7,20; 27,12. ur handiak inbasioaren irudi 17,12-14; Jr <a href='B:300 46:7'>46,7</a>; <a href='B:300 47:2'>47,2</a>; <a href='B:300 51:42'>51,42</a>; Dn <a href='B:340 11:10'>11,10</a>.<a href='B:340 11:40'>40</a>. Ik. Ap <a href='B:730 12:15'>12,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>oi Emmanuel: </em>Aginduriko haurraren izena aipatuz (ik. <a href='B:290 7:14'>7,14</a>), zigorrak ez duela salbamen-promesa ezereztuko adierazten da nonbait. 8,10aren bukaeran izen bera —<em>Jainkoa gurekin— </em>aipatzen da berriro, herrien egitasmoen porrota adierazteko.


marker: ⓛ
text:
Jaunak hartu eta agindu 1 Erg <a href='B:110 18:46'>18,46</a>; 2 Erg <a href='B:120 3:15'>3,15</a>; Jr <a href='B:300 20:7'>20,7</a>; Ez <a href='B:330 3:14'>3,14</a>.


marker: ⓝ
text:
Santutegi Ez <a href='B:330 11:16'>11,16</a>. Ik. Ap <a href='B:730 21:22'>21,22</a>. behaztopa-harri Lk <a href='B:490 2:34'>2,34</a>; Erm <a href='B:520 9:32-33'>9,32-33</a>; 1 P <a href='B:670 2:7-8'>2,7-8</a>.


marker: ⓒ
text:
Jaunak aurpegia gorde Sal <a href='B:230 13:2'>13,2</a>+. harengan itxaropen Sal <a href='B:230 25:3'>25,3</a>+.


marker: ⓓ
text:
ni eta Jaunak eman dizkidan haurrak Heb <a href='B:650 2:13'>2,13</a>. profetaren familia Jaunaren mezu <a href='B:650 7:3'>7,3</a>; <a href='B:650 8:1-3'>8,1-3</a>; <a href='B:650 10:20-21'>10,20-21</a>. Ik. Jr <a href='B:300 16:1-8'>16,1-8</a>; Ez <a href='B:330 24:15-24'>24,15-24</a>; Os <a href='B:350 1:1-3'>1—3</a>. Sion mendian bizi dena <a href='B:350 2:2-5'>2,2-5</a>; <a href='B:350 4:5'>4,5</a>; <a href='B:350 11:9'>11,9</a>; 14,32; 28,16; 31,9; 35,5. Ik. Sal <a href='B:230 132:13'>132,13</a>+.


marker: ⓔ
text:
nekromanteei, hildakoei kontsulta egin 19,3; 1 Sm <a href='B:90 28:7-20'>28,7-20</a>; 2 Erg <a href='B:120 21:6'>21,6</a>; <a href='B:120 23:24'>23,24</a>. legeak debekatua Lb <a href='B:30 19:31'>19,31</a>+.


marker: ⓕ
text:
erregea eta Jainkoa madarikatu Ir <a href='B:20 22:27'>22,27</a>; 1 Erg <a href='B:110 21:10'>21,10</a>.


marker: [6]
text:
<em>Baina… egongo: </em>Esaldia zaila da eta era ezberdinetan ulertua. <em>Zabulonen eta Neftaliren lurraldea: </em>Palestina iparraldeko leinuak dira, Genesaret aintziraren eta Jordan Garaiaren mendebaldean kokatuak. Tx.ean aipatzen diren lurraldeak 734-732 urteetan Asiriak bereganatutakoak dira (ik. 2 Erg <a href='B:120 15:29'>15,29</a>). Tx. hau eta hurrengoa Jesusen Galileako ministerioa dela-eta aipatzen ditu Mateok (ik. Mt <a href='B:470 4:13-16'>4,13-16</a>).


marker: ⓘ
text:
Poza sortu diezu Sal <a href='B:230 126:1'>126</a>. uzta biltzean adina Sal <a href='B:230 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓙ
text:
uztarri astuna 10,27; 14,25; Lb <a href='B:30 26:13'>26,13</a>; Dt <a href='B:50 28:48'>28,48</a>; Jr <a href='B:300 27:2-11'>27,2-11</a>. Madiango gudarostea apurtu 10,26; Ep <a href='B:70 7:1'>7</a>; Sal <a href='B:230 83:10-12'>83,10-12</a>.


marker: ⓚ
text:
Haur bat jaio 7,14; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>. Jainkoak emana Jn <a href='B:500 3:16'>3,16</a>. Beroni ezarri aginpidea Has <a href='B:10 49:10'>49,10</a>; Zen <a href='B:40 24:17'>24,17</a>; Mi <a href='B:400 5:1-3'>5,1-3</a>. Kontseilari 11,2. Errege bake-emaile 11,6-9; Mi <a href='B:400 5:4'>5,4</a>; Za <a href='B:450 9:9-10'>9,9-10</a>; Sal <a href='B:230 72:3'>72,3</a>.<a href='B:230 72:7'>7</a>; Lk <a href='B:490 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓛ
text:
Gero eta zabalagoa 2,3-4; Sal <a href='B:230 110:2'>110,2</a>. justizia eta zuzenbidea oinarri <a href='B:230 11:3-5'>11,3-5</a>; <a href='B:230 16:5'>16,5</a>; <a href='B:230 32:1'>32,1</a>.<a href='B:230 32:16-17'>16-17</a>; Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>+; Sal <a href='B:230 89:15'>89,15</a>+. betiko 2 Sm <a href='B:100 7:16'>7,16</a>; Sal <a href='B:230 45:7'>45,7</a>; Lk <a href='B:490 1:32-33'>1,32-33</a>. maitemin sutsuak egingo 37,32. Ik. 26,11; 63,15.


marker: [2]
text:
<em>Israelgo erresuma: </em>Ipar Erresuma, Israel, 200 urte lehenago banandu zen Judatik (ik. 1 Erg <a href='B:110 12:1'>12</a>); <em>Samaria </em>zuen hiriburu.


marker: ⓜ
text:
mezua datorkio gainera 55,10-11; Jr <a href='B:300 23:29'>23,29</a>; Os <a href='B:350 6:5'>6,5</a>; Sal <a href='B:230 147:15-18'>147,15-18</a>.


marker: ⓝ
text:
Samariaren harrokeria 28,1; Os <a href='B:350 7:10'>7,10</a>; Am <a href='B:370 6:13'>6,13</a>. Ik. <a href='B:370 2:6-21'>2,6-21</a>.


marker: [3]
text:
<em>etsaiak: </em>Hebreerazkoak <em>Retzinen etsaiak </em>dio; baina <em>Retzin </em>ez dator ondo hemengo testuinguruan.


marker: ⓒ
text:
herria bihurtu ez Jr <a href='B:300 5:3'>5,3</a>; Os <a href='B:350 7:10'>7,10</a>; Am <a href='B:370 4:6-11'>4,6-11</a>. Jauna ez bilatu 31,1; So <a href='B:430 1:6'>1,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>palmondo eta kanabera: </em>Bi irudiek gizarte-mailan goikoak eta behekoak adierazten dituzte, 14an argitzen denez. Lehena 19,15ean azalduko da berriro (ik. oh.).


marker: ⓓ
text:
profetek gezurra irakatsi 28,7; 30,10-11; Jr <a href='B:300 14:14'>14,14</a>+; Nk <a href='B:310 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓛ
text:
Asiria 10,24-27; 14,25; 30,27-33; 37,21-35. Jaunaren zigor-baliabide 5,26-30; 7,18-20; 8,7. Ik. 13,5; 36,10; 37,26; Jr <a href='B:300 51:20-23'>51,20-23</a>.


marker: [1]
text:
<em>Kalno eta Karkemix, Hamat eta Arpad: </em>Siria iparraldeko hiriak, 738tik 717ra Asiriak eskuratuak; <em>Damasko, </em>Siriako hiriburua, 732an erori zen Asiriaren menpe, eta <em>Samaria </em>721ean. Izenak iparraldetik hegoalderako ordenan emanak daude, asiriar gudarostearen Jerusalemerako martxa iradokiz.


marker: [2]
text:
<em>sasijainkoak gurtzen dituzten herriak: </em>H.h., <em>ezerezen </em>(hau da, <em>sasijainkoen</em>) <em>erresumak. </em>Isaiasek israeldar ikuspuntutik hitz eragiten dio asiriarrari.


marker: ⓓ
text:
Herrien arteko mugak Dt <a href='B:50 32:8'>32,8</a>. ezabatu 2 Erg <a href='B:120 17:6'>17,6</a>.<a href='B:120 17:24'>24</a>.


marker: [4]
text:
<em>bizirik geldituek: </em>Ik. <a href='B:290 4:3'>4,3</a> oh. <em>zigortzailea: </em>Hau da, Asiria.


marker: ⓖ
text:
bizirik geldituak 4,3+. zigortzailea euskarri Os <a href='B:350 5:13'>5,13</a>; 2 Kro <a href='B:140 28:16'>28,16</a>.<a href='B:140 28:20'>20</a>.


marker: ⓛ
text:
Asiriaren beldurrik ez 37,6. makila 9,3; 14,5. egiptoarrek bezala Ir <a href='B:20 5:14-16'>5,14-16</a>.


marker: [5]
text:
<em>Aiat: </em>Jerusalemdik iparraldera, 15en bat km-ra, zegoen herrixka. 28-33 tx.ek markatzen duten ibilbidea paraje oso malkartsuan zehar Jerusalemera hurbilduz doa. Azkenik aipaturiko tokia, <em>Nod </em>(32 tx.), Skopus mendian, Oliamendi iparraldeko gailurrean, dago; bertatik Jerusalem ikus daiteke.


marker: ⓑ
text:
Mikmas, Geba 1 Sm <a href='B:90 13:2'>13,2</a>.<a href='B:90 13:5'>5</a>; <a href='B:90 14:5'>14,5</a>. Rama 1 Sm <a href='B:90 1:19'>1,19</a>; <a href='B:90 7:17'>7,17</a>. Saulen Gibea 1 Sm <a href='B:90 10:26'>10,26</a>; <a href='B:90 15:34'>15,34</a>.


marker: ⓕ
text:
Aizkoraz jo Sal <a href='B:230 74:5-6'>74,5-6</a>. lurrera datoz Za <a href='B:450 11:1-2'>11,1-2</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jese: </em>Daviden aita (ik. 1 Sm <a href='B:90 16:1'>16,1</a>) eta, beraz, Judako errege-jatorriaren arbasoa. Badirudi 11,1-9an, <a href='B:290 7:14-17'>7,14-17</a> eta 9,1-6an ez bezala, etorkizuneko erregea, David berria, aipatzen dela, eta iragarpena zentzu mesianikoan irakurri ohi da judu- eta kristau-tradizioan.


marker: ⓖ
text:
Kimu bat aterako 4,2: Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>+; Erm <a href='B:520 15:12'>15,12</a>. zuhaitz-ondoa <a href='B:520 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓗ
text:
Beraren gainean Jaunaren Espiritua 42,1; 61,1; 2 Sm <a href='B:100 23:2'>23,2</a>; Jn <a href='B:500 1:32-33'>1,32-33</a>. kontseilari <a href='B:500 9:5'>9,5</a>. kemenez jantzi Eg <a href='B:510 10:38'>10,38</a>.


marker: ⓘ
text:
zuzenbidez epaitu 9,6+; 32,1; Sal <a href='B:230 72:1-4'>72,1-4</a>.<a href='B:230 72:12-13'>12-13</a>; Ap <a href='B:730 19:11'>19,11</a>. Ik.<a href='B:730 10:2'>10,2</a>+. bere hitzez 2 Ts <a href='B:600 2:8'>2,8</a>. Ik. Ap <a href='B:730 2:16'>2,16</a>; <a href='B:730 19:15'>19,15</a>.


marker: ⓛ
text:
bake-garaia Lb <a href='B:30 26:6'>26,6</a>; Ez <a href='B:330 34:25'>34,25</a>.<a href='B:330 34:28'>28</a>; Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>; Za <a href='B:450 9:10'>9,10</a>; Jb <a href='B:220 5:22-23'>5,22-23</a>. Ik. Has <a href='B:10 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓜ
text:
Nire mendi santuan 2,2-4; Sal <a href='B:230 3:5'>3,5</a>+. Jaunaren ezagupenak lurraldea bete Jr <a href='B:300 31:33-34'>31,33-34</a>; Hab <a href='B:420 2:14'>2,14</a>. Ik. Hab <a href='B:420 3:3'>3,3</a>; Sal <a href='B:230 33:5'>33,5</a>.


marker: ⓝ
text:
Jeseren kimua Erm <a href='B:520 15:12'>15,12</a>. Ik. Ap <a href='B:730 22:16'>22,16</a>. bandera gisa altxatua 5,26+. nazioak bila joango <a href='B:730 2:2-3'>2,2-3</a>. egoitza ospetsua <a href='B:730 4:5-6'>4,5-6</a>.


marker: [2]
text:
<em>berriro: </em>Lehen aldia Egiptotik herria askatzeko izan zen. <em>lurraldeak: </em>Israeldarrak erbesteratuak egon zireneko lurraldeak. <em>Patros </em>Egipto Garaia da; <em>Elam </em>gaur egungo Iran aldea; <em>Xinear </em>Babilonia; <em>Hamat </em>Siria iparraldeko hiria, eta <em>itsasertzeko lurraldeak </em>Mediterraneoko uharte eta kostaldeak.


marker: ⓐ
text:
erbesteratuak bildu 43,5-6; 49,12.22; 60,4; 66,19-20; Jr <a href='B:300 23:3'>23,3</a>+; Sal <a href='B:230 147:2'>147,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Efraim eta Judaren etsaigoa 7,1-9.17; 9,20. Juda eta Efraim elkartu Jr <a href='B:300 3:18'>3,18</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Edom, Moab, amondarrak: </em>Judako erreinuaren inguruko herriak aipatzen dira; Davidek menpean hartu zituen, baina gerora independentzia lortu zuten.


marker: ⓒ
text:
filistearrei eraso 14,28-32; So <a href='B:430 2:5-7'>2,5-7</a>. sortaldeko herriei Jr <a href='B:300 49:28'>49,28</a>. Edom eta Moab 15—16; <a href='B:300 21:11-12'>21,11-12</a>; <a href='B:300 25:10-12'>25,10-12</a>; <a href='B:300 34:5-15'>34,5-15</a>.


marker: ⓓ
text:
Itsaso Gorria lehortu Ir <a href='B:20 14:16'>14,16</a>.<a href='B:20 14:21'>21</a>.<a href='B:20 14:26-27'>26-27</a>. oinetako eta guzti igaro Ir <a href='B:20 14:22-29'>14,22-29</a>; <a href='B:20 15:19'>15,19</a>.


marker: [1]
text:
Egiptotik askatuak izan ondoren bezala (ik. Ir <a href='B:20 15:1'>15</a>), herriratuak izan ondoren, erbesteratuek <em>esker oneko gorazarrea </em>abesten diote Jaunari.


marker: ⓕ
text:
Eskerrak zuri Jr <a href='B:300 33:11'>33,11</a>; Sal <a href='B:230 118:21'>118,21</a>. baretu haserrea 10,25. Ik. 5,25+.


marker: ⓖ
text:
Jauna indar eta babes Ir <a href='B:20 15:2'>15,2</a>; Sal <a href='B:230 27:1'>27,1</a>; <a href='B:230 118:14'>118,14</a>.


marker: ⓚ
text:
Babiloniaren aurka 21,1-10; 47,1-15; Jr <a href='B:300 50:1-51'>50—51</a>; Ap <a href='B:730 17:1-18'>17—18</a>.


marker: ⓒ
text:
eguzkia ilundu Jr <a href='B:300 4:23'>4,23</a>+; Am <a href='B:370 8:9'>8,9</a>+; So <a href='B:430 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓔ
text:
artzain gabeko artalde 1 Erg <a href='B:110 22:17'>22,17</a>; Ez <a href='B:330 34:5'>34,5</a>+. Bakoitza bere herrira Jr <a href='B:300 51:9'>51,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Mediar herria: Media </em>gaur egungo Iran aldea da. Herri hau Isaias baino mende bat geroago agertu zen historian, lehenbizi babiloniarrekin elkarturik Asiriaren aurka (612. urtean erori zen Ninive), eta gero pertsiarrekin batera Babiloniaren aurka (539an erori zen Babilonia).


marker: ⓗ
text:
basapiztien bizileku 14,23; 27,10; 32,14; 34,10-17; Jr <a href='B:300 10:22'>10,22</a>; <a href='B:300 50:39'>50,39</a>+.


marker: ⓘ
text:
beren lurraldean ezarriko Ez <a href='B:330 37:14'>37,14</a>. Atzerritarrak haiengana bilduko <a href='B:330 11:10'>11,10</a>; 56,3.6; Za <a href='B:450 2:15'>2,15</a>.


marker: ⓙ
text:
Herriek lagunduko 49,22; 66,20. morroi eta neskame 60,14; 61,5. gatibu hartuko Za <a href='B:450 2:13'>2,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>gu moztera: </em>Asiria eta Babiloniako erregeek Libanoko basoak mozten zituzten beren eraikuntza-lanetarako.


marker: [3]
text:
<em>hildakoen espirituak: </em>H.h., <em>itzalak. Hildakoen Egoitza </em>sarri azaltzen da Biblian pertsonifikatua.


marker: ⓐ
text:
zerutik eroria Ap <a href='B:730 8:10'>8,10</a>; <a href='B:730 9:1'>9,1</a>. goizeko izarra Ap <a href='B:730 22:16'>22,16</a>.


marker: [4]
text:
<em>jainkoak biltzen diren mendia: </em>Ik. Sal <a href='B:230 48:3'>48,3</a> oh. 12-15 tx.etan kanaandar mitologiaren eragina nabari da zenbait gai eta iruditan; horietan ezagunena jainkoek lurreko arazoak erabakitzeko biltzen zireneko mendiarena da; mendi sakratu hori iparraldean zegoen eta greziarren Olinporen parekoa da. Dena den, profetak azpimarratu nahi duena Babiloniako erregearen gehiegizko harrokeria eta handinahia da.


marker: ⓒ
text:
Goi-goikoaren antzeko Has <a href='B:10 3:5'>3,5</a>; Ez <a href='B:330 28:2'>28,2</a>.<a href='B:330 28:6'>6</a>.<a href='B:330 28:9'>9</a>; Dn <a href='B:340 11:36'>11,36</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:4'>2,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>hilobiratu gabe: </em>Hilobirik gabe geratzea madarikazio larritzat jotzen zen (ik. 1 Erg <a href='B:110 13:21-22'>13,21-22</a>; Jr <a href='B:300 22:19'>22,19</a>). 19. tx.eko testua iluna da.


marker: [6]
text:
<em>hil zen urtea: </em>Ez da segurua Akazen heriotzako data; K.a. 727a edo 716a izan daiteke (ik. 2 Erg <a href='B:120 16:20'>16,20</a>).


marker: [7]
text:
<em>jotzen zintuen zigorra: </em>Asiria da (ik. <a href='B:290 10:5'>10,5</a>). Tx.eko irudiek, itxuraz lasaigarria den egoera gero eta okerrago bihurtuko dela adierazten dute.


marker: [8]
text:
<em>iparraldetik: </em>Iparraldetik etorri ohi ziren asiriar eta babiloniar erasotzaileak (ik. Jr <a href='B:300 1:14'>1,14</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>Moab: </em>Itsaso Hilaren ekialdeko erresuma; beraren lurraldea Arnon errekak bitan banatzen zuen. 15—16 kap.etan bertako hiri nagusiak azaltzen dira. Errekaz hegoaldera <em>Moabeko Ar </em>eta <em>Moabeko Kir </em>—<a href='B:290 16:7'>16,7</a> eta 11n <em>Kir-Hareset </em>eta <em>Kir-Hares </em>deitua— ziren hiri nagusiak, Kir zelarik erresumako hiriburua; errekatik iparraldera hiririk garrantzitsuena <em>Dibon </em>zen, erresumako zentro erlijiosoa. <em>Nebo </em>(<a href='B:290 15:2'>15,2</a>) Moisesek Lur Santua ikusi zueneko mendiaren (ik. Dt <a href='B:50 34:1'>34</a>) inguruko herrixka da, <em>Hexbon </em>eta <em>Elale </em>erresumaren iparraldean zeuden. Testuan izendaturiko beste zenbait tokiren kokapena ezezaguna da. Moabi buruzko mezuak paralelo asko ditu Jr 48koarekin. Moaben eta Israelen arteko harremanak etengabeak izan ziren historian zehar, eta ez beti adiskidetsuak.


marker: ⓚ
text:
Moaben aurka 25,10-11; Zen <a href='B:40 21:27-30'>21,27-30</a>; Jr <a href='B:300 48:1'>48</a>; Ez <a href='B:330 25:8-11'>25,8-11</a>; Am <a href='B:370 2:1-3'>2,1-3</a>.


marker: [2]
text:
<em>Dibon: </em>Qumrango eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>Dimon </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>Sela: Harkaitz </em>esan nahi du, eta agian Moabeko lurralde osoa adierazten du. <em>Sela </em>bat 2 Erg 14,7an aipatzen da. <em>Sion mendira: </em>H.h., <em>Sion alabaren mendira; </em>ik. <a href='B:120 1:8'>1,8</a> oh. Tx.aren intepretazioa zaila da; agian, Judako erregeari, <em>lurraldeko nagusiari, </em>honen babesa lortzeko eskaintzen dion opari sinbolikoa dira <em>bildotsak.</em>


marker: [2]
text:
<em>bizilagunek: </em>H.h., <em>alabek; </em>seguruenik, <em>bizilagunak </em>oro har adierazteko irudia.


marker: ⓜ
text:
errege-tronua finko 2 Sm <a href='B:100 7:13'>7,13</a>; Es 25,5. justizia eta zuzenbidea <a href='B:100 9:6'>9,6</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Kir-Hareseteko mahats-opilak: Kir-Hareseti </em>buruz, ik. <a href='B:290 15:1'>15,1</a> oh.; <em>mahats-opilak </em>kultuarekin zuten zerikusia segur aski (ik. Os <a href='B:350 3:1'>3,1</a>).


marker: [6]
text:
<em>juxtu: </em>Ideia hau <em>jornalariaren urteak bezalakoak </em>esamoldeaz adierazten du jatorrizkoak. Tx.ak eranskina dirudi, agian antzinako iragarpen bat gaurkotzeko egina, garaia zehaztea zaila den arren.


marker: [1]
text:
<em>haren menpeko hiriak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Aroerko hiriak </em>dio; baina <em>Aroer </em>Moabeko hiri bat da (ik. Jos <a href='B:60 13:16'>13,16</a>.<a href='B:60 13:25'>25</a>), Damaskotik urruti, beraz.


marker: [3]
text:
<em>hibiarren eta amortarren hiriak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>baso eta sastraka </em>dio. Kanaanen jabe egin zenean Israelek konkistaturiko herriak dira <em>hibiarrak eta amortarrak.</em>


marker: ⓕ
text:
ahaztu egin duzu 51,13; Ez <a href='B:330 22:12'>22,12</a>. Ik. Dt <a href='B:50 4:9'>4,9</a>+. babesten zaituen Harkaitza <a href='B:50 26:4'>26,4</a>+.


marker: [4]
text:
10-11 tx.etan idolatri jarduerak eta atzerritarrekin eginiko elkartasun politikoak aipatzen dira, salbazioa lortzeko alferrikakoak direla adieraziz.


marker: [1]
text:
<em>Etiopia: </em>H.h., <em>Kux. Egiptoz </em>ari da segur aski, mezu honen garaian etiopiar jatorriko erregeak baitziren Egipton nagusi.


marker: [2]
text:
<em>Mandatariak: </em>705. urtean faraoiak mezulariak bidali zituen Jerusalemera, Juda Asiriaren aurkako elkartasunera erakartzeko asmoz; profetak mezulariak beren herrira itzularazteko aholkatzen du.


marker: [3]
text:
<em>bandera altxatuak eta turuta-hotsek </em>etsaiaren hurbiltasuna adierazten dute, asiriar gudarostearena kasu honetan.


marker: ⓛ
text:
Jaunari opariak ekarriko So <a href='B:430 3:10'>3,10</a>; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>; Sal <a href='B:230 68:30'>68,30</a>. Jaunaren bizilekura Dt <a href='B:50 12:5'>12,5</a>+.


marker: ⓜ
text:
Egiptoren aurka Jr <a href='B:300 46:1'>46</a>; Ez <a href='B:330 29:1-32'>29—32</a>. hodei gainean jarria Sal <a href='B:230 68:5'>68,5</a>+.


marker: [1]
text:
<em>errege bihozgabe: </em>Egipton zeuden konponezin eta zatiketaz baliatuz, K.a. 712an Egipton etiopiar nagusigoa ezarri zuen Sabaka faraoiaz ari da.


marker: [2]
text:
<em>langile guztiak: </em>Ez dago argi jatorrizkoan zeintzuk diren zehatz 9-10 tx.etan aipaturiko lanbideak.


marker: ⓐ
text:
Tanis 30,4; Ez <a href='B:330 30:14'>30,14</a>. Faraoiaren kontseilariak Has <a href='B:10 41:8'>41,8</a>; 1 Erg <a href='B:110 5:10'>5,10</a>; Jkd <a href='B:270 17:7'>17,7</a>.


marker: ⓒ
text:
mozkor baten antzera 28,7; Jr <a href='B:300 48:26'>48,26</a>. Ik. <a href='B:300 29:10'>29,10</a>; 1 Erg <a href='B:110 22:19-23'>22,19-23</a>.


marker: [5]
text:
<em>agintari nahiz kontseilari, handi nahiz txiki: </em>H.h., <em>buru nahiz buztan, palmondo nahiz kanabera</em>; ik. <a href='B:290 19:13'>19,13</a> oh.


marker: [6]
text:
<em>Eguzki-hiri: </em>Hau da, <em>Heliopolis; </em>hebreerazko zenbait eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera; ohiko testuak, <em>Suntsipen-hiri </em>dio.


marker: [7]
text:
<em>bedeinkaziorako: </em>Patriarkei eginiko agintzaria aipatzen da (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.).


marker: [1]
text:
<em>Babiloniaren: </em>H.h., <em>Itsas basamortuaren. </em>Segur aski, deitura hau Babiloniako hegoaldea adierazten zuen <em>Itsas lurraldea </em>asiriar deiturari dagokio. <em>Babiloniaren aurkako mezua </em>Isaiasen garaiari baino hobeto pertsiar eta mediarren eskuetan Babilonia erori zeneko garaiari (K.a. 539) dagokio.


marker: ⓚ
text:
Babiloniaren aurka 13,1+. lurralde beldurgarria 30,6; Dt <a href='B:50 8:15'>8,15</a>; Jr <a href='B:300 2:6'>2,6</a>.


marker: [2]
text:
<em>jan eta edan ari dira denak: </em>Dn <a href='B:340 5:1'>5</a> eta Herodotok jasotako tradizioaren arabera, erregea festan eta jan-edanean ari zen gau batean erori zen Babilonia pertsiarren esku.


marker: ⓑ
text:
gari-jotzea zigorraren irudi 41,15; Jr <a href='B:300 51:33'>51,33</a>; Mi <a href='B:400 4:13'>4,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>Edom: </em>Hebreerazkoak <em>Duma </em>dio; izen hau Ipar Arabiako oasi bati dagokio, Edomez kanpo, beraz. <em>Seir, </em>berriz, <em>Edomen </em>beste deitura bat da. Edonola ere, <em>mezu </em>labur honen esanahia aski iluna da.


marker: ⓒ
text:
Begirale Ez <a href='B:330 33:2'>33,2</a>.<a href='B:330 33:6'>6</a>; Sal <a href='B:230 130:6'>130,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Dedan: </em>Arabia iparraldeko herri nomada zen, 16. tx.eko <em>Kedar </em>bezala; <em>Tema </em>(14. tx.) lurralde bereko oasia da. Mezuaren ingurugiro historikoa zehaztea zaila da.


marker: ⓓ
text:
Dedan Has <a href='B:10 10:7'>10,7</a>; Jr <a href='B:300 49:8'>49,8</a>; Ez <a href='B:330 25:13'>25,13</a>; <a href='B:330 27:20'>27,20</a>.


marker: ⓔ
text:
Kedar 42,11; 60,7; Jr <a href='B:300 2:10'>2,10</a>; <a href='B:300 49:28'>49,28</a>; Ez <a href='B:330 27:21'>27,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>Ikuskari-harana: </em>Izena 5. tx.etik hartua da. Ez da ezagutzen deitura horretako haranik Jerusalem inguruan. 701. urtean, setiaturik egon ondoren, asiriar mehatxutik libre gelditu zen Jerusalem (ik. 2 Erg <a href='B:120 18:13-19:37'>18,13—19,37</a>). Ondorengo egoerari dagokio mezu hau, hiria libratu zen arren, herrialde osoaren egoera tamalgarria baitzen.


marker: [2]
text:
<em>Elamdar gudariak, kirtarrak: </em>Asiriar gudarosteko gudari atzerritarrak (ik. Am <a href='B:370 1:5'>1,5</a>; <a href='B:370 9:7'>9,7</a>).


marker: [3]
text:
<em>Zurezko Zutabeen Etxea: </em>Salomonek eginiko eta 1 Erg 7,2an <em>Libanoko oihana </em>deituriko eraikina dela dirudi.


marker: [4]
text:
<em>urtegi zaharra: </em>Seguruenik, Is <a href='B:290 7:3'>7,3</a> eta 2 Erg 18,17an aipaturiko <em>goiko urtegia </em>bera; <em>Harresi bien arteko urmaela, </em>berriz, Ezekias erregeak eraikitako Siloeko urtegia da.


marker: [5]
text:
<em>Xebna: </em>Badirudi hemen adierazia (ik. 19-20 tx.ak) nolabait bete egin zela, <a href='B:290 36:3'>36,3</a>.22an <em>Eliakim </em>(ik. 20. tx) azaltzen baita <em>jauregizain </em>bezala, <em>Sebnari idazkari </em>titulua ematen zaiolarik.


marker: ⓘ
text:
Daviden jauregiko giltzak Ap <a href='B:730 3:7'>3,7</a>. Ik. Mt <a href='B:470 16:19'>16,19</a>; Ap <a href='B:730 1:18'>1,18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Tiro: Sidonekin </em>batera feniziar hiririk garrantzitsuena. <em>itsas zabaleko: </em>H.h., <em>Tarsiseko: </em>Ik. <a href='B:290 2:16'>2,16</a> oh. <em>Tarsis </em>lurraldeari buruz, ik. Jon <a href='B:390 1:3'>1,3</a> oh. Feniziarrek urrutiko kostaldeetan koloniak ezarriak zituzten (ik. 7. tx.).


marker: ⓙ
text:
Tiroren aurka Ez <a href='B:330 26:1-28'>26—28</a>; Am <a href='B:370 1:9-10'>1,9-10</a>; Za <a href='B:450 9:2-4'>9,2-4</a>. itsaso zabaleko ontziak <a href='B:450 2:16'>2,16</a>+.


marker: ⓚ
text:
nazioarteko merkataritza-gune Ez <a href='B:330 27:12-25'>27,12-25</a>. Ik. Ap <a href='B:730 18:11-17'>18,11-17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Tiroren hondamendia: </em>Askotan erasotua eta setiatua izan arren, suntsitu Alexandro Handiak suntsitu zuen Tiro, K. a. 332. urtean.


marker: ⓜ
text:
harrokeria beheratua 2,11; Ez <a href='B:330 28:6-10'>28,6-10</a>; Jb <a href='B:220 22:29'>22,29</a>.


marker: [3]
text:
<em>Landu: </em>Qumrango eskuizkribu nagusiaren eta antzinako itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>zeharkatu </em>dio. <em>Tiro: </em>Jatorrizkoak <em>Tarsis alaba </em>dio; segur aski, <em>Tiro alaba </em>behar du 12ko <em>Sidon alabaren (Sidon hiriburuaren) </em>paralelo gisa.


marker: [4]
text:
Tx. osoko testua oso iluna da, eta bai itzulpena, bai aipaturiko gertakizunen identifikazioa, zalantzazkoak.


marker: [1]
text:
<em>Horra: </em>24—27 kap.ek atal berezia osatzen dute eta liburuko berandukoenak dira. <em>Isaiasen apokalipsia </em>deitu ohi zaie, apokalipsien tankerako iragarpenak dituztelako, munduaren azkenari eta judizio unibertsalari buruzko iragarpenak, alegia.


marker: ⓗ
text:
soinua, festa amaitu 16,9-10; Jr <a href='B:300 7:34'>7,34</a>+; Am <a href='B:370 6:5-7'>6,5-7</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hiri: </em>Hiri bat hartzen du egileak hondamenaren eredutzat, zein den zehaztu gabe. 25,10ean <em>Moab </em>aipatzen denez, moabdar hiri bat izan daiteke (ik. <a href='B:290 15:1'>15,1</a> eta <a href='B:290 16:7-10'>16,7-10</a>).


marker: ⓜ
text:
Zeru goitik uholdea Has <a href='B:10 7:11'>7,11</a>. lurrak dardara Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>+.16.


marker: ⓝ
text:
errebeldiaren zamapean Sal <a href='B:230 38:5'>38,5</a>+. ezin berriro altxatu Am <a href='B:370 5:2'>5,2</a>.


marker: ⓒ
text:
Jauna errege Sal <a href='B:230 93:1'>93,1</a>+. Sion mendian <a href='B:230 4:5'>4,5</a>; Mi <a href='B:400 4:7'>4,7</a>. ospetsu azalduko 60,1-5. bere zerbitzariez inguraturik Ir <a href='B:20 24:9-11'>24,9-11</a>; Ap <a href='B:730 4:4'>4,4</a>.<a href='B:730 4:10-11'>10-11</a>; <a href='B:730 19:4-6'>19,4-6</a>.


marker: ⓓ
text:
zu ene Jainkoa Sal <a href='B:230 31:15'>31,15</a>+. goresten zaitut <a href='B:230 12:1'>12,1</a>.<a href='B:230 12:4'>4</a>; Sal <a href='B:230 118:28'>118,28</a>. egitasmo miragarriak 28,29. aspalditik finkatuak <a href='B:230 22:11'>22,11</a>; <a href='B:230 37:26'>37,26</a>.


marker: ⓕ
text:
otordua nazio guztientzat Es 9,1-6; Mt <a href='B:470 8:11'>8,11</a>; <a href='B:470 22:2-10'>22,2-10</a>; Jn <a href='B:500 6:51-54'>6,51-54</a>.


marker: ⓗ
text:
Behin betiko galduko heriotza 26,19; Os <a href='B:350 13:14'>13,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:26'>15,26</a>.<a href='B:530 15:54'>54</a>. malkoak xukatuko 35,10; Sal <a href='B:230 116:8'>116,8</a>; Ap <a href='B:730 7:17'>7,17</a>; <a href='B:730 21:4'>21,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>gure hiria: </em>Jerusalem da, 5. tx.eko <em>hiri garaia </em><a href='B:290 25:12'>25,12</a> eta 24,10ean aipaturikoa izan daitekeen bitartean.


marker: ⓝ
text:
Jaunarengan konfiantza Sal <a href='B:230 9:11'>9,11</a>+. harkaitza <a href='B:230 17:10'>17,10</a>; 30,29; Sal <a href='B:230 28:1'>28,1</a>+.


marker: ⓕ
text:
Jaunak burutzen gure jarduerak Sal <a href='B:230 90:17'>90,17</a>; Flp <a href='B:570 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓖ
text:
ospea agertu Ir <a href='B:20 14:4'>14,4</a>.<a href='B:20 14:17'>17</a>; Ez <a href='B:330 28:22'>28,22</a>.


marker: ⓗ
text:
haurgintzako minak 13,8+; 37,3; Os <a href='B:350 13:13'>13,13</a>; Mt <a href='B:470 24:8'>24,8</a>.


marker: ⓘ
text:
hildakoak berpiztuko 25,8; Ez <a href='B:330 37:1'>37</a>; Os <a href='B:350 13:14'>13,14</a>; Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:12-56'>15,12-56</a>. hildakoak argitara atera Ef <a href='B:560 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓙ
text:
sartu etxean Mt <a href='B:470 6:6'>6,6</a>. haserrea igaro arte <a href='B:470 10:25'>10,25</a>; Jb <a href='B:220 14:13-15'>14,13-15</a>; Mt <a href='B:470 24:22'>24,22</a>.


marker: ⓚ
text:
isuritako odola agerian Has <a href='B:10 4:10'>4,10</a>; Jb <a href='B:220 16:18'>16,18</a>; Ap <a href='B:730 6:10'>6,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Leviatan: </em>Ik. Jb <a href='B:220 3:8'>3,8</a> oh. <em>Leviatan, </em>mitologiazko itsas munstroa, Israel zapaltzen duten nazioen sinbolotzat hartzen da hemen.


marker: ⓛ
text:
Leviatan Jb <a href='B:220 3:8'>3,8</a>+. Jaunaren ezpata <a href='B:220 34:5'>34,5</a>+. herensugea 51,9; Sal <a href='B:230 74:13'>74,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>hiri gotortua: </em>Ez dago argi zein hiriz ari den; agian, <em>Samaria </em>da, 721. urtean asiriarrek hondatu zuten Ipar Erresumako hiriburua.


marker: ⓔ
text:
zentzugabeko herria Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Os <a href='B:350 4:6'>4,6</a>. egilea 43,1.7. ez dio errukirik Os <a href='B:350 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓕ
text:
Eufrates ibaitik Egiptoko ibairaino Has <a href='B:10 15:18'>15,18</a>; 2 Erg <a href='B:120 24:7'>24,7</a>.


marker: [5]
text:
<em>turuta: </em>H.h., <em>adarra; </em>gudura nahiz liturgi batzarrera deitzeko erabiltzen zen; gerora, azken judiziorako dei-tresna bihurtuko da.


marker: ⓖ
text:
turuta Jl <a href='B:360 2:1'>2,1</a>+; Mt <a href='B:470 24:31'>24,31</a>+. Asiria eta Egiptotik Os <a href='B:350 11:11'>11,11</a>.


marker: ⓗ
text:
Samariako mozkorrak 5,11.22; Os <a href='B:350 7:5-7'>7,5-7</a>; Am <a href='B:370 6:4-6'>6,4-6</a>.


marker: [2]
text:
<em>hizki-mizki, xuxu-muxu: </em>Hebreerazkoak zentzurik osatzen ez duten hitz errepikatuak dakartza; agian, irakurtzen ikasteko ume-eskolako ariketak irudikatzen dituzte, profetaren hizkera horiekin konparatuz, edota hizkera arrotz-ulertezina imitatu nahi dute.


marker: [3]
text:
<em>Herioa, Hildakoen Egoitza: </em>Agian, zentzu metaforikoan hartuak daude, Judak Egiptorekin eginiko hitzarmena aipatuz. Egipto alferreko euskarri gertatuko zaio Judari (ik. 18. tx.).


marker: ⓓ
text:
Herioarekin ituna Jkd <a href='B:270 1:16'>1,16</a>. Ik. 31,1. ezbeharrik ez Jr <a href='B:300 5:12'>5,12</a>+; Am <a href='B:370 9:10'>9,10</a>. gezurra babes 30,10-12.


marker: ⓔ
text:
harri aukeratua, giltzarri Sal <a href='B:230 118:22-23'>118,22-23</a>; Mt <a href='B:470 21:42'>21,42</a>+. oinarri 1 Ko <a href='B:530 3:11'>3,11</a>; Ef <a href='B:560 2:20'>2,20</a>. kolokarik ez Erm <a href='B:520 9:33'>9,33</a>; 1 P <a href='B:670 2:6'>2,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Peratzim, Gabaon: </em>Bi toki hauetan garaitu zituen Davidek filistearrak (ik. 2 Sm <a href='B:100 5:20-25'>5,20-25</a>); <em>Gabaonen, </em>gainera, Josuek bost errege kanaandarrak garaitu zituen (ik. Jos <a href='B:60 10:1'>10</a>).


marker: [5]
text:
<em>garagarra: </em>Beste bi hitz dakartza jatorrizkoak, ezezagunak, segur aski beste labore-mota batzuk adierazten dituztenak.


marker: [1]
text:
<em>Jerusalem, Jerusalem: </em>Jatorrizkoak <em>Ariel, Ariel </em>dio, 2. eta 7. tx.etan bezala. Jerusalem adierazten du, hitzaren interpretazioa argia ez den arren. Hitzak, Ez 43,15-16an, aldare gaineko <em>sutegia </em>adierazten du; bertan opariak erretzen ziren (ik. 2. tx.). Hiriaren izaera sakratua azpimarratuko luke.


marker: ⓐ
text:
lozorroa bidali 19,14; 1 Sm <a href='B:90 26:12'>26,12</a>; Erm <a href='B:520 11:8'>11,8</a>. burua estali ikusleei Mi <a href='B:400 3:6-7'>3,6-7</a>.


marker: ⓓ
text:
Mt 15,8-9an aipatua. ezpainez bakarrik <a href='B:470 1:10-20'>1,10-20</a>; Sal <a href='B:230 78:36-37'>78,36-37</a>.


marker: ⓕ
text:
Ilunpetan ari dira Jn <a href='B:500 3:19-20'>3,19-20</a>. Inork ez gaitu ikusten Jb <a href='B:220 34:21-22'>34,21-22</a>.


marker: ⓖ
text:
Buztinlaria eta buztina 45,9; 64,7; Jr <a href='B:300 18:6'>18,6</a>+; Erm <a href='B:520 9:20-21'>9,20-21</a>.


marker: ⓙ
text:
Dohakabeak poztu 41,17; Mt <a href='B:470 5:3-4'>5,3-4</a>. Israelgo Jainko santua <a href='B:470 1:4'>1,4</a>+.


marker: [4]
text:
<em>ikustean: </em>Ondoren, <em>beren umeak </em>azaltzen da jatorrizkoan, baina hitzok <em>egingo dudana</em>-ren argibide dirudite.


marker: [1]
text:
<em>burutzen hitzarmenak: </em>H.h., <em>egiten isur-opariak; </em>hitzarmenak burutzeko errituak ziren. Judako erresumak 713-702 bitartean Egiptorekin eginiko hainbat hitzarmen aipatzen da.


marker: [3]
text:
<em>Negeveko basapiztiei buruz: Negev </em>Palestina hegoaldeko basamortua da, Egiptorako bidean igaro beharrekoa; <em>basapiztiak </em>hitza mezuaren lehen hitzetan inspiratua dirudi.


marker: [4]
text:
<em>Geldigaitza: </em>H.h., <em>Rahab; </em>Leviatan bezala (ik. <a href='B:290 27:1'>27,1</a> oh.), mitologiazko itsas munstroa da (ik. Jb <a href='B:220 7:12'>7,12</a> oh.). Hemen eta Sal 87,4an (ik. oh.) Egiptori ematen zaio izen hori.


marker: ⓓ
text:
idatzi betiko lekukotzat 8,1-2.16; Jr <a href='B:300 36:2'>36,2</a>; Hab <a href='B:420 2:2-3'>2,2-3</a>.


marker: ⓕ
text:
ez agertu egia 1 Erg <a href='B:110 22:8-27'>22,8-27</a>; Jr <a href='B:300 11:21'>11,21</a>; Am <a href='B:370 2:12'>2,12</a>. atsegin zaiguna 2 Tm <a href='B:620 4:3'>4,3</a>.


marker: [5]
text:
<em>Noiz… dizue: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Eskuinera nahiz ezkerrera saihestuko zaretenean, bidea erakutsiko dizue.</em>


marker: ⓓ
text:
zauriak sendatu Os <a href='B:350 6:1'>6,1</a>. Ik. <a href='B:350 1:6'>1,6</a>. eguzkia argitsuago <a href='B:350 9:1'>9,1</a>. Ik. <a href='B:350 13:10'>13,10</a>+.


marker: ⓗ
text:
Jaunaren ahots bortitza Sal <a href='B:230 29:4'>29,4</a>. sugar kiskalgarriz <a href='B:230 29:6'>29,6</a>+.


marker: ⓚ
text:
Egiptora laguntza eske 18,2; 30,1-7. zaldietan konfiantza 36,9; Os <a href='B:350 1:7'>1,7</a>+. Jainkoari begiratu ere ez <a href='B:350 5:12'>5,12</a>.24; 22,11.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren hegalpean Sal <a href='B:230 17:8'>17,8</a>+; <a href='B:230 91:4'>91,4</a>. Jerusalem zainduko <a href='B:230 37:35'>37,35</a>.


marker: [1]
text:
<em>Erregeak: </em>H.h., <em>Haren harkaitzak; </em>erregea adierazteko irudia. <em>bandera bertan utziko: </em>Edo <em>banderaren aurrean ihes egingo, </em>hau da, Jaunak altxaturiko <em>banderaren aurrean.</em>


marker: ⓒ
text:
errege zuzena 9,6; 11,3-5; Jr <a href='B:300 23:5-6'>23,5-6</a>. zuzenbidez gobernatuko dutenak 1,21-27; <a href='B:300 28:6'>28,6</a>.


marker: ⓗ
text:
Maltzurra azpijokoan Mi <a href='B:400 2:1'>2,1</a>; Sal <a href='B:230 10:2'>10,2</a>.<a href='B:230 10:7-11'>7-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Ofel auzoa: </em>Jerusalemgo auzoa, tenpluaren hegoaldean kokatua. <em>zaintzeko dorrea: </em>Ne 3,26-27an aipatua izan daiteke.


marker: ⓜ
text:
Jaunak espiritua isuriko 11,2-9; 44,3; Ez <a href='B:330 37:9-10'>37,9-10</a>; Jl <a href='B:360 3:1-2'>3,1-2</a>. Basamortua baratze 29,17+.


marker: ⓝ
text:
Justizia eta bakea 9,6; Sal <a href='B:230 72:2-3'>72,2-3</a>; <a href='B:230 85:11-12'>85,11-12</a>; St <a href='B:660 3:18'>3,18</a>. patxada eta konfiantza 30,15; 33,15-16.


marker: [2]
text:
<em>basoa mozturik erori: </em>Zenbait eskuizkriburen arabera; testurik hedatuenak <em>basoan txingorra egin </em>dio; baina tx.aren esanahia iluna da.


marker: [1]
text:
<em>hondatzaile hori: </em>Asiria izan daiteke (ik. 18-19 tx.ak); baina testuak ez du izen propiorik, ez erreferentzia argirik ematen.


marker: ⓑ
text:
hondatzailea 21,1-2. zeu ere hondatuko 10,24-26; 30,31-32; Jr <a href='B:300 30:16'>30,16</a>; Hab <a href='B:420 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓒ
text:
Erruki gutaz 30,18-19; Sal <a href='B:230 67:2'>67,2</a>; <a href='B:230 123:3'>123,3</a>. zuregan itxaropen <a href='B:230 26:8'>26,8</a>+; Sal <a href='B:230 33:22'>33,22</a>. gure indar <a href='B:230 12:2'>12,2</a>+. estualdian Sal <a href='B:230 46:2'>46,2</a>; <a href='B:230 77:3'>77,3</a>+.


marker: ⓔ
text:
handia da Jauna 2,11.17; Sal <a href='B:230 57:6'>57,6</a>+. justiziaz bete Sion 1,26-27; <a href='B:230 32:1'>32,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>jerusalemdarrak: </em>Hebreerazkoaren bokalak aldatuz gero —dagoenean hitzak ez baitu zentzurik—, <em>Arielgoak </em>irakur daiteke (ik. <a href='B:290 29:1'>29,1</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>etsaiek: </em>Jatorrizkoak ez du subjektua zehazten, eta Judako erregea, Ezekias, ere uler daiteke. <em>lekukoak: </em>Qumrango eskuizkribu nagusiaren arabera; ohiko testuak <em>hiriak </em>dio.


marker: [4]
text:
<em>Xaron: Karmel mendiaren </em>hegoaldeko lautada joria. <em>Baxan: </em>Jordanez beste aldeko goi-lautada, basotan aberatsa.


marker: ⓖ
text:
Dolutan lurraldea 24,4+. Libano 2,13+. Xaron 35,2; 65,10. Baxan 2,13+; Ez <a href='B:330 39:18'>39,18</a>; Sal <a href='B:230 22:13'>22,13</a>; <a href='B:230 68:16'>68,16</a>. Karmel Am <a href='B:370 1:2'>1,2</a>; Na <a href='B:410 1:4'>1,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>nire arnasak: </em>Arameerazko antzinako itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>zuen arnasak </em>dio.


marker: ⓚ
text:
nork jasan? Sal <a href='B:230 15:1'>15,1</a>+. haren su kiskalgarria 30,27+; Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>+.


marker: [6]
text:
<em>Non da… gintuena?: </em>H.h., <em>Non da kontatzen zuena, non pisatzen zuena, non dorreak zenbatzen zituena?</em>


marker: ⓑ
text:
Jerusalem egoitza finkoa Sal <a href='B:230 122:1-4'>122,1-4</a>. Ik. <a href='B:230 32:18'>32,18</a>; Sal <a href='B:230 46:6'>46,6</a>. ziririk ez aterako <a href='B:230 54:2'>54,2</a>.


marker: ⓓ
text:
Jauna dugu epaile 2,4; Sal <a href='B:230 50:6'>50,6</a>+. errege <a href='B:230 6:5'>6,5</a>; Sal <a href='B:230 93:1'>93,1</a>+. berak salbatuko <a href='B:230 12:2'>12,2</a>; <a href='B:230 25:9'>25,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zatozte: </em>34—35 kap.ek —zenbaitek <em>Apokalipsi txikia </em>deituek (ik. <a href='B:290 24:1'>24,1</a> oh.)— <em>Bigarren Isaiasekin </em>(40—55) zerikusi handia dute. Nazioen —Edomen batik bat— zigorra eta erabateko suntsipena, eta Jerusalemen berriztapena eta ospea aurkezten dute.


marker: ⓕ
text:
Zatozte, naziook 41,1; 49,1; Mi <a href='B:400 1:2'>1,2</a>. Entzun, lurra <a href='B:400 1:2'>1,2</a>; Dt <a href='B:50 32:1'>32,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>Edom: </em>Itsaso Hilaren hego-ekialdeko lurraldea; <em>Botzra </em>(6. tx.) bertako hiriburu izan zen garai batean.


marker: ⓙ
text:
Jaunaren ezpata 27,1; 31,8; 66,16; Jr <a href='B:300 12:12'>12,12</a>; <a href='B:300 46:10'>46,10</a>; Ez <a href='B:330 21:13-22'>21,13-22</a>. Edomen aurka 63,1-6; Jr <a href='B:300 49:7-22'>49,7-22</a>; Am <a href='B:370 1:11'>1,11</a>+.


marker: ⓚ
text:
hilketa, sakrifizioa Jr <a href='B:300 46:10'>46,10</a>; Ez <a href='B:330 39:17-20'>39,17-20</a>; So <a href='B:430 1:7'>1,7</a>. Botzra 63,1; Jr <a href='B:300 49:13'>49,13</a>.<a href='B:300 49:22'>22</a>; Am <a href='B:370 1:12'>1,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>Nahas-mahas eta huts bihurtuko du: </em>H.h., <em>Nahas-mahasaren nibela eta hutsaren plomua ezarriko dizkio. </em>Eraikuntza-tresnak (ik. <a href='B:290 28:17'>28,17</a>) suntsitzeko tresna bihurtzen dira (ik. 2 Erg <a href='B:120 21:13'>21,13</a>; Nk <a href='B:310 2:8'>2,8</a>). <em>Nahas-mahas </em>eta <em>huts </em>Has 1,2an kreazio aurreko kaosa adierazteko erabiltzen diren hitzak dira.


marker: [4]
text:
<em>Gau-mamua: </em>Jatorrizkoak <em>Lilit </em>dio, Mesopotamiako mitologian ezaguna zen deabru emea; Palestinan <em>gau-mamu </em>bilakatu zen.


marker: ⓑ
text:
basamortua loratu 41,18-19. Libano, Karmel, Xaron 33,9+; 60,13. Jaunaren ospea 40,5; Ir <a href='B:20 16:10'>16,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>hamalaugarren urtea: </em>K.a. 701. urtea. 36—39 kap.ak 2 Erg liburutik hartuak dira, aldaketa txiki batzuk gorabehera; ik., beraz, 2 Erg 18,13—20,19ko oharrak. 2 Erg <a href='B:120 18:14-16'>18,14-16</a> ez daude Isaiasenean jasoak eta Is <a href='B:290 38:9-20'>38,9-20</a>, <em>Ezekiasen gorespen-kanta, </em>ez da ageri 2 Erg liburuan.


marker: ⓘ
text:
36—39 kap.etarako ik. 2 Erg 18,13—20,19ko err.ak. Asiriako erregearen erasoa <a href='B:120 7:17'>7,17</a>+.


marker: [2]
text:
<em>ordezkari nagusia: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 18:17'>18,17</a> oh. Hiru goi-funtzionarioetatik bat bakarra azaltzen da hemen. <em>sororako bidean: </em>Isaiasek Akaz erregearekin topo egin zueneko tokia bera da (ik. <a href='B:120 7:3'>7,3</a>).


marker: [4]
text:
<em>Sefarbaimgo jainkoek: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 18:34'>18,34</a> oh. Hemen ez dira 37,13an azalduko diren <em>Hena eta Iba </em>aipatzen.


marker: ⓒ
text:
sudurrekoa eta ahokoa 30,28; Sal <a href='B:230 32:9'>32,9</a>. Ik. Ez <a href='B:330 38:4'>38,4</a>.


marker: [3]
text:
<em>Gau hartan bertan: </em>Hitz hauek 2 Erg 19,35etik hartzen ditugu, ez baitaude gure testuan, baina kontakizunaren jarraipenak eskatzen ditu (ik. segidan: <em>biharamun goizean</em>).


marker: [1]
text:
<em>Orduan: </em>21-22 tx.ak kap.aren bukaeratik hona ekarri ditugu, hau baita dagokien testuingurua (ik. 2 Erg <a href='B:120 20:7-8'>20,7-8</a>).


marker: [2]
text:
<em>gorespen-kanta hau: </em>Salmo hau ez da 2 Erg liburuan azaltzen. Artifizialki ezarri da hemen. Beronen hurbileko ahaideak Sal <a href='B:230 6:1'>6</a> eta 30 eta Jon <a href='B:390 2:1'>2</a> lirateke. Testua nahiko hondatua dago.


marker: ⓝ
text:
ehuleak bezala Jb <a href='B:220 7:6'>7,6</a>. Gau eta egun hilzorian Sal <a href='B:230 90:5-6'>90,5-6</a>.


marker: ⓑ
text:
usoa urrumaka 59,11; Ez <a href='B:330 7:16'>7,16</a>. zerura begira Sal <a href='B:230 121:1'>121,1</a>; <a href='B:230 123:1-2'>123,1-2</a>.


marker: ⓒ
text:
Sendatu egin nauzu Sal <a href='B:230 30:3'>30,3</a>+; <a href='B:230 103:3-4'>103,3-4</a>; Os <a href='B:350 6:2'>6,2</a>.


marker: ⓔ
text:
Hildakoen Egoitzan gorespenik ez Sal <a href='B:230 6:6'>6,6</a>+; Ba <a href='B:320 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓕ
text:
Biziek zaituzte goresten Sal <a href='B:230 119:175'>119,175</a>; <a href='B:230 146:2'>146,2</a>. Gurasoek haurrei berri eman Sal <a href='B:230 78:5'>78,5</a>+.


marker: ⓗ
text:
Babiloniara eramango 2 Erg <a href='B:120 24:12-14'>24,12-14</a>; <a href='B:120 25:7'>25,7</a>.<a href='B:120 25:11'>11</a>; Jr <a href='B:300 20:5'>20,5</a>; <a href='B:300 27:22'>27,22</a>+.


marker: ⓙ
text:
Prestatu basamortuan bidea Mt <a href='B:470 3:3'>3,3</a> par.; Lk <a href='B:490 1:76'>1,76</a>; Jn <a href='B:500 1:23'>1,23</a>. galtzada/bidea <a href='B:500 11:16'>11,16</a>+; 42,16; 43,19; 49,11; 57,14; 62,10; Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>.<a href='B:460 3:23-24'>23-24</a>.


marker: ⓜ
text:
belarraren pareko 40,23-24; 51,12; St <a href='B:660 1:10-11'>1,10-11</a>; 1 P <a href='B:670 1:24-25'>1,24-25</a>. Ik. Sal <a href='B:230 37:2'>37,2</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jainkoaren hitzak betiko dirau Sal <a href='B:230 119:89'>119,89</a>+; Mt <a href='B:470 24:35'>24,35</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sion, albiste pozgarria hots egitera: </em>Honela ere uler daiteke: <em>Sioni albiste pozgarria hots egitera.</em>


marker: ⓐ
text:
albiste pozgarria 41,27; 52,7; 61,1. Hemen da Jainkoa! 52,6; 58,9; Jn <a href='B:500 12:15'>12,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hara, berekin… herria: </em>H.h., <em>Hara, berekin alokairua, bere aurretik saria; </em>segur aski, Babiloniako erbestealditik askaturiko herria adierazten da.


marker: [3]
text:
<em>itsas herriak: </em>H.h., <em>uharteak; </em>hau da, Mediterraneoko uharte eta kostaldeak; baina <em>Bigarren </em>eta <em>Hirugarren Isaiasenean </em>askotan azaltzen den hitz honek <em>urrutiko herriak </em>adierazten ditu oro har, eta hala itzuli dugu gehienetan.


marker: ⓖ
text:
Norekin konparatuko Jainkoa? 40,25; 44,7; 46,5; Jr <a href='B:300 10:6'>10,6</a>+; Eg <a href='B:510 17:29'>17,29</a>.


marker: ⓗ
text:
idologileak 41,6-7; 44,9-20; 46,6-7; Jr <a href='B:300 2:27-28'>2,27-28</a>; <a href='B:300 10:3-5'>10,3-5</a>.<a href='B:300 10:14-15'>14-15</a>; <a href='B:300 51:17-18'>51,17-18</a>; Sal <a href='B:230 115:4-8'>115,4-8</a>+.


marker: ⓐ
text:
betiereko Jainkoa Has <a href='B:10 21:33'>21,33</a>. ulermenaz gaindikoa Erm <a href='B:520 11:34'>11,34</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunarengan itxaro Sal <a href='B:230 25:3'>25,3</a>+. indarrak berritzen Sal <a href='B:230 103:5'>103,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>edonon garaile ateratzen den hori: </em>H.h., <em>garaipena (justizia) bidera ateratzen zaion hori. </em>Ziro errege pertsiarraz ari da. 539. urtean babiloniarrak garaitu zituen, eta 538an hebrearrei herrira itzultzeko baimena eman zien. <em>Justizia </em>hitzak <em>garaipena </em>esan nahi du sarri Biblian, eta bereziki <em>Bigarren Isaiasenean.</em>


marker: ⓔ
text:
Neu naiz (beti berbera) 43,10-13; 46,4; 48,12; 52,6; Sal <a href='B:230 102:28'>102,28</a>. Ik. Ir <a href='B:20 3:14'>3,14</a>. lehena eta azkena 44,6; 48,12; Ap <a href='B:730 1:17'>1,17</a>; <a href='B:730 2:8'>2,8</a>; <a href='B:730 21:6'>21,6</a>; <a href='B:730 22:13'>22,13</a>.


marker: ⓖ
text:
Israel nire zerbitzaria 43,10; 44,1.2.21; 45,4; 48,20; Jr <a href='B:300 30:10'>30,10</a>; Sal <a href='B:230 136:22'>136,22</a>; Lk <a href='B:490 1:54'>1,54</a>. nire adiskide Abraham 2 Kro <a href='B:140 20:7'>20,7</a>; Dn gr <a href='B:341 3:35'>3,35</a>; St <a href='B:660 2:23'>2,23</a>. ondorengoa 51,2; Heb <a href='B:650 2:16'>2,16</a>. Ik. Mt <a href='B:470 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓘ
text:
Ez izan beldur <a href='B:330 43:1'>43,1</a>; <a href='B:330 44:2'>44,2</a>; 54,4. askatzailea <a href='B:330 43:14'>43,14</a>; <a href='B:330 44:6'>44,6</a>.<a href='B:330 44:24'>24</a>; <a href='B:330 47:4'>47,4</a>; <a href='B:330 48:17'>48,17</a>; 49,26; 54,5; 60,16; 63,16.


marker: ⓙ
text:
basamortuan iturburuak 35,6-7; 43,20; 48,21; 49,10; Sal <a href='B:230 107:35'>107,35</a>; <a href='B:230 114:8'>114,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jakoben herriaren erregeak: </em>H.h., <em>Jakoben erregeak. Jakob </em>herri osoaren deituratzat hartzen da askotan, <em>Israelen </em>paralelo gisa (ik. Has <a href='B:10 35:21'>35,21</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>Gizon bat: </em>Ziro erregeaz ari da (ik. <a href='B:290 41:2'>41,2</a> oh.). <em>bere izenez egin diot dei: </em>Qumrango eskuizkribu nagusiaren eta 45,3-4aren arabera; hebreerazko ohiko testuak <em>nire izenari egiten dio dei </em>dio.


marker: [5]
text:
<em>Nik… Sioni: </em>Testu zuzendua; hebreerazkoak hau dio h.h.: <em>Lehendabizi Sioni. Hara, hemen dira!</em>


marker: [1]
text:
<em>Jaunak dio: Jaunaren zerbitzariaren kantikei </em>buruz, ik. <em>Sarrera. </em>Badaiteke lehen kantika hau, hasiera batean behintzat, Zirori buruzkoa izatea. Grekozko itzulpenaren eta testuinguru orokorraren arabera, <em>zerbitzaria </em>Israel litzateke. I.B.k, berriz, Jesusi aplikatzen dizkio hitzok (ik. Mt <a href='B:470 12:17-21'>12,17-21</a>).


marker: ⓓ
text:
nik hautatua, atsegin dudana Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a> par.; <a href='B:470 17:5'>17,5</a> par. nire zerbitzaria 49,3; 50,10; 52,13. Ik. 41,8+. Beronen gain neure espiritua <a href='B:470 11:2'>11,2</a>+; Mt <a href='B:470 3:16'>3,16</a> par.


marker: ⓔ
text:
Kanabera printzatua 36,6; Ez <a href='B:330 29:6'>29,6</a>. argi-metxa <a href='B:330 43:17'>43,17</a>.


marker: ⓕ
text:
herriarentzat ituna berritu 49,8. nazioei argi egin 49,6; 51,4; Lk <a href='B:490 2:32'>2,32</a>. Ik. Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>.


marker: ⓖ
text:
itsuen begiak zabaldu Lk <a href='B:490 7:22'>7,22</a>; Jn <a href='B:500 9:1'>9</a>; Eg <a href='B:510 26:18'>26,18</a>. presoak askatu 49,9; 61,1; Sal <a href='B:230 107:10-14'>107,10-14</a>. ilunpetan daudenak Lk <a href='B:490 1:79'>1,79</a>.


marker: [2]
text:
<em>Kedar: </em>Arabiar tribua (ik. <a href='B:290 21:16-17'>21,16-17</a>). <em>Sela: </em>Grekoz <em>Petra, </em>basamortuko hiri gotorra, Edom lurraldean (ik. <a href='B:290 16:1'>16,1</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
Heroi baten antzera Jr <a href='B:300 20:11'>20,11</a>+; Sal <a href='B:230 24:8'>24,8</a>. atera da Ep <a href='B:70 5:4'>5,4</a>; Sal <a href='B:230 68:8'>68,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>aukeratua: </em>Hitzaren esanahia ez da segurua; zenbaitek <em>bidalia </em>itzultzen du. <em>gor: </em>Hebreerazkoak <em>itsu </em>errepikatzen du; hala ere, hebreerazko eskuizkribu pare batek eta antzinako itzulpen batek <em>gor </em>dakarte. Israel herriaz ari da.


marker: [4]
text:
<em>salbamen-asmo: </em>H.h., <em>justizia; </em>hitzak bere salbamen-asmoarekiko Jaunaren leialtasuna adierazten du.


marker: ⓓ
text:
sortu eta eratu zaituena 42,6; 43,7.15.21; 44,2.21.24; 45,11; 51,13; 54,5. Ez izan beldur <a href='B:330 41:14'>41,14</a>+.


marker: ⓔ
text:
uretatik, sutatik igaro Sal <a href='B:230 66:12'>66,12</a>. Ik. <a href='B:230 48:10'>48,10</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓕ
text:
zure salbatzailea 12,2; 17,10; 43,11+; 45,15; 49,26; 60,16; 62,11; Ir <a href='B:20 15:2'>15,2</a>; Jr <a href='B:300 3:23'>3,23</a>+; Sal <a href='B:230 25:5'>25,5</a>; <a href='B:230 51:16'>51,16</a>; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+.


marker: ⓖ
text:
zurekin nago 41,10+; Jr <a href='B:300 46:28'>46,28</a>. alde guztietatik bilduko <a href='B:300 49:12'>49,12</a>; Sal <a href='B:230 107:2-3'>107,2-3</a>.


marker: ⓓ
text:
zerbait berria 65,17; Jr <a href='B:300 23:7-8'>23,7-8</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>; Ap <a href='B:730 21:5'>21,5</a>. Ik. 42,9+. Bidea basamortuan 40,3+.


marker: [3]
text:
<em>aspertu: </em>Tx. hauek <em>behartu </em>eta <em>aspertu </em>hitzekin jokatzen dute. Jaunak bazuen eskubidea herria bere zerbitzura <em>behartzeko; </em>baina herriak <em>behartu </em>du Jauna bere bekatuengatik… zigorra ematera (ik. 28. tx.).


marker: [4]
text:
<em>lehen arbasoa: </em>Jakob da (ik Has <a href='B:10 25:26'>25,26</a>; <a href='B:10 27:36'>27,36</a>; Os <a href='B:350 12:4'>12,4</a>). <em>ordezkariak: </em>Apaiz eta profetak.


marker: [1]
text:
<em>Jexurun: </em>Herriari ematen zaion titulu honen esanahia ez da segurua (ik. Dt <a href='B:50 32:15'>32,15</a> oh.). Agian, <em>zuzen </em>hitzarekin lotua dago, Jaunak herriari ematen dion <em>zuzentasuna </em>adieraziz.


marker: ⓚ
text:
amaren sabeletik 44,24; 46,3; 49,1.5; Jr <a href='B:300 1:5'>1,5</a>. Ez izan beldur <a href='B:330 41:14'>41,14</a>+; Jr <a href='B:300 30:10'>30,10</a>.


marker: ⓛ
text:
Neure espiritua isuriko 42,1+; Ez <a href='B:330 39:29'>39,29</a>+; Jn <a href='B:500 7:38-39'>7,38-39</a>.


marker: ⓖ
text:
errebeldiak suntsitu 43,25. Itzul niregana Jr <a href='B:300 31:18'>31,18</a>+; Nk <a href='B:310 5:21'>5,21</a>.


marker: [4]
text:
<em>Ziro: </em>Bere izenez lehen aldiz aipatzen da pertsiar erregea, Jaunak bere salbamen-asmoa burutzeko aukeraturiko tresna (ik. <a href='B:290 41:2'>41,2</a>.<a href='B:290 41:25'>25</a> oh.ak; <a href='B:290 45:1'>45,1</a>).


marker: ⓚ
text:
Ziro 45,1+. nire artzaina Ik. 40,11+; Jn <a href='B:500 10:1-18'>10,1-18</a>. nik nahi guztia burutuko 46,10-11; 48,14-15. Ik. 53,10.


marker: [1]
text:
<em>berak aukeratu eta sagaratuari: </em>H.h., <em>bere gantzutu/mesiasi; </em>titulua erregeei zegokien bereziki Israelen; hemen errege atzerritar bati, Jaunak herria askatzeko bitartekotzat aukeratuari, ematen zaio (ik. 4. tx.).


marker: ⓛ
text:
Ziro Jaunak aukeratua 41,25+; 44,28; 46,10-11; 48,14-15; Esd <a href='B:150 1:1-4'>1,1-4</a>; <a href='B:150 6:3-5'>6,3-5</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:22-23'>36,22-23</a>.


marker: ⓐ
text:
zorionaren eta zoritxarraren egile 41,23; Am <a href='B:370 3:6'>3,6</a>; Si <a href='B:280 11:14'>11,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>garaipena: </em>Tx. berean <em>justizia </em>itzulitako hitza bera da (ik. <a href='B:290 41:2'>41,2</a> oh.).


marker: ⓑ
text:
salbamena eta justizia (garaipena) 46,13; 51,5.6.8; 56,1; 59,17; 62,1. erne justizia 61,11; Sal <a href='B:230 85:12-13'>85,12-13</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez ezkutuan <a href='B:330 48:16'>48,16</a>; Dt <a href='B:50 30:11-14'>30,11-14</a>; Jn <a href='B:500 18:20'>18,20</a>; Eg <a href='B:510 26:26'>26,26</a>. Ik. 45,15.


marker: ⓚ
text:
zin sendoa 62,8; Has <a href='B:10 22:16'>22,16</a>; Dt <a href='B:50 32:40'>32,40</a>. hitz aldaezina 55,11. Belaun oro makurtuko Erm <a href='B:520 14:11'>14,11</a>; Flp <a href='B:570 2:10-11'>2,10-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Bel: </em>Izatez titulua da, <em>jaun </em>esan nahi duena; Babiloniako Marduk jainko nazionala adieraz dezake hemen (ik. Jr <a href='B:300 51:44'>51,44</a>; Jr gt 40; Dn <a href='B:340 14:1'>14</a>). <em>Nebo: </em>Jakinduriaren jainkoa Babilonian; ez da beste inon azaltzen Biblian.


marker: ⓕ
text:
Nire egitasmoa beteko da 44,28+; Sal <a href='B:230 33:11'>33,11</a>; Ef <a href='B:560 1:11'>1,11</a>. Ik. <a href='B:560 5:19'>5,19</a>+; 14,26-27.


marker: [1]
text:
<em>Babilonia neskatxa eder: </em>H.h., <em>neskatxa, Babilonia alaba; </em>hiri edo herrialde baten pertsonifikazio poetiko gisa maiz erabiltzen den esamoldea.


marker: ⓙ
text:
agertu biluzik Jr <a href='B:300 13:22'>13,22</a>; Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>; Nk <a href='B:310 1:8'>1,8</a>. Mendeku 63,4.


marker: ⓚ
text:
herriarekin haserre 10,6; Za <a href='B:450 1:15'>1,15</a>. neure ondarea Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>+. babiloniarren esku eman 42,24; 43,28; Jr <a href='B:300 27:6'>27,6</a>+. uztarri astuna <a href='B:300 9:3'>9,3</a>+; Jr <a href='B:300 27:8'>27,8</a>+.


marker: [2]
text:
<em>aztikerien ahalmen handiak: </em>Bere azti eta iragarleengatik ospetsua zen Babilonia (ik. Dn <a href='B:340 2:2'>2,2</a>).


marker: ⓑ
text:
salba zaitzatela 57,13; Dt <a href='B:50 32:38'>32,38</a>; Jr <a href='B:300 2:28'>2,28</a>+. Ik. 45,20+.


marker: ⓓ
text:
Jaunaren izenean zin 65,16; Jr <a href='B:300 4:2'>4,2</a>+. ez egiaz <a href='B:300 29:13'>29,13</a>; Jr <a href='B:300 5:2'>5,2</a>. Ik. Za <a href='B:450 8:8'>8,8</a>.


marker: ⓖ
text:
jende lepagogorra Ir <a href='B:20 32:9'>32,9</a>; Dt <a href='B:50 9:6'>9,6</a>.<a href='B:50 9:13'>13</a>; Jr <a href='B:300 7:26'>7,26</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Nire adiskideak: </em>Ziro erregearen beste aipamen bat. <em>bertako jendearen: </em>Grekozko itzulpenaren arabera (h.h., <em>kaldearren arrazaren</em>); hebreerazkoak <em>haien besoa, kaldearrak </em>dio.


marker: [3]
text:
<em>Eta… emanik: </em>Mezulariaren hitz hauek tokiz kanpo daudela ematen du. Zenbait itzultzailek 16. tx. osoa hartzen du profetaren adierazpentzat.


marker: ⓐ
text:
Ez ezkutuan <a href='B:330 45:19'>45,19</a>+. Jaunak bere espirituaz bidali 61,1; Mi <a href='B:400 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓑ
text:
Ai jaramon egin bazenu Sal <a href='B:230 81:14-17'>81,14-17</a>. Ibaika zoriona <a href='B:230 66:12'>66,12</a>.


marker: ⓓ
text:
Irten Babiloniatik 52,11; Jr <a href='B:300 51:16'>51,16</a>; Ap <a href='B:730 18:4'>18,4</a>. iragarri poz-oihuz Sal <a href='B:230 126:1-2'>126,1-2</a>.


marker: ⓖ
text:
mihia ezpata zorrotz Jkd <a href='B:270 18:15-16'>18,15-16</a>; Heb <a href='B:650 4:12'>4,12</a>; Ap <a href='B:730 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓝ
text:
Ez gose, ez egarri <a href='B:330 41:17'>41,17</a>; Ap <a href='B:730 7:16'>7,16</a>. ez sargoriak joko <a href='B:730 4:5-6'>4,5-6</a>; 25,4-5.


marker: [2]
text:
<em>Egipto: </em>Hebreerazkoak <em>Sinim </em>dio; seguruenik Egipto hegoaldea, Asuan aldea, adierazten du; juduen kolonia zegoen bertan (ik. Jr <a href='B:300 44:1'>44,1</a>).


marker: ⓒ
text:
Jaunak utzia nauka 40,27; 54,6-8; Os <a href='B:350 11:8'>11,8</a>; Sal <a href='B:230 22:2-3'>22,2-3</a>; <a href='B:230 89:39-52'>89,39-52</a>; Nk <a href='B:310 1:1'>1,1</a>; <a href='B:310 5:22'>5,22</a>.


marker: ⓖ
text:
Kendutako seme-alabak 47,9+; Nk <a href='B:310 1:5'>1,5</a>.<a href='B:310 1:20'>20</a>. Estuegia tokia 54,2-3.


marker: ⓗ
text:
Nork eman dizkit? 66,8; Jr <a href='B:300 31:27'>31,27</a>; Za <a href='B:450 2:8'>2,8</a>. Ik. <a href='B:450 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓙ
text:
Erregeak haurtzain 60,16. Lurreraino ahuspeztu 49,7+; 60,14. jakingo duzu ni naizela Jauna 41,20; 43,10; 45,6; 52,6; 60,16; Ez <a href='B:330 6:7'>6,7</a>+.


marker: [3]
text:
<em>indartsuari: </em>Antzinako zenbait itzulpen eta 25. tx.aren arabera; hebreerazkoak <em>zintzoari </em>dio.


marker: ⓚ
text:
indartsuari harrapakinak ihes Jr <a href='B:300 31:11'>31,11</a>; Lk <a href='B:490 11:21-22'>11,21-22</a>.


marker: ⓛ
text:
beren odolez mozkorrarazi Ap <a href='B:730 16:6'>16,6</a>. zure salbatzailea 43,3+. askatzailea 41,14+.


marker: ⓜ
text:
zuen ama zapuztu 54,6; Jr <a href='B:300 3:1'>3,1</a>; Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>. Saldu 52,3; Ba <a href='B:320 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓝ
text:
deitu eta inork erantzun ez 65,12; 66,4; Jr <a href='B:300 7:13'>7,13</a>. Ik. 41,28+. eskua laburregia? 59,1; Zen <a href='B:40 11:23'>11,23</a>. itsasoa lehortu 44,27; 51,10; Na <a href='B:410 1:4'>1,4</a>; Sal <a href='B:230 106:9'>106,9</a>.


marker: ⓒ
text:
masaila eskaini Nk <a href='B:310 3:30'>3,30</a>; Mt <a href='B:470 5:29'>5,29</a>. listua bota Mt <a href='B:470 26:67'>26,67</a>; <a href='B:470 27:30'>27,30</a> par.


marker: ⓕ
text:
nork kondenatuko? Jn <a href='B:500 8:10-11'>8,10-11</a>.<a href='B:500 8:46'>46</a>. Sitsak jandako arropa 51,8; Jb <a href='B:220 13:28'>13,28</a>.


marker: ⓗ
text:
zuzenbidezaleak So <a href='B:430 2:3'>2,3</a>; Mt <a href='B:470 5:6'>5,6</a>; <a href='B:470 6:33'>6,33</a>.


marker: [1]
text:
<em>bedeinkatu eta ugaldu: </em>Abrahami eginiko agintzariak gogorarazten dira (ik. Has <a href='B:10 12:2'>12,2</a> oh.), horietan oinarritzen baita erbesteratuek berreskuratuko duten lurraldearen dohaina.


marker: ⓘ
text:
bakarra Abraham Ez <a href='B:330 33:24'>33,24</a>. bedeinkatu eta ugaldu Has <a href='B:10 12:2-3'>12,2-3</a>; <a href='B:10 15:5'>15,5</a>.


marker: ⓙ
text:
Sion kontsolatu 40,1+. Herrialde erraustua baratze Ez <a href='B:330 36:35'>36,35</a>; Ap <a href='B:730 2:7'>2,7</a>; <a href='B:730 22:2'>22,2</a>. gorespena eta kantu-hotsa 51,11; Jr <a href='B:300 33:11'>33,11</a>; Sal <a href='B:230 51:10'>51,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>ene herri, ene hiri: </em>Agian zuzenago izango litzateke zenbait hebreerazko eskuizkriburekin eta sirierazko itzulpenarekin <em>herriak, nazioak </em>irakurtzea.


marker: ⓛ
text:
zeru-lurrak desagertuko Sal <a href='B:230 102:26-27'>102,26-27</a>; Mt <a href='B:470 24:35'>24,35</a>; 2 P <a href='B:680 3:7-12'>3,7-12</a>; Ap <a href='B:730 20:11'>20,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>hedatu: </em>Sirierazko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>landatu </em>dio. Eta esaldi osoa honela antolatzen du: <em>Neure mezuaren bozeramaile egin zaitut eta neure eskupean babestu, zeruak hedatu eta lurra oinarritu nuenean eta Sioni esan nionean: Zu nire herria!</em>


marker: ⓕ
text:
Neure mezuaren bozeramaile 59,21; Jr <a href='B:300 1:9'>1,9</a>+. eskupean babestu <a href='B:300 49:2'>49,2</a>.


marker: ⓖ
text:
Esnatu 52,1; Ep <a href='B:70 5:12'>5,12</a>. zigor-edari samina 42,25; Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>+.


marker: ⓗ
text:
Zoritxar biok 47,9. nor errukitzen? Jr <a href='B:300 15:5'>15,5</a>. Nork kontsolatzen? Nk <a href='B:310 1:2'>1,2</a>+; Na <a href='B:410 3:7'>3,7</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren izena gaitzetsi Ez <a href='B:330 36:20-22'>36,20-22</a>; Erm <a href='B:520 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓐ
text:
mendi gainetan albistaria 40,9+; Na <a href='B:410 2:1'>2,1</a>; Erm <a href='B:520 10:15'>10,15</a>; Ap <a href='B:730 14:6'>14,6</a>. Errege da Jainkoa Sal <a href='B:230 93:1'>93,1</a>+.


marker: [2]
text:
<em>kultu-tresnak: </em>K.a. 587. urtean Jerusalem hartu zutenean, babiloniarrek tenplutik eramandako kultu-tresnak, alegia (ik. 2 Erg <a href='B:120 25:13-15'>25,13-15</a>; Esd <a href='B:150 1:7-11'>1,7-11</a>).


marker: ⓕ
text:
ez zalapartaka Ik. Ir <a href='B:20 12:11'>12,11</a>.<a href='B:20 12:33-34'>33-34</a>; Dt <a href='B:50 16:3'>16,3</a>. aurretik, ondoren 58,8; Ir <a href='B:20 14:19'>14,19</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jaunak dio: Zerbitzariaren laugarren kantika Bigarren Isaias </em>liburuaren gailurra da. Ez da argitzen <em>zerbitzaria </em>nor den. I.B.k Jesusen nekaldi-heriotzen zentzua argitu eta azaltzeko erabiliko du kantika hau.


marker: ⓖ
text:
Nire zerbitzaria 42,1+. goratua Jn <a href='B:500 12:32'>12,32</a>; Eg <a href='B:510 3:13'>3,13</a>; Flp <a href='B:570 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓗ
text:
giza antzik gabe Sal <a href='B:230 22:7'>22,7</a>; Mt <a href='B:470 27:29-31'>27,29-31</a>; Jn <a href='B:500 19:5'>19,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>harrituko dira: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazko hitzaren zentzua zalantzazkoa da.


marker: ⓘ
text:
nazioak harrituko Mi <a href='B:400 7:16-17'>7,16-17</a>. inoiz entzun gabekoa Erm <a href='B:520 15:21'>15,21</a>. Ik. 64,3.


marker: ⓝ
text:
gure erruengatik Erm <a href='B:520 4:25'>4,25</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>; Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>. haren zauriek sendatu 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓐ
text:
Ardiak bezala galdurik Jr <a href='B:300 23:1'>23,1</a>+; Ez <a href='B:330 34:5'>34,5</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>.


marker: ⓒ
text:
ahorik zabaldu gabe Sal <a href='B:230 38:14-16'>38,14-16</a>; Mt <a href='B:470 26:63'>26,63</a>; <a href='B:470 27:12-13'>27,12-13</a>; Lk <a href='B:490 23:9'>23,9</a>; Jn <a href='B:500 19:9'>19,9</a>; 1 P <a href='B:670 2:23'>2,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>bere herriaren: </em>Qumrango eskuizkribuaren arabera; hebreerazkoak <em>nire herriaren </em>dio.


marker: [2]
text:
<em>gaizkileekin: </em>Testu zuzendua; jatorrizkoak <em>aberatsekin </em>dio. <em>eman zioten lur: </em>Qumrango eskuizkribuaren arabera (h.h., <em>haren hilobia</em>).


marker: ⓔ
text:
gaizkileekin Mt <a href='B:470 27:38'>27,38</a>. haren ahoan maltzurkeriarik ez Sal <a href='B:230 44:18-22'>44,18-22</a>; 1 P <a href='B:670 2:22'>2,22</a>.


marker: ⓕ
text:
bekatuen ordain bizia eman 53,5; Erm <a href='B:520 3:25'>3,25</a>; Heb <a href='B:650 2:17'>2,17</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:2'>2,2</a>. Jaunak bere nahia burutuko 48,14+; Mt <a href='B:470 26:42'>26,42</a>; Jn <a href='B:500 4:34'>4,34</a>.


marker: [3]
text:
<em>argia ikusiko du: </em>Qumrango eskuizkribu eta grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>ikusiko du </em>dio; agian, honela ere itzul daiteke esaldi osoa: <em>ondorengoak ikusiko ditu eta bizitza luzea izango.</em>


marker: ⓖ
text:
asko egingo zuzen Erm <a href='B:520 3:26'>3,26</a>; <a href='B:520 5:18'>5,18</a>; 1 P <a href='B:670 3:18'>3,18</a>.


marker: ⓗ
text:
bekatarien kide Lk <a href='B:490 22:37'>22,37</a>. guztien bekatuak bere gain Jn <a href='B:500 1:29'>1,29</a>; Heb <a href='B:650 9:28'>9,28</a>; 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>. bekatarien alde erregutu Jr <a href='B:300 15:11'>15,11</a>; Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>; Heb <a href='B:650 7:25'>7,25</a>.


marker: ⓘ
text:
Ga 4,27an aipatua. emakume agor 1 Sm <a href='B:90 2:5'>2,5</a>; Sal <a href='B:230 113:9'>113,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Zabalagotu etxola 49,20; Jr <a href='B:300 10:20'>10,20</a>. Ik. <a href='B:300 26:15'>26,15</a>; <a href='B:300 33:20'>33,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>gaztetako lotsaizuna: </em>Egiptoko esklabotza-garaia, artean Jaunak ez baitzuen herria emaztetzat hartua; <em>alargun zineneko laidoa: </em>Babiloniako erbestealdia da, herria Jaunak, senarrak, utzitako emazte bezala (ik. 6. tx.) zegoeneko garaia, alegia.


marker: ⓛ
text:
Senarrak utzitako emaztea 49,14+. gaztetako emaztea Ml <a href='B:460 2:14-16'>2,14-16</a>; Es 5,18.


marker: ⓜ
text:
unetxo batez Sal <a href='B:230 30:6'>30,6</a>. aurpegia ezkutatu 8,17+; <a href='B:230 59:2'>59,2</a>. etengabe maite <a href='B:230 60:10'>60,10</a>; Jr <a href='B:300 31:3'>31,3</a>+.


marker: ⓝ
text:
berriro uholderik ez Has <a href='B:10 8:21-22'>8,21-22</a>; <a href='B:10 9:11-16'>9,11-16</a>; Jr <a href='B:300 31:35-37'>31,35-37</a>.


marker: ⓐ
text:
Mendiak tokiz aldatu Hab <a href='B:420 3:6'>3,6</a>; Sal <a href='B:230 46:3-4'>46,3-4</a>; Jdt <a href='B:180 16:15'>16,15</a>. nire konpromisoa Ez <a href='B:330 34:25'>34,25</a>; <a href='B:330 37:26'>37,26</a>. ez du kolokarik egingo Jr <a href='B:300 31:31-34'>31,31-34</a>; <a href='B:300 33:20-21'>33,20-21</a>; Erm <a href='B:520 11:29'>11,29</a>.


marker: ⓓ
text:
Justizian ezarria 1,26-27; 28,16-17. ezeren beldurrik gabe Sal <a href='B:230 91:1'>91</a>; <a href='B:230 121:1'>121</a>.


marker: ⓖ
text:
Egarri zaretenok 41,17; Mt <a href='B:470 5:6'>5,6</a>; Jn <a href='B:500 4:14'>4,14</a>; <a href='B:500 7:37'>7,37</a>; Ap <a href='B:730 21:6'>21,6</a>; <a href='B:730 22:17'>22,17</a>. Etorri, hartu Es <a href='B:730 9:5'>9,5</a>; Si <a href='B:280 24:19-21'>24,19-21</a>. ardoa, esnea Jl <a href='B:360 4:18'>4,18</a>.


marker: ⓗ
text:
benetako janaria Dt <a href='B:50 8:3'>8,3</a>; Jn <a href='B:500 6:27'>6,27</a>. janari gozo mamitsua 25,6; Sal <a href='B:230 36:9-10'>36,9-10</a>; Es <a href='B:230 9:1-6'>9,1-6</a>.


marker: ⓘ
text:
entzun eta biziko zarete Dt <a href='B:50 30:15-16'>30,15-16</a>; Ez <a href='B:330 20:11'>20,11</a>+. Betiko ituna 59,21; 61,8; Jr <a href='B:300 32:40'>32,40</a>+; Ez <a href='B:330 16:60'>16,60</a>+. Davidi agintzaria 2 Sm <a href='B:100 7:1'>7</a>; Eg <a href='B:510 13:34'>13,34</a>.


marker: ⓚ
text:
Bila Jauna 65,1; Jr <a href='B:300 29:13'>29,13</a>+. hurbil duzue <a href='B:300 50:8'>50,8</a>; Dt <a href='B:50 4:7'>4,7</a>; Sal <a href='B:230 145:18'>145,18</a>.


marker: ⓛ
text:
Bihur dadila Jr <a href='B:300 31:18'>31,18</a>; Za <a href='B:450 1:3'>1,3</a>; Lk <a href='B:490 15:20'>15,20</a>.


marker: ⓜ
text:
nire egitasmoak ez zuenak bezalakoak Sal <a href='B:230 92:6-7'>92,6-7</a>; Jb <a href='B:220 11:7-9'>11,7-9</a>; Erm <a href='B:520 11:33'>11,33</a>.


marker: ⓐ
text:
Euria zerutik jaitsi Sal <a href='B:230 65:10-11'>65,10-11</a>; <a href='B:230 104:13-15'>104,13-15</a>. ereiteko hazia 2 Ko <a href='B:540 9:10'>9,10</a>.


marker: ⓑ
text:
nire ahoko hitza Dt <a href='B:50 8:3'>8,3</a>; Jr <a href='B:300 23:16'>23,16</a>; Jn <a href='B:500 1:1'>1</a>. Jaunaren hitza eraginkor 44,26; 46,10.11; 48,13; Sal <a href='B:230 33:6'>33,6</a>.<a href='B:230 33:9'>9</a>; <a href='B:230 147:15-20'>147,15-20</a>.


marker: ⓒ
text:
pozez irtengo 35,10; 51,3.11. mendi, muino, zuhaitz 44,23; 49,13; Sal <a href='B:230 96:12'>96,12</a>; <a href='B:230 98:8'>98,8</a>.


marker: ⓔ
text:
zuzenbidea eta justizia 28,17; Jr <a href='B:300 9:23'>9,23</a>+; Am <a href='B:370 5:24'>5,24</a>. salbamena, garaipena 45,8+.


marker: ⓕ
text:
Zorionekoa Sal <a href='B:230 1:1'>1</a>; <a href='B:230 119:1'>119</a>. larunbata errespetatu <a href='B:230 58:13'>58,13</a>; Ir <a href='B:20 20:8'>20,8</a>+; Am <a href='B:370 8:5'>8,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Irendua: </em>Ez zuen Jainkoaren herriaren batzarrean esku-hartzerik (ik. Dt <a href='B:50 23:2'>23,2</a>). Baztertuen aldeko <em>Hirugarren Isaiasen </em>jarrera hau berria da (ik. Jkd <a href='B:270 3:14'>3,14</a> eta Mt <a href='B:470 19:21'>19,21</a>).


marker: ⓘ
text:
seme-alabak baino hobe 1 Sm <a href='B:90 1:8'>1,8</a>; Jkd <a href='B:270 4:1'>4,1</a>. betiko izena Ap <a href='B:730 2:17'>2,17</a>; <a href='B:730 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓚ
text:
neure mendi santura ekarriko Sal <a href='B:230 15:1'>15,1</a>. Atseginez onartuko opariak <a href='B:230 60:7'>60,7</a>. nire etxea otoitz-etxe Mt <a href='B:470 21:13'>21,13</a> par.


marker: [3]
text:
<em>artzain: </em>10. tx.eko <em>begiraleak </em>bezala, herriaren gidari eta arduradunak adierazteko irudia.


marker: ⓜ
text:
horiek herriaren artzain Jr <a href='B:300 23:1'>23,1</a>; Ez <a href='B:330 34:2'>34,2</a>. Ik. <a href='B:330 3:12'>3,12</a>+. Nor bere bidetik doa 53,6; 57,17; Jr <a href='B:300 6:13'>6,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>adulteriogile eta prostituziozale: Adulterioa </em>eta <em>prostituzioa </em>Jainkoarekiko desleialkeria, idolatria bereziki, adierazteko irudiak dira (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓑ
text:
prostituziozale Jr <a href='B:300 3:9'>3,9</a>; Ez <a href='B:330 16:1'>16</a>; Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>; Ml <a href='B:460 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓒ
text:
zuhaitz handiren azpian Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>+. umeak oparitzat Jr <a href='B:300 7:31'>7,31</a>+.


marker: [3]
text:
Tx.eko testua aski iluna da eta itzulpena zalantzazkoa. Itzuli ez ditugun bi hitz ageri dira bukaeran; hau diote h.h.: <em>Eskuari begiratu diozu; </em>esanahia ez dago argi.


marker: [4]
text:
<em>Molok jainkoa: </em>Hebreerazkoak <em>Melek </em>dakar, errege esan nahi duen hitza; ik. Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a> oh. eta 1 Erg <a href='B:110 11:7'>11,7</a>.


marker: ⓖ
text:
Ea salbatzen zaituen 45,20+; Jr <a href='B:300 2:28'>2,28</a>+. lurraldea eskuratuko 60,21; 65,9; Sal <a href='B:230 37:9'>37,9</a>.<a href='B:230 37:34'>34</a>.


marker: ⓘ
text:
Jainko garaia 6,1. hurbil atsekabetuagandik Sal <a href='B:230 34:19'>34,19</a>; <a href='B:230 138:6'>138,6</a>+. lur joak <a href='B:230 53:5'>53,5</a>.<a href='B:230 10:1'>10</a>; <a href='B:230 66:2'>66,2</a>; Sal <a href='B:230 51:19'>51,19</a>.


marker: ⓙ
text:
Ez beti auzitan Sal <a href='B:230 103:9'>103,9</a>+; <a href='B:230 130:3'>130,3</a>. neuk egindako bizidunak <a href='B:230 42:5'>42,5</a>.


marker: ⓚ
text:
une batez haserretu eta ezkutatu 54,8+. bere gogoko bidetik 56,11+; Jr <a href='B:300 3:17'>3,17</a>+.


marker: ⓛ
text:
sendatu egingo Ir <a href='B:20 15:26'>15,26</a>; Jr <a href='B:300 3:22'>3,22</a>+. kontsolamendua <a href='B:300 40:1'>40,1</a>+.


marker: ⓜ
text:
Dolua amaitu 60,20; 61,2-3; 66,10. Bakea Eg <a href='B:510 2:39'>2,39</a>; Ef <a href='B:560 2:13'>2,13</a>.<a href='B:560 2:17'>17</a>.


marker: [1]
text:
<em>barau: </em>Legeak Barkamen Egunerako bakarrik agintzen zuen baraua (ik. Lb <a href='B:30 23:27-32'>23,27-32</a>); baina zenbait garaitan ugaldu egin ziren barau-egunak (ik. Mk <a href='B:480 2:18'>2,18</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
gogoko dudan baraua Mt <a href='B:470 6:16'>6,16</a>. dolu-jantziz hautsetan etzan Jr <a href='B:300 4:8'>4,8</a>+; Mt <a href='B:470 11:21'>11,21</a>.


marker: ⓔ
text:
beste hau gogoko baraua Ik. 1,11+. uztarriak apurtu Dt <a href='B:50 15:12-15'>15,12-15</a>; Jr <a href='B:300 34:8-9'>34,8-9</a>.


marker: ⓕ
text:
gose denari, aterperik ez duenari lagundu Ez <a href='B:330 18:5-9'>18,5-9</a>; Mt <a href='B:470 25:34-40'>25,34-40</a>. Ik. Jb <a href='B:220 31:16-20'>31,16-20</a>+.


marker: ⓖ
text:
zure gaitzak sendatuko Jr <a href='B:300 8:21-22'>8,21-22</a>; <a href='B:300 30:17'>30,17</a>+. aurretik, atzetik <a href='B:300 52:12'>52,12</a>.


marker: ⓗ
text:
dei egitean erantzun Jr <a href='B:300 33:3'>33,3</a>; Sal <a href='B:230 91:15'>91,15</a>. Hemen nauzu! <a href='B:230 40:9'>40,9</a>+.


marker: ⓛ
text:
Larunbata errespetatu 56,2+; Ir <a href='B:20 31:15'>31,15</a>; Ez <a href='B:330 20:20-24'>20,20-24</a>.


marker: ⓜ
text:
Jauna atsegin Sal <a href='B:230 37:4'>37,4</a>; Jb <a href='B:220 22:26'>22,26</a>. mendi gainetan ezarri Dt <a href='B:50 32:13-14'>32,13-14</a>. Jakobi ondarea agindu Has <a href='B:10 28:13'>28,13</a>. Jaunak berak esan du <a href='B:10 40:5'>40,5</a>+.


marker: ⓐ
text:
zeuen erruek 50,1; 64,6; Jr <a href='B:300 5:25'>5,25</a>. ezkutarazi aurpegia <a href='B:300 8:17'>8,17</a>+; Dt <a href='B:50 31:17-18'>31,17-18</a>.


marker: ⓕ
text:
argia espero eta iluna gainean Jr <a href='B:300 13:16'>13,16</a>; Am <a href='B:370 5:18-20'>5,18-20</a>; Jb <a href='B:220 30:26'>30,26</a>.


marker: ⓘ
text:
bekatuek salatzen Jr <a href='B:300 14:7'>14,7</a>. aitortzen ditugu erruak Sal <a href='B:230 51:5'>51,5</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren armak Jkd <a href='B:270 5:17-23'>5,17-23</a>; Ef <a href='B:560 6:14-17'>6,14-17</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:8'>5,8</a>. Ik. 61,10.


marker: ⓜ
text:
ibai oldartsua bezala 30,27-28. ekialdetik mendebalderaino 24,14-15; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>; Sal <a href='B:230 102:16'>102,16</a>; Mt <a href='B:470 8:11'>8,11</a>.


marker: ⓐ
text:
zeuengan duzuen espiritua 2 Sm <a href='B:100 23:2'>23,2</a>. Ik. <a href='B:100 11:2'>11,2</a>+. eman dizuedan mezua 51,16+.


marker: [1]
text:
<em>Jaiki: </em>60. kap.ak 49.aren formula asko jasotzen ditu. Ingurune historikoa K.a. 520an Ageo profetak azaltzen duena bera da (ik. Ag <a href='B:440 2:7-9'>2,7-9</a>).


marker: ⓑ
text:
Jaiki 51,17; 52,2. badator zure argia 58,8-10. Ik. 59,9. Jaunaren aintza Ap <a href='B:730 21:11'>21,11</a>.


marker: ⓓ
text:
Zure argirantz herriak Ap <a href='B:730 21:24'>21,24</a>. Ik. <a href='B:730 2:2-4'>2,2-4</a>; 49,6+.


marker: [2]
text:
<em>Efako karabanak: </em>6-7 tx.etan aipaturikoak Arabiar penintsula eta Sinai basamortuko lurralde eta herriak dira (ik. <a href='B:290 21:16'>21,16</a>; <a href='B:290 42:11'>42,11</a>; Ir <a href='B:20 2:15'>2,15</a>; 1 Erg <a href='B:110 10:1'>10,1</a>).


marker: ⓛ
text:
zure oinetan ahuspeztuko 49,23+; Ap <a href='B:730 3:9'>3,9</a>. izen berria 1,26+; Sal <a href='B:230 87:3'>87,3</a>.


marker: ⓑ
text:
Jauna zeure argi betiko Ap <a href='B:730 21:23'>21,23</a>; <a href='B:730 22:5'>22,5</a>. Ik. Lk <a href='B:490 1:78'>1,78</a>.


marker: ⓕ
text:
Jaunaren espiritua nire gainean 42,1+; Eg <a href='B:510 10:38'>10,38</a>. behartsuei berri ona 40,9+; Lk <a href='B:490 7:22'>7,22</a>. bihotz-hautsiak 57,15+. kartzelatuak 42,7+.


marker: ⓖ
text:
onginahiaren urtea 49,8; Lb <a href='B:30 25:8'>25,8</a>+. mendekatzeko eguna 63,4. atsekabetuak kontsolatzera 40,1+; 57,15; Mt <a href='B:470 5:5'>5,5</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunaren apaiz Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>; 1 P <a href='B:670 2:5'>2,5</a>; Ap <a href='B:730 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunak zuzenbidea maite Sal <a href='B:230 37:28'>37,28</a>. betiko ituna <a href='B:230 55:3'>55,3</a>+.


marker: ⓐ
text:
pozez Jaunarekin 41,16; 1 Sm <a href='B:90 2:1'>2,1</a>; Lk <a href='B:490 1:46-47'>1,46-47</a>. salbamenez jantzi Ik. 59,17; Ap <a href='B:730 19:8'>19,8</a>. andregaiaren antzeko 49,18; Ap <a href='B:730 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓔ
text:
Hiri zapuztu 60,15+; Os <a href='B:350 2:25'>2,25</a>. Ene emazte 49,14-21; 54,1-8; Os <a href='B:350 2:18-22'>2,18-22</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunak zin egin 45,23; 54,9. herria lanaren fruituaz gozatu 65,21-22; Am <a href='B:370 9:14'>9,14</a>. Ik. Dt <a href='B:50 28:30-33'>28,30-33</a>.


marker: [1]
text:
<em>Botzra, Edom: </em>Ik. <a href='B:290 34:5'>34,5</a> oh. <em>Edom </em>Israelen etsaien eredutzat hartzen da. Jainko mendekatzailearen eta profetaren arteko elkarrizketa bezala eratua dago poema.


marker: [2]
text:
<em>beste herrietako: </em>Qumrango eskuizkribuak <em>herriko, </em>hau da, Israelgo, dio. <em>odol-zipriztinez: </em>H.h., <em>zuku-zipriztinez, </em>mahats-zapaltzailearen irudiarekin jarraituz. Ezaguna da Biblian kontrako irudia ere: <em>mahats-odola, zukua </em>esateko.


marker: ⓜ
text:
mahatsa zapaldu Jl <a href='B:360 4:13'>4,13</a>; Nk <a href='B:310 1:15'>1,15</a>; Ap <a href='B:730 14:19-20'>14,19-20</a>; <a href='B:730 19:15'>19,15</a>.


marker: ⓔ
text:
maitasun eta gupidaz Jr <a href='B:300 31:3'>31,3</a>; Os <a href='B:350 3:1'>3,1</a>; <a href='B:350 11:1'>11,1</a>; Ml <a href='B:460 3:17'>3,17</a>. arduraz gidatu 46,3-4; Dt <a href='B:50 1:31'>1,31</a>+.


marker: ⓖ
text:
uretatik atera Ir <a href='B:20 2:1-10'>2,1-10</a>. espiritua harengan ezarri Zen <a href='B:40 11:17'>11,17</a>.


marker: ⓗ
text:
betiko izena bereganatu Sal <a href='B:230 135:13'>135,13</a>. itsasoa zabaldu <a href='B:230 51:10'>51,10</a>; Ir <a href='B:20 14:15-31'>14,15-31</a>.


marker: ⓙ
text:
Begira zerutik Sal <a href='B:230 80:15'>80,15</a>. maitemina, bihotz samurra Jr <a href='B:300 31:20'>31,20</a>; Os <a href='B:350 11:8'>11,8</a>.


marker: ⓛ
text:
Itzul zakizkigu Sal <a href='B:230 80:15'>80,15</a>; <a href='B:230 90:13'>90,13</a>. zeure oinorde Dt <a href='B:50 32:9'>32,9</a>.


marker: ⓝ
text:
zure izena eraman Dt <a href='B:50 28:10'>28,10</a>+. zerua urratu Mk <a href='B:480 1:10'>1,10</a>. Mendiek dar-dar Mi <a href='B:400 1:4'>1,4</a>; Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>+; <a href='B:230 144:5'>144,5</a>.


marker: ⓑ
text:
Ez da inoiz entzun Dt <a href='B:50 4:32'>4,32</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:9'>2,9</a>. zu ez beste jainkorik 43,10+. berarengan itxaro 30,18; 33,2+.


marker: [1]
text:
Tx. osoko testua zaila da. Grekozko itzulpenari jarraituz itzuli dugu; baina itzulpen ezberdinak eman ohi dira.


marker: ⓔ
text:
zu gure aita 63,13+. buztina 29,16+. zeuk eginak 27,11; 43,1+; Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>; Sal <a href='B:230 103:14'>103,14</a>.


marker: ⓖ
text:
tenplua suak kiskali 2 Erg <a href='B:120 25:9'>25,9</a>; Jr <a href='B:300 52:13'>52,13</a>. Maiteen genuena Nk <a href='B:310 1:10'>1,10</a>; <a href='B:310 2:4'>2,4</a>.


marker: ⓙ
text:
iraintzen nauen herria Dt <a href='B:50 32:21'>32,21</a>; Os <a href='B:350 12:15'>12,15</a>. intsentsua erre Jr <a href='B:300 1:16'>1,16</a>+.


marker: [2]
text:
3-4 tx.etan aipatuak, jentil-kultuetako usadioak eta legeak debekaturiko jarduerak dira (ik. <a href='B:290 66:17'>66,17</a>).


marker: ⓚ
text:
janari kutsatuak 66,3.17. Ik. Lb <a href='B:30 11:7'>11,7</a>; 1 M <a href='B:462 1:47'>1,47</a>; 2 M <a href='B:464 6:18-20'>6,18-20</a>.


marker: [3]
text:
<em>sakratu bihurtu: </em>Sasikultuen jarraitzaileek sakratutzat jotzen dituzte beren buruak; ik. Ez <a href='B:330 44:19'>44,19</a> oh.


marker: ⓜ
text:
beren erruak eta gurasoenak Lb <a href='B:30 26:39-40'>26,39-40</a>; Jr <a href='B:300 3:25'>3,25</a>. Mendi-muinoetan Jr <a href='B:300 2:20'>2,20</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Xaron lautada: </em>Ik. <a href='B:290 33:9'>33,9</a> oh. Xaron lautada Palestina mendebaldean dago; <em>Akor harana, </em>berriz, ekialdean, Jerikotik hurbil (ik. Os <a href='B:350 2:17'>2,17</a> oh.).


marker: ⓔ
text:
Jainko fidagarri eta leiala (-aren Jainkoa) 2 Ko <a href='B:540 1:20'>1,20</a>; Ap <a href='B:730 3:14'>3,14</a>.


marker: ⓕ
text:
zeru-lur berriak 66,22; 2 P <a href='B:680 3:13'>3,13</a>; Ap <a href='B:730 21:2'>21,2</a>. Ik. 51,6.


marker: [6]
text:
<em>eta ehun… emango: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>huts egin dezana ehun urterekin izango da madarikatua </em>(zigortua).


marker: ⓜ
text:
Mt 5,34-35ean aipatua. zerua Jaunaren tronua 57,15; Sal <a href='B:230 11:4'>11,4</a>+. Zer etxe egingo didazue? 1 Erg <a href='B:110 8:27'>8,27</a>. Ik. Sal <a href='B:230 132:13-14'>132,13-14</a>; Ag <a href='B:440 1:4'>1,4</a>.<a href='B:440 1:14'>14</a>.


marker: ⓝ
text:
neureak denak Sal <a href='B:230 24:1-2'>24,1-2</a>; <a href='B:230 50:8-12'>50,8-12</a>. hitzari begirune <a href='B:230 66:5'>66,5</a>; Esd <a href='B:150 9:4'>9,4</a>; <a href='B:150 10:3'>10,3</a>.


marker: [2]
text:
Tx.ean salatzen den okerra, legezko sakrifizio eta errituekin batera legeak zorrotz debekatzen dituen opariak egitea da (ik. Lb <a href='B:30 11:7-8'>11,7-8</a>; <a href='B:30 20:1-5'>20,1-5</a>), 65,3-5ean eta 66,17an aipaturiko taldeek praktikatzen duten sinkretismoa, alegia.


marker: ⓒ
text:
Ik. 2 Ts <a href='B:600 1:8-10'>1,8-10</a>. ikus dezagula 5,19; Jr <a href='B:300 17:15'>17,15</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Beren zuzendariaren atzetik: </em>H.h., <em>Erdian dagoen baten atzetik; </em>segur aski, sasikultuen apaiza (edota apaiz emakumea, zenbait eskuizkribuk femeninoa baitakar). Dena den, tx. hau isolaturik dago testuinguru honetan (ik. <a href='B:290 65:3-5'>65,3-5</a> eta oh.). <em>baita beraien egite eta asmoak ere: </em>Hitz hauek 18. tx.etik ekarri ditugu hona, zintzilik baitaude han.


marker: [4]
text:
<em>Tarsis, Put, Lud, Tubal: </em>Herrien zerrenda honetarako, ik. Ez <a href='B:330 27:10-13'>27,10-13</a> eta oh. <em>Put: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Pul </em>dio.


marker: [5]
text:
<em>tenplutik: </em>Edo <em>hiritik, </em>testuak ez baitu zehazten. <em>harra, sua: </em>Mk 9,48an jasoko diren irudiok etengabeko oinazea adierazten dute.


marker: [2]
text:
<em>Josias: </em>K.a. 640tik 609ra izan zen errege; bere erregealdiko <em>hamahirugarren urtea </em>K.a. 627/626a da.


marker: ⓑ
text:
Josiasen erregealdia 3,6; 36,2; 2 Erg <a href='B:120 21:24-23:30'>21,24—23,30</a>; So <a href='B:430 1:1'>1,1</a>. hamahirugarren urtea 25,3. Ik. 36,2.


marker: [3]
text:
<em>Joiakim: </em>609tik 598ra izan zen errege, eta <em>Sedekias </em>598tik 587ra; honen <em>hamaikagarren urteko bosgarren hila </em>K.a. 587ko uztaila da.


marker: ⓒ
text:
Joiakim 22,13-19; 26,1.21; 35,1; 36,1; 2 Erg <a href='B:120 23:36-24:6'>23,36—24,6</a>. Sedekias <a href='B:120 21:1-10'>21,1-10</a>; 37—38; 2 Erg <a href='B:120 24:17-25:7'>24,17—25,7</a>. Jerusalemgo bizilagunak erbesteratu 52,15.28-30; 2 Erg <a href='B:120 25:8-21'>25,8-21</a>.


marker: ⓓ
text:
sabelean sortu aurretik Is <a href='B:290 49:1'>49,1</a>.<a href='B:290 49:5'>5</a>; Lk <a href='B:490 1:15'>1,15</a>; Ga <a href='B:550 1:15'>1,15</a>. aukeratu (ezagutu) Am <a href='B:370 3:2'>3,2</a>; Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>. sagaratu <a href='B:520 2:3'>2,3</a>; <a href='B:520 12:3'>12,3</a>; Lb <a href='B:30 20:26'>20,26</a>; Sal <a href='B:230 105:15'>105,15</a>.


marker: [4]
text:
<em>Gazteegia: </em>Jendaurrean hitz egiteko behar zen adina, hau da, 30 urte (ik. Lk <a href='B:490 3:23'>3,23</a>), ez duela adierazten du Jeremiasek.


marker: ⓔ
text:
Ez esan Ir <a href='B:20 4:11-12'>4,11-12</a>. Nik bidali Is <a href='B:290 6:8'>6,8</a>; Ez <a href='B:330 2:3-7'>2,3-7</a>.


marker: ⓕ
text:
zeurekin izango nauzu 1,19; 15,20; 30,11; Has <a href='B:10 26:24'>26,24</a>; Ir <a href='B:20 3:12'>3,12</a>; Ep <a href='B:70 6:12'>6,12</a>; Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>; <a href='B:290 41:10'>41,10</a>; Mt <a href='B:470 28:20'>28,20</a>; Erm <a href='B:520 8:31'>8,31</a>.


marker: ⓖ
text:
ezpainak ukitu Is <a href='B:290 6:7'>6,7</a>; Dn <a href='B:340 10:16'>10,16</a>. Ik. Ez <a href='B:330 2:8-3:3'>2,8—3,3</a>. Neure hitzak ezpainetan <a href='B:330 5:14'>5,14</a>; 15,19; Ir <a href='B:20 4:12'>4,12</a>.<a href='B:20 4:15'>15</a>; Dt <a href='B:50 18:18'>18,18</a>; 2 Sm <a href='B:100 23:2'>23,2</a>; Is <a href='B:290 51:16'>51,16</a>; <a href='B:290 59:21'>59,21</a>.


marker: ⓗ
text:
nazioen gain agintea 12,14-17; 25,15-38; 27,1-11; 46—51; Is <a href='B:290 42:1'>42,1</a>; Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>. erauzi eta irauli… <a href='B:510 18:7'>18,7</a>; 31,28; 45,4; Si <a href='B:280 49:7'>49,7</a>. eraiki eta landatu <a href='B:280 18:9'>18,9</a>; <a href='B:280 24:6'>24,6</a>; <a href='B:280 31:28'>31,28</a>; 32,41; <a href='B:280 42:10'>42,10</a>.


marker: [6]
text:
<em>erne: </em>Hebreeraz <em>erne </em>eta <em>almendro </em>hitzak sustrai berekoak dira eta antzeko doinua dute.


marker: ⓙ
text:
ni ere erne nago 31,28; 44,27; Dn <a href='B:340 9:14'>9,14</a>; Ba <a href='B:320 2:9'>2,9</a>. neure hitza betetzeko 23,29; 44,28-29; 51,62-64; Jos <a href='B:60 23:14'>23,14</a>; 1 Sm <a href='B:90 3:19'>3,19</a>; Is <a href='B:290 55:10-11'>55,10-11</a>; Hab <a href='B:420 2:3'>2,3</a>; Tb 14,4; Mt <a href='B:470 5:18'>5,18</a>; 2 P <a href='B:680 3:9'>3,9</a>.


marker: [7]
text:
<em>Iparraldetik: </em>Iparraldeko bidetik iritsi ohi zitzaizkion sarri Israeli etsaien erasoak eta, beraz, herriaren hondamena (ik. <a href='B:300 6:1'>6,1</a>.<a href='B:300 6:22'>22</a>; <a href='B:300 47:2'>47,2</a>; <a href='B:300 50:3'>50,3</a>.<a href='B:300 50:9'>9</a>).


marker: ⓚ
text:
Iparraldetik ezbeharra 4,6; 6,1.22; 10,22; 13,20; 15,12; 25,9; 46,10.20; 47,2; 50,3.41; 51,48; Is <a href='B:290 14:31'>14,31</a>; Ez <a href='B:330 38:14-16'>38,14-16</a>; Jl <a href='B:360 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunak etsaiak bildu 25,9; Is <a href='B:290 5:26'>5,26</a>. Jerusalemen kokatuko <a href='B:290 39:3'>39,3</a>; <a href='B:290 43:10'>43,10</a>.


marker: ⓜ
text:
Jauna baztertu 2,13+. intsentsua erre (idoloei kultu eman) 7,9; 11,12; 18,15; 19,4.13; 32,29; 44,3.17-18.23.


marker: ⓐ
text:
brontzezko hesi 15,20; Is <a href='B:290 50:7'>50,7</a>. Ik. Ez <a href='B:330 3:8'>3,8</a>; Mi <a href='B:400 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓑ
text:
basamortuan nire ondoren 31,2; Dt <a href='B:50 2:7'>2,7</a>; <a href='B:50 8:2-4'>8,2-4</a>; Ez <a href='B:330 20:13'>20,13</a>; Os <a href='B:350 2:16-22'>2,16-22</a>; Am <a href='B:370 5:25'>5,25</a>; Sal <a href='B:230 78:40'>78,40</a>; <a href='B:230 95:10'>95,10</a>; <a href='B:230 106:14'>106,14</a>.


marker: ⓒ
text:
Nirea oso-osorik Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>; <a href='B:20 28:36'>28,36</a>; Sal <a href='B:230 105:15'>105,15</a>. Ik. Os <a href='B:350 2:20'>2,20</a>. Jaunak herriaren etsaiak zigortu Has <a href='B:10 12:17'>12,17</a>; <a href='B:10 20:3'>20,3</a>.<a href='B:10 20:7'>7</a>; Is <a href='B:290 10:5-19'>10,5-19</a>; <a href='B:290 47:6-14'>47,6-14</a>; Za <a href='B:450 1:15'>1,15</a>; Sal <a href='B:230 105:14-15'>105,14-15</a>.


marker: [2]
text:
<em>Hutsak </em>idoloak adierazten ditu (ik. <a href='B:300 10:14-15'>10,14-15</a>; <a href='B:300 16:19'>16,19</a>).


marker: ⓓ
text:
Jaunak huts egin? Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Is <a href='B:290 1:2'>1,2</a>; Jb <a href='B:220 34:10'>34,10</a>. hutsaren hurrengo bihurtu Os <a href='B:350 9:10'>9,10</a>; Sal <a href='B:230 115:8'>115,8</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:18'>3,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>Lege-maisuak: </em>Apaizak, hauei baitagokie herriari legea irakasteko erantzukizuna. <em>buruzagiak: </em>H.h., <em>artzainak; </em>herri-agintariak, bereziki erregeak, adierazten dituen titulua.


marker: ⓖ
text:
Apaizak eta profetak 6,13; 8,10; 23,11; Mi <a href='B:400 3:11'>3,11</a>; Nk <a href='B:310 4:13'>4,13</a>. buruzagien (artzainen) kontra 21,1—23,8. profeten hutsegitea <a href='B:310 5:13'>5,13</a>.31; 14,13-15; 27,9.14-18; 28; 29,8-9.15. Ik. 18,18. ezertarako ez diren idoloak <a href='B:310 2:11'>2,11</a>; 10,3; 16,19; 1 Sm <a href='B:90 12:21'>12,21</a>; Is <a href='B:290 44:9'>44,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>Mediterraneoko… itsasertzera: </em>H.h., <em>Kitim-era; </em>izen honek Zipre adierazten du batez ere, baina askotan Mediterraneoko beste uharte eta itsasertzeko herriak ere adierazten ditu. <em>Kedar: </em>Ipar Arabiako herri nomada.


marker: ⓙ
text:
benetako jainkoak ez 5,7; 16,19-20; Is <a href='B:290 41:23'>41,23</a>; <a href='B:290 42:17'>42,17</a>; Jkd <a href='B:270 15:16-17'>15,16-17</a>; Jr gt 14.22. egiazko aintza ordezkatu Sal <a href='B:230 106:20'>106,20</a>; Erm <a href='B:520 1:23'>1,23</a>+.


marker: ⓚ
text:
Bi gaiztakeria Os <a href='B:350 10:10'>10,10</a>. Jauna bazterrera utzi 1,16; <a href='B:350 2:17'>2,17</a>.<a href='B:350 2:19'>19</a>; <a href='B:350 5:7'>5,7</a>.19; 16,11; 17,13; 19,4; Ba <a href='B:320 3:12'>3,12</a>. ur biziaren iturria Jn <a href='B:500 4:10'>4,10</a>.


marker: [5]
text:
<em>Menfis: </em>Egiptoko antzinako hiriburua. <em>Tafnes: </em>Niloko deltaren ekialdeko hiri gotorra.


marker: ⓛ
text:
Menfis 44,1; 46,14; Is <a href='B:290 19:13'>19,13</a>; Ez <a href='B:330 30:13'>30,13</a>. Tafnes <a href='B:330 43:7-9'>43,7-9</a>; <a href='B:330 44:1'>44,1</a>; Ez <a href='B:330 30:18'>30,18</a>.


marker: ⓜ
text:
Egiptora, Asiriara jo Os <a href='B:350 7:11'>7,11</a>+. Asiriarekin elkartzearen aurka Os <a href='B:350 5:13'>5,13</a>+. Egiptorekin elkartzearen aurka 2,36; Is <a href='B:290 20:1-6'>20,1-6</a>; <a href='B:290 30:1-5'>30,1-5</a>; <a href='B:290 31:1-3'>31,1-3</a>; Ez <a href='B:330 29:6'>29,6</a>.


marker: ⓝ
text:
Zeure gaiztakeria zigor 4,18; Zen <a href='B:40 14:34'>14,34</a>; Sal <a href='B:230 107:17'>107,17</a>. Jaunarenganako begirunea 5,22; 32,39-40; Jb <a href='B:220 28:28'>28,28</a>; Es <a href='B:220 1:7'>1,7</a>+.


marker: [6]
text:
<em>prostituzioa: </em>Herriaren Jainkoarekiko desleialtasuna, hots, idolatria, adierazteko profetek erabiltzen duten irudia (ik. Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.). Kanaandar kultuek prostituzio sakratuaren praktika zeramaten maiz berekin eta muino eta oihanetan egin ohi ziren (ik. <a href='B:300 3:6'>3,6</a>.<a href='B:300 3:13'>13</a>; Is <a href='B:290 1:29'>1,29</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Aspaldidanik errebelatu 6,28; 8,5; 13,23. Ik. Ez <a href='B:330 20:1'>20</a>; <a href='B:330 20:23'>23</a>; Eg <a href='B:510 7:51'>7,51</a>. uztarria hautsi <a href='B:510 5:5'>5,5</a>. Ik. Mt <a href='B:470 11:30'>11,30</a>. mendi-gailurretan, zuhaitzen azpian <a href='B:470 3:6'>3,6</a>.<a href='B:470 3:13'>13</a>; <a href='B:470 17:2'>17,2</a>; Dt <a href='B:50 12:2'>12,2</a>; 1 Erg <a href='B:110 14:23'>14,23</a>; 2 Erg <a href='B:120 16:4'>16,4</a>; <a href='B:120 17:10'>17,10</a>; Is <a href='B:290 57:5'>57,5</a>; Ez <a href='B:330 6:13'>6,13</a>; Os <a href='B:350 4:13-14'>4,13-14</a>. prostituzioa Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a>+.


marker: ⓑ
text:
Neuk landatu Sal <a href='B:230 80:9'>80,9</a>. mahasti bikain Is <a href='B:290 5:1'>5,1</a>+. sasimahasti bihurtu Dt <a href='B:50 32:32'>32,32</a>.


marker: ⓒ
text:
Nahiz eta lixibaz garbitu Jb <a href='B:220 9:30'>9,30</a>. zikina ez aldentzen <a href='B:220 17:1'>17,1</a>.


marker: [8]
text:
<em>haranean: </em>Segur aski, <em>Ben-Hinom </em>edo <em>Gehenna </em>harana; Jerusalem mendebalde eta hegoaldetik inguratzen zuen, eta kultu paganoak egiten ziren bertan.


marker: ⓓ
text:
Alferrik da 18,12. jainko arrotzak maite 3,13; Ez <a href='B:330 16:15'>16,15</a>.<a href='B:330 16:32-33'>32-33</a>; <a href='B:330 23:5-7'>23,5-7</a>. Ik. Dt <a href='B:50 32:16'>32,16</a>.


marker: ⓔ
text:
Egur-puska, harria 3,9. Ik. Jkd <a href='B:270 13:17'>13,17</a>. nire aita Ik. Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>.


marker: ⓕ
text:
zeuk egindako jainkoak 16,20; Is <a href='B:290 2:8'>2,8</a>; Os <a href='B:350 14:4'>14,4</a>. jainkoak indargabeak <a href='B:350 10:8'>10,8</a>.<a href='B:350 10:14'>14</a>; <a href='B:350 11:12'>11,12</a>; Dt <a href='B:50 32:37-38'>32,37-38</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:26-29'>18,26-29</a>; Jr gt 35-36. Hiriak bezainbat jainko <a href='B:300 11:13'>11,13</a>; Os <a href='B:350 8:11'>8,11</a>.


marker: [9]
text:
<em>ez baituzue: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>ez baitute </em>(seme-alabek) dakar.


marker: ⓖ
text:
eskarmenturik ez 5,3+. profetak hil Ne <a href='B:160 9:26'>9,26</a>; Mt <a href='B:470 23:35'>23,35</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:15'>2,15</a>.


marker: [11]
text:
<em>lapurraren odola: </em>Ir 22,1eko legearen arabera, zilegi zen horma zulatzen harrapaturiko lapurra hiltzea. Ez da hori Jerusalemgo jendearen kasua.


marker: [1]
text:
<em>herrialdea kutsatuko luke: </em>Dt 24,1-4ko legearen arabera, behin zapuztua duen emaztea ez dezake gizonak berriro bereganatu. Hori eginez gero, herrialde osoa kutsatuko luke, hau da, nolabait errudun bihurtuko.


marker: ⓜ
text:
emazteagana itzuli Dt <a href='B:50 24:1-4'>24,1-4</a>. Jaunarengana itzuli <a href='B:50 3:12'>3,12</a>+. Ik. Lk <a href='B:490 15:18-19'>15,18-19</a>; <a href='B:490 18:13-14'>18,13-14</a>.


marker: ⓝ
text:
Bide-bazterretan egon Has <a href='B:10 38:14'>38,14</a>; Ez <a href='B:330 16:25'>16,25</a>; Es <a href='B:330 7:12'>7,12</a>; Jr gt 42-43. lurraldea kutsatu <a href='B:300 2:7'>2,7</a>+. prostituzioa <a href='B:300 2:20'>2,20</a>+.


marker: ⓑ
text:
Zeu neure aita 3,19; Ir <a href='B:20 4:22'>4,22</a>; Is <a href='B:290 63:16'>63,16</a>; Os <a href='B:350 2:1'>2,1</a>; <a href='B:350 11:1'>11,1</a>; Ml <a href='B:460 1:6'>1,6</a>. Ik. 2,27.


marker: ⓒ
text:
Betiko haserre? 2,35; 3,12; Is <a href='B:290 64:8'>64,8</a>; Os <a href='B:350 6:1-2'>6,1-2</a>; Sal <a href='B:230 103:9'>103,9</a>. gaiztakerian jarraitu 5,28; <a href='B:230 6:7'>6,7</a>; <a href='B:230 9:2'>9,2</a>; <a href='B:230 23:10'>23,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Josiasen garaian: </em>Ik. <a href='B:300 1:2'>1,2</a> oh. <em>prostituzioari eman: </em>Ik. <a href='B:300 2:20'>2,20</a> oh.


marker: ⓓ
text:
Bi ahizpa Ez <a href='B:330 16:1'>16</a>; <a href='B:330 16:23'>23</a>. Josias <a href='B:330 1:2'>1,2</a>+. prostituzioa 2,20+.


marker: [3]
text:
<em>Juda desleialak: Juda </em>eta <em>Israel</em>-ek ipar eta hegoaldeko erresumak adierazten dituzte hemen, bi ahizpen irudiaz pertsonifikatuak.


marker: [4]
text:
<em>zapuztu egin nuela: </em>Israelgo hiriburu zen Samariaren erorketa, K.a. 721ean gertatua, eta ipar-erresumako biztanleen erbesteratzea aipatzen dira.


marker: ⓗ
text:
Itzuli niregana 3,7.14.22; 4,1; Dt <a href='B:50 30:2-18'>30,2-18</a>; Os <a href='B:350 14:2'>14,2</a>. Ik. <a href='B:350 3:1'>3,1</a>+.


marker: [6]
text:
<em>itun-kutxarik: </em>Ez dakigu noiz galdu zen tenpluaren barrualdean ezarria zegoen itun-kutxa, behin baino gehiagotan izan baitzen tenplua suntsitua. Jeremiasen iragarpenaren arabera Jerusalem osoa izango da <em>Jaunaren tronua, </em>lehen itun-kutxa zen bezalaxe (17. tx.).


marker: ⓚ
text:
ugarituko zaretenean 23,3; Dt <a href='B:50 6:3'>6,3</a>; Is <a href='B:290 54:1'>54,1</a>; Za <a href='B:450 10:8'>10,8</a>; Ba <a href='B:320 2:34'>2,34</a>; Eg <a href='B:510 6:7'>6,7</a>. itun-kutxa Ir <a href='B:20 25:10'>25,10</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jaunaren tronua Ez <a href='B:330 43:7'>43,7</a>; Ap <a href='B:730 22:3'>22,3</a>. Nazio guztiak bilduko Jerusalemen Mi <a href='B:400 4:1'>4,1</a>+. Ik. 12,16. beren joera gaiztoei jarraitu 7,24; 9,13; 11,8; 13,10; 16,12; 18,12; 23,17; Sal <a href='B:230 81:13'>81,13</a>.


marker: ⓜ
text:
Judakoak Israelgoekin bildu 50,4; Is <a href='B:290 11:13'>11,13</a>; Ez <a href='B:330 37:15-28'>37,15-28</a>; Os <a href='B:350 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓝ
text:
lurralde zoragarria Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>; Ez <a href='B:330 20:6'>20,6</a>; Dn <a href='B:340 8:9'>8,9</a>; <a href='B:340 11:16'>11,16</a>.


marker: ⓑ
text:
sasikultu zaratatsuak Ir <a href='B:20 32:6'>32,6</a>; Zen <a href='B:40 25:1-3'>25,1-3</a>; 1 Erg <a href='B:110 18:26'>18,26</a>. Jaunak bakarrik salbatu <a href='B:110 14:8'>14,8</a>; Is <a href='B:290 43:3'>43,3</a>+; Sal <a href='B:230 3:9'>3,9</a>.


marker: [8]
text:
<em>Baal lotsagarri: </em>Hebreerazkoak <em>Lotsa </em>besterik ez dakar. Baal jainko kanaandarraren deitura iraingarria zen.


marker: ⓒ
text:
Baal lotsagarria 11,13; Os <a href='B:350 9:10'>9,10</a>. nekeen irabaziak irentsi Dt <a href='B:50 28:33'>28,33</a>.


marker: ⓔ
text:
Itzuli niregana 3,12+; Jl <a href='B:360 2:12'>2,12</a>+. idolo higuingarriak 7,30; 13,27; 16,18; 32,24; 2 Erg <a href='B:120 23:13'>23,13</a>.<a href='B:120 23:24'>24</a>; Ez <a href='B:330 5:11'>5,11</a>; etab.


marker: [1]
text:
Antzinako agintzariaren arabera (ik. Has <a href='B:10 22:18'>22,18</a>; <a href='B:10 26:4'>26,4</a>), Israel beste herrien bedeinkazio-bide izango da, erbestealdiaren testuinguruan.


marker: ⓕ
text:
nire izenean zin egin 5,2; 12,16; 44,26; Dt <a href='B:50 6:13'>6,13</a>. beste herriak bedeinkatuko Ik. Has <a href='B:10 22:18'>22,18</a>; <a href='B:10 26:4'>26,4</a>; Is <a href='B:290 65:16'>65,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Berritu… bihotzetan: </em>H.h., <em>Erdaindu Jaunarentzat, kendu zeuen bihotzeko zakil-muturra. </em>Ez da aski haragian eginiko erdainkuntza, erdainkuntza itunaren seinale baita; ituna bihotzean ezarri behar da (ik. Dt <a href='B:50 10:16'>10,16</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
ezarri ituna bihotzetan 9,25; Dt <a href='B:50 10:16'>10,16</a>; <a href='B:50 30:6'>30,6</a>; Erm <a href='B:520 2:29'>2,29</a>. Ik. 31,33; Lb <a href='B:30 26:41'>26,41</a>. Jaunaren haserrea itzalezineko sua <a href='B:30 7:20'>7,20</a>; <a href='B:30 15:14'>15,14</a>; 17,27; <a href='B:30 21:12'>21,12</a>; Dt <a href='B:50 32:22'>32,22</a>; 2 Erg <a href='B:120 22:17'>22,17</a>.


marker: [4]
text:
<em>herrirantz: </em>H.h., <em>herriko alabagana; </em>herriaren pertsonifikazioa da, maiz errepikatzen dena (ik. <a href='B:300 6:26'>6,26</a>; <a href='B:300 8:11'>8,11</a>.<a href='B:300 8:19'>19</a>.<a href='B:300 8:21-23'>21-23</a>; <a href='B:300 9:6'>9,6</a>; <a href='B:300 14:17'>14,17</a>); kasu askotan hiriburuari, Jerusalemi (Sion), aplikatzen zaio.


marker: ⓝ
text:
erasoaren deskripzioa Ez <a href='B:330 38:9'>38,9</a>; Na <a href='B:410 2:5'>2,5</a>; Hab <a href='B:420 1:8'>1,8</a>; Nk <a href='B:310 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓐ
text:
garbitu barruko gaiztakeria Is <a href='B:290 1:16'>1,16</a>; Ez <a href='B:330 18:31'>18,31</a>; St <a href='B:660 4:8'>4,8</a>.


marker: [5]
text:
<em>Dan: </em>Israelen iparraldeko mugako hiria. <em>Efraimgo mendiak: </em>Jerusalemdik iparraldera daude.


marker: ⓒ
text:
Hau nahigabea 10,19; 13,17; 2 Erg <a href='B:120 8:10-12'>8,10-12</a>; Hab <a href='B:420 3:16'>3,16</a>; Nk <a href='B:310 1:20'>1,20</a>.


marker: ⓔ
text:
Burugabea nire herria 5,21; 8,7; Dt <a href='B:50 32:28'>32,28</a>; Is <a href='B:290 27:11'>27,11</a>; Os <a href='B:350 4:6'>4,6</a>; Sal <a href='B:230 82:5'>82,5</a>; Lk <a href='B:490 24:25'>24,25</a>. Gaitzerako trebeak <a href='B:490 13:23'>13,23</a>; Am <a href='B:370 5:14-15'>5,14-15</a>; Mi <a href='B:400 7:3'>7,3</a>; Sal <a href='B:230 34:13-15'>34,13-15</a>.


marker: ⓖ
text:
mendiak dardaraz Ep <a href='B:70 5:5'>5,5</a>; Na <a href='B:410 1:5'>1,5</a>; Sal <a href='B:230 46:3-4'>46,3-4</a>.


marker: ⓗ
text:
gizakirik ez, hegaztiak alde eginak 9,9; 12,4; 50,3; Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>; So <a href='B:430 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓚ
text:
lurrak dolu 12,4; 14,1-6; 23,10; Os <a href='B:350 4:3'>4,3</a>; Jl <a href='B:360 1:10'>1,10</a>+. ez dut atzera egingo Am <a href='B:370 1:3'>1,3</a>.<a href='B:370 1:6'>6</a>. Ik. Zen <a href='B:40 23:19'>23,19</a>.


marker: ⓛ
text:
maitaleek zapuztu 22,20.22; 30,14; Ez <a href='B:330 16:33-37'>16,33-37</a>; <a href='B:330 23:22'>23,22</a>; Nk <a href='B:310 1:2'>1,2</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Sion hiri ederra: </em>H.h., <em>Sion alaba, </em>Jerusalemen pertsonifikazioa (ik. <a href='B:300 6:2'>6,2</a>.<a href='B:300 6:23'>23</a> eta <a href='B:300 4:11'>4,11</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
emakumea erdiminetan bezala 6,24; 13,21; 22,23; 30,6; 48,41; 50,43; Mi <a href='B:400 4:9-10'>4,9-10</a>+.


marker: ⓝ
text:
inor ez justizia dagienik Mi <a href='B:400 7:2'>7,2</a>; Sal <a href='B:230 14:2-3'>14,2-3</a>; Erm <a href='B:520 3:10'>3,10</a>. barkatuko lioke Jaunak Has <a href='B:10 18:23-32'>18,23-32</a>; Is <a href='B:290 53:5'>53,5</a>; Ez <a href='B:330 22:30'>22,30</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:1-2'>2,1-2</a>.


marker: ⓕ
text:
zapuztu egin naute 2,13+. eta idolatriara jo 7,9+; Ir <a href='B:20 23:13'>23,13</a>; 1 Erg <a href='B:110 19:18'>19,18</a>; Ga <a href='B:550 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓙ
text:
Jauna ez da! So <a href='B:430 1:12'>1,12</a>+. Ez zaigu gaitzik iritsiko <a href='B:330 23:17'>23,17</a>; Is <a href='B:290 28:15'>28,15</a>; Mi <a href='B:400 3:11'>3,11</a>. ez gerrarik, ez goserik 14,13.


marker: ⓚ
text:
neure hitza ezpainetan 1,9+. su bihurtuko 20,9; 23,29; Is <a href='B:290 10:17'>10,17</a>; Ap <a href='B:730 11:5'>11,5</a>.


marker: ⓛ
text:
urrutiko herri bat 6,22; 10,22; 25,9; Dt <a href='B:50 28:49'>28,49</a>; Hab <a href='B:420 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓜ
text:
uzta jango 3,24; Lb <a href='B:30 26:16'>26,16</a>; Dt <a href='B:50 28:33'>28,33</a>.<a href='B:50 28:51'>51</a>.


marker: ⓝ
text:
Galdetzen badute 16,10; 22,8; Dt <a href='B:50 29:23-25'>29,23-25</a>. Jauna zapuztu <a href='B:50 1:16'>1,16</a>+.


marker: ⓐ
text:
begiak bai, baina ikusi ez Is <a href='B:290 6:9-10'>6,9-10</a>; Ez <a href='B:330 12:2'>12,2</a>; Mt <a href='B:470 13:15'>13,15</a>; Mk <a href='B:480 4:12'>4,12</a>; <a href='B:480 8:18'>8,18</a>.


marker: ⓒ
text:
herri hezikaitza eta desleiala 3,20; 6,28; 9,1; Dt <a href='B:50 31:27'>31,27</a>; Os <a href='B:350 11:7'>11,7</a>.


marker: ⓓ
text:
Jaunak bidaltzen euria 10,13; 14,22; Dt <a href='B:50 11:14'>11,14</a>; Jl <a href='B:360 2:23'>2,23</a>; Za <a href='B:450 10:1'>10,1</a>. Ik. <a href='B:450 3:3'>3,3</a>+.


marker: ⓔ
text:
ordena nahastu 3,3; 14,1-7; Has <a href='B:10 3:17-19'>3,17-19</a>. Ik. Is <a href='B:290 59:2'>59,2</a>.


marker: [5]
text:
<em>apaizek… irakasten: </em>Ik. <a href='B:300 2:8'>2,8</a> oh. Honela ere itzul daiteke: <em>apaizek ahal duten guztia lapurtzen dute.</em>


marker: [1]
text:
<em>benjamindarrok: </em>Benjamin, Jakoben seme gazteenaren leinua, Judaren iparraldean zegoen kokatua; badirudi hemen aipatzen diren benjamindarrak Jerusalemen babesturik zeudela. <em>Tekoa: Amos profetaren jaioterria, Jerusalemdik hegoaldera; inguruan egon behar zuen Bet-Kerem </em>toki ezezagunak ere. Erasoa iparraldetik datorrenez gero, ihesbidea hegoaldea da. Jatorrizkoan hitz-jokoa egiten da <em>turuta jo </em>eta <em>Tekoa </em>hitzen artean.


marker: [3]
text:
<em>gerra: </em>Gerra santua da, Jaunaren izenean egiten dena, alegia, nahiz eta hemen beraren herriaren kontra izan, herria zigortzeko Jaunak erabakia, hain zuzen.


marker: ⓜ
text:
Zentza zaitez 17,23; 35,13. Ik. 5,3+. lurraldea basamortu, hondamendi 2,15; 4,7; 9,11; 18,16; 25,11.38; 33,12; 44,22. Ik. 4,20+.


marker: ⓕ
text:
galdegin antzinako jokabideaz 18,15; Si <a href='B:280 8:9'>8,9</a>; <a href='B:280 39:1'>39,1</a>. atsedena aurkitu Mt <a href='B:470 11:29'>11,29</a>. Ez dugu jarraitu nahi 2,31+.


marker: ⓖ
text:
Zaintzaleak jarri Ez <a href='B:330 3:17-21'>3,17-21</a>; <a href='B:330 33:1-9'>33,1-9</a>. Ik. Zen <a href='B:40 23:3'>23,3</a>; Is <a href='B:290 21:6-12'>21,6-12</a>; Hab <a href='B:420 2:1'>2,1</a>. turutaren hotsa 4,5+.


marker: ⓗ
text:
Zoritxarra bidaliko herriari 11,11; 16,10; 19,3.15; 23,12; 32,23; 35,17; 36,31; 44,2. zoritxarra bekatuaren ondorio 7,12; 13,22; 14,16; 15,13; 30,15; 40,3; 44,23; Is <a href='B:290 50:1'>50,1</a>; Es <a href='B:290 1:31'>1,31</a>; Ga <a href='B:550 6:7'>6,7</a>. Ik. <a href='B:550 2:19'>2,19</a>+; 31,30+.


marker: ⓘ
text:
sakrifizioak atsegin ez 7,21; 14,12; Is <a href='B:290 1:11-17'>1,11-17</a>; Os <a href='B:350 9:4'>9,4</a>; Am <a href='B:370 5:21-24'>5,21-24</a>; Heb <a href='B:650 10:5-6'>10,5-6</a>.


marker: ⓜ
text:
nonahi beldurra nagusi 20,3.10; 46,5; 49,29; Sal <a href='B:230 31:14'>31,14</a>; Nk <a href='B:310 2:22'>2,22</a>.


marker: ⓒ
text:
metala garbitu Is <a href='B:290 1:22'>1,22</a>.<a href='B:290 1:25'>25</a>; Ez <a href='B:330 22:18-22'>22,18-22</a>. alferrik Es <a href='B:330 27:22'>27,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuekin biziko naiz: </em>Antzinako zenbait itzulpenen arabera; hebreerazkoak <em>biziaraziko zaituztet </em>dio; gauza bera 7. tx.ean.


marker: ⓓ
text:
Zuzendu jokabidea 18,11; 23,22; 25,5; 26,3.13; 35,15; 36,3; 2 Erg <a href='B:120 17:13'>17,13</a>; Za <a href='B:450 1:4'>1,4</a>. zuekin biziko naiz <a href='B:450 7:7'>7,7</a>; Am <a href='B:370 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓖ
text:
lapur, hiltzaile, adulteriogile Os <a href='B:350 4:2'>4,2</a>. intsentsua erre 1,16+. jainko arrotzen atzetik ibili 1,16; 3,13; 8,19; <a href='B:350 9:13'>9,13</a>; <a href='B:350 11:10'>11,10</a>; <a href='B:350 13:10'>13,10</a>; 16,11; 25,6; 35,15; 44,3; Dt <a href='B:50 6:14'>6,14</a>. zuekin zerikusirik gabeak <a href='B:50 19:4'>19,4</a>; Dt <a href='B:50 28:64'>28,64</a>; <a href='B:50 32:17'>32,17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Xiloko santutegia: </em>Xilo Jerusalemdik iparraldera 40 km ingurura zegoen; bertan egon zen gordeta itun-kutxa Eli apaizaren garaian (ik. 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>). Filistearrek suntsitu zuten K.a. 1050. urte inguruan.


marker: ⓙ
text:
Xiloko santutegia 26,9; 1 Sm <a href='B:90 1:3'>1,3</a>; <a href='B:90 3:21'>3,21</a>; <a href='B:90 4:3'>4,3</a>; Sal <a href='B:230 78:60'>78,60</a>.


marker: ⓚ
text:
nik etengabe hitz egin, zuek entzun ez 7,25-26; 35,17; 37,2; Is <a href='B:290 50:2'>50,2</a>; <a href='B:290 65:12'>65,12</a>.


marker: [4]
text:
<em>Istar: Istar </em>edo Astarte emankortasunaren jainkosa zen, Mesopotamian <em>zeruko erregina </em>deitua; Venus artizarrarekin identifikatzen zuten.


marker: ⓐ
text:
Neure haserrea eta sumina 4,26; 12,13; 25,37-38; 32,31; 33,5; 36,7; 42,18; 44,6, etab.; Is <a href='B:290 13:13'>13,13</a>; Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>. Ik. 4,4+.


marker: [5]
text:
<em>jan berorien haragia: </em>Erre-oparietan aberea erabat erretzen zen, oparia Jaunari zegokiola adieraziz (ik. Lb <a href='B:30 3:16-17'>3,16-17</a>). Baina Jaunari ez zaizkio axola israeldarren opariak; beraz, jan dezakete Jaunari sagaratu beharrekoa ere.


marker: ⓑ
text:
ez nien ezer agindu Is <a href='B:290 1:11-12'>1,11-12</a>; Am <a href='B:370 5:25'>5,25</a>; Sal <a href='B:230 51:18'>51,18</a>; Eg <a href='B:510 7:42-43'>7,42-43</a>. Ik. Os <a href='B:350 6:6'>6,6</a>; Mi <a href='B:400 6:6-8'>6,6-8</a>.


marker: ⓒ
text:
Aditu nire mintzoa Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>; Dt <a href='B:50 6:3'>6,3</a>; <a href='B:50 26:17'>26,17</a>. ni zuen Jainko, zuek nire herri <a href='B:50 11:4'>11,4</a>; <a href='B:50 24:7'>24,7</a>; 30,22; <a href='B:50 31:1'>31,1</a>.<a href='B:50 33:1'>33</a>; <a href='B:50 32:38'>32,38</a>; Ir <a href='B:20 6:7'>6,7</a>; Lb <a href='B:30 26:12'>26,12</a>; Dt <a href='B:50 29:12'>29,12</a>; 2 Erg <a href='B:120 11:17'>11,17</a>; Ez <a href='B:330 11:20'>11,20</a>+; Os <a href='B:350 2:25'>2,25</a>; Za <a href='B:450 8:8'>8,8</a>; <a href='B:450 13:9'>13,9</a>. Ik. Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>.


marker: ⓓ
text:
ez aditu, ezta jaramonik egin ere 3,25; 11,8; 13,10; 17,23; 25,4; 34,14; 35,15; 37,2; 44,5. joera gaiztoei jarraitu 3,17+.


marker: ⓔ
text:
neure zerbitzari profetak bidali 25,4; 26,5; 29,19; 35,15; 44,4; 2 Kro <a href='B:140 36:15'>36,15</a>.


marker: ⓕ
text:
burugogor 17,23; 19,15; Dt <a href='B:50 10:16'>10,16</a>; 2 Erg <a href='B:120 17:14'>17,14</a>; Eg <a href='B:510 7:51'>7,51</a>.


marker: [6]
text:
<em>moztu ile-mototsa: </em>Ilea moztu gabe uztea nazireuen sagarapenaren seinale zen (ik. Zen <a href='B:40 6:5'>6,5</a>.<a href='B:40 6:9'>9</a>). Ilea mozteko esanez, Israel ez dela jadanik Jaunari sagaraturiko herria esan nahi da.


marker: [7]
text:
<em>Tofet: </em>Hitzak seguruen <em>erretegi </em>esan nahi du (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:10'>23,10</a>). Ben-Hinom edo Gehenna haranean zegoen kultu-lekua zen; bertan giza sakrifizioak eskaini ohi ziren Molok jainkoaren ohorez (ik. Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a> oh.).


marker: ⓙ
text:
Ben-Hinom harana 2,23; 19,6; 32,35; Jos <a href='B:60 15:8'>15,8</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:10'>23,10</a>. seme-alabak erre <a href='B:120 19:5'>19,5</a>; 32,35; Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a>+.


marker: ⓜ
text:
poz-alaitasuna… bukarazi 16,9; 25,10; Is <a href='B:290 24:7-9'>24,7-9</a>; Ba <a href='B:320 2:23'>2,23</a>; Ap <a href='B:730 18:23'>18,23</a>. Ik. 33,11.


marker: ⓝ
text:
hezurrak hilobietatik atera 1 Erg <a href='B:110 13:22'>13,22</a>; Ba <a href='B:320 2:24'>2,24</a>.


marker: [1]
text:
<em>lur emateko: </em>Hilobiratu gabe gelditzea madarikaziotzat hartzen zen (ik. <a href='B:300 14:16'>14,16</a>; <a href='B:300 22:18-19'>22,18-19</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:37'>9,37</a>).


marker: ⓐ
text:
astroak gurtu 19,13; Dt <a href='B:50 4:19'>4,19</a>; <a href='B:50 17:3'>17,3</a>; 2 Erg <a href='B:120 23:4'>23,4</a>; So <a href='B:430 1:5'>1,5</a>. inork ez lur eman 9,21; 14,16; 25,33; 36,30; 2 Erg <a href='B:120 9:37'>9,37</a>; Ez <a href='B:330 29:5'>29,5</a>.


marker: ⓒ
text:
jakintsuak lotsaturik Jb <a href='B:220 5:13'>5,13</a>; Erm <a href='B:520 2:17-25'>2,17-25</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:19-20'>1,19-20</a>.


marker: ⓕ
text:
Bil gaitezen 4,5. ur pozoitua 9,14; 23,15; Nk <a href='B:310 3:15'>3,15</a>.<a href='B:310 3:19'>19</a>.


marker: ⓗ
text:
suge pozoituak Zen <a href='B:40 21:6'>21,6</a>; Dt <a href='B:50 32:24'>32,24</a>; Jkd <a href='B:270 11:15'>11,15</a>.


marker: ⓛ
text:
begiak malko-iturri 9,17; 13,17; Is <a href='B:290 22:4'>22,4</a>; Nk <a href='B:310 1:16'>1,16</a>. Ik. Lk <a href='B:490 19:41'>19,41</a>.


marker: ⓜ
text:
basamortuan egonlekua 1 Erg <a href='B:110 19:3-4'>19,3-4</a>; Sal <a href='B:230 55:8'>55,8</a>. guztiak desleialak 5,23+.


marker: [1]
text:
<em>iruzur egin: </em>Hitzak, <em>Jakob </em>izenarekin duen doinu-kidetasunagatik, anaiari iruzur egin zion herriaren arbasoa dakar gogora (ik. Has <a href='B:10 25:26'>25,26</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Kontuz lagunarekin ere 12,6; Mi <a href='B:400 7:5-6'>7,5-6</a>; Sal <a href='B:230 41:10'>41,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>gain: </em>4. tx.aren bukaera eta 5.aren lehen zatia grekozko itzulpenaren arabera emanak; hebreerazkoa iluna da.


marker: ⓓ
text:
mihiak gezi hilgarri 18,18; Sal <a href='B:230 57:5'>57,5</a>; <a href='B:230 64:4'>64,4</a>. bake-hitzak, zelatak Sal <a href='B:230 28:3'>28,3</a>+; Si <a href='B:280 12:16'>12,16</a>; Mt <a href='B:470 26:49'>26,49</a>.


marker: ⓗ
text:
Non da jakintsua? Dt <a href='B:50 32:29'>32,29</a>; Os <a href='B:350 14:10'>14,10</a>; Sal <a href='B:230 107:43'>107,43</a>.


marker: ⓚ
text:
Sakabanatu egingo Jaunak 13,24; Dt <a href='B:50 4:27'>4,27</a>. nazio ezezagunetan <a href='B:50 15:14'>15,14</a>; Dt <a href='B:50 28:36'>28,36</a>.


marker: [4]
text:
<em>geure… gaituzte: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>gure etxeak behera bota dituzte </em>dio.


marker: ⓐ
text:
Ez harrotu jakinduriaz Es <a href='B:330 3:5'>3,5</a>; <a href='B:330 21:30'>21,30</a>; Koh <a href='B:250 9:11'>9,11</a>. ezta aberastasunaz ere Si <a href='B:280 10:22'>10,22</a>; St <a href='B:660 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓑ
text:
Harrotu 1 Ko <a href='B:530 1:31'>1,31</a>; 2 Ko <a href='B:540 10:17'>10,17</a>. Jauna ezagutzeaz 16,21; 22,16; 24,7; 31,34; Jn <a href='B:500 17:3'>17,3</a>. justizia eta zuzenbidea <a href='B:500 4:2'>4,2</a>; <a href='B:500 5:1'>5,1</a>; <a href='B:500 7:5'>7,5</a>; <a href='B:500 21:12'>21,12</a>; 22,3.15; 23,5+; Is <a href='B:290 1:16-17'>1,16-17</a>; Sal <a href='B:230 140:13'>140,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>beduino guztiak: </em>H.h., <em>basamortuan bizi diren kaskamotz guztiak.</em> Tx.aren azken zatiak honela dio h.h.: <em>Izan ere, herri guztiak erdaingabeak dira, eta Israel herri osoa bihotzez erdaingabea; </em>halere, aipatzen diren herriek erdainkuntza praktikatzen zuten; <em>bihotzeko erdainkuntzari </em>buruz, ik. <a href='B:300 4:4'>4,4</a> oh.


marker: ⓕ
text:
Meloi-soroko txorimalo Jr gt 69. ez dakite hitz egiten Sal <a href='B:230 115:4-7'>115,4-7</a>. ez dezakete ezer Hab <a href='B:420 2:18'>2,18</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez da zu bezalakorik 49,19; Is <a href='B:290 40:18'>40,18</a>+; Sal <a href='B:230 86:8-10'>86,8-10</a>.


marker: ⓘ
text:
idoloak zentzugabekeria 8,19; 10,3.15; 14,22; 16,19; 51,18; Dt <a href='B:50 32:21'>32,21</a>; 1 Erg <a href='B:110 16:13'>16,13</a>.<a href='B:110 16:26'>26</a>; Jon <a href='B:390 2:9'>2,9</a>; Sal <a href='B:230 31:7'>31,7</a>; Eg <a href='B:510 14:15'>14,15</a>. Ik. <a href='B:510 2:8'>2,8</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Tarsis: </em>Ik. Ez <a href='B:330 27:12'>27,12</a> oh. <em>Ufaz: </em>Toki ezezaguna; agian Ofir-en, Biblian urrearen lurraldetzat hartzen denaren, ordez dago (ik. 1 Erg <a href='B:110 9:28'>9,28</a>).


marker: ⓙ
text:
Jainko bizia 23,36; Dt <a href='B:50 5:26'>5,26</a>+. betiereko Erregea Mi <a href='B:400 4:7'>4,7</a>; Sal <a href='B:230 93:1'>93,1</a>+. hura haserretzean lurrak dar-dar Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>; Sal <a href='B:230 18:8'>18,8</a>+.


marker: ⓚ
text:
jakinduriaz ezarri mundua Is <a href='B:290 44:24'>44,24</a>; Sal <a href='B:230 104:24'>104,24</a>; Jb <a href='B:220 38:1'>38</a>; Es <a href='B:220 3:19'>3,19</a>.


marker: ⓝ
text:
Israel ondaretzat hautatu 12,7; Dt <a href='B:50 4:20'>4,20</a>; <a href='B:50 7:6'>7,6</a>+. Jaun ahalguztiduna izena <a href='B:50 16:21'>16,21</a>; 31,35; <a href='B:50 32:18'>32,18</a>; 46,18; 48,15; 50,34; 51,19; Is <a href='B:290 15:3'>15,3</a>; <a href='B:290 48:2'>48,2</a>; Am <a href='B:370 4:13'>4,13</a>+.


marker: ⓑ
text:
hau hondamena 4,19-20+. Sendagaitza zauria 8,22; 14,19; 15,18; 30,12; 46,11; 51,9; Mi <a href='B:400 1:9'>1,9</a>; Na <a href='B:410 3:19'>3,19</a>.


marker: ⓔ
text:
gizakia ez bere jokabidearen jabe Es 16,1.9; 20,24; Dn <a href='B:340 5:23'>5,23</a>; Jkd <a href='B:270 7:16'>7,16</a>.


marker: ⓕ
text:
Zentzatu neurriz 30,11; Sal <a href='B:230 6:2'>6,2</a>; <a href='B:230 38:2'>38,2</a>; <a href='B:230 143:2'>143,2</a>; Jb <a href='B:220 33:19-30'>33,19-30</a>; Jkd <a href='B:270 11:20-12:22'>11,20—12,22</a>.


marker: ⓖ
text:
Hustu sumina nazioen gain 12,14; Sal <a href='B:230 79:6-7'>79,6-7</a>; Jl <a href='B:360 4:2'>4,2</a>; Na <a href='B:410 1:2'>1,2</a>; Si <a href='B:280 36:1-12'>36,1-12</a>. herria irentsi dute <a href='B:280 8:16'>8,16</a>; <a href='B:280 30:16'>30,16</a>; Is <a href='B:290 9:11'>9,11</a>; Sal <a href='B:230 14:4'>14,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>burdina urtzeko labe: </em>Irudia Dt 4,20an erabiltzen da, eta esklabotzaren laztasuna adierazten du.


marker: ⓘ
text:
Orduan agindu nien 7,22-23. nire herri, zuen Jainko 7,23+. Ik. Dt <a href='B:50 4:20'>4,20</a>; <a href='B:50 7:6'>7,6</a>.


marker: ⓙ
text:
beteko dut zin egina Dt <a href='B:50 7:12'>7,12</a>.<a href='B:50 7:13'>13</a>; <a href='B:50 11:8-9'>11,8-9</a>; Sal <a href='B:230 105:8-11'>105,8-11</a>. esnea… lurraldea <a href='B:230 32:22'>32,22</a>; Ir <a href='B:20 3:8'>3,8</a>+.


marker: ⓓ
text:
Hiltzera daramaten bildotsa Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>. ken dezagun… Sal <a href='B:230 83:4'>83,4</a>; <a href='B:230 109:13'>109,13</a>.


marker: ⓔ
text:
buru-bihotzak aztertzen dituena 17,10; 20,12; Sal <a href='B:230 7:10'>7,10</a>+; 1 Kro <a href='B:130 28:9'>28,9</a>; Ap <a href='B:730 2:23'>2,23</a>. Zure esku nire auzia <a href='B:730 20:12'>20,12</a>; Sal <a href='B:230 31:6'>31,6</a>; <a href='B:230 37:5'>37,5</a>; <a href='B:230 55:23'>55,23</a>; 1 P <a href='B:670 2:23'>2,23</a>.


marker: ⓕ
text:
hitz egiten jarraitzen badut Is <a href='B:290 30:10'>30,10</a>; Am <a href='B:370 2:12'>2,12</a>; <a href='B:370 7:13'>7,13</a>.


marker: ⓘ
text:
zergatik gaiztoen arrakasta 5,27; Hab <a href='B:420 1:13'>1,13</a>; Sal <a href='B:230 73:3-12'>73,3-12</a>; Jb <a href='B:220 12:6'>12,6</a>; <a href='B:220 12:21'>21</a>.


marker: ⓙ
text:
ezpainetan bai, bihotzean ez 9,7; Sal <a href='B:230 62:5'>62,5</a>; Mt <a href='B:470 7:6'>7,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>gure ibilerak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>gure etorkizuna </em>edo <em>gure azkena </em>dio.


marker: [2]
text:
<em>buruzagi: </em>Ik. <a href='B:300 2:8'>2,8</a> oh. <em>mahastia: </em>Ik. <a href='B:300 2:21'>2,21</a> oh.


marker: ⓔ
text:
Jaunaren izenean zin 4,2+. nazioak Jaunaren herriko parte 3,17; 16,19; 1 Erg <a href='B:110 8:41-43'>8,41-43</a>; Is <a href='B:290 19:21-22'>19,21-22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Eufrates ibaia: </em>Hebreeraz <em>Perat, </em>normalean <em>Eufrates </em>ibaia adierazten duen izena. Segur aski <em>Fara </em>errekastoa da hemen, Anatot-etik hurbil dagoena. Halere, Eufratesen aipamena adierazgarria da: Israel usteldu egin da, babiloniar idolatriak kutsaturik.


marker: ⓖ
text:
herria niri lotu Dt <a href='B:50 10:20'>10,20</a>; <a href='B:50 11:32'>11,32</a>, etab.; 2 Erg <a href='B:120 18:6'>18,6</a>; Sal <a href='B:230 73:28'>73,28</a>; <a href='B:230 119:31'>119,31</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 6:17'>6,17</a>. nire herri izan <a href='B:530 7:23'>7,23</a>+. nire ospe eta ohore 33,9.


marker: [2]
text:
<em>ardoz beteko: </em>Ardoa herriaren aurkako Jaunaren haserre eta zigorraren irudi da; irudi hau maiz azaltzen da profetetan (ik. <a href='B:300 25:15-16'>25,15-16</a>).


marker: ⓙ
text:
iluna bidali baino lehen Koh <a href='B:250 12:1-2'>12,1-2</a>. estropezuka hasi baino lehen Jn <a href='B:500 11:10'>11,10</a>; <a href='B:500 12:35-36'>12,35-36</a>. argia ilunpe bihurtu Is <a href='B:290 5:30'>5,30</a>; <a href='B:290 8:22'>8,22</a>; Am <a href='B:370 8:9'>8,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>erregea eta erregina ama: </em>Joiakin eta beronen ama; Joiakin K.a. 598ko abendutik hurrengo urteko martxo arte izan zen Judako errege. Aginpide handia zuen erregina amak, batez ere semea gaztea zenean (ik. 1 Erg <a href='B:110 2:19'>2,19</a>).


marker: ⓝ
text:
biluztu eta bortxatu 13,26; Is <a href='B:290 47:2-3'>47,2-3</a>; Os <a href='B:350 2:5'>2,5</a>; Na <a href='B:410 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓓ
text:
prostituzio lotsagabea 2,20+. garbi izan nahi ez 4,14; Ez <a href='B:330 24:13'>24,13</a>; Os <a href='B:350 8:5'>8,5</a>.


marker: ⓖ
text:
zarena zarelako (zeure izenagatik) 14,21; Is <a href='B:290 48:9'>48,9</a>; Ez <a href='B:330 20:9'>20,9</a>; Sal <a href='B:230 25:11'>25,11</a>; Dn gr <a href='B:341 3:34'>3,34</a>. Asko errebeldiak 5,6+.


marker: ⓘ
text:
zu gure artean Ir <a href='B:20 29:45'>29,45</a>. Zuretzat sagaraturiko herri <a href='B:20 15:16'>15,16</a>; Dt <a href='B:50 28:10'>28,10</a>; Is <a href='B:290 43:7'>43,7</a>.


marker: ⓚ
text:
Barau eta deiadar Jl <a href='B:360 1:13-14'>1,13-14</a>; <a href='B:360 2:15-17'>2,15-17</a>. ez ditut onartuko 6,20+. gerra, gosea eta izurria 21,9; 24,10; 27,8.13; 29,17-18; 38,2; 42,17; Ez <a href='B:330 5:12'>5,12</a>+. Ik. <a href='B:330 5:12'>5,12</a>; <a href='B:330 28:8'>28,8</a>.


marker: ⓜ
text:
gezurra esaten dute 5,31+; Ez <a href='B:330 13:7'>13,7</a>+. Ez dira nik bidaliak <a href='B:330 23:21'>23,21</a>.<a href='B:330 23:32'>32</a>; <a href='B:330 27:15'>27,15</a>; <a href='B:330 28:15'>28,15</a>; <a href='B:330 29:9'>29,9</a>.<a href='B:330 31:1'>31</a>.


marker: [1]
text:
<em>nire herria, neskatxa ederra: </em>H.h., <em>neskatxa, ene herriko alaba; </em>ik. <a href='B:300 4:11'>4,11</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>bere errege ospetsu zaituena: </em>H.h., <em>zure aintzaren tronua; </em>Jaunaren tronu aintzatsua itun-kutxa da; baita kutxa bere baitan duen tenplua eta Jerusalem hiri aukeratu osoa ere (ik. <a href='B:300 3:17'>3,17</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
Jaunak ematen euria 5,24+; Jb <a href='B:220 5:10'>5,10</a>; Jr gt 52; Eg <a href='B:510 14:17'>14,17</a>.


marker: ⓔ
text:
Moises eta Samuel bitarteko Ir <a href='B:20 32:11'>32,11</a>+; 1 Sm <a href='B:90 7:8-10'>7,8-10</a>; <a href='B:90 12:19'>12,19</a>.<a href='B:90 12:23'>23</a>; Sal <a href='B:230 99:6'>99,6</a>; <a href='B:230 106:23'>106,23</a>; Si <a href='B:280 46:16'>46,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Manases: </em>Errege hau (K.a. 687-642) herria idolatriara gehien bultzatu zutenetakoa izan zen (ik. 2 Erg <a href='B:120 21:1-18'>21,1-18</a>; 2 Kro <a href='B:140 33:1-20'>33,1-20</a>).


marker: ⓗ
text:
guztiak ikaraturik geldituko 18,16; 19,8; 29,18; 34,17; 50,13; Dt <a href='B:50 28:37'>28,37</a>. Ik. <a href='B:50 24:9'>24,9</a>+. Manases 2 Erg <a href='B:120 21:1-16'>21,1-16</a>; <a href='B:120 24:3-4'>24,3-4</a>.


marker: ⓙ
text:
Jeremias Jaunaren aurrean kexu (Jeremiasen aitorpenak) 11,18; 12,1-6; 15,15-21; 17,14-18; 18,18-23; 20,7-18. zergatik ekarri mundura? 20,14; Jb <a href='B:220 3:3'>3,3</a>.


marker: [3]
text:
Tx.eko testua iluna da. 12-14 zatia parentesi artean ematen dugu, ez baitator bat testuinguruarekin. Neurri handian, 17,3-4aren errepikapena da.


marker: ⓜ
text:
Jaunaren hitza poz Sal <a href='B:230 19:11'>19,11</a>; <a href='B:230 119:111'>119,111</a>.<a href='B:230 119:131'>131</a>; Jn <a href='B:500 4:34'>4,34</a>; Heb <a href='B:650 6:5'>6,5</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez hartu emazterik Ik. Ez <a href='B:330 24:16'>24,16</a>; Mt <a href='B:470 19:12'>19,12</a>; 1 Ko <a href='B:530 7:26-27'>7,26-27</a>.


marker: [2]
text:
5-7 tx.etan garaian ohikoak ziren hileta-errituak, dolua eta nahigabea adierazteko keinuak, aipatzen dira (ik. <a href='B:300 41:5'>41,5</a> eta Jos <a href='B:60 7:6'>7,6</a>).


marker: ⓙ
text:
ni bazterrera utzi 2,13+. beste jainkoen atzetik 5,19; 7,9+; Dt <a href='B:50 29:24-25'>29,24-25</a>.


marker: ⓛ
text:
han jainko arrotzak zerbitzatuko 5,19; Dt <a href='B:50 4:28'>4,28</a>; <a href='B:50 28:64'>28,64</a>; 1 Sm <a href='B:90 26:19'>26,19</a>.


marker: ⓝ
text:
arrantzale, ehiztari gisa Ez <a href='B:330 12:13'>12,13</a>; Am <a href='B:370 4:2'>4,2</a>; Hab <a href='B:420 1:14-17'>1,14-17</a>.


marker: ⓐ
text:
begi-bistan dut 11,20+; 32,19; Os <a href='B:350 7:2'>7,2</a>; Sal <a href='B:230 90:8'>90,8</a>; <a href='B:230 139:1'>139</a>; Si <a href='B:280 17:15'>17,15</a>.<a href='B:280 17:19-20'>19-20</a>; <a href='B:280 23:19-21'>23,19-21</a>.


marker: ⓑ
text:
zigor izugarria (bikoitza) Is <a href='B:290 40:2'>40,2</a>; <a href='B:290 61:7'>61,7</a>; Za <a href='B:450 9:12'>9,12</a>; Ap <a href='B:730 18:6'>18,6</a>. lurra profanatu Lb <a href='B:30 18:24-30'>18,24-30</a>; Ez <a href='B:330 36:18'>36,18</a> Ik. <a href='B:330 2:7'>2,7</a>+. idolo higuingarri <a href='B:330 4:1'>4,1</a>+.


marker: [1]
text:
<em>aldare-ertzetako adarrak: </em>Ik. Ir <a href='B:20 27:2'>27,2</a> oh. 1-3 zatian herriaren idolatriazko jardueraren azalpena egiten da (ik. <a href='B:20 2:20'>2,20</a> oh.).


marker: ⓕ
text:
Judaren bekatua ezabaezina 2,22; 6,29; 13,23. bihotz barruan 31,33; Es 3,3; 7,3; 2 Ko <a href='B:540 3:3'>3,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>Utzi… ondarea: </em>Jatorrizko testua iluna den arren, esanahia argi dago: alegia, herriak, bere bekatuagatik, galdu egingo duela ondaretzat hartua duen lurraldea.


marker: ⓗ
text:
Zeure etsaien esklabo 15,14; Dt <a href='B:50 28:48'>28,48</a>. lurralde ezezagunean <a href='B:50 16:13'>16,13</a>.


marker: ⓘ
text:
Madarikatua/Bedeinkatua (bi bideak) Dt <a href='B:50 30:15-20'>30,15-20</a>; Sal <a href='B:230 1:1'>1</a>; Es 4,18-19; 12,28; 15,24; Si <a href='B:280 15:17'>15,17</a>; <a href='B:280 33:14'>33,14</a>.


marker: ⓙ
text:
oinarri faltsua 2,18.37; Is <a href='B:290 30:15'>30,15</a>; <a href='B:290 31:1'>31,1</a>; Sal <a href='B:230 146:3'>146,3</a>.


marker: ⓚ
text:
Jauna euskarri Sal <a href='B:230 9:11'>9,11</a>+; <a href='B:230 40:5'>40,5</a>; Es 16,20; Si <a href='B:280 34:15'>34,15</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunak buru-bihotzak ikertzen 11,20+; Heb <a href='B:650 4:12-13'>4,12-13</a>. nori bere jokabidearen ordaina 25,14; 32,19; Ez <a href='B:330 18:30'>18,30</a>; Sal <a href='B:230 62:13'>62,13</a>+; Mt <a href='B:470 16:27'>16,27</a>+.


marker: ⓝ
text:
Bidegabeki aberasten dena Sal <a href='B:230 39:7'>39,7</a>; Es <a href='B:230 28:8'>28,8</a>; Lk <a href='B:490 12:16-21'>12,16-21</a>.


marker: ⓒ
text:
Jeremias Jaunarekin kexu Ik. 15,10+. senda nazazu Sal <a href='B:230 6:3-4'>6,3-4</a>; <a href='B:230 103:3'>103,3</a>; <a href='B:230 147:3'>147,3</a>. Ik. <a href='B:230 31:18'>31,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>profeta izateari: </em>H.h., <em>zure ondoren artzain izateari; </em>halere, testua iluna da; zenbaitek honela itzultzen du esaldi osoa: <em>Nik ez zaitut behartu zoritxarra bidaltzera.</em>


marker: ⓕ
text:
Bidali zoritxarra erasoka ari zaizkidanei 11,18-20; 15,10.15; 18,18.21-23; 20,11-12; 38,4-6; Sal <a href='B:230 5:11'>5,11</a>; <a href='B:230 35:4'>35,4</a>.


marker: ⓖ
text:
larunbata, Jaunari sagaraturiko atseden-eguna Ir <a href='B:20 20:8-11'>20,8-11</a>; Is <a href='B:290 58:13'>58,13</a>; Ez <a href='B:330 20:20'>20,20</a>; Ne <a href='B:160 13:15-22'>13,15-22</a>.


marker: ⓛ
text:
buztina bezala nire eskuetan Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>; Is <a href='B:290 29:16'>29,16</a>; <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Jb <a href='B:220 10:7-9'>10,7-9</a>; Si <a href='B:280 33:13'>33,13</a>.


marker: ⓗ
text:
Ongia gaizkiaz ordaindu Sal <a href='B:230 35:12'>35,12</a>+. berorien alde erreguka <a href='B:230 17:16'>17,16</a>+. Ik. <a href='B:230 7:16'>7,16</a>+.


marker: ⓚ
text:
ez kendu begi-bistatik bekatua Sal <a href='B:230 109:14'>109,14</a>; Ne <a href='B:160 3:37'>3,37</a>. Ik. 17,1+.


marker: [1]
text:
<em>Eraman zeurekin: </em>Hitz hauek ez daude hebreerazko testuan; bai, ordea, antzinako zenbait itzulpenetan.


marker: [2]
text:
<em>Ontzi-pusken ate: </em>Atearen kokapena ez zaigu ezaguna; baina adierazitako norabidearen arabera, harresiaren hegoaldean egon behar zuen.


marker: ⓐ
text:
seme-alaben haragia jan Lb <a href='B:30 26:29'>26,29</a>; Dt <a href='B:50 28:53-57'>28,53-57</a>; 2 Erg <a href='B:120 6:29'>6,29</a>; Ez <a href='B:330 5:10'>5,10</a>; Ba <a href='B:320 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓑ
text:
buztinezko pitxarra bezala apurtu Is <a href='B:290 30:14'>30,14</a>; Nk <a href='B:310 4:2'>4,2</a>.


marker: ⓗ
text:
Jeremiasek Jainkoari bihotza hustu 15,10+. bortxatu egin nauzu 1,7. Barregarri Sal <a href='B:230 44:14'>44,14</a>; Nk <a href='B:310 3:14'>3,14</a>; Jkd <a href='B:270 5:4'>5,4</a>.


marker: [1]
text:
Jaunaren mezua dela-eta jasan behar duen tratu txarragatik; zenbaitek beste era honetan ulertzen du ataltxo hau: <em>Hitz egiten dudan bakoitzean, garrasi egiteko da, indarkeria eta zapalkuntza (salatuz) hots egin behar dut.</em>


marker: ⓙ
text:
suaren antzeko zerbait 5,14; 23,29. sentitzen dut barruan Sal <a href='B:230 39:4'>39,4</a>; Jb <a href='B:220 32:19-20'>32,19-20</a>. itoezina <a href='B:220 6:11'>6,11</a>; Am <a href='B:370 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunak erraustutako hiriak (Sodoma eta Gomorra) 49,18; 50,40; Has <a href='B:10 19:24-25'>19,24-25</a>; Dt <a href='B:50 29:22'>29,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Sedekias erregea: </em>Josiasen hirugarren semea eta Judako azken erregea (ik. <a href='B:300 1:3'>1,3</a> oh. eta 2 Erg <a href='B:120 24:17-25:7'>24,17—25,7</a>). <em>Paxhur: </em>38,1-4an Jeremiasen heriotza eskatuko du; ez da 20,1eko Paxhur apaiza; <em>Sofonias apaiza, </em>berriz, <a href='B:300 29:25'>29,25</a>; <a href='B:300 37:3'>37,3</a> eta 52,24-27an azalduko da berriro.


marker: ⓒ
text:
Sedekias 1,3+. galdegiozu Jaunari 37,7; 1 Erg <a href='B:110 22:8'>22,8</a>.<a href='B:110 22:13-14'>13-14</a>. Nabukodonosor 24,1; 27,8; 28,3; 29,1; 34,1; 35,11; 37,1; 39,1; 43,10; 52,4.


marker: [2]
text:
<em>eta babiloniarrak… bilduko: </em>Esaldia ez da argia. Honela ere uler daiteke: <em>eta hirian pilatuko ditut (armak).</em>


marker: ⓓ
text:
ahalmen handiz 27,5; 32,17; Dt <a href='B:50 4:34'>4,34</a>+; Sal <a href='B:230 136:12'>136,12</a>.


marker: [3]
text:
<em>haranaren… aurka: </em>H.h., <em>haranean bizi zaren, lautadako harkaitz horren aurka; </em>segur aski, <em>errege-jauregia </em>adierazten duten irudiak dira. Jauregia, bailara bere azpian zuen Ofel harkaitzaren gainean eraikia zen.


marker: [4]
text:
<em>jauregiari basoari bezala: </em>H.h., <em>haren basoari; </em>seguruen, <em>basoak </em>errege-jauregia adierazten du, beraren zedrozko zutabeak eta zureria zirela eta (ik. <a href='B:300 22:6-7'>22,6-7</a> eta 1 Erg <a href='B:110 7:2'>7,2</a>).


marker: ⓛ
text:
zuzenbidea eta justizia 9,23+. etorkin, umezurtz, alargun 7,6+. ez hil errugaberik 22,17; Dt <a href='B:50 19:10'>19,10</a>.<a href='B:50 19:13'>13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Galaad eta Libano: </em>Oparotasun eta edertasunaren sinbolo dira; hango basoak ospetsuak zirenez, jauregiko zureria aipatzen da hemen ere (ik. <a href='B:300 21:14'>21,14</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>errege hila: </em>Josias, K.a. 609an Megidoko borrokan hila (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:28-30'>23,28-30</a>); <em>urrutira doana </em>Josiasen seme eta ondorengo errege Joakaz da; <em>Xalum </em>ere deitzen zaio. Hiru hilabetez besterik ez zen errege izan; Neko faraoiak Egiptora erbesteratu zuen eta han hil zen (ik. 2 Erg <a href='B:120 23:30-34'>23,30-34</a>). Ondoren, beraren anaia Joiakim izan zen errege (K.a. 609-598).


marker: ⓒ
text:
Joiakim 1,3+. justizia mespretxatuz eraiki Am <a href='B:370 6:8'>6,8</a>; Mi <a href='B:400 3:9-10'>3,9-10</a>; Hab <a href='B:420 2:12'>2,12</a>; Si <a href='B:280 21:8'>21,8</a>. lansaria ordaindu gabe Dt <a href='B:50 24:14-15'>24,14-15</a>; St <a href='B:660 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez diote hileta joko <a href='B:330 16:6'>16,6</a>; Sal <a href='B:230 78:64'>78,64</a>. Ai gure jauna! <a href='B:230 34:5'>34,5</a>; 1 Erg <a href='B:110 13:30'>13,30</a>.


marker: ⓗ
text:
hilobirik ez 36,30. Ik. 8,1-2; Is <a href='B:290 14:19-20'>14,19-20</a>; 2 Erg <a href='B:120 24:6'>24,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Libano: </em>Palestinaren iparraldean dago. <em>Baxan: </em>Ipar-ekialdean, Jordanez beste aldera. <em>Abarim mendiak: </em>Hego-ekialdean, Itsaso Hilaz beste aldera. <em>adiskide: </em>H.h., <em>maitale: </em>Judak babiloniarren kontra izan dituen aliatu politikoak aipatzen dira.


marker: [6]
text:
<em>Jekoniasi: </em>Jatorrizkoak <em>Koniasi </em>dakar, Jekonias izenaren forma laburtua; <em>Jekonias, </em>berriz, Joiakinen beste izena da (ik. <a href='B:300 13:18'>13,18</a> oh.). <em>zigilu pertsonala: </em>Ik. Ag <a href='B:440 2:23'>2,23</a> oh.


marker: ⓜ
text:
Ezertarako ez den tresna 19,11; 48,38; Sal <a href='B:230 31:13'>31,13</a>; Si <a href='B:280 21:14'>21,14</a>.


marker: ⓐ
text:
artaldea sakabanaturik 10,21; 50,6.17; 1 Erg <a href='B:110 22:17'>22,17</a>; Is <a href='B:290 53:6'>53,6</a>; Ez <a href='B:330 34:7'>34,7</a>; Za <a href='B:450 10:2'>10,2</a>. Ik. Mk <a href='B:480 6:34'>6,34</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>.


marker: ⓒ
text:
bizirik geldituak Is <a href='B:290 4:3'>4,3</a>+. sakabanatuak bilduko <a href='B:290 29:14'>29,14</a>; <a href='B:290 31:8'>31,8</a>.<a href='B:290 10:1'>10</a>; 32,37; Dt <a href='B:50 30:3-4'>30,3-4</a>; Is <a href='B:290 11:12'>11,12</a>+; <a href='B:290 27:13'>27,13</a>; <a href='B:290 56:8'>56,8</a>; Ez <a href='B:330 11:17'>11,17</a>+. herrialdera itzularaziko <a href='B:330 16:15'>16,15</a>; <a href='B:330 24:6'>24,6</a>; <a href='B:330 27:22'>27,22</a>; <a href='B:330 30:3'>30,3</a>; <a href='B:330 31:8'>31,8</a>; 32,37; 50,19. Ik. <a href='B:330 12:15'>12,15</a>.


marker: [1]
text:
<em>Davidi… diodana: </em>H.h., <em>Davidi legezko ernamuina sorraraziko diodana; </em>ik. Za <a href='B:450 3:8'>3,8</a> eta oh. Jaunak Davidi egindako agintzaria aipatzen da (ik. 2 Sm <a href='B:100 7:5-16'>7,5-16</a>).


marker: ⓔ
text:
Davidi legezko ondorengoa ernearaziko 33,15-16; Is <a href='B:290 4:2'>4,2</a>; Za <a href='B:450 3:8'>3,8</a>; <a href='B:450 6:12'>6,12</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>. Zentzuz gobernatuko duena Ez <a href='B:330 34:23-24'>34,23-24</a>; Mi <a href='B:400 5:3'>5,3</a>. zuzenbidea eta justizia ezarriko 33,15; Is <a href='B:290 9:6'>9,6</a>. Ik. 9,23+.


marker: ⓕ
text:
Juda eta Israel 3,18; 31,27-28; 33,7; 50,4.33; 51,5. seguru biziko dira 32,37; 33,16; Dt <a href='B:50 33:28'>33,28</a>; Ez <a href='B:330 28:26'>28,26</a>+. izen berria Jerusalemi <a href='B:330 33:16'>33,16</a>; Is <a href='B:290 1:26'>1,26</a>; Za <a href='B:450 8:3'>8,3</a>; Ba <a href='B:320 5:4'>5,4</a>. Ik. Os <a href='B:350 2:1'>2,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>Profetei buruz: </em>Jatorrizko testuak 9-40 atalaren buruan titulu gisa jartzen dituen hitzak. Atala Jeremiasek garai ezberdinetan adierazitako mezuen bilduma da.


marker: ⓑ
text:
nork ezagutu nire asmo gordea? Is <a href='B:290 40:13'>40,13</a>; Am <a href='B:370 3:7'>3,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓕ
text:
Jaunak ezkutuenean ikusi Am <a href='B:370 9:2-3'>9,2-3</a>; Sal <a href='B:230 139:7-12'>139,7-12</a>. zeru-lurrak bete Jkd <a href='B:270 1:7'>1,7</a>; Eg <a href='B:510 7:49'>7,49</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jaunaren mezua (zama): </em>33-40 pasarte osoa hitz-joko baten gainean eraikia dago: <em>mezu/zama, </em>bi esanahiak eduki baititzake profetak erabiltzen duen hitzak.


marker: ⓚ
text:
saskikada-piku Am <a href='B:370 8:1'>8,1</a>. Jekonias erbesteratua 2 Erg <a href='B:120 24:12'>24,12</a>.<a href='B:120 24:14-16'>14-16</a>. Ik. 22,24+.


marker: ⓑ
text:
Jauna ezagutu 9,23+. Ik. 32,39. nire herri, beren Jainko 7,23+; Dt <a href='B:50 26:17-18'>26,17-18</a>.


marker: [2]
text:
Nabukodonosorrek Joiakin erregea eta Jerusalemgo jende asko Babiloniara erbesteratu zuenean, <em>Sedekias </em>bihurtu zen <em>herrialdean gelditutakoen </em>errege (ik. 2 Erg <a href='B:120 24:10-17'>24,10-17</a>); beste batzuek, berriz, Egiptora alde egin zuten babiloniarren erasotik ihesi.


marker: ⓙ
text:
jainko arrotzen ondoren 7,9+. Jauna iraindu 7,18+; 32,29-30; 44,8; Dt <a href='B:50 31:29'>31,29</a>.


marker: [3]
text:
<em>hirurogeita hamar urtez: </em>Epe hau erbestealdiaren iraupenekoa da gutxi gorabehera (ik. <a href='B:300 29:10'>29,10</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:21'>36,21</a>).


marker: ⓜ
text:
hirurogeita hamar urtez 29,10; Za <a href='B:450 1:12'>1,12</a>; <a href='B:450 7:5'>7,5</a>; Dn <a href='B:340 9:2'>9,2</a>; 2 Kro <a href='B:140 36:21'>36,21</a>. Ik. <a href='B:140 27:7'>27,7</a>.


marker: [4]
text:
Toki honetan ezartzen ditu grekozko itzulpenak nazioen kontrako mezuak (46—51 kap.ak), <a href='B:300 25:15-38'>25,15-38</a> zatia mezu horien konklusio gisa ondoren ematen duelarik; ordena hau hebreerazkoarena baino logikoagoa da.


marker: [5]
text:
<em>kopa hau: </em>Ardoz edo pattarrez beteriko kopa Jaunaren haserre-zigorraren irudi da (ik. <a href='B:300 13:13'>13,13</a> eta oh.).


marker: ⓐ
text:
pattarrez beteriko kopa (zigorraren irudia) 25,27-28; 48,26; 49,12; 51,39.57; Is <a href='B:290 29:9-10'>29,9-10</a>; <a href='B:290 51:17'>51,17</a>.<a href='B:290 51:22'>22</a>; Ez <a href='B:330 23:32-34'>23,32-34</a>; Ab <a href='B:380 1:16'>16</a>; Na <a href='B:410 3:11'>3,11</a>; Hab <a href='B:420 2:16'>2,16</a>; Sal <a href='B:230 60:5'>60,5</a>; <a href='B:230 75:9'>75,9</a>; Ap <a href='B:730 14:10'>14,10</a>; <a href='B:730 16:1'>16,1</a>. Ik. Mk <a href='B:480 14:36'>14,36</a>.


marker: [6]
text:
<em>nazio guztiei: </em>Hain zuzen, 18-26 zatiko toki-izenek Ekialde Erdiko herrien ikuspegi orokorra ematen dute, horrela, Jaunaren ekintza herri guztietara luzatzen dela adieraziz.


marker: ⓑ
text:
Lehenengo Jerusalemi 25,29. Ik. 19,3; 21,11-14; 22,5-9; 1 P <a href='B:670 4:17'>4,17</a>. iseka-gai eta madarikazio 24,9+. halaxe da gaur 44,6.22.23.


marker: [8]
text:
<em>Utz: </em>Ik. Jb <a href='B:220 1:1'>1,1</a> oh.; 20. tx. honetan Judaren mendebaldeko kostaldean bizi diren <em>filistearren </em>hiri nagusiak aipatzen dira; 21ean Itsaso Hilaz beste aldera, Judaren ekialdean dauden hiru herrialdeak; 22an iparraldeko kostaldeko Feniziako hiriak; eta 23an Arabiako iparraldeko herrialdeak.


marker: ⓔ
text:
Edom 49,7-22; Am <a href='B:370 1:11'>1,11</a>+. Moab 48,1-47; Am <a href='B:370 2:1'>2,1</a>+. Amon 49,1-6; Am <a href='B:370 1:13'>1,13</a>+.


marker: [11]
text:
<em>Babilonia: </em>H.h., <em>Xexak; </em>segur aski, ezkutuko idazkera (kriptograma) da, Babilonia, judatarren erbestealdiko lurraldea, adierazteko.


marker: ⓙ
text:
Babilonia 50—51; Is <a href='B:290 13:1-14:23'>13,1—14,23</a>; <a href='B:290 21:1-10'>21,1-10</a>; <a href='B:290 47:1-15'>47,1-15</a>; Sal <a href='B:230 137:8-9'>137,8-9</a>.


marker: ⓜ
text:
Jauna auzitan Os <a href='B:350 4:1'>4,1</a>. Ik. <a href='B:350 2:9'>2,9</a>; Os <a href='B:350 2:4'>2,4</a>+.


marker: [14]
text:
<em>ahari gizenduak: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>ontzi baliotsuak </em>dio.


marker: [15]
text:
<em>Jaunak: </em>Jatorrizkoan subjektua ez dago adierazia; <em>Jauna </em>izan ordez, <em>etsai hondatzailea </em>ere izan daiteke.


marker: [3]
text:
<em>Ezekias: </em>K.a. 716tik 687ra izan zen errege; ia mende bat geroago, beraz, herriak gogoan du <em>Mikeas </em>profetaren mezua; aipaturiko hitzak Mi 3,12an aurkitzen dira.


marker: [4]
text:
<em>Elnatan: </em><a href='B:300 36:12-25'>36,12-25</a> zatian azalduko da berriro. <em>Akbor: </em>2 Erg <a href='B:120 22:12'>22,12</a> eta 14an azaltzen da.


marker: [5]
text:
<em>Xafanen semeak: Xafanek </em>garrantzi handia izan zuen Josiasen erregealdian (ik. 2 Erg <a href='B:120 22:8-14'>22,8-14</a>). Haren semeek —<em>Ahikam, Elasa </em>(<a href='B:300 29:3'>29,3</a>) eta <em>Gemarias </em>(<a href='B:300 36:10-13'>36,10-13</a>.<a href='B:300 36:25'>25</a>)— eta bilobek —<em>Mikeas </em>eta <em>Gedalias </em>(<a href='B:300 39:14'>39,14</a>; <a href='B:300 40:5-6'>40,5-6</a>)— beren laguntza eskaini zioten Jeremiasi zenbait une larritan.


marker: [1]
text:
<em>Sedekias: </em>Zenbait hebreerazko eskuizkribu eta antzinako itzulpenen arabera (ik. 3. eta 12. tx.ak eta <a href='B:300 28:1'>28,1</a>); ohiko testuak <em>Joiakim </em>dio. <em>Sedekiasen erregetzaren hasiera </em>K.a. 597. urtea da (ik. <a href='B:300 28:1'>28,1</a> oh.).


marker: ⓛ
text:
Jaunak egin mundua 10,12+; Is <a href='B:290 44:24'>44,24</a>+. indar handiz <a href='B:290 21:5'>21,5</a>+. nahi duenari ematen Dn <a href='B:340 4:14'>4,14</a>.


marker: ⓐ
text:
Nabukodonosorren uztarpean jarri 28,2.14; Ba <a href='B:320 2:21-22'>2,21-22</a>. gerraz, gosez eta izurriz 14,12+.


marker: ⓑ
text:
Gezurra da 27,14-15; 29,8-9; Ez <a href='B:330 13:2-23'>13,2-23</a>. Ik. <a href='B:330 14:14'>14,14</a>+.


marker: [2]
text:
<em>itzuliko dituztela: </em>Lehenengo erbesteratzean (K.a. 597an) babiloniarrek beren herrialdera eraman zituzten tenpluko gauza sakratuak.


marker: [3]
text:
<em>zutabeak, brontzezko uraska, orgak: </em>Ik. 1 Erg <a href='B:110 7:15-37'>7,15-37</a> eta Jr <a href='B:300 52:17'>52,17</a>.


marker: [4]
text:
<em>erbesteratu zuenean: </em>Ik. 2 Erg <a href='B:120 24:10-16'>24,10-16</a> eta Jr <a href='B:300 22:24-26'>22,24-26</a>.


marker: ⓓ
text:
Hauek ere Babiloniara eramango 52,17-19; 2 Erg <a href='B:120 25:13-15'>25,13-15</a>. berriro ekartzea erabaki Esd <a href='B:150 1:7-11'>1,7-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>laugarren… hilean: </em>K.a. 594ko uztaila/abuztua; kap. hau 27aren jarraipena den arren, ematen den data ez dator bat 27,1ekoarekin; agian, hemen emandakoa onargarriagoa da.


marker: ⓙ
text:
hitza betetzean bakarrik Dt <a href='B:50 18:21-22'>18,21-22</a>. Ik. Ez <a href='B:330 2:5'>2,5</a>; <a href='B:330 33:33'>33,33</a>.


marker: ⓚ
text:
Burdinazko uztarria Dt <a href='B:50 28:48'>28,48</a>. Nabukodonosorren menpeko <a href='B:50 27:6'>27,6</a>+.


marker: [5]
text:
<em>zazpigarren hilean: </em>Jeremiasen iragarpenetik bi hilabetera, beraz (ik. <a href='B:300 28:1'>28,1</a>).


marker: [1]
text:
<em>Elasa: </em>Ik. <a href='B:300 26:24'>26,24</a> oh. <em>Hilkias: </em>Segur aski, 622an <em>legearen liburua </em>tenpluan aurkitu zuen apaiza (ik. 2 Erg <a href='B:120 22:1'>22</a>).


marker: ⓑ
text:
Ugal zaitezte 30,19; Has <a href='B:10 1:28'>1,28</a>; <a href='B:10 9:1'>9,1</a>.<a href='B:10 9:7'>7</a>.


marker: ⓒ
text:
egin otoitz Esd <a href='B:150 6:10'>6,10</a>; Ba <a href='B:320 1:11'>1,11</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:1-2'>2,1-2</a>.


marker: ⓗ
text:
bila ibili eta aurkitu Dt <a href='B:50 4:29'>4,29</a>; Is <a href='B:290 55:6'>55,6</a>; 2 Kro <a href='B:140 15:4'>15,4</a>; Os <a href='B:350 5:15'>5,15</a>+.


marker: ⓘ
text:
zoria aldatuko 30,3.18; 31,23; 32,44; 33,7.11.26; Os <a href='B:350 6:11'>6,11</a>+. bildu eta itzularaziko 23,3+.


marker: [2]
text:
<em>Hona: </em>15. tx.a 21aren aurretik jartzen dugu, 21-23 zatiaren sarrera baita; 16-20 tx.ek jarraipena eten egiten dute eta ez dira azaltzen grekozko itzulpenean.


marker: ⓝ
text:
profeten moralgabekeria 23,9-40. Israelen itsuskeria Has <a href='B:10 34:7'>34,7</a>; Dt <a href='B:50 22:21'>22,21</a>; Jos <a href='B:60 7:15'>7,15</a>; Ep <a href='B:70 20:6'>20,6</a>; 2 Sm <a href='B:100 13:12'>13,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>herri honen… zoria aldatuko: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>herri honetako… erbesteratuak itzularaziko ditut </em>(gauza bera <a href='B:300 31:23'>31,23</a>; <a href='B:300 32:44'>32,44</a>; <a href='B:300 33:7'>33,7</a>, etab.etan).


marker: ⓕ
text:
Jaunaren eguna, larrialdi-eguna Jl <a href='B:360 1:15'>1,15</a>+. berdinik gabea Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Ap <a href='B:730 16:18'>16,18</a>.


marker: ⓖ
text:
hautsi egingo uztarria Lb <a href='B:30 26:13'>26,13</a>; Is <a href='B:290 9:3'>9,3</a>+; Ez <a href='B:330 34:27'>34,27</a>; Na <a href='B:410 1:13'>1,13</a>. Ik. 2,20+; 28,11.


marker: ⓗ
text:
Daviden ondorengoa errege 23,5+; Ez <a href='B:330 37:24'>37,24</a>; Os <a href='B:350 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓙ
text:
Israel ene zerbitzaria Is <a href='B:290 41:8'>41,8</a>+. Neuk aterako zaitut <a href='B:290 42:11'>42,11</a>. lasai biziko <a href='B:290 23:6'>23,6</a>+; Mi <a href='B:400 4:4'>4,4</a>; So <a href='B:430 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓚ
text:
zeurekin izango nauzu 1,8+. ez zaitut suntsituko 4,27+. bai zentzaraziko Ir <a href='B:20 34:7'>34,7</a>; Zen <a href='B:40 14:18'>14,18</a>; Na <a href='B:410 1:3'>1,3</a>; Sal <a href='B:230 99:8'>99,8</a>.


marker: ⓒ
text:
ugaldu egingo ditut 29,6+. Ik. 3,16+; Lb <a href='B:30 26:9'>26,9</a>; Ez <a href='B:330 36:11'>36,11</a>.<a href='B:330 36:37'>37</a>; <a href='B:330 37:26'>37,26</a>.


marker: ⓔ
text:
Herrikoa buruzagia Dt <a href='B:50 17:15'>17,15</a>; Za <a href='B:450 10:4'>10,4</a>. niregana hurbiltzen ausartu Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>+.


marker: [1]
text:
<em>agertu natzaio: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>azaldu zait Jauna </em>dio.


marker: ⓘ
text:
betidanik maite Dt <a href='B:50 7:8'>7,8</a>; <a href='B:50 10:15'>10,15</a>; Is <a href='B:290 43:4'>43,4</a>; <a href='B:290 54:8'>54,8</a>; Os <a href='B:350 11:1-9'>11,1-9</a>; Ml <a href='B:460 1:2'>1,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>Israel neskatxa eder: </em>H.h., <em>Israel neskatxa (birjina); </em>ik. <a href='B:300 14:17'>14,17</a> oh.


marker: ⓙ
text:
Landatu eta fruituez gozatu Is <a href='B:290 65:21-22'>65,21-22</a>; Am <a href='B:370 9:14'>9,14</a>+.


marker: ⓚ
text:
igo gaitezen Sionera 33,11; 50,4-5; Sal <a href='B:230 122:1'>122,1</a>; Tb <a href='B:230 1:6'>1,6</a>. Ik. Mi <a href='B:400 4:1-2'>4,1-2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Salbatu… herria: </em>Grekozko itzulpenaren arabera; hebreerazkoak <em>Salbatu, Jauna, zeure herria </em>dio.


marker: [5]
text:
<em>Negar… artean: </em>Dagoen-dagoenean, testua harrigarri samarra da; grekozko itzulpenak honela zuzendu du: <em>Negarrez joan ziren, pozez ekarriko ditut </em>(ik. Sal <a href='B:230 126:5-6'>126,5-6</a>).


marker: ⓜ
text:
Negar artean 50,4-5; Sal <a href='B:230 126:5-6'>126,5-6</a>. ureztaturiko ibarretara Is <a href='B:290 49:10'>49,10</a>. Aita, lehen-seme 31,20; Ir <a href='B:20 4:22'>4,22</a>; Os <a href='B:350 11:1'>11,1</a>+.


marker: ⓐ
text:
Jaunak herria askatu indartsuaren eskutik Ir <a href='B:20 6:6'>6,6</a>; Is <a href='B:290 49:25'>49,25</a>; Mk <a href='B:480 3:27'>3,27</a>.


marker: ⓑ
text:
dolua alaitasun bihurtu Is <a href='B:290 35:10'>35,10</a>; Sal <a href='B:230 30:12'>30,12</a>; <a href='B:230 126:1'>126</a>; Jn <a href='B:500 16:22'>16,22</a>.


marker: [6]
text:
<em>Rakel: </em>Jakoben emaztea, Jose eta Benjaminen ama; haren hilobia <em>Raman </em>zegoen (1 Sm <a href='B:90 10:2'>10,2</a>), Jerusalemdik iparraldera, 8 km ingurura.


marker: ⓓ
text:
Ez gehiago negarrik Ap <a href='B:730 21:4'>21,4</a>. Ik. 8,23+. nekeak saria izango 2 Kro <a href='B:140 15:7'>15,7</a>; Ap <a href='B:730 14:13'>14,13</a>.


marker: [7]
text:
<em>Efraim: </em>Ipar Erresumako leinurik inportanteena izanik, askotan, hemen bezala, erresuma osoa adierazten du.


marker: ⓕ
text:
zentzatu nauzu Ik. 5,3+; 30,11+; Os <a href='B:350 4:16'>4,16</a>. itzularaz nazazu 15,19; Sal <a href='B:230 80:4'>80,4</a>; Nk <a href='B:310 5:21'>5,21</a>. Ik. 17,14.


marker: ⓖ
text:
Efraim seme kutuna Is <a href='B:290 49:15'>49,15</a>; <a href='B:290 63:9'>63,9</a>; Os <a href='B:350 11:8-9'>11,8-9</a>. Ik. 31,9+.


marker: [9]
text:
<em>emakumea gizonezkoa gorteiatzen: </em>H.h., <em>emakumea gizonezkoa inguratzen; </em>esaldi misteriotsua; seguruen, herriaren jarrera-aldaketa adierazten du: aurrerantzean egiaz Jauna bilatzen ahaleginduko da.


marker: ⓙ
text:
Bihotz-eroriak biziberritu Is <a href='B:290 40:30-31'>40,30-31</a>; Mt <a href='B:470 11:28'>11,28</a>.


marker: [10]
text:
<em>Profetaren hitzak dira. Judaren etorkizun zoriontsuaren agerpena —ametsetan hartua nahiz ametsak egiaztatzen dituena— atsegingarri zaio.</em>


marker: ⓑ
text:
itun berria Ez <a href='B:330 36:26-28'>36,26-28</a>; Is <a href='B:290 55:3'>55,3</a>; <a href='B:290 59:21'>59,21</a>; Lk <a href='B:490 22:20'>22,20</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:25'>11,25</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:6'>3,6</a>; Heb <a href='B:650 8:13'>8,13</a>; <a href='B:650 9:15'>9,15</a>.


marker: [11]
text:
<em>baina nik mantendu: </em>Testua ez da batere argia. Honela ere itzuli ohi da: <em>eta ni haien nagusia izan nintzen.</em>


marker: ⓓ
text:
Ik. Heb <a href='B:650 10:16'>10,16</a>. legea bihotzean idatziko 24,7; 32,39; 2 Ko <a href='B:540 3:3'>3,3</a>. ni Jainko, haiek herri 7,23+.


marker: ⓔ
text:
Ezagutu Jauna 9,23+. denek ezagutuko Is <a href='B:290 11:9'>11,9</a>; Jn <a href='B:500 6:45'>6,45</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:20'>2,20</a>,<a href='B:690 2:27'>27</a>. bekatua ez gehiago gogoratuko 50,20; Ez <a href='B:330 36:25'>36,25</a>.<a href='B:330 36:29'>29</a>; Sal <a href='B:230 51:3-4'>51,3-4</a>.


marker: ⓕ
text:
eguzkia, ilargia Has <a href='B:10 1:16'>1,16</a>+. itsasoa astindu Is <a href='B:290 51:15'>51,15</a>. Jaun ahalguztiduna izena <a href='B:290 10:16'>10,16</a>+.


marker: [12]
text:
<em>Hananeelen dorrea: </em>Ik. Ne <a href='B:160 3:1'>3,1</a>; ez dakigu non zegoen; agian, harresiaren iparraldean. <em>kantoiko atea: </em>Ipar-mendebaldera zegoen (ik. 2 Erg <a href='B:120 14:13'>14,13</a>).


marker: [14]
text:
<em>harana: </em>Ik. <a href='B:300 2:23'>2,23</a> oh. eta <a href='B:300 7:31'>7,31</a>. <em>errautsak: </em>Oparigaien gantzenak dira (ik. Lb <a href='B:30 4:12'>4,12</a> eta oh.).


marker: ⓗ
text:
Jaunari sagaraturiko esparru Jl <a href='B:360 4:17'>4,17</a>. sekula ez erauziko Za <a href='B:450 14:11'>14,11</a>; Ap <a href='B:730 22:3'>22,3</a>. Ik. <a href='B:730 1:10'>1,10</a>+.


marker: [2]
text:
<em>harekin aurrez aurre topo egin: </em>H.h., <em>ahoz aho hitz egingo dio eta beraren begiek harenak ikusiko dituzte.</em>


marker: [3]
text:
<em>Anatot: </em>Jeremiasen jaioterria; ik. <a href='B:300 1:1'>1,1</a> oh. <em>erosteko eskubidea: </em>Ik. Lb <a href='B:30 25:25'>25,25</a>; Rt <a href='B:80 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓜ
text:
indar handiaz egin zeru-lurrak 27,5+. Zuretzat ezinezkorik ez 32,27; Has <a href='B:10 18:14'>18,14</a>; Za <a href='B:450 8:6'>8,6</a>; Mt <a href='B:470 19:26'>19,26</a>.


marker: ⓝ
text:
Mila belaunalditaraino onginahia Ir <a href='B:20 20:5'>20,5</a>+.6. Jaun ahalguztiduna izena <a href='B:20 10:16'>10,16</a>+.


marker: ⓗ
text:
suntsitzea erabaki dut 6,6+; 2 Erg <a href='B:120 17:18'>17,18</a>.<a href='B:120 17:23'>23</a>; <a href='B:120 23:27'>23,27</a>.


marker: [5]
text:
<em>Ben-Hinom harana: </em>Ik. <a href='B:300 2:23'>2,23</a> eta <a href='B:300 7:31'>7,31</a> oh. <em>Molok: </em>Ik. <a href='B:300 7:31'>7,31</a> eta Lb <a href='B:30 18:21'>18,21</a> oh.


marker: ⓝ
text:
mesede egiten poza 29,11.32; Dt <a href='B:50 30:9'>30,9</a>; So <a href='B:430 3:17'>3,17</a>. tinko landatuko <a href='B:430 1:10'>1,10</a>+; Am <a href='B:370 9:15'>9,15</a>. Ik. 2,21.


marker: ⓔ
text:
haserre-suminean jo ditut gaiztakeriengatik 32,31+.32. Ik. 7,20+; Dt <a href='B:50 31:17'>31,17</a>.


marker: ⓐ
text:
Daviden ondorengoa errege 2 Sm <a href='B:100 7:16'>7,16</a>; 1 Erg <a href='B:110 2:4'>2,4</a>; <a href='B:110 8:25'>8,25</a>; <a href='B:110 9:5'>9,5</a>; Lk <a href='B:490 1:32-33'>1,32-33</a>.


marker: ⓑ
text:
Davidi emandako hitza hautsezina Sal <a href='B:230 89:35-38'>89,35-38</a>; Si <a href='B:280 45:25'>45,25</a>. Ik. <a href='B:280 31:35-36'>31,35-36</a>.


marker: ⓘ
text:
hileta joko Ik. 22,18+; 2 Kro <a href='B:140 16:14'>16,14</a>; <a href='B:140 21:19-20'>21,19-20</a>.


marker: [2]
text:
<em>Azeka: </em>Jerusalemdik hego-mendebaldera, 30 km ingurura zegoen, eta <em>Lakix </em>Azekatik 20 bat km-ra hego-mendebaldera; bi hiri hauek izan ziren Nabukodonosorri luzaroen eutsi ziotenak.


marker: [3]
text:
<em>bi zatien erditik igaroz: </em>Hitzarmena burutzeko eta horretatik sortzen zen konpromisoa adierazteko erritua zen; ik. Has <a href='B:10 15:10'>15,10</a> oh.


marker: [4]
text:
<em>orain erasotzeari utzi: </em>Erretiratze honi buruz, ik. <a href='B:300 37:5'>37,5</a>.<a href='B:300 37:8-11'>8-11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Rekaben leinukoak: </em>Beren arbaso <em>Jonadabengandik </em>hartutako bizi-legeari (ik. 6. tx.) tinko eutsi ziotelako aipatzen dira rekabetarrak kap. honetan; israeldarrek ez dute berdin jokatu; <em>Jonadabi </em>buruz, ik. 2 Erg <a href='B:120 10:15-23'>10,15-23</a>. Talde hau antzinako nomadismoari atxikia bizi zen, hiritar zibilizazioa onartzen ez zuelarik.


marker: ⓒ
text:
ez dugu etxerik 1 Kro <a href='B:130 29:15'>29,15</a>; Heb <a href='B:650 11:13'>11,13</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓓ
text:
Etengabe bidali profetak 7,25+. Utzi jokabide gaiztoa 7,3+. jainko arrotzen ondoren 7,9+. ez didazue aditu 7,24+.


marker: [2]
text:
<em>erroilu: </em>Papiro edo pergaminozko orriak elkarri josiz, zerrenda luze bat egiten zen eta ardatz baten inguruan biribilkatzen; hau izan zen kristau-aroa arteko liburu-molde bakarra.


marker: ⓕ
text:
erroilu bat Ez <a href='B:330 2:9-10'>2,9-10</a>; Za <a href='B:450 5:1'>5,1</a>. Josiasen garaitik gaurdaino <a href='B:450 1:2-3'>1,2-3</a>.


