# commentaries

marker: ⓐ
text:
tenpluan egon ohi ziren Eg <a href='B:510 2:46'>2,46</a>; <a href='B:510 3:1'>3,1</a>; <a href='B:510 5:12'>5,12</a>.<a href='B:510 5:20'>20</a>. Jainkoa goretsi <a href='B:510 2:20'>2,20</a>+.


marker: ⓑ
text:
Hasieran 17,5; Has <a href='B:10 1:1'>1,1</a>; Es <a href='B:10 8:22-31'>8,22-31</a>; Si <a href='B:280 24:9'>24,9</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:1-2'>1,1-2</a>. Hitza Ap <a href='B:730 19:13'>19,13</a>.


marker: ⓒ
text:
Hitzaren bidez gauza guztiak 1,10; Sal <a href='B:230 33:6'>33,6</a>; Jkd <a href='B:270 9:1'>9,1</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>; Kol <a href='B:580 1:16-17'>1,16-17</a>; Heb <a href='B:650 1:2'>1,2</a>.


marker: [2]
text:
<em>Joan: </em>Ebanjelio honetan <em>Joan </em>izenak <em>Joan Bataiatzailea </em>esan nahi du beti.


marker: ⓕ
text:
Joan Bataiatzailea Mt <a href='B:470 3:1'>3,1</a>; Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>; Lk <a href='B:490 1:13'>1,13</a>; <a href='B:490 3:2'>3,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>Hitza… argitzen dituena: </em>Beste zenbait itzulpen ere eman daitezke: <em>Egiazko argia, gizaki guztiak argitzen dituena, mundura etortzeko zorian zen. </em>Edo <em>Hitza zen egiazko argia, mundura datorren gizaki oro argitzen duena.</em>


marker: [4]
text:
<em>mundua: Mundu </em>hitzak hiru zentzu desberdin hartzen ditu Joanengan. Batzuetan kreaturiko mundua, unibertsoa, esan nahi du (ik. <a href='B:500 17:5'>17,5</a>); besteetan Jesusek salbatuko duen gizadia (ik. <a href='B:500 1:29'>1,29</a>; <a href='B:500 4:42'>4,42</a>); baina gehienetan Jainkoaren aurkakoa den oro esan nahi du (ik. <a href='B:500 15:18-19'>15,18-19</a>; <a href='B:500 17:10'>17,10</a>.<a href='B:500 17:14-16'>14-16</a>).


marker: ⓚ
text:
sinesmena eta Jainkoaren seme-alabak 1 Jn <a href='B:690 3:1'>3,1</a>+; Ga <a href='B:550 3:26'>3,26</a>+.


marker: ⓜ
text:
Hitza gizon egina Erm <a href='B:520 1:3'>1,3</a>; Ga <a href='B:550 4:4'>4,4</a>; Flp <a href='B:570 2:7'>2,7</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:16'>3,16</a>; Heb <a href='B:650 2:14'>2,14</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:2'>4,2</a>. haren aintza ikusi <a href='B:690 2:11'>2,11</a>+.


marker: ⓝ
text:
Joanen testigantza 1,7+. nire ondoren datorrena 1,27; Mt <a href='B:470 3:11'>3,11</a>; Mk <a href='B:480 1:7'>1,7</a>.


marker: [7]
text:
<em>maitasuna maitasunaren gain: </em>Hau da, etengabe haziz doan maitasuna. Beste zenbait itzulpen ere eman ohi dira: <em>maitasunari erantzuten dion maitasuna, maitasuna maitasunaren ordez </em>(I.B.koa I.Z.ekoaren ordez).


marker: ⓒ
text:
Jainkoa inork ikusi ez 6,46; Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:16'>6,16</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:12'>4,12</a>. Seme bakar Mt <a href='B:470 11:27'>11,27</a>; Lk <a href='B:490 10:22'>10,22</a>.


marker: [8]
text:
<em>Judu-agintariak: </em>Jatorrizkoak <em>Juduak </em>dio soilik. Noizbehinka, Israel herriko kideak adierazten ditu hitzak (<a href='B:500 3:25'>3,25</a>; <a href='B:500 4:9'>4,9</a>.<a href='B:500 4:22'>22</a>); baina gehienetan zentzu negatiboa du, Jesus onartzen ez duten <em>judu-agintariak </em>adierazten dituelarik batik bat.


marker: [9]
text:
<em>Etortzekoa den profeta: </em>Dt 18,15ean oinarriturik Jesusen garaiko juduek azken aldietako profeta, Moises berri bat, espero zuten.


marker: ⓔ
text:
Joan eta Elias Mt <a href='B:470 11:14'>11,14</a>; <a href='B:470 17:11-13'>17,11-13</a>; Mk <a href='B:480 9:13'>9,13</a>. Etortzekoa den profeta <a href='B:480 6:14'>6,14</a>; 7,40; Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>; Eg <a href='B:510 3:22'>3,22</a>; <a href='B:510 7:37'>7,37</a>.


marker: ⓕ
text:
basamortuan oihuka Is <a href='B:290 40:3'>40,3</a>; Mt <a href='B:470 3:3'>3,3</a>; Mk <a href='B:480 1:3'>1,3</a>; Lk <a href='B:490 3:4'>3,4</a>.


marker: ⓖ
text:
Joan bataiatzen 1,33; Mt <a href='B:470 21:25'>21,25</a>; Mk <a href='B:480 11:30'>11,30</a>; Lk <a href='B:490 20:4'>20,4</a>.


marker: ⓗ
text:
nire ondoren datorrena 1,15+. oinetako lokarriak Mk <a href='B:480 1:7'>1,7</a>; Lk <a href='B:490 3:16'>3,16</a>; Eg <a href='B:510 13:25'>13,25</a>.


marker: [10]
text:
<em>Betania: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>Betabara </em>dio. Jordanez beste aldeko Betania hau ez da Lazaro, Maria eta Marta bizi zireneko Betania.


marker: ⓙ
text:
Jainkoaren bildotsa, munduko bekatua kentzen duena 1,36; Is <a href='B:290 53:6'>53,6</a>; Eg <a href='B:510 8:32'>8,32</a>; 1 P <a href='B:670 1:18-19'>1,18-19</a>.


marker: ⓛ
text:
Espiritua zerutik jaisten Mt <a href='B:470 3:16'>3,16</a>; Mk <a href='B:480 1:10'>1,10</a>; Lk <a href='B:490 3:22'>3,22</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoaren Seme 20,31; Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>; <a href='B:470 17:5'>17,5</a>; <a href='B:470 27:54'>27,54</a>; Mk <a href='B:480 9:7'>9,7</a>; <a href='B:480 15:39'>15,39</a>; Lk <a href='B:490 9:35'>9,35</a>; Eg <a href='B:510 9:20'>9,20</a>.


marker: ⓒ
text:
Simon/Kefas Mt <a href='B:470 10:2'>10,2</a>; <a href='B:470 16:18'>16,18</a>; Mk <a href='B:480 3:16'>3,16</a>; Lk <a href='B:490 6:14'>6,14</a>.


marker: ⓔ
text:
Liburu Santuetan aipatua 5,39+; Dt <a href='B:50 18:18'>18,18</a>; Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>; <a href='B:290 9:6'>9,6</a>; Ez <a href='B:330 34:23'>34,23</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren Semea 1,34+. Israelgo erregea 12,13; So <a href='B:430 3:15'>3,15</a>; Mt <a href='B:470 27:42'>27,42</a>; Mk <a href='B:480 15:32'>15,32</a>.


marker: [1]
text:
<em>Utz nazazu bakean, emakume: </em>H.h., <em>Zer zuri eta niri, emakume? </em>Esamoldea sarri samar erabiltzen da I.Z.ean nahiz I.B.an, eta normalean desadostasuna adierazten du (ik. Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>), asmo jakin batean bat ez etortzea. Kasu honetan <em>Zer axola zaizu zuri? </em>edo <em>Ez zaitez nire arazoetan sar </em>ere itzul zitekeen. <em>emakume: </em>19,26an ere <em>emakume </em>deitzen dio Jesusek bere amari. Testu bi hauek hertsiki elkarloturik daude. 19,26an ulertzen du Mariak Kanan ulertu ez zuena. <em>nire ordua: </em>Jesusen ordua bere bizitzako unerik garrantzitsuena da, beraren jainkozko aintza azalduko den unea: Jesusen ordua beraren heriotzarekin lotua dago Ebanjelioan (ik. <a href='B:330 12:23'>12,23</a>; <a href='B:330 13:1'>13,1</a>; <a href='B:330 17:1'>17,1</a>).


marker: ⓛ
text:
lehen mirarizko seinalea 4,54. bere aintza agertu 1,14; 12,41; Is <a href='B:290 60:1-2'>60,1-2</a>; Lk <a href='B:490 9:32'>9,32</a>.


marker: ⓒ
text:
Desegizue tenplu hau Mt <a href='B:470 26:61'>26,61</a>; <a href='B:470 27:40'>27,40</a>; Mk <a href='B:480 14:58'>14,58</a>; <a href='B:480 15:29'>15,29</a>; Eg <a href='B:510 6:14'>6,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>Berrogeita sei urte: </em>Herodesen tenpluaren eraikuntza K.a. 20/19an hasi zen, eta artean erabat burutu gabe zegoen.


marker: ⓗ
text:
Jesus goraipatu Mt <a href='B:470 22:16'>22,16</a>. inork ezin egin <a href='B:470 9:16'>9,16</a>; Eg <a href='B:510 10:38'>10,38</a>.


marker: [1]
text:
<em>berriro: </em>Grekozko hitza <em>goitik </em>ere itzul daiteke. Bi zentzuok, <em>berriro </em>eta <em>goitik, </em>har daitezke hemen, 7. tx.ean bezala.


marker: ⓘ
text:
Jainkoaren erreinuan sartu Mt <a href='B:470 5:20'>5,20</a>. uretik eta Espiritutik jaio Tt <a href='B:630 3:5'>3,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>Haizeak: </em>Grekoz nahiz hebreeraz haizeari dagokion hitzak haizea eta espiritua adierazten ditu era berean.


marker: ⓐ
text:
sinesmena eta betiko bizia 3,16; 5,21; 6,40; 8,51; 10,28; 12,46; 20,31; 1 Jn <a href='B:690 5:13'>5,13</a>.


marker: ⓘ
text:
Joan oraindik preso ez Mt <a href='B:470 4:12'>4,12</a>; <a href='B:470 14:3'>14,3</a>; Mk <a href='B:480 1:14'>1,14</a>; <a href='B:480 6:17'>6,17</a>; Lk <a href='B:490 3:20'>3,20</a>.


marker: ⓛ
text:
Joan ez da Mesias 1,7+. haren aurretik bidalia Ml <a href='B:460 3:1'>3,1</a>; Mt <a href='B:470 11:10'>11,10</a>; Mk <a href='B:480 1:2'>1,2</a>.


marker: [6]
text:
<em>senarra: </em>I.Z.ean sarritan Jainkoa Israelen senar bezala azaltzen da (ik. Is <a href='B:290 54:4-8'>54,4-8</a>; <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; 62,45; Jr <a href='B:300 2:2'>2,2</a>.<a href='B:300 2:20'>20</a>; Ez <a href='B:330 16:1-48'>16,1-48</a>.<a href='B:330 16:59-63'>59-63</a>; Os <a href='B:350 1:1-3'>1—3</a>). Jesusek bere buruari egozten dio irudia (ik. Mt <a href='B:470 9:15'>9,15</a>; <a href='B:470 22:1'>22,1</a> eta hur.; <a href='B:470 25:1'>25,1</a> eta hur.), eta I.B.an Eliza Kristoren emaztea da (ik. 2 Ko <a href='B:540 11:2'>11,2</a>; Ef <a href='B:560 5:25-31'>5,25-31</a>; Ap <a href='B:730 19:7'>19,7</a>; <a href='B:730 21:2'>21,2</a>).


marker: ⓑ
text:
Aitak Semea maite 5,20; 10,17; 15,9; 17,23. dena Semearen esku 13,3; 17,2; Mt <a href='B:470 11:27'>11,27</a>; <a href='B:470 28:18'>28,18</a>; Lk <a href='B:490 10:22'>10,22</a>.


marker: ⓔ
text:
Samaria Mt <a href='B:470 10:5'>10,5</a>; Lk <a href='B:490 9:52'>9,52</a>; <a href='B:490 17:11'>17,11</a>.


marker: ⓕ
text:
Jakobek Joseri emaniko lursaila Has <a href='B:10 33:19'>33,19</a>; <a href='B:10 48:22'>48,22</a>; Jos <a href='B:60 24:32'>24,32</a>.


marker: [1]
text:
<em>samariarrak: Samaria </em>Galilea eta Judearen arteko lurraldea da. 2 Erg 17,24-41ean kontatzen denez, asiriarrek Samaria hartu eta bertako biztanleak erbesteratu zituztenean, jende-talde jentila ezarri zuten bertan. Juduek ez-jatortzat zituzten, beraz, eta ondorengo historia guztian bi komunitateen arteko etsaigoa areagotuz joan zen. Jesusen garaian juduek heretikotzat zeuzkaten samariarrak.


marker: ⓗ
text:
juduak eta samariarrak Mt <a href='B:470 10:5'>10,5</a>; Lk <a href='B:490 9:52-53'>9,52-53</a>; <a href='B:490 10:33'>10,33</a>.


marker: [2]
text:
<em>ur bizia: </em>Esamoldeak, berez, ur jariokorra, geldia ez dena, adierazten du. Israelen ura ondasun baliotsua da, eta Biblian jakinduriaren, legearen eta espirituaren sinbolo da (ik. Is <a href='B:290 44:3'>44,3</a>; Jl <a href='B:360 3:1'>3,1</a>).


marker: ⓘ
text:
nor den Jesus 4,26. ur bizia emango lizuke 4,14; 7,37-38; Ap <a href='B:730 21:6'>21,6</a>; <a href='B:730 22:17'>22,17</a>.


marker: ⓛ
text:
Jesus profeta 6,14; 7,40; 9,17; Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>.<a href='B:50 18:18'>18</a>; Mt <a href='B:470 16:14'>16,14</a>; <a href='B:470 21:11'>21,11</a>.<a href='B:470 21:46'>46</a>.


marker: [3]
text:
<em>mendi honetan: </em>Garizim mendia da, non samariarrek tenplua eraiki baitzuten, Jerusalemgoaren aurkakoa. Tenplu hori K.a. 129an suntsitu zuten juduek.


marker: ⓜ
text:
mendi honetan kultu eman Dt <a href='B:50 11:29'>11,29</a>; Jos <a href='B:60 8:33'>8,33</a>. Jerusalemen kultu eman Dt <a href='B:50 12:5-14'>12,5-14</a>; Sal <a href='B:230 122:1-5'>122,1-5</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoa Espiritu da 2 Ko <a href='B:540 3:17'>3,17</a>. egiaren arabera adoratu Flp <a href='B:570 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓘ
text:
profeta bere herrian Mt <a href='B:470 13:57'>13,57</a>; Mk <a href='B:480 6:4'>6,4</a>; Lk <a href='B:490 4:24'>4,24</a>.


marker: ⓝ
text:
etxekoek Eg <a href='B:510 11:14'>11,14</a>; <a href='B:510 16:14-15'>16,14-15</a>.<a href='B:510 16:31'>31</a>.


marker: [1]
text:
<em>jai bat: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>jaia </em>dio; kasu honetan <em>Pazkoa </em>litzateke (ik. <a href='B:500 6:4'>6,4</a>).


marker: [2]
text:
<em>Betzata: </em>Eskuizkribu askok <em>Betesda </em>dio. Tenpluko zabaldegiaren iparraldera zegoen.


marker: [3]
text:
Eskuizkribu askok testu hau sartzen dute hemen: <em>ura noiz mugituko zain. 4 Izan ere, aingeru bat jaitsi ohi zen noizbehinka uraskara, eta urari eragiten zion. Eta ura mugitu ondoren lehenengo sartzen zena, zernahi eritasun zuelarik ere, sendatua gertatzen zen. </em>Eskuizkribu hoberenek eta eliz gurasoek ez dute ezagutzen testu hau, eta gerora izan zen sartua, ura zergatik mugitzen zen argitzeko (ik. 7. tx.).


marker: ⓑ
text:
Jaiki Mt <a href='B:470 9:6'>9,6</a>; Mk <a href='B:480 2:11'>2,11</a>; Lk <a href='B:490 5:24'>5,24</a>.


marker: ⓒ
text:
ohatila hartu Mk <a href='B:480 2:12'>2,12</a>; Lk <a href='B:490 5:25'>5,25</a>. larunbata zen <a href='B:490 7:23'>7,23</a>+.


marker: ⓕ
text:
Jesus hil nahian 7,1.19.25; 8,37.40; Mt <a href='B:470 14:5'>14,5</a>; <a href='B:470 26:4'>26,4</a>; Mk <a href='B:480 14:1'>14,1</a>. bere burua Jainkoaren pareko egin <a href='B:480 10:30'>10,30</a>.<a href='B:480 10:33'>33</a>.


marker: ⓗ
text:
Aitak Semea maite 3,35+. Aitak egindako gauzak eta Semeak egindakoak 5,19; 7,3.21; 9,4; 10,25-38; 14,10-12.


marker: ⓘ
text:
Aitak hilak piztu Erm <a href='B:520 4:17'>4,17</a>; Ef <a href='B:560 2:5'>2,5</a>. Semeak bizia ematen 11,25.


marker: ⓚ
text:
Aita eta Semea ohoratu 15,23; 1 Jn <a href='B:690 2:23'>2,23</a>; <a href='B:690 4:15'>4,15</a>; <a href='B:690 5:1'>5,1</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:9'>9</a>. Semea ohoratzen ez duena Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>.


marker: ⓜ
text:
hilek Semearen ahotsa entzungo 5,28; 11,43; Mk <a href='B:480 5:41'>5,41</a>; Lk <a href='B:490 7:14'>7,14</a>; <a href='B:490 8:54'>8,54</a>.


marker: ⓑ
text:
bizirako edo kondenatuak izateko Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>; Eg <a href='B:510 24:15'>24,15</a>.


marker: ⓒ
text:
neurez ez dezaket deus ere egin 5,19+. bidali nauenaren nahia egin 4,34; 6,38; Mt <a href='B:470 26:39'>26,39</a>; Mk <a href='B:480 14:36'>14,36</a>; Lk <a href='B:490 22:42'>22,42</a>.


marker: ⓔ
text:
Beste batek nire alde testigatzen 1,15.34; 3,26; 5,36; 8,18; 10,25; 15,26; 1 Jn <a href='B:690 5:6-9'>5,6-9</a>. baliozko testigantza <a href='B:500 8:14'>8,14</a>.<a href='B:500 8:17'>17</a>; <a href='B:500 15:27'>15,27</a>; <a href='B:500 19:35'>19,35</a>; <a href='B:500 21:24'>21,24</a>.


marker: ⓗ
text:
balio handiagoko testigantza 1 Jn <a href='B:690 5:9'>5,9</a>. Jesusen egintzen testigantza <a href='B:500 10:25'>10,25</a>; <a href='B:500 14:11'>14,11</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoarengandiko ohorea eta giza ohorea 5,41; 7,18; 8,50; 12,43; 13,31; 17,1; Erm <a href='B:520 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓝ
text:
Moisesek nitaz idatzi Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>; Lk <a href='B:490 24:27'>24,27</a>; Eg <a href='B:510 3:22'>3,22</a>; <a href='B:510 7:37'>7,37</a>.


marker: [1]
text:
<em>Tiberiades aintzira: Genesaret aintzira. </em>Joanek ere, Mateo eta Markosek bezala, <em>itsaso </em>deitzen dio (ik. Mt <a href='B:470 4:13'>4,13</a> oh.).


marker: ⓑ
text:
jendetza handia Mt <a href='B:470 4:25'>4,25</a>; <a href='B:470 8:1'>8,1</a>; <a href='B:470 12:15'>12,15</a>; <a href='B:470 19:2'>19,2</a>; <a href='B:470 20:29'>20,29</a>; Mk <a href='B:480 5:24'>5,24</a>; Lk <a href='B:490 9:11'>9,11</a>. mirarizko seinaleak ikusten zituzten <a href='B:490 2:23'>2,23</a>+.


marker: ⓒ
text:
mendira igo Mt <a href='B:470 5:1'>5,1</a>; <a href='B:470 24:3'>24,3</a>; Mk <a href='B:480 3:13'>3,13</a>; Lk <a href='B:490 22:39'>22,39</a>.


marker: [2]
text:
<em>Berrehun denarioren ogia: </em>Urte erdiko soldatari zegokiona. Denario bat izan ohi zen langile baten eguneko soldata.


marker: ⓔ
text:
Andres 1,40; Mt <a href='B:470 4:18'>4,18</a>; Mk <a href='B:480 1:16'>1,16</a>; Lk <a href='B:490 6:14'>6,14</a>.


marker: ⓗ
text:
Jesus errege 18,36. Jesusek mendira alde egin Mt <a href='B:470 14:23'>14,23</a>; <a href='B:470 15:29'>15,29</a>; Mk <a href='B:480 6:46'>6,46</a>; Lk <a href='B:490 6:12'>6,12</a>.


marker: ⓚ
text:
betiko bizirako janaria 4,14; 6,50.51.54.58. Aitak ordezkari egina Ef <a href='B:560 1:13'>1,13</a>; <a href='B:560 4:30'>4,30</a>; Ap <a href='B:730 7:3'>7,3</a>.


marker: ⓛ
text:
mana 6,49.58; Ir <a href='B:20 16:15'>16,15</a>; Zen <a href='B:40 11:7-9'>11,7-9</a>; Ne <a href='B:160 9:15'>9,15</a>. Zeruko ogia… Sal <a href='B:230 78:24'>78,24</a>; <a href='B:230 105:40'>105,40</a>.


marker: [4]
text:
<em>Neu naiz… ogia: </em>Ebanjelio honetan Jesusek bere buruaz ematen dituen zazpi definizioetan lehena dugu hau. Beste seiak honako hauek dira: <em>Neu naiz munduarentzat argia </em>(<a href='B:500 8:12'>8,12</a>); <em>Neu naiz ardientzako atea </em>(<a href='B:500 10:7'>10,7</a>); <em>Neu naiz artzain ona </em>(<a href='B:500 10:11'>10,11</a>); <em>Neu naiz piztuera eta bizia </em>(<a href='B:500 11:25'>11,25</a>); <em>Neu naiz bidea, egia eta bizia </em>(<a href='B:500 14:6'>14,6</a>); <em>Neu naiz egiazko mahatsondoa </em>(<a href='B:500 15:1'>15,1</a>).


marker: ⓖ
text:
Joseren semea Mt <a href='B:470 13:55'>13,55</a>; Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a>; Lk <a href='B:490 4:22'>4,22</a>.


marker: [5]
text:
<em>Sinesten duenak: </em>Garrantzi handiko zenbait eskuizkribuk <em>Niregan sinesten duenak </em>dio.


marker: [1]
text:
<em>Etxola Jaia: </em>Ik. Ir <a href='B:20 23:16'>23,16</a> oh. Udazkenean ospatzen zen, uztak bildu ondoren. Jai honetan, israeldarrek basamortuan eginiko egonaldia gogoratu ohi zen. Erromes asko bildu ohi zen Jerusalemen.


marker: [2]
text:
<em>Nondik… ibili gabe: </em>Esamoldeak hezkuntza orokorra adierazten du. Eta ikasketak legeari eta erlijio-tradizioei buruz egin ohi zirenez, lege-maisuek ematen zuten tradiziozko hezkuntza esan nahi du.


marker: ⓕ
text:
Moisesek legea eman 1,17+. inork ez legea betetzen Eg <a href='B:510 7:53'>7,53</a>; Erm <a href='B:520 2:21-24'>2,21-24</a>. Jesus hil nahian <a href='B:520 5:18'>5,18</a>+.


marker: ⓖ
text:
Burutik zaude 8,48; 10,20; Mk <a href='B:480 3:22'>3,22</a>; Lk <a href='B:490 11:15-26'>11,15-26</a>.


marker: ⓗ
text:
erdainkuntza Has <a href='B:10 17:10-13'>17,10-13</a>; Lb <a href='B:30 12:3'>12,3</a>; Erm <a href='B:520 4:11'>4,11</a>.


marker: ⓘ
text:
larunbatez lana egin 5,8-9; 9,14; Mt <a href='B:470 12:1'>12,1</a>; Mk <a href='B:480 3:2'>3,2</a>; Lk <a href='B:490 13:14'>13,14</a>.


marker: ⓙ
text:
itxuren arabera epaitu 8,15; Is <a href='B:290 11:3'>11,3</a>. zuzentasunez epaitu Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Is <a href='B:290 11:4'>11,4</a>.


marker: ⓝ
text:
bidali duena ezagutu 8,55; 17,8; Mt <a href='B:470 11:27'>11,27</a>; Lk <a href='B:490 10:22'>10,22</a>.


marker: ⓓ
text:
nire bila ibiliko zarete 8,21; 13,33. egongo naizen tokira zuek ezin joan 7,36; 12,26; 13,36; 17,24.


marker: ⓔ
text:
Jaietako azken egunean Lb <a href='B:30 23:36'>23,36</a>. betor eta edan beza <a href='B:30 4:10'>4,10</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Egarri dena… barru-barrutik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Egarri dena betor niregana eta edan beza. 38 Niregan sinesten duenari, Liburu Santuek dioten bezala, ur biziko errekak jarioko zaizkio barru-barrutik. </em>Testukoaren arabera, Jesusengandik jarioko dira ur biziko errekak; oharrekoaren arabera, berriz, sinestedunagandik.


marker: ⓘ
text:
Jesus Mesias 4,29; 7,26; Mt <a href='B:470 12:23'>12,23</a>; Eg <a href='B:510 9:22'>9,22</a>. Galileatik Mesias? <a href='B:510 7:52'>7,52</a>.


marker: ⓙ
text:
Daviden hazitik Mesias 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>; Jr <a href='B:300 23:5'>23,5</a>; Sal <a href='B:230 89:3-4'>89,3-4</a>. Belen herrixkatik Mi <a href='B:400 5:1'>5,1</a>; Mt <a href='B:470 2:5-6'>2,5-6</a>.


marker: [6]
text:
<em>Emakume adulteriogilea: </em>Pasarte hau ez da jatorriz laugarren ebanjeliokoa. Eskuizkribu hoberen eta zaharrenek ez dakarte; beste batzuek ebanjelioaren bukaeran edota beste testuinguru batean ezartzen dute. Pasartearen idazkera sinoptikoenarekin oso ahaideturik dago, Lukasenarekin batik bat. Perikoparen kanonikotasuna ez da zalantzan jartzen.


marker: [2]
text:
<em>giza erara: </em>H.h., <em>haragiaren arabera; </em>hau da, giza irizpidez eta, beraz, itxuren arabera (ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.). <em>epaitzen: </em>Hots, <em>gaitzesten </em>edo <em>kondenatzen.</em>


marker: [4]
text:
<em>ni naizena naizela: </em>H.h., <em>ni naizela. Neu naiz </em>adierazpenak Jainkoak Moisesi agertu zion izena (ik. Ir <a href='B:20 3:14'>3,14</a> oh.) edota I.Z.eko beste hainbat adierazpen dakartza gogora. Horietan Jainkoa bakarra dela aitortzen da (Jainko bakarra, Salbatzaile bakarra, etab.; ik. Dt <a href='B:50 32:39'>32,39</a>; Is <a href='B:290 41:4'>41,4</a>; <a href='B:290 43:10-11'>43,10-11</a>; <a href='B:290 48:12'>48,12</a>). Jainkoaren aitorpen hau ondorio guztiekin egozten zaio Jesusi Joanen Ebanjelioan (ik. <a href='B:500 8:28'>8,28</a>.<a href='B:500 8:58'>58</a>; <a href='B:500 13:19'>13,19</a>; <a href='B:500 18:5-8'>18,5-8</a>).


marker: [5]
text:
<em>Hasieratik ari natzaizue esaten: </em>Esaldi hau ez da itzultzeko erraza. Horregatik, era batera eta bestera itzuli ohi da: <em>Lehendabizi, esaten ari natzaizuena bera, </em>edota <em>Lehendabizi, zergatik hitz egin behar dizuet?</em>


marker: ⓐ
text:
bekatuaren esklabo Erm <a href='B:520 6:16'>6,16</a>.<a href='B:520 6:20'>20</a>; 2 P <a href='B:680 2:19'>2,19</a>.


marker: [6]
text:
<em>sasikume: </em>H.h., <em>Gu ez gara prostituziotik jaioak. Prostituzioak </em>nahiz <em>adulterioak </em>idolatria —hau da, Jainkoarekiko desleialtasuna— adierazten du maiz Biblian (ik. Ez <a href='B:330 16:15'>16,15</a> eta Os <a href='B:350 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓔ
text:
aita bakarra Jainkoa Dt <a href='B:50 32:6'>32,6</a>; Is <a href='B:290 63:16'>63,16</a>; <a href='B:290 64:7'>64,7</a>.


marker: ⓕ
text:
Zuen aita Jainkoa balitz 1 Jn <a href='B:690 5:1'>5,1</a>. Jainkoarengandik etorria <a href='B:500 7:27'>7,27</a>+. Jainkoak bidalia <a href='B:500 7:28'>7,28</a>+.


marker: ⓗ
text:
Jesusek bekaturik ez 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>; Heb <a href='B:650 4:15'>4,15</a>; <a href='B:650 7:26'>7,26</a>; <a href='B:650 9:14'>9,14</a>; 1 P <a href='B:670 2:22'>2,22</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:5'>3,5</a>.


marker: [7]
text:
<em>samariarra: </em>Izen iraingarria, juduek samariarrak etsaitzat baitzeuzkaten aspaldidanik (ik. <a href='B:500 4:9'>4,9</a> oh.).


marker: ⓓ
text:
bekatua eta zigorra Ir <a href='B:20 20:5'>20,5</a>; Ez <a href='B:330 18:20'>18,20</a>; Lk <a href='B:490 13:2-4'>13,2-4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Siloeko ur-putzua: </em>Jerusalemen hego-ekialdean zegoen, hiriko harresien barrutik. Bertatik ateratzen zen ura Etxola Jaietan (ik. Jn <a href='B:500 7:37-39'>7,37-39</a>).


marker: [3]
text:
<em>Aitortu egia Jainkoaren aurrean: </em>H.h., <em>Eman aintza Jainkoari. </em>Formula hau zinez egia esanarazteko erabili ohi zen (ik. Jos <a href='B:60 7:19'>7,19</a>).


marker: ⓑ
text:
Jainkoak ez dio bekatariari entzuten Is <a href='B:290 1:15'>1,15</a>; Sal <a href='B:230 66:18'>66,18</a>. beraren nahia betetzen duenari Sal <a href='B:230 34:15'>34,15</a>; Es 15,29; 1 Jn <a href='B:690 3:22'>3,22</a>.


marker: [1]
text:
<em>Neu naiz…: </em>Jesusek bere buruaz ematen duen hirugarren definizioa; laugarrena 11. eta 14. tx.etan dator (ik. <a href='B:500 6:35'>6,35</a> oh.).


marker: [2]
text:
<em>artzain ona: </em>Artzaina herri-gidariak adierazten dituen irudia da Biblian. Jainkoak agindua zion herriari (ik. Ez <a href='B:330 34:1'>34</a>) artzain on bat, sasiartzainak baztertuko zituena; azken hauek herria ez, baizik beren buruak bazkatzen baitzituzten.


marker: ⓝ
text:
artzain ona Is <a href='B:290 40:11'>40,11</a>; Ez <a href='B:330 34:15'>34,15</a>; Sal <a href='B:230 23:1'>23,1</a>; Ap <a href='B:730 7:17'>7,17</a>. bere burua ardien alde eman 10,15.17; <a href='B:730 13:1'>13,1</a>; 15,13; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:6'>2,6</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:16'>3,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ezagutzen ditut: Ezagutzea, </em>Biblian, ez da adimen hutsezko egintza; elkar adituz eta elkarrenganako bizi-loturaz lortzen den erlazio-esperientzia adierazten du.


marker: ⓓ
text:
haiek erakarri behar 11,52; Is <a href='B:290 56:8'>56,8</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>. artzain bakarra Ez <a href='B:330 34:23'>34,23</a>; <a href='B:330 37:24'>37,24</a>.


marker: [4]
text:
<em>tenpluaren sagarapen-jaiak: </em>Jai honetan Judas Makabearrak eginiko tenpluaren garbikuntza eta sagarapena ospatzen ziren (ik. 1 M <a href='B:462 4:36-61'>4,36-61</a>).


marker: [6]
text:
<em>Eman dizkidan… handiagoa da: </em>Eskuizkribu askok hau diote: <em>Nire Aitak eman didana beste ezer baino handiagoa da.</em>


marker: ⓒ
text:
biraoagatik Lb <a href='B:30 24:16'>24,16</a>; Mt <a href='B:470 26:65'>26,65</a>; Mk <a href='B:480 14:64'>14,64</a>. Jainkoaren pareko egin <a href='B:480 5:18'>5,18</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Jainko zarete: </em>Esaera hau Sal 82,6tik hartua da. Salmoan <em>Denok jainko zarete </em>esaera epaileei buruz esana da, hauek Jainkoaren —Epaile Nagusiaren— aginpidearen partaide direlako. Baina lege-maisuek israeldar guztiei aplikatzen zieten. Are arrazoi handiagoz, beraz, Aitak <em>bidali duenari </em>(36. tx.).


marker: ⓔ
text:
hildakoen piztuerakoan 5,28; 6,39; Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>; 2 M <a href='B:464 12:44'>12,44</a>; Eg <a href='B:510 24:15'>24,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>Neu naiz piztuera eta bizia: </em>Zenbait eskuizkribuk ez dakarte <em>eta bizia; </em>ik. <a href='B:500 6:35'>6,35</a> oh.


marker: ⓛ
text:
hilobia 20,1; Mt <a href='B:470 27:60'>27,60</a>; Mk <a href='B:480 15:46'>15,46</a>; Lk <a href='B:490 23:53'>23,53</a>; <a href='B:490 24:2'>24,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Efraim: </em>Jerusalemdik ipar-mendebaldera 20 km ingurura dagoen herrixka batekin identifikatu ohi da.


marker: ⓐ
text:
ukendua saldu Mt <a href='B:470 19:21'>19,21</a>; Mk <a href='B:480 10:21'>10,21</a>; Lk <a href='B:490 18:22'>18,22</a>.


marker: ⓒ
text:
behartsuak Dt <a href='B:50 15:11'>15,11</a>; Mt <a href='B:470 26:11'>26,11</a>; Mk <a href='B:480 14:7'>14,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>greziar batzuk: </em>Hauek ez ziren juduak, judu-erlijioaren zale ziren atzerritarrak baizik, edo agian <em>juduberri </em>zirelakoak (ik. Eg <a href='B:510 2:11'>2,11</a> oh.).


marker: ⓝ
text:
galdu, gorde Mt <a href='B:470 10:39'>10,39</a>; Mk <a href='B:480 8:35'>8,35</a>; Lk <a href='B:490 9:24'>9,24</a>.


marker: ⓑ
text:
barrua larri 11,33; Sal <a href='B:230 6:3'>6,3</a>; <a href='B:230 42:5'>42,5</a>; Mt <a href='B:470 26:38'>26,38</a>; Mk <a href='B:480 14:34'>14,34</a>.


marker: ⓒ
text:
Ahotsa zerutik Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>; <a href='B:470 17:5'>17,5</a>; Mk <a href='B:480 1:11'>1,11</a>; <a href='B:480 9:7'>9,7</a>; Lk <a href='B:490 3:22'>3,22</a>; <a href='B:490 9:35'>9,35</a>.


marker: ⓘ
text:
betiko iraungo Is <a href='B:290 9:7'>9,7</a>; Sal <a href='B:230 89:4'>89,4</a>; <a href='B:230 110:4'>110,4</a>; Dn <a href='B:340 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓖ
text:
entzun bai, baina bete ez Mt <a href='B:470 7:26'>7,26</a>. salbatzera etorria <a href='B:470 3:17'>3,17</a>+.


marker: ⓙ
text:
Judas Iskariote 12,4; 13,26; 18,2; Mt <a href='B:470 10:4'>10,4</a>; Lk <a href='B:490 22:3'>22,3</a>; Eg <a href='B:510 1:25'>1,25</a>. guztia Semearen esku 3,35+. Jainkoarengandik eta Jainkoarengana <a href='B:510 8:14'>8,14</a>+.


marker: ⓖ
text:
Jesus onartu Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Mk <a href='B:480 9:37'>9,37</a>; Lk <a href='B:490 9:48'>9,48</a>; <a href='B:490 10:16'>10,16</a>.


marker: [3]
text:
<em>beraren ondoan zegoen mahaian: </em>H.h., <em>Jesusen altzoan/bularrean etzanik zegoen. </em>Mahaikideak ez ziren mahaian esertzen, mahai inguruan etzaten baizik, ezkerreko besoaren gainean.


marker: ⓝ
text:
Agindu berria 15,12.17; 1 Jn <a href='B:690 2:7'>2,7</a>.<a href='B:690 2:8'>8</a>; <a href='B:690 3:11'>3,11</a>.<a href='B:690 3:23'>23</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:5'>5</a>. Jesusek beretarrak maite <a href='B:500 13:1'>13,1</a>+.


marker: [1]
text:
<em>esango… noa: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>esango ote nizuen zuentzat tokia prestatzera noala?</em>


marker: ⓔ
text:
Jesus bidea Heb <a href='B:650 10:20'>10,20</a>. Jesus bizia <a href='B:650 1:4'>1,4</a>; <a href='B:650 3:16'>3,16</a>; 6,48; <a href='B:650 11:25'>11,25</a>.


marker: ⓖ
text:
Aita ikustea, Jesus ikustea 12,45; Kol <a href='B:580 1:15'>1,15</a>; Heb <a href='B:650 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓚ
text:
guztia emango dizuet 15,16; 16,23; Mt <a href='B:470 21:22'>21,22</a>; Mk <a href='B:480 11:24'>11,24</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:14-15'>5,14-15</a>. Aitaren aintza Semearen bidez azaldu <a href='B:500 13:31-32'>13,31-32</a>; <a href='B:500 17:1'>17,1</a>.


marker: ⓛ
text:
maitasuna, aginduak bete 15,10; Jkd <a href='B:270 6:18'>6,18</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:5'>2,5</a>; <a href='B:690 5:3'>5,3</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:6'>6</a>.


marker: [3]
text:
<em>Laguntzaile: </em>Jatorrizkoak <em>Parakleto </em>dio. Zuzenbide-hiztegitik harturiko hitza da eta <em>abokatu/defendatzaile/laguntzaile </em>esan nahi du. Esanahi horrekin loturik, beste zentzu bat ere eman ohi zaio, <em>adore-emaile, norbaiten aldeko erregutzaile, </em>alegia. Joanen idazkietan bakarrik azaltzen da hitza, eta Espirituari ez ezik, Kristori ere aplikatzen zaio (ik. 1 Jn <a href='B:690 2:1'>2,1</a>).


marker: ⓛ
text:
Aitak agindua 14,15+. Jaiki, goazen Mt <a href='B:470 26:46'>26,46</a>; Mk <a href='B:480 14:42'>14,42</a>.


marker: ⓐ
text:
zuek niregan, ni zuengan 6,56. Aihena mahatsondoan Erm <a href='B:520 11:17-18'>11,17-18</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓑ
text:
mahatsondoa eta aihenak 1 Ko <a href='B:530 12:12'>12,12</a>.<a href='B:530 12:27'>27</a>. fruitu asko <a href='B:530 15:16'>15,16</a>. ni gabe ezer ez 2 Ko <a href='B:540 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓒ
text:
sutara bota Mt <a href='B:470 3:10'>3,10</a>; <a href='B:470 7:19'>7,19</a>; <a href='B:470 13:42'>13,42</a>.


marker: ⓙ
text:
maitasun handiagorik Erm <a href='B:520 5:8'>5,8</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:16'>3,16</a>. bere burua eman 10,11+.


marker: ⓝ
text:
Munduak ikasleak gorroto 17,14; Mt <a href='B:470 10:22'>10,22</a>; <a href='B:470 24:9'>24,9</a>; Mk <a href='B:480 13:13'>13,13</a>; Lk <a href='B:490 6:22'>6,22</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:13'>3,13</a>. munduak Jesus gorroto <a href='B:500 7:7'>7,7</a>. morroia eta nagusia <a href='B:500 13:16'>13,16</a>+.


marker: ⓐ
text:
Niregatik erabiliko horrela Mt <a href='B:470 5:11'>5,11</a>; <a href='B:470 10:22'>10,22</a>; Mk <a href='B:480 13:13'>13,13</a>; Lk <a href='B:490 21:17'>21,17</a>; Eg <a href='B:510 5:41'>5,41</a>; Ap <a href='B:730 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓖ
text:
ikasleen testigantza Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>; <a href='B:510 5:32'>5,32</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:14'>4,14</a>. hasieratik Jesusekin Lk <a href='B:490 1:2'>1,2</a>; Eg <a href='B:510 1:21-22'>1,21-22</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuen sinesmenak huts egin ez dezan: </em>H.h., <em>eskandaliza ez zaitezten; </em>ik. Mk <a href='B:480 6:3'>6,3</a> oh.


marker: ⓖ
text:
Emakumea, erditzerakoan Is <a href='B:290 13:8'>13,8</a>+; Mi <a href='B:400 4:9'>4,9</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:3'>5,3</a>.


marker: ⓜ
text:
bakarrik utziko nauzue Za <a href='B:450 13:7'>13,7</a>; Mt <a href='B:470 26:31'>26,31</a>; Mk <a href='B:480 14:27'>14,27</a>. ez nago bakarrik <a href='B:480 8:16'>8,16</a>+.


marker: ⓝ
text:
bakea 14,27; 20,19; Lk <a href='B:490 2:14'>2,14</a>. larrialdiak munduan 2 Tm <a href='B:620 3:12'>3,12</a>. Jesusek mundua garaitu 1 Jn <a href='B:690 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓒ
text:
betiko bizia Jkd <a href='B:270 15:3'>15,3</a>. egiazko Jainkoa 1 Ts <a href='B:590 1:9'>1,9</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:20'>5,20</a>.


marker: ⓘ
text:
ikasleak munduan 13,1. Jesus Aitarengana 14,12+. Aita eta Semea bezala bat izan daitezen 10,30.38; 17,21-22; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>.


marker: [2]
text:
<em>galdu behar zuena: </em>H.h., <em>hondamen-semea; </em>honela deitzen zaio Judasi. 2 Ts 2,3an <em>hondamenera kondenatua dagoena</em>-k, (h.h., <em>hondamen-semeak</em>) azken egunaren aurretik datorkeen antikristo adierazten du. Joanen Ebanjelioan Satanasen bitarteko da Judas; <a href='B:500 6:70'>6,70</a> ean <em>deabru </em>izena ematen zaio.


marker: ⓙ
text:
bat ere ez galdu 6,39+. Liburu Santuak bete Sal <a href='B:230 41:9'>41,9</a>; <a href='B:230 109:5'>109,5</a>.<a href='B:230 109:7'>7</a>.<a href='B:230 109:8'>8</a>; Eg <a href='B:510 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓜ
text:
Gaiztoarengandik babestu Mt <a href='B:470 6:13'>6,13</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:3'>3,3</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:18'>5,18</a>.


marker: [4]
text:
<em>Har itzazu zeuretzat: </em>H.h., <em>Sagara itzazu; </em>Jainkoari bakarrik eskaintzeko zerbait bereiztea esan nahi du <em>sagaratzeak.</em>


marker: [1]
text:
<em>Zedron erreka: </em>Jerusalemen ekialdean zegoen; beronen arroak banatzen zituen hiria eta Oliamendi.


marker: ⓖ
text:
Judas 13,2+. han biltzen zen Jesus Lk <a href='B:490 21:37'>21,37</a>; <a href='B:490 22:39'>22,39</a>.


marker: [2]
text:
<em>tenpluko gudari-taldea: </em>Jatorrizkoak dakarren hitzak normalean erromatar gudarosteko sail bat, 1.000 soldadukoa, adierazten du. Baina juduek ere bazituzten beren guardiak tenpluan, eta ez dirudi Jesusen atxiloketan erromatarrek parte hartu zutenik.


marker: ⓛ
text:
edari samina edan Mt <a href='B:470 20:22'>20,22</a>; <a href='B:470 26:39'>26,39</a>; Mk <a href='B:480 10:38'>10,38</a>; <a href='B:480 14:36'>14,36</a>; Lk <a href='B:490 22:42'>22,42</a>.


marker: [5]
text:
<em>beste ikasle bat: </em>Zenbaiten iritziz, <em>Jesusek maite zuen ikaslea </em>bera da (ik. <a href='B:500 13:23'>13,23</a>; <a href='B:500 19:26'>19,26</a>; <a href='B:500 20:2'>20,2</a>; <a href='B:500 21:7'>21,7</a>.<a href='B:500 21:20'>20</a>).


marker: ⓑ
text:
Pedro sarrarazi Mt <a href='B:470 26:58'>26,58</a>; Mk <a href='B:480 14:54'>14,54</a>; Lk <a href='B:490 22:54'>22,54</a>.


marker: ⓓ
text:
agerian hitz egin 7,26. sinagogetan eta tenpluan 6,59; 7,14; Mt <a href='B:470 4:23'>4,23</a>; <a href='B:470 26:55'>26,55</a>.


marker: ⓗ
text:
morroietariko batek 18,10; Mt <a href='B:470 26:51'>26,51</a>; Mk <a href='B:480 14:47'>14,47</a>; Lk <a href='B:490 22:49'>22,49</a>. baratzean horrekin <a href='B:490 18:1'>18,1</a>.


marker: ⓘ
text:
oilarrak jo zuen 13,38; Mt <a href='B:470 26:34'>26,34</a>; Mk <a href='B:480 14:30'>14,30</a>; Lk <a href='B:490 22:34'>22,34</a>.


marker: [6]
text:
<em>gobernarien jauregia: </em>Palestinako erromatar gobernariak Zesarean zuen bere ohiko egoitza (ik. Eg <a href='B:510 23:33-35'>23,33-35</a>); jaietan edo matxinaldietan igotzen zen Jerusalemera; auzitegia ere jauregian zegoen.


marker: [7]
text:
<em>inor heriotzara kondenatzea: </em>Judeako erromatar probintziak autonomi estatutu zabal samarra eduki arren, juduek ez zuten inori heriotza-zigorra ezartzeko eskubiderik.


marker: [8]
text:
<em>bide-lapurra: </em>Jatorrizkoak erabiltzen duen hitza <em>zeloteei </em>(ik. Mt <a href='B:470 10:4'>10,4</a> oh.) aplikatzen zitzaien sarritan.


marker: ⓕ
text:
lege bat Lb <a href='B:30 24:16'>24,16</a>. bere burua Jainkoaren semetzat jo <a href='B:30 5:18'>5,18</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Nongoa zara zu: </em>Non jaioa zara baino gehiago, nor zara zu, zein da zure benetako jatorria esan nahi du galderak.


marker: ⓖ
text:
Nongoa? 7,27+. erantzunik ez Mt <a href='B:470 26:62-63'>26,62-63</a>; <a href='B:470 27:12'>27,12</a>.<a href='B:470 27:14'>14</a>; Mk <a href='B:480 14:61'>14,61</a>; Lk <a href='B:490 23:9'>23,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>eguerdi aldea: </em>Antza denez, Pazko-jaiaren bezperan, eguerditik aurrera hiltzen ziren tenpluan Pazko-afarirako bildotsak. Jesusen kondena eta Pazko-bildotsen hilketa batera etortzeak balio sinbolikoa du Joanentzat (ik. <a href='B:500 19:36'>19,36</a>; <a href='B:500 1:29'>1,29</a>).


marker: [4]
text:
<em>amaren ahizpa: </em>Ez dago argi emakumeak hiru ala lau diren, ez baitakigu <em>amaren ahizpa </em>eta <em>Maria Kleofasen emaztea </em>bat ala bi pertsona diren.


marker: ⓚ
text:
gurutzearen ondoan Mt <a href='B:470 27:55-56'>27,55-56</a>; Mk <a href='B:480 15:40'>15,40</a>; Lk <a href='B:490 23:49'>23,49</a>.


marker: [5]
text:
<em>prestaketak egiteko eguna: </em>Ik. Mk <a href='B:480 15:42'>15,42</a> oh. <em>berna-hezurrak hautsi: </em>Heriotza aurreratzeko egin ohi zen.


marker: ⓓ
text:
Ez zaio… Ir <a href='B:20 12:46'>12,46</a>; Zen <a href='B:40 9:12'>9,12</a>; Sal <a href='B:230 34:21'>34,21</a>.


marker: [6]
text:
<em>mirra- eta aloe-nahastura: Mirra </em>gorpuak baltsamatzeko erabili ohi zen erretxina da; <em>aloea, </em>berriz, lurringai bezala erabili ohi zen.


marker: [1]
text:
<em>Asteko lehen eguna: </em>Juduentzat larunbatarekin burutzen da astea. Asteko lehen eguna gure igandea da.


marker: ⓗ
text:
Asteko lehen egunean 20,19; Eg <a href='B:510 20:7'>20,7</a>. Maria Magdalakoa Mt <a href='B:470 27:56'>27,56</a>.


marker: ⓚ
text:
Liburu Santuak dioena Sal <a href='B:230 16:9'>16,9</a>; Lk <a href='B:490 24:26-27'>24,26-27</a>; Eg <a href='B:510 2:27'>2,27</a>.<a href='B:510 2:31'>31</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>Utz nazazu: </em>H.h., <em>Ez nazazu uki. </em>Jesus Aitarengana doa, eta honek beste harreman-modu bat sortuko du Jesus eta beretarren artean, lehengoa ez bezalakoa.


marker: ⓐ
text:
nire senideengana Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>; Heb <a href='B:650 2:11-12'>2,11-12</a>. Aitarengana noa 14,12+.


marker: [3]
text:
<em>eskuak eta saihetsa: </em>Hau da, gurutziltzatzearen eta lantzaren zauriaren aztarnak erakusten dizkie, hila izan zena eta orain agertzen zaiena bat bera dela adieraziz.


marker: ⓔ
text:
bekatuak barkatu, barkamena ukatu Mt <a href='B:470 16:19'>16,19</a>; <a href='B:470 18:18'>18,18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Eranskina: </em>20,30-31ko konklusioaren ondoren, ia segurua da azken kap. hau Ebanjelioa bukatua zelarik erantsi zitzaiola. Agian, Ebanjelariaren ikasleek ezarri zuten, 21,24an hitz egiten duen taldeak, hain zuzen.


marker: ⓒ
text:
ogia eta arraina eman 6,11; Mt <a href='B:470 14:19'>14,19</a>; <a href='B:470 15:36'>15,36</a>; Mk <a href='B:480 6:41'>6,41</a>; <a href='B:480 8:6'>8,6</a>; Lk <a href='B:490 9:16'>9,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>lehen liburua: </em>Ik. Lk <a href='B:490 1:1-4'>1,1-4</a>. <em>Eginak </em>liburua hirugarren ebanjelioaren jarraipena da. <em>hasieratik: </em>Hots, Jesusen bataiotik (ik. <a href='B:490 1:22'>1,22</a>; <a href='B:490 10:37'>10,37</a>; Lk <a href='B:490 3:21-22'>3,21-22</a>.)


marker: ⓜ
text:
azken aginduak, jasokundea Mt <a href='B:470 28:18-20'>28,18-20</a>; Mk <a href='B:480 16:15-19'>16,15-19</a>; Lk <a href='B:490 24:49-51'>24,49-51</a>. hasieratik <a href='B:490 10:37'>10,37</a>; Lk <a href='B:490 1:3'>1,3</a>; <a href='B:490 3:23'>3,23</a>.


marker: ⓝ
text:
agerraldiak 10,39-42; 13,31; Lk <a href='B:490 24:13-36'>24,13-36</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:5-7'>15,5-7</a>. bizirik zegoeneko frogak Lk <a href='B:490 24:36-45'>24,36-45</a>; Jn <a href='B:500 20:19-20'>20,19-20</a>.<a href='B:500 20:26-27'>26-27</a>. Jainkoaren erregetza <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; <a href='B:500 14:22'>14,22</a>; <a href='B:500 19:8'>19,8</a>; <a href='B:500 20:25'>20,25</a>; 28,23.31; Lk <a href='B:490 4:43'>4,43</a>+.


marker: ⓐ
text:
Aitaren partetik agintzaria 2,33; Lk <a href='B:490 24:49'>24,49</a>. Ik. Jn <a href='B:500 14:16-17'>14,16-17</a>; <a href='B:500 15:26'>15,26</a>.


marker: [2]
text:
<em>Joanek: </em>Joan Bataiatzaileak alegia (ik. Lk <a href='B:490 3:16'>3,16</a>); <em>Apostoluen Eginak </em>liburuak azaltzen digunez, Joanen bataioa ematen jarraitu zen ondo hezigabeko zenbait fededun-taldetan (ik. <a href='B:490 18:25'>18,25</a>; <a href='B:490 19:3-4'>19,3-4</a>).


marker: ⓑ
text:
Joanen bataioa Mt <a href='B:470 3:6'>3,6</a>. Espiritu Santuaz bataiatu 2,38+; Mt <a href='B:470 3:11'>3,11</a>+.


marker: ⓔ
text:
Espiritu Santua jaitsi, hartu 2,4.33; 4,31; 8,15-17; 9,17; 10,44; 19,6. Espiritu Santuaren indarra Ef <a href='B:560 3:16'>3,16</a>. Espiritua, prediku-misioaren eragile <a href='B:560 2:4'>2,4</a>; <a href='B:560 4:8'>4,8</a>.<a href='B:560 4:31'>31</a>; <a href='B:560 5:32'>5,32</a>; <a href='B:560 6:3'>6,3</a>.<a href='B:560 6:10'>10</a>; 8,29.39-40; 9,31; 10,19; 11,24; 13,2.4; 15,28; 16,6; 20,23; 21,11; Lk <a href='B:490 4:1'>4,1</a>+. lekuko izan <a href='B:490 1:22'>1,22</a>; <a href='B:490 2:32'>2,32</a>; <a href='B:490 3:15'>3,15</a>; <a href='B:490 4:33'>4,33</a>; <a href='B:490 5:32'>5,32</a>; <a href='B:490 8:25'>8,25</a>; <a href='B:490 10:39-42'>10,39-42</a>; <a href='B:490 13:31'>13,31</a>; <a href='B:490 18:5'>18,5</a>; <a href='B:490 20:24'>20,24</a>; <a href='B:490 22:15'>22,15</a>.<a href='B:490 22:18'>18</a>.<a href='B:490 22:20'>20</a>; <a href='B:490 23:11'>23,11</a>; 26,16.22; 28,23; Lk <a href='B:490 24:48'>24,48</a>; Jn <a href='B:500 15:27'>15,27</a>.


marker: [3]
text:
Tx. honek liburu osoaren egitamua jasotzen du. Jerusalem izan zen ebanjelioaren helburua, eta orain apostoluen misio orokorraren abiapuntua da.


marker: ⓕ
text:
gorantz igo zen Mk <a href='B:480 16:19'>16,19</a>; Lk <a href='B:490 24:51'>24,51</a>. Ik. Jn <a href='B:500 6:62'>6,62</a>. hodei batek Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>; Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>; Mt <a href='B:470 17:5'>17,5</a>+; Mk <a href='B:480 14:62'>14,62</a>; Lk <a href='B:490 21:27'>21,27</a>.


marker: ⓗ
text:
Jesus berriro etorriko 3,20; Mt <a href='B:470 24:30'>24,30</a>+; 2 Ts <a href='B:600 2:1-2'>2,1-2</a>; Ap <a href='B:730 1:7'>1,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>Oliamendi: </em>Ik. Mt <a href='B:470 21:1'>21,1</a> oh. <em>kilometro batera eskas: </em>H.h., <em>larunbateko bidea, </em>hau da, larunbateko atseden-legearen arabera egin zitekeen bidea.


marker: [5]
text:
<em>senideak: </em>Kristauen deitura arruntetariko bat, bereziki Jerusalemen erabilia; fededunek elkarrekin duten senidetasun-lokarria adierazten du.


marker: ⓛ
text:
senideak (kristauen deitura) 1,16; 6,3; 9,30; 10,23; 11,1.12.29; 12,17; 14,2; 15,1.3…; 16,2.40; 17,6,10.14; 18,18.27; 21,7.17.20; 22,13; 28,14-15.


marker: ⓐ
text:
Joanek Jesus bataiatu Lk <a href='B:490 3:21'>3,21</a>. zerura jasoa <a href='B:490 1:9'>1,9</a>+. gurekin ibili direnetakoa Lk <a href='B:490 1:2'>1,2</a>; Jn <a href='B:500 15:27'>15,27</a>. lekuko izan <a href='B:500 1:8'>1,8</a>+.


marker: ⓑ
text:
Jaunak barrua ezagutu 15,8; Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>+; Lk <a href='B:490 16:15'>16,15</a>; Ap <a href='B:730 2:23'>2,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>Mendekoste-eguna: </em>Pazko ondoan berrogeita hamargarren egunean ospatzen zelako hartu zuen izen hau festa honek. Toki askotatik etorritako judu-multzo handiak bildu ohi ziren Jerusalemen. <em>guztiak: </em>Ez da 1,15ean aipatu den ehun eta hogeiko taldea, 1,13-14an aipatutako taldetxoa baizik.


marker: [3]
text:
<em>juduberri: </em>H.h., <em>proselito. </em>Jatorriz jentilak izanik juduen erlijioa onartu dutenak eta, erdainkuntza dela medio, eskubide osoz Israel herriko kide bihurtu direnak dira <em>juduberriak</em>. Ez bitez nahas <em>Israelen Jainkoa gurtzen dutenak </em>direlakoekin (ik. <a href='B:330 10:2'>10,2</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>hitz egin zien: Eginak </em>liburuan badira sei hitzaldi entzule juduentzat eginak; apostoluen lehen predikuaren mamia biltzen dute, eta eskema berekoak dira denak; bost Pedrorenak (<a href='B:510 2:14-39'>2,14-39</a>; <a href='B:510 3:12-26'>3,12-26</a>; <a href='B:510 4:9-12'>4,9-12</a>; <a href='B:510 5:29-32'>5,29-32</a>; <a href='B:510 10:34-43'>10,34-43</a>), bat Estebanena (<a href='B:510 7:2-53'>7,2-53</a>) eta beste bat Paulorena (<a href='B:510 13:16-41'>13,16-41</a>).


marker: [5]
text:
<em>Jaunari dei egin diezaiona: </em>H.h., <em>Jaunaren izenari dei egin diezaiona. </em>Hona kristauak adierazteko beste esamolde bat. Itzulpenean ez dugu <em>izen </em>hitza gorde, izenak pertsona bera adierazten baitu gehienetan, <em>Eginak </em>liburuan Jesus berpiztua bera.


marker: ⓚ
text:
Jesusen eskuz mirariak 10,38; Lk <a href='B:490 5:17'>5,17</a>; <a href='B:490 24:19'>24,19</a>; Jn <a href='B:500 3:2'>3,2</a>.


marker: [6]
text:
<em>sinesgabeen: </em>H.h., <em>legegabeen. </em>Jesusi heriotza eman zioten erromatarrak adierazten dira.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren asmoa 3,18.21; 4,28; 5,38-39; 20,27. Ik. 21,14; 22,14. gurutzean josi eta hil 3,15; 4,10; 5,30; 7,52; 10,39; 13,28; Lk <a href='B:490 23:33'>23,33</a>; Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoak piztu 2,32.36; 3,15; 4,10; 5,30; 10,40; 13,30; 17,31; Lk <a href='B:490 24:5-6'>24,5-6</a>.


marker: [7]
text:
<em>Herioa: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>Hades </em>dio, hau da, Hildakoen Egoitza (ik. <a href='B:510 2:27'>2,27</a>).


marker: [8]
text:
<em>hilobian galtzen: </em>H.h., <em>usteltzea jasaten. </em>Aipamena I.Z.aren grekozko itzulpenetik hartua da; han <em>usteltzea </em>esaten da, hebreerazkoak <em>hilobia ikustea, </em>hau da, hiltzea, zioen tokian; honela, xuxenago aplikatzen zaio piztuerari.


marker: ⓒ
text:
Davidi hitzemana Sal <a href='B:230 132:11'>132,11</a>. Ik. 2 Sm <a href='B:100 7:12-13'>7,12-13</a>.


marker: [9]
text:
<em>Jainkoak bere eskuinera altxatu duelarik: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoak bere eskuinez altxatu duelarik.</em>


marker: ⓔ
text:
Jesus eskuinera altxatua 5,31; Flp <a href='B:570 2:9'>2,9</a>. Ik. Sal <a href='B:230 118:16'>118,16</a>. Espiritu Santua isuri <a href='B:230 1:4'>1,4</a>.<a href='B:230 8:1'>8</a>+.


marker: ⓖ
text:
Jaun 10,36; 20,21; Erm <a href='B:520 10:9'>10,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:3'>12,3</a>; Flp <a href='B:570 2:11'>2,11</a>. Jesus Mesias <a href='B:570 3:20'>3,20</a>; 4,27; 5,42; 9,22; 17,3; 18,5.28. Ik. Mt <a href='B:470 2:4'>2,4</a>+.


marker: ⓗ
text:
Zer egin behar dugu 16,30; 22,10; Lk <a href='B:490 3:10'>3,10</a>; <a href='B:490 10:25'>10,25</a>; <a href='B:490 18:18'>18,18</a>.


marker: ⓘ
text:
Bihozberritu 3,19; 8,22; 17,30; 26,20; Mt <a href='B:470 4:17'>4,17</a>+. Jesusen izenean bataiatu 2,41; <a href='B:470 8:12-13'>8,12-13</a>.36-38; <a href='B:470 9:18'>9,18</a>; 10,47-48; <a href='B:470 16:15'>16,15</a>.33; <a href='B:470 18:8'>18,8</a>; <a href='B:470 19:5'>19,5</a>; <a href='B:470 22:16'>22,16</a>. Ik. Mt <a href='B:470 28:19'>28,19</a>+. bekatuen barkamena <a href='B:470 5:31'>5,31</a>; 10,43; <a href='B:470 13:38'>13,38</a>; <a href='B:470 22:16'>22,16</a>; <a href='B:470 26:18'>26,18</a>. Ik. Mk <a href='B:480 1:4'>1,4</a>+. Espiritu Santua dohain <a href='B:480 1:8'>1,8</a>+.


marker: [11]
text:
<em>Denak apostoluen irakaspenak… egiten zituztelarik: </em>H.h., <em>Apostoluen irakaspenari eta elkarte-bizitzari eta ogi-zatitzeari eta otoitzari emanak bizi ziren; </em>lau gauza hauek hari berean emanak daude jatorrizkoan. <em>ogi-zatitzea: </em>Esamolde honek, berez, juduen arteko edozein otordu adierazten du; mahaiburuak bedeinkazioa esan ohi zuen beti ogia zatitzean. Kristauen mintzairan, segur aski, afari santuaren, Eukaristiaren, ospakizuna ere esan nahi du, etxeetan eta otordu arruntarekin loturik egiten baitzen (ik. 1 Ko <a href='B:530 11:20-34'>11,20-34</a>).


marker: [12]
text:
<em>Fededun-elkartearen bizimodua: </em>Hau dugu <em>Eginak </em>liburuko hiru laburpenetariko bat (ik. <a href='B:510 4:32-35'>4,32-35</a>; <a href='B:510 5:12-16'>5,12-16</a>). Lehen kristau-elkartearen bizimodua azaltzen digute hirurok era berdintsuan.


marker: ⓝ
text:
izuturik 2,7+. egintza harrigarri, mirari 4,30; 5,12; 6,8; 14,3; 15,12; 2 Ko <a href='B:540 12:12'>12,12</a>; Heb <a href='B:650 2:4'>2,4</a>. Ik. 2,22+; <a href='B:650 3:6'>3,6</a>+.


marker: ⓐ
text:
Fededun 4,32; 18,27; 21,20. elkarturik bizi ziren 2,42.46; 4,24.32; 5,12; 15,25. dena denentzat 4,32. Ik. 11,29.


marker: ⓒ
text:
Egunero tenpluan 3,1; 5,12.20-21.42; Lk <a href='B:490 24:53'>24,53</a>. ogia zatitu <a href='B:490 2:42'>2,42</a>+.


marker: [13]
text:
Elizaren ugalketaren berri ematen duen tx. hau bezalako asko sartu ditu idazleak han eta hemen bere liburuan.


marker: [2]
text:
<em>Ate Eder: </em>Ate hau tenpluaren kanpoko patiotik <em>(jentilen atari </em>zenekotik) tenpluaren barrualdeko lehen patiorako <em>(emakumeen atari</em>-rako) atea zen; juduak bakarrik sar zitezkeen tenpluaren barrualde hartara.


marker: [3]
text:
<em>Salomonen aterpe: </em>Jentilen atari edo tenpluko zabaldegia (tenplutik bertatik kanpora zegoena) ekialdetik inguratzen zuen zutarrizko aterpea.


marker: ⓙ
text:
Abrahamen… 7,32; Ir <a href='B:20 3:6'>3,6</a>; Mt <a href='B:470 22:32'>22,32</a>; Mk <a href='B:480 12:26'>12,26</a>. aintzaz bete du Jesus Is <a href='B:290 52:13'>52,13</a>; Jn <a href='B:500 13:32'>13,32</a>. zerbitzaria <a href='B:500 3:26'>3,26</a>; <a href='B:500 4:27'>4,27</a>.<a href='B:500 4:30'>30</a>. Pilatok Jesus askatu nahi Lk <a href='B:490 23:13-14'>23,13-14</a>; Jn <a href='B:500 19:12-15'>19,12-15</a>.


marker: ⓚ
text:
Santua 2,27; 4,27.30. Ik. Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>+. zuzena 7,52; 22,14. hiltzaile bat askatzeko eskatu Lk <a href='B:490 23:18-25'>23,18-25</a>.


marker: [4]
text:
<em>biziaren sorburua: </em>Agian, titulu honen zentzu jatorra bi hitzez zuzenago jasoko genuke: <em>bizirako gidaria eta biziaren sorburua; </em>hitz bera <em>buru </em>itzuli dugu 5,31n.


marker: ⓛ
text:
biziaren sorburua 5,31; Heb <a href='B:650 2:10'>2,10</a>; <a href='B:650 12:2'>12,2</a>. zuek hil, Jainkoak piztu 2,23+.24+. gu gara testigu <a href='B:650 1:8'>1,8</a>+.


marker: ⓝ
text:
ezjakinean 13,27; 17,30; Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:14-16'>3,14-16</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:13'>1,13</a>.


marker: ⓐ
text:
profetek iragarria 1,16; 2,16.30; 3,20-21.24; 4,25.28; 8,32-35; 13,29; 15,15; 17,2-3; 18,28; 26,22-23; 28,23. Mesiasek sufritu behar du 17,3; Lk <a href='B:490 9:22'>9,22</a>+.


marker: ⓒ
text:
kontsolazio-garaia 2 P <a href='B:680 3:11-13'>3,11-13</a>. Ik. Mt <a href='B:470 17:11'>17,11</a>. Jesus Mesias 2,36+.


marker: ⓔ
text:
Ni bezalako… egingo dute Eg <a href='B:510 7:37'>7,37</a>; Dt <a href='B:50 18:15'>18,15</a>.<a href='B:50 18:18-19'>18-19</a>.


marker: [6]
text:
<em>Zeuentzako… ituna ere: </em>H.h., <em>Zuek zarete profeten eta Jainkoak zuen arbasoekin egindako itunaren seme-alabak.</em>


marker: ⓕ
text:
Zuentzako dituzue 2,39; Erm <a href='B:520 9:1-4'>9,1-4</a>. Zure ondorengoen… Has <a href='B:10 12:3'>12,3</a>; <a href='B:10 22:18'>22,18</a> (Ga <a href='B:550 3:8'>3,8</a>).


marker: ⓖ
text:
Lehenik zuentzat 2,39; 13,46; Erm <a href='B:520 1:16'>1,16</a>; <a href='B:520 2:9-10'>2,9-10</a>. Ik. <a href='B:520 13:5'>13,5</a>+. zerbitzaria <a href='B:520 3:13'>3,13</a>+.


marker: [7]
text:
<em>sorrarazi eta piztu: </em>Aditz bakarra erabiltzen du jatorrizkoak, era berean <em>sortu </em>eta <em>piztu </em>esan nahi duena.


marker: ⓗ
text:
apaizak, tenpluko guardiaburua 5,24; Lk <a href='B:490 24:4'>24,4</a>.<a href='B:490 24:52'>52</a>. saduzearrak <a href='B:490 5:17'>5,17</a>; <a href='B:490 23:6-8'>23,6-8</a>.


marker: [2]
text:
Saduzearrek ez zuten hildakoen piztuera onartzen (ik. <a href='B:510 23:6-9'>23,6-9</a>). Beraz, ezin zuten Jesusen piztuera onartu, hau hildakoen piztuera orokorraren froga baitzen.


marker: [4]
text:
<em>herriko agintari, zahar eta lege-maisuak: </em>Hots, Jerusalemgo Biltzar Nagusia, Israelgo epaimahai nagusia.


marker: ⓐ
text:
Jesus salbatzaile 5,31; 13,23; Mt <a href='B:470 1:21'>1,21</a>; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+. salbamena <a href='B:490 2:21'>2,21</a>; <a href='B:490 11:14'>11,14</a>; <a href='B:490 13:26'>13,26</a>.47; <a href='B:490 15:1'>15,1</a>.<a href='B:490 15:11'>11</a>; <a href='B:490 16:17'>16,17</a>.<a href='B:490 16:30-31'>30-31</a>; 28,28.


marker: ⓖ
text:
otoitz egin zuten 1,24-25. Jainkoak egin zeru-lurrak 14,15; 17,24; Ir <a href='B:20 20:11'>20,11</a>; Sal <a href='B:230 146:6'>146,6</a>; Ne <a href='B:160 9:6'>9,6</a>; Ap <a href='B:730 10:6'>10,6</a>; <a href='B:730 14:7'>14,7</a>.


marker: [8]
text:
<em>Jendeak oso estimatuak zituen: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jainkoaren onginahia oparo zuten berekin guztiekin.</em>


marker: ⓒ
text:
Bernabe 9,27; 11,22.25.30; 12,25; 13,1-7; 15,2.12.25-39; 1 Ko <a href='B:530 9:6'>9,6</a>; Ga <a href='B:550 2:1'>2,1</a>.<a href='B:550 2:9'>9</a>.<a href='B:550 2:13'>13</a>.


marker: ⓓ
text:
Satanas nagusitu Lk <a href='B:490 22:3'>22,3</a>; Jn <a href='B:500 13:2'>13,2</a>.<a href='B:500 13:27'>27</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren Espiritua tentatzeko: </em>Ondasunak elkartearen esku uztea borondatezkoa zen, 4. tx.ak erakusten duenez. Ananiasen eta Safiraren okerra hauxe da: elkarte-solidaritatearen iturburu den Espiritu Santua engainatu nahi izatea.


marker: [4]
text:
<em>Gero eta… emakume: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Eta Jaunarengan sinesten zutenak gero eta gehiago biltzen ziren (elkartera), gizonezko eta emakume; </em>ik. <a href='B:510 2:47'>2,47</a> oh.


marker: [7]
text:
<em>Biltzar Nagusia: </em>Ik. <a href='B:510 4:5'>4,5</a> eta Mt <a href='B:470 26:59'>26,59</a> oh.


marker: ⓒ
text:
Jainkoak Jesus altxatu 2,33+. buru egin 3,15+. salbatzaile 4,12+. bihozberritzea, bekatuen barkamena 2,38+.


marker: ⓓ
text:
Gu gara lekuko 1,8+. gu eta Espiritu Santua 15,28. Ik. Mt <a href='B:470 10:20'>10,20</a>; Lk <a href='B:490 12:12'>12,12</a>; Jn <a href='B:500 15:26-27'>15,26-27</a>.


marker: [8]
text:
<em>Gamaliel: </em>Pauloren maisu izana (ik. <a href='B:510 22:3'>22,3</a>); legearen interpretazioan joera liberaleko fariseua zen.


marker: [9]
text:
<em>Teudas </em>eta <em>Judas galilearra: </em>Gizon hauen matxinadak kristau-aroko lehen urteetan gertatuak dira. Erromako agintearen aurka eta Israelen teokrazia ezartzearen alde borrokatu ziren. Judasen mugimendu honek sorrarazi zuen <em>zeloteen </em>alderdia (ik. Mt <a href='B:470 10:4'>10,4</a> oh.).


marker: ⓖ
text:
Jesusengatik sufritzeagatik pozik 21,13; Mt <a href='B:470 5:10-12'>5,10-12</a>; 1 P <a href='B:670 4:13'>4,13</a>.


marker: ⓗ
text:
tenpluan, etxez etxe 2,46. berri ona hots egin 8,4.12.25.35.40; 10,36; 11,20; 13,32; 14,7.15.21; 15,35; 16,10. Jesus Mesias 2,36+.


marker: [1]
text:
<em>ikasleak: </em>Kristauak adierazteko beste izen bat. Ebanjelioetan deitura honek zuen zentzua jarraitzen eta zabalagotzen dute <em>Eginek, </em>haietan Jesusen jarraitzaileen taldetxoa adierazten baitzuen bakarrik. <em>janari-banaketa: </em>H.h., <em>diakonia </em>edo <em>zerbitzua. </em>Hitz honek zentzu asko har ditzake <em>(hitzaren zerbitzua, </em>adib., 6,4an); baina hemen, 2. tx.etik atera daitekeenez, mahai-zerbitzua aipatzen da.


marker: [2]
text:
<em>Esteban… Nikolas: </em>Izen guztiok grekozkoak dira. Juduak bi taldetan banaturik zeuden: bertakoak (arameera zuten hauek hizkuntza) eta grekozko kulturan haziak (helenistak); bereizketa hori bera izan zen kristauen artean ere. Orain jarri zaizkien zazpi zuzendari hauekin grekozko hizkuntzadun kristauek beren antolamendu berezia izango dute. Talde honetatik sortuko da Palestinaz kanpoko ebanjelizazioa (ik. <a href='B:510 8:1'>8,1</a>.<a href='B:510 8:4'>4</a>; <a href='B:510 11:19'>11,19</a>). <em>juduberri: </em>Ik. <a href='B:510 2:11'>2,11</a> oh.


marker: ⓜ
text:
otoitz egin 1,24; 8,15; 9,11.40; 10,9.30; 11,5; 12,12; 13,3; 14,23; 20,36; 21,5; 22,17; 28,8. eskuak buruan ezarri 8,17; 9,12.17; 13,3; 19,6; 28,8. Ik. Mt <a href='B:470 9:18'>9,18</a>+.


marker: [3]
text:
<em>eskuak buruan ezarri: Esku-ezartze </em>hau behin eta berriro ageri da <em>Eginetan: </em>dela elkarte-zerbitzuren bat norbaiti emateko (hala hemen), dela Espiritua isurarazteko (<a href='B:510 8:17'>8,17</a>), edo sendatzeko (<a href='B:510 9:12'>9,12</a>.<a href='B:510 9:17'>17</a>), edo misioz bidaltzeko (<a href='B:510 13:3'>13,3</a>).


marker: [5]
text:
<em>Askatuena: </em>Askatuok lehen esklabo izandako juduak ziren, gero askatuak; beren sinagoga berezia zuten Jerusalemen.


marker: ⓑ
text:
jakinduriari ezin aurre egin Lk <a href='B:490 21:15'>21,15</a>. Espiritua eta predikua <a href='B:490 1:8'>1,8</a>+.


marker: ⓒ
text:
Gezurrezko lekukoak Mt <a href='B:470 26:60'>26,60</a>+; Mk <a href='B:480 14:56-57'>14,56-57</a>. legearen eta toki santuaren kontra mintzo 18,13.15; 21,21.28; 25,8.


marker: [1]
text:
<em>Haranen bizitzen jarri aurretik: </em>Gertatu, agerpena Haranen gertatu zen, Has 11,31k dioenez. Estebanek hemen, hitzaldiko beste zenbait puntutan bezala, Bibliaz kanpoko judu-tradizioak jarraitzen ditu.


marker: ⓘ
text:
ez zion lurrik eman Dt <a href='B:50 2:5'>2,5</a>. berari… Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a>; <a href='B:10 13:15'>13,15</a>; <a href='B:10 15:18'>15,18</a>; <a href='B:10 24:7'>24,7</a>. seme-alabarik ez Has <a href='B:10 11:30'>11,30</a>; <a href='B:10 15:2'>15,2</a>; <a href='B:10 16:1'>16,1</a>.


marker: [2]
text:
<em>toki honetan: </em>Ir 3,12an <em>mendi honetan </em>(Horeb/Sinai) esaten da; baina Estebanek <em>toki honetan </em>dio, honela Jerusalem eta tenplua aipatzen dituelarik.


marker: ⓚ
text:
erdainkuntza itunaren ezaugarri Has <a href='B:10 17:9-14'>17,9-14</a>. Isaak erdaindua Has <a href='B:10 21:4'>21,4</a>.


marker: ⓛ
text:
Joseri ezinikusia Has <a href='B:10 37:11'>37,11</a>. Egiptora eramana Has <a href='B:10 37:28'>37,28</a>. Josek Jainkoa berekin Has <a href='B:10 39:2-3'>39,2-3</a>.<a href='B:10 39:21'>21</a>.<a href='B:10 39:23'>23</a>.


marker: ⓜ
text:
faraoiaren aurrean begiko; jakintsu Has <a href='B:10 41:37-39'>41,37-39</a>. faraoiaren jauregiko buru Has <a href='B:10 41:40-43'>41,40-43</a>; Sal <a href='B:230 105:21'>105,21</a>.


marker: ⓑ
text:
Josek bere burua ezagutzera eman Has <a href='B:10 45:3-4'>45,3-4</a>. faraoiak Joseren jatorriaren berri Has <a href='B:10 45:16'>45,16</a>.


marker: ⓒ
text:
Josek aita ekartzeko eskatu Has <a href='B:10 45:9-11'>45,9-11</a>.<a href='B:10 45:17-20'>17-20</a>. hirurogeita hamabost Has <a href='B:10 46:27'>46,27</a>; Ir <a href='B:20 1:5'>1,5</a>.


marker: ⓓ
text:
Jakob Egiptora Has <a href='B:10 46:6-7'>46,6-7</a>. Jakoben eta arbasoen heriotza Has <a href='B:10 49:33'>49,33</a>; Ir <a href='B:20 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓔ
text:
Abrahamek erositako hilobia Has <a href='B:10 23:2-20'>23,2-20</a>. Jakobek Hamorren ondorengoei erositako hilobia Has <a href='B:10 33:18-19'>33,18-19</a>. Jakob hobiratua Has <a href='B:10 49:29-30'>49,29-30</a>; <a href='B:10 50:12-13'>50,12-13</a>. Jose Sikemen hobiratua Jos <a href='B:60 24:32'>24,32</a>.


marker: [4]
text:
Tx. honetako datuak ez datoz bat <em>Hasiera </em>liburukoekin. Segur aski, hemen ere Bibliaz kanpoko tradizioak jarraitzen ditu Estebanek (ik. <a href='B:510 7:2'>7,2</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
jokabide maltzurra Ir <a href='B:20 1:10-11'>1,10-11</a>. haurrak zapuztera behartu Ir <a href='B:20 1:22'>1,22</a>.


marker: [5]
text:
<em>Guztiz ume ederra: </em>H.h., <em>ederra Jainkoarentzat; </em>hebreerak superlatiboa adierazteko duen era da hau.


marker: ⓐ
text:
Moisesek ihes egin Ir <a href='B:20 2:15'>2,15</a>. Madianen bizi eta bi seme izan Ir <a href='B:20 2:21-22'>2,21-22</a>; <a href='B:20 18:3-4'>18,3-4</a>.


marker: ⓕ
text:
askatzaile Lk <a href='B:490 1:68'>1,68</a>; <a href='B:490 2:38'>2,38</a>. aingeruaren bidez Ir <a href='B:20 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓖ
text:
egintza harrigarri eta mirariak 2,22; 2,43; Ir <a href='B:20 3:20'>3,20</a>; <a href='B:20 7:3'>7,3</a>. Itsaso Gorrian Ir <a href='B:20 14:21-28'>14,21-28</a>. berrogei urtez basamortuan Zen <a href='B:40 14:33'>14,33</a>.


marker: [6]
text:
<em>batzar: </em>Hemen <em>batzar </em>itzuli dugun grekozko <em>ekklesia </em>hitz bera da <em>eliza </em>adierazteko erabiltzen dena ere; kristau-eliza, basamortuko herri-batzar haren jarraipena da. <em>aingerua: </em>Estebanen hitzaldiak erakusten duenez (ik. 30-31 tx.ak), testurik zaharrenetan <em>Jaunaren aingeruak </em>Jauna bera adierazten du (ik. Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a> oh.); geroztik, Jainkoaren transzendentzia azpimarratzen delarik, Jauna eta haren aingerua bereizi egiten dira, hemen ageri denez: Moisesek ez zuen izan Jainkoarekin zuzeneko harremanik, haren aingeruarekin edo aingeruekin baizik (ik. Ga <a href='B:550 3:19'>3,19</a>; Heb <a href='B:650 2:2'>2,2</a>).


marker: ⓘ
text:
Basamortuko batzarra Ir <a href='B:20 19:7-15'>19,7-15</a>. Ik. Dt <a href='B:50 9:10'>9,10</a>; <a href='B:50 10:4'>10,4</a>. aingerua Sinai mendian 7,53; Ga <a href='B:550 3:19'>3,19</a>; Heb <a href='B:650 2:2'>2,2</a>. Moisesek bizia dakarten hitzak jaso Ir <a href='B:20 19:3-6'>19,3-6</a>; <a href='B:20 20:1-17'>20,1-17</a>; Dt <a href='B:50 5:4-22'>5,4-22</a>; <a href='B:50 9:10'>9,10</a>; Erm <a href='B:520 10:5'>10,5</a>; Ga <a href='B:550 3:12'>3,12</a>.


marker: [7]
text:
<em>profeten liburuan: </em>Am 5,25-27aren aipamena grekozko antzinako itzulpenaren arabera emana dago, zertxobait aldatua.


marker: ⓐ
text:
itun-agiriaren etxola Ir <a href='B:20 27:21'>27,21</a> Zen <a href='B:40 1:50'>1,50</a>. erakutsi zion ereduaren araberakoa Ir <a href='B:20 25:9'>25,9</a>.<a href='B:20 25:40'>40</a>.


marker: ⓑ
text:
Josueren gidaritzapean Jos <a href='B:60 3:7-17'>3,7-17</a>; <a href='B:60 18:1'>18,1</a>. kanaandarrak bota ondoren Jos <a href='B:60 23:9'>23,9</a>; <a href='B:60 24:18'>24,18</a>.


marker: [8]
text:
<em>Jainkoarentzat: </em>Ohiko testuak <em>etxearentzat, </em>hau da, ondorengoentzat, dio; baina eskuizkribu askok, batzuk zaharrak eta garrantzizkoak, <em>Jainkoarentzat </em>diote.


marker: ⓒ
text:
Davidek Jainkoarentzat bizilekua egin nahi 2 Sm <a href='B:100 7:2-16'>7,2-16</a>; Sal <a href='B:230 132:1-5'>132,1-5</a>.


marker: ⓔ
text:
giza eskuz eginiko etxetan bizi ez 17,24.29; 19,26; 1 Erg <a href='B:110 8:27'>8,27</a>; Is <a href='B:290 66:1-2'>66,1-2</a>.


marker: ⓖ
text:
Burugogorrok Ir <a href='B:20 33:3'>33,3</a>.<a href='B:20 33:5'>5</a>. bihotz- eta belarri-gogor Lb <a href='B:30 26:41'>26,41</a>; Jr <a href='B:300 6:10'>6,10</a>; <a href='B:300 9:25'>9,25</a>.


marker: [9]
text:
<em>jentilak bezain bihotz- eta belarri-gogor zaretenok: </em>H.h., <em>bihotz eta belarriei dagokienez erdaingabeok.</em>


marker: [11]
text:
<em>aingeruen eskutik: </em>Ik. <a href='B:510 7:38'>7,38</a> oh. eta Heb <a href='B:650 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓘ
text:
aingeruen eskutik legea 7,38; Ga <a href='B:550 3:19'>3,19</a>; Heb <a href='B:650 2:2'>2,2</a>. bete ez duzuenok 15,10.


marker: ⓙ
text:
Jesus Jainkoaren eskuinean zutik Lk <a href='B:490 22:69'>22,69</a>+; 1 P <a href='B:670 3:22'>3,22</a>.


marker: [12]
text:
Estebanen hitzek Jesusek gurutzean esandakoa gogorarazten dute (ik. Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>.<a href='B:490 23:46'>46</a>); hala ere, Jesusek Aitari zuzentzen zizkion; Estebanek, berriz, Jesus Jaunari.


marker: ⓝ
text:
goraki esan zuen Mt <a href='B:470 27:46'>27,46</a>.<a href='B:470 27:50'>50</a>; Mk <a href='B:480 15:34'>15,34</a>.<a href='B:480 15:37'>37</a>; Lk <a href='B:490 23:46'>23,46</a>. ez leporatu bekatu hau Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>.


marker: ⓑ
text:
Saulo pertsegitzaile 9,1.13; 22,4; 26,9-11; 1 Ko <a href='B:530 15:9'>15,9</a>; Ga <a href='B:550 1:13'>1,13</a>.<a href='B:550 1:23'>23</a>; Flp <a href='B:570 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓒ
text:
Sakabanatzea 8,1; 11,19. Jaunaren mezua 8,25; 10,36.44; 11,19; 13,26.44.48.49; 14,3.25; 15,7.35-36; 16,6.32; 17,11; 19,10.20; 20,32.


marker: [1]
text:
<em>Samaria hiria: </em>Sebaste dateke; Herodes Handiak eraiki zuen Sebaste hau, lehengo Samariako hiriburua, K.a. 188an suntsitua, zegoen tokian.


marker: [3]
text:
Istorio honetako protagonistaren izenetik dator, hain zuzen, <em>simonia </em>hitza, gauza sakratuen salerosketa adierazteko erabilia.


marker: ⓐ
text:
Gutiziaz betea Dt <a href='B:50 29:17'>29,17</a>. gaiztakeriari lotua Is <a href='B:290 58:6'>58,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jaunaren aingerua: </em>Ik. <a href='B:510 7:38'>7,38</a> oh. <em>Jaunaren aingerua </em>ordez, <em>Espiritua </em>esaten da aurrerantzean kontakizun honetan (29. eta 39. tx.ak).


marker: [5]
text:
<em>iren: </em>Irendutako norbait nahiz, metaforaz, errege baten zerbitzura dagoen konfiantzazko gizona esan nahi dezake; azken adiera hau aplikatzen die Jesusek Jainkoaren erregetzagatik ezkontzen ez direnei ere (ik. Mt <a href='B:470 19:12'>19,12</a>). <em>Kandaze: </em>Ez da pertsona-izena, errege-deitura baizik.


marker: [8]
text:
Zenbait eskuizkribuk 37. tx.a dakarte; bataio-liturgiatik harturiko glosa dugu, antzina-antzinakoa. Honela dio: <em>Felipek esan zion: «Bihotz-bihotzez sinesten baduzu, ez dago eragozpenik». Hark erantzun zion: «Sinesten dut Jesu Kristo Jainkoaren Semea dela».</em>


marker: ⓘ
text:
Espirituak hartu eta eraman 1 Erg <a href='B:110 18:12'>18,12</a>. poz-pozik <a href='B:110 8:8'>8,8</a>+.


marker: [9]
text:
<em>Azoto: </em>Antzinako Axdod, filistearren hiria (ik. 1 Sm <a href='B:90 5:1-7'>5,1-7</a>), Mediterraneo itsasbazterretik hurbil, Jerusalem parean. <em>Zesarea: </em>Palestinako Zesarea, Mediterraneoko portua; Samaria lurraldean zegoen. Hara iritsiko da Pedro (<a href='B:510 10:24'>10,24</a>), eta Paulo ere bai geroago Felipe ikustera (<a href='B:510 21:8'>21,8</a>). Han zuen erromatar gobernariak bere bizitoki ofiziala.


marker: [1]
text:
<em>kristau-bidearen: </em>H.h., <em>bidearen: </em>Jendearen jokabideari <em>bide </em>esaten zaio Biblian, bizitzeko era adierazten duelarik. <em>Eginak </em>liburuan, <em>bide </em>hitzak —<em>kristau-bide </em>gure itzulpenean— kristautasuna esan nahi du.


marker: ⓝ
text:
Jesus Saulori agertu 1 Ko <a href='B:530 9:1'>9,1</a>; <a href='B:530 15:8'>15,8</a>; Ga <a href='B:550 1:12'>1,12</a>.<a href='B:550 1:16'>16</a>. Jesus eta fededunak bat Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; <a href='B:470 18:5'>18,5</a>; <a href='B:470 25:40'>25,40</a>.<a href='B:470 25:45'>45</a>; Mk <a href='B:480 9:37'>9,37</a>; Lk <a href='B:490 9:48'>9,48</a>; <a href='B:490 10:16'>10,16</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>.


marker: [4]
text:
<em>fededunei: </em>H.h., <em>santuei. </em>Kristauen beste deitura bat, Pauloren idazkietan maiz erabilia, <em>Eginetan </em>ez hainbeste. Santua den (ik. <a href='B:510 3:14'>3,14</a>) Jesus Mesias berpiztuaren inguruan bildutako elkarte mesianikoa osatzen dutenak dira <em>santuak </em>(santutuak).


marker: ⓒ
text:
dei egiten dizutenak 2,21; 9,21; 22,16; Jl <a href='B:360 3:5'>3,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:22'>2,22</a>.


marker: ⓓ
text:
Pauloren misioa herri guztientzat 13,46-47; 22,15.21; 26,17; 28,28; Erm <a href='B:520 1:5'>1,5</a>; <a href='B:520 11:13'>11,13</a>; Ga <a href='B:550 1:16'>1,16</a>; <a href='B:550 2:8-9'>2,8-9</a>.


marker: [8]
text:
<em>Eliza: </em>Garrantzi gutxiagoko zenbait eskuizkribuk <em>eliz elkarteak </em>dio. <em>finkatuz eta ugalduz zihoan: </em>Ik. <a href='B:510 2:47'>2,47</a> oh.


marker: [10]
text:
<em>Jope: </em>Gaur Jafa, antzina garrantzi handikoa izandako Mediterraneoko portua; hogei km inguru zeuden Joperen eta Lidaren artean.


marker: ⓔ
text:
behartsuei lagundu 10,2; Tb 4,7-11; Mt <a href='B:470 6:1-4'>6,1-4</a>; Lk <a href='B:490 11:41'>11,41</a>+. Ik. <a href='B:490 2:44-45'>2,44-45</a>.


marker: ⓗ
text:
etxeko guztiak 11,14; 16,15.31; 18,8; 1 Ko <a href='B:530 1:16'>1,16</a>. Israelen Jainkoa gurtzen zuen <a href='B:530 10:22'>10,22</a>; 13,16.26; <a href='B:530 16:14'>16,14</a>; 17,4.17; 18,7. limosna 9,36+. Ik. <a href='B:530 10:4'>10,4</a>.<a href='B:530 10:31'>31</a>.


marker: [2]
text:
<em>etxeko guztiak: </em>Esamolde honek, nagusiaren familia ez ezik, morroiak eta etxean bizi ziren gainerakoak ere adierazten ditu. <em>Israelen Jainkoa gurtzen zuen: </em>Ik <a href='B:510 2:11'>2,11</a> oh. Judu-erlijioaz zaletuta zeuden eta haien zenbait betebehar gordetzen zuten jentil asko sartzen dira maila honetan; hala ere, ez ziren bete-betean herri hautatuko kide erdainkuntzaren bidez, <em>juduberriak </em>bezala.


marker: ⓘ
text:
Kornelioren ikuskaria 10,30-33; 11,13. ikuskariak 7,55-56; 9,10.12; 10,10.19; 11,5; 12,9; 16,9.10; 18,9; 22,17. Jainkoaren aingerua Mt <a href='B:470 1:20'>1,20</a>+.


marker: ⓒ
text:
Jainkoak garbi egin duena 10,28.34; 15,9; Mk <a href='B:480 7:15'>7,15</a>.<a href='B:480 7:19'>19</a>. Ik. Erm <a href='B:520 14:14'>14,14</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainkoak bereizketarik ez 15,9; Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Erm <a href='B:520 2:11'>2,11</a>; Ga <a href='B:550 2:6'>2,6</a>; Ef <a href='B:560 6:9'>6,9</a>; 1 P <a href='B:670 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓛ
text:
mezua 8,4+. berri ona iragarri 5,42+. bakearen berri ona Is <a href='B:290 52:7'>52,7</a>; Na <a href='B:410 2:1'>2,1</a>. Jauna 2,36+.


marker: ⓜ
text:
Joanen bataioa Mt <a href='B:470 3:6'>3,6</a>+. Galilean hasirik <a href='B:470 1:22'>1,22</a>; <a href='B:470 13:31'>13,31</a>; Mk <a href='B:480 1:14'>1,14</a>; Lk <a href='B:490 4:14'>4,14</a>.<a href='B:490 4:31'>31</a>; <a href='B:490 23:5'>23,5</a>.


marker: ⓝ
text:
Jesus Espiritu Santuaz gantzutu Is <a href='B:290 61:1'>61,1</a>; Lk <a href='B:490 3:21-22'>3,21-22</a>; <a href='B:490 4:1'>4,1</a>.<a href='B:490 4:14'>14</a>.<a href='B:490 4:18-21'>18-21</a>. on egin, sendatu Mk <a href='B:480 7:37'>7,37</a>; Lk <a href='B:490 7:22-23'>7,22-23</a>. Jainkoa berekin zuen Jn <a href='B:500 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak piztu 2,24+. hirugarren egunean Lk <a href='B:490 9:22'>9,22</a>; <a href='B:490 13:32'>13,32</a>; <a href='B:490 18:33'>18,33</a>; <a href='B:490 24:7'>24,7</a>.<a href='B:490 24:46'>46</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>.


marker: ⓒ
text:
guri, aukeratuoi 1,2-3; Jn <a href='B:500 14:19'>14,19</a>.<a href='B:500 14:22'>22</a>. berarekin jan dugunoi <a href='B:500 1:4'>1,4</a>; Lk <a href='B:490 24:30'>24,30</a>.<a href='B:490 24:41-43'>41-43</a>; Jn <a href='B:500 21:12-13'>21,12-13</a>.


marker: ⓓ
text:
bizien eta hildakoen epaile 17,31; Erm <a href='B:520 14:9'>14,9</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:1'>4,1</a>; 1 P <a href='B:670 4:5'>4,5</a>. Ik. Mt <a href='B:470 25:31-46'>25,31-46</a>; Jn <a href='B:500 5:22-27'>5,22-27</a>.


marker: ⓔ
text:
Profetek testigantza egin 3,18+. harengan sinesten dutenek 13,39; 15,9-11; Erm <a href='B:520 10:9-13'>10,9-13</a>. bekatuen barkamena 2,38+.


marker: [6]
text:
Hona jentilen <em>Mendekoste </em>esan genezakeena, juduek izan zutenaren antzekoa, Pedrok aitortuko duen bezala (ik. <a href='B:510 10:47'>10,47</a>; <a href='B:510 11:15'>11,15</a>; <a href='B:510 15:8'>15,8</a>).


marker: [7]
text:
<em>hizketa arrotzez hitz egin: </em>Fenomeno horri <em>glosolalia </em>deitu ohi zaio; inongo hizkuntza ezagunetakoak ez diren hitzez Jainkoari zuzenduriko gorespen-otoitzean datza bereziki. Horretaz luze mintzo da Paulo 1 Ko 14an.


marker: ⓗ
text:
hizketa arrotzez hitz egin 19,6; 1 Ko <a href='B:530 14:1-23'>14,1-23</a>. Jainkoa handietsi <a href='B:530 3:8'>3,8</a>+.


marker: ⓚ
text:
erdainkuntzaren aldekoak 15,1-2.5; 21,20-21. erdaingabeen etxean sartu 10,28; Ga <a href='B:550 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓓ
text:
Jesu Kristogan sinestea 10,43+. guri emandako dohaina bera 10,45+. Jainkoari aurka egiteko 5,39; 10,47; 15,10.


marker: [1]
text:
Antiokiako eliz elkartearen eraikuntzaren berriak 8,1-4an kontatutako sakabanatzearen hariari heltzen dio berriro, kontakizun haren jarraipena baita. <em>Antiokia: </em>Siria erromatar probintziako hiriburua, inperio guztiko hirugarren hiririk garrantzizkoena, Erromaren eta Alexandriaren hurrengo. Garrantzi handiko misio-biltokia izango da hemendik aurrera <em>Eginak </em>liburuan.


marker: [2]
text:
<em>jentilei: </em>H.h., <em>greziarrei. </em>Eskuizkribu askok, batzuk garrantzizkoak, <em>helenistei </em>diote (ik. <a href='B:510 6:5'>6,5</a> oh.); baina <em>greziar </em>hitzak, <em>juduei </em>kontrajarria (19. tx.) denean, <em>jentilak </em>esan nahi du, judu ez direnak, alegia.


marker: ⓘ
text:
poztu 8,8+. Bernabe 4,36+. leial irauteko adore eman 13,43; 14,22. Ik. Mt <a href='B:470 10:22'>10,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Sauloren bila: </em>Ik. <a href='B:510 9:30'>9,30</a>, han esaten baita nola bidali zuten Paulo Tarsora Jerusalemgo senideek.


marker: [4]
text:
<em>kristau: </em>Kristauek beren buruari ezarri zioten beste zenbait izenen ondoren, deitura berri hau agertzen da orain, <em>Kristo </em>izenetik sortua; itxura denez, kristau ez zirenek atera zuten izen hau, <em>Kristoren aldeko edo zale </em>zentzuaz.


marker: ⓜ
text:
profezi dohaina dutenak 13,1; 15,32; 21,9-10. Ik. 2,17-18; 19,6; 1 Ko <a href='B:530 12:28'>12,28</a>.


marker: [5]
text:
<em>Klaudio: </em>Erromako enperadore 41etik 54ra. Haren agintealdian (48. urtean) gosetea izan zela baieztatu digute erromatar historialariek.


marker: ⓐ
text:
Judeako senideentzat laguntza Erm <a href='B:520 15:31'>15,31</a>; 2 Ko <a href='B:540 9:1-13'>9,1-13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Herodes: </em>Herodes Agripa I.a, Herodes Handiaren biloba. 41etik 44ra bere erregetzapean bildu zituen aitonaren lehengo lurraldeak.


marker: ⓓ
text:
Pazko-astea Mt <a href='B:470 26:2'>26,2</a>+. Pedro preso <a href='B:470 4:3'>4,3</a>; <a href='B:470 5:18'>5,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>Joan Markos: </em>Behin baino gehiagotan azaltzen zaigu <em>Eginak </em>liburuan, Pauloren eta Bernaberen misio-lagun bezala (<a href='B:510 12:25'>12,25</a>; <a href='B:510 13:5'>13,5</a>.<a href='B:510 13:13'>13</a>). Berak sortuko du azken bi hauen arteko etena (ik. <a href='B:510 15:37-39'>15,37-39</a>). Bernaberen lehengusua zen (Kol <a href='B:580 4:10'>4,10</a>), eta Paulorekin batera aurkitzen dugu haren eskutitz batzuetan (Kol <a href='B:580 4:10'>4,10</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>; ik. 2 Tm <a href='B:620 4:11'>4,11</a>). Pedrorekin harremanak izan zituen (ik. 1 P <a href='B:670 5:13'>5,13</a>). Markos honi egotzi dio tradizioak izen bereko ebanjelioaren idazketa.


marker: [4]
text:
<em>Santiago: </em>Santiago hau, Jaunaren anaia (ik. Ga <a href='B:550 1:19'>1,19</a>), ez zen izan Hamabien taldekoa. Esku handia izan zuen Jerusalemen, eliz elkartearen zuzendari bezala (ik. <a href='B:510 15:13'>15,13</a>), judu-kristauen alderdiburu zelarik. Berari egotzi dio tradizioak Santiagoren gutuna.


marker: ⓗ
text:
eskuaz isiltzeko keinu 13,16; 19,33; 21,40. Santiago 15,13; 21,18; 1 Ko <a href='B:530 15:7'>15,7</a>; Ga <a href='B:550 1:19'>1,19</a>; <a href='B:550 2:12'>2,12</a>. senideak <a href='B:550 1:15'>1,15</a>+.


marker: [6]
text:
<em>hil zen: </em>Herodes Agripa I.aren heriotza 44an izan zen. Jendaurrean zegoela, bat-bateko gaitzetik hil zen, Flavio Josefok, garaiko historialari juduak, kontatzen duenez.


marker: ⓝ
text:
profeta 11,27+. irakasle 1 Ko <a href='B:530 12:28'>12,28</a>; Ef <a href='B:560 4:11'>4,11</a>; Heb <a href='B:650 5:12'>5,12</a>; St <a href='B:660 3:1'>3,1</a>. Bernabe 4,36+.


marker: [1]
text:
<em>Profeta: </em>I.Z.eko profetak bezala, I.B.ko profetak ere Espirituaren argiz Jainkoaren izenean mintzo dira. Espirituaren lekuko jatorrak dira, haren agerpenak ematen baitituzte ezagutzera. <em>irakasle: </em>Fedeari dagozkionak irakasteko kargua duten elizkideak.


marker: [5]
text:
<em>kontsulorde: </em>Erabat bakean jarriak eta gudari-talderik gabe zeuden erromatar probintzietako arduradunen deitura.


marker: [6]
text:
<em>Saulo/Paulo: </em>Apostoluaren hebrear izenak <em>(Saulo) </em>erromatar era <em>(Paulo) </em>hartzen du, mundu jentil ofizialarekin harremanetan hasten den unean. Erromatar izena erabiliko da bakarrik hemendik aurrera. Une honetan, bestalde, misioaren buru eta <em>Eginak </em>liburuko pertsonaia nagusi bihurtzen da Paulo.


marker: [7]
text:
<em>Perge: </em>Paulok bere misio-ibilaldietan igaroko dituen tokien berri, ik. Pauloren Ibilaldien Mapan.


marker: [8]
text:
<em>mintzatu zen: </em>Hemen hasten da Paulok juduei egindako predikutik <em>Eginak </em>liburuak gorde digun eredu zabal bakarra; ik. <a href='B:510 2:14'>2,14</a> oh. <em>Israelen Jainkoa gurtzen duzuen guztiok: </em>Ik. <a href='B:510 10:2'>10,2</a> oh.


marker: ⓜ
text:
herri handi bihurtu Egipton Ir <a href='B:20 1:7'>1,7</a>.<a href='B:20 1:9-12'>9-12</a>. ahalmen handiz atera Ir <a href='B:20 6:1'>6,1</a>.<a href='B:20 6:6'>6</a>; <a href='B:20 12:51'>12,51</a>.


marker: ⓝ
text:
Berrogeiren bat urtez basamortuan Ir <a href='B:20 16:35'>16,35</a>; Zen <a href='B:40 14:34'>14,34</a>. eroapenez gidatu zituen Dt <a href='B:50 1:31'>1,31</a>; <a href='B:50 2:7'>2,7</a>.


marker: [9]
text:
<em>eroapenez gidatu zituen: </em>Eskuizkribu garrantzitsu askok beste hau diote: <em>janaritu/zaindu zituen.</em>


marker: ⓑ
text:
laurehun eta berrogeita hamar urte Has <a href='B:10 15:13'>15,13</a>; Ir <a href='B:20 12:40-41'>12,40-41</a>; Dt <a href='B:50 2:7'>2,7</a>. buruzagiak Ep <a href='B:70 2:16'>2,16</a>. Samuel 1 Sm <a href='B:90 3:19-20'>3,19-20</a>.


marker: ⓒ
text:
erregea eskatu zuten 1 Sm <a href='B:90 8:5'>8,5</a>.<a href='B:90 8:19-22'>19-22</a>. Saul 1 Sm <a href='B:90 10:20-22'>10,20-22</a>.<a href='B:90 10:24'>24</a>; <a href='B:90 11:15'>11,15</a>.


marker: ⓓ
text:
Saul kendu 1 Sm <a href='B:90 13:13-14'>13,13-14</a>. David errege 1 Sm <a href='B:90 16:12-13'>16,12-13</a>. David… Sal <a href='B:230 89:21'>89,21</a>; 1 Sm <a href='B:90 13:14'>13,14</a>. nik nahi guztia Is <a href='B:290 44:28'>44,28</a>.


marker: ⓔ
text:
honen ondorengotik 2,30; 2 Sm <a href='B:100 7:12'>7,12</a>; Is <a href='B:290 11:1'>11,1</a>. Jesus salbatzailea 4,12+.


marker: ⓖ
text:
Joanek bera Mesias dela ukatu Lk <a href='B:490 3:15'>3,15</a>; Jn <a href='B:500 1:20-25'>1,20-25</a>; <a href='B:500 3:28'>3,28</a>. ondoren datorrena Mt <a href='B:470 3:11'>3,11</a>+; Mk <a href='B:480 1:7'>1,7</a>; Lk <a href='B:490 3:16'>3,16</a>; Jn <a href='B:500 1:27'>1,27</a>.


marker: ⓙ
text:
Heriotza merezi zuenik ez Lk <a href='B:490 23:4'>23,4</a>+. hil zezala Pilatori eskatu Lk <a href='B:490 23:21'>23,21</a>.<a href='B:490 23:23-25'>23-25</a>; Jn <a href='B:500 19:6-7'>19,6-7</a>.<a href='B:500 19:15-16'>15-16</a>.


marker: ⓚ
text:
egurretik eraitsi eta hilobian ezarri Lk <a href='B:490 23:53'>23,53</a>; Jn <a href='B:500 19:38'>19,38</a>.<a href='B:500 19:41-42'>41-42</a>.


marker: ⓐ
text:
Nire… Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a> (Heb <a href='B:650 1:5'>1,5</a>; <a href='B:650 5:5'>5,5</a>). Ik. Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>+.


marker: ⓔ
text:
Jesusi esker bekatuen barkamena 15,11; Erm <a href='B:520 3:21-24'>3,21-24</a>; <a href='B:520 10:4'>10,4</a>; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>.


marker: [12]
text:
<em>juduberri jainkozale: </em>Ik. <a href='B:510 2:11'>2,11</a> oh.; baina beharbada, kasu honetan hitzak ez du bere berezko esanahia; hitzaldiko agurrean aipatu direnak (<a href='B:510 13:16'>13,16</a>) adieraz ditzake hemen; ik. <a href='B:510 10:2'>10,2</a> oh.


marker: [13]
text:
<em>oinetako hautsa astindu: </em>Ik. Mk <a href='B:480 6:11'>6,11</a> oh. <em>Ikonio: </em>Ik. Pauloren Ibilaldien Mapa.


marker: [1]
text:
<em>greziar: </em>Hemen, eta aurrera beti, <em>greziar </em>hitzak <em>jentila </em>esan nahi du, judu ez dena.


marker: ⓕ
text:
ausarki 4,13+. mirari eta egintza harrigarri 2,43+. baiesten zuen Mk <a href='B:480 16:20'>16,20</a>; Heb <a href='B:650 2:4'>2,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>apostoluak: </em>Hemen <em>apostolu </em>hitza segur aski bere zentzu etimologikoan hartu behar da, <em>bidali </em>zentzuan alegia. Gainerakoetan, izan ere, Lukasek Hamabiei bakarrik ematen die izen hori, bere ideia bereziaren arabera (ik. 1,21-22an apostolu izateko dakartzan baldintzak). Paulok, bai, emango dio bere buruari apostolu izena (ik. 1 Ko <a href='B:530 9:1'>9,1</a>; <a href='B:530 15:9'>15,9</a>; Ga <a href='B:550 1:17'>1,17</a>; <a href='B:550 2:8'>2,8</a>).


marker: ⓖ
text:
apostoluak: a) Hamabiak 1,2.26; 2,37.43; 4,33; 5,12.18.29; 6,2.6; 8,1.14; 9,27; 11,1; 15,2.22; 16,4. b) bidaliak 13,2-4; 14,14; 22,21; Jn <a href='B:500 13:16'>13,16</a>.


marker: [4]
text:
<em>Zeus… Hermes: </em>Greziar mitologian <em>Zeus </em>(Jupiter erromatarrentzat) jainkoen buruzagia da, eta <em>Hermes </em>jainkoen bozeramailea eta mandataria.


marker: ⓝ
text:
ohoreari uko 10,25-26+. Jainkoarengana bihurtu 3,19; 15,19; 17,30; 26,18.20; 1 Ts <a href='B:590 1:9'>1,9</a>. Jainkoa kreatzaile 4,24+.


marker: ⓔ
text:
fedean irauteko adore eman 11,23+. Larrialdi asko eraman behar Mt <a href='B:470 7:14'>7,14</a>; 1 Ts <a href='B:590 3:3-4'>3,3-4</a>.


marker: ⓘ
text:
senideak 1,15+. erdainkuntza eta salbamena Ga <a href='B:550 5:2-4'>5,2-4</a>. Ik. Lb <a href='B:30 12:3'>12,3</a>.


marker: [4]
text:
<em>tentatzen duzue Jainkoa: </em>Hau da, Jainkoari seinaleak eskatu, bere nahiaren agergarri, hark dagoeneko aski argi agertua duelarik (ik. <a href='B:510 10:15'>10,15</a>.<a href='B:510 10:34-35'>34-35</a>.<a href='B:510 10:44-47'>44-47</a>).


marker: ⓐ
text:
ezin eraman dugun uztarria 15,5.19; Mt <a href='B:470 23:4'>23,4</a>; Ga <a href='B:550 5:1'>5,1</a>.<a href='B:550 5:3'>3</a>.


marker: ⓑ
text:
Jesus Jaunaren onginahiari esker salbatu 13,38-39; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>; Ef <a href='B:560 2:5-8'>2,5-8</a>.


marker: ⓔ
text:
Jainkoak beretzat herri bat 18,10; Za <a href='B:450 2:15'>2,15</a>; Erm <a href='B:520 15:8-12'>15,8-12</a>; Ef <a href='B:560 2:14'>2,14</a>; 1 P <a href='B:670 2:10'>2,10</a>. Ik. 2,39.


marker: [7]
text:
<em>dioen bezala: </em>Am 9,11-12aren aipamena libreki egina da; grekozko itzulpenari jarraitzen dio gehienbat.


marker: [8]
text:
<em>nireak diren: </em>H.h., <em>nire izena beren gain hots egin zaien. </em>Norbaiten gain Jainkoaren izena hots egitea, hura Jainkoari sagaratzea, Jainkoarena berarena bihurtzea da.


marker: [9]
text:
<em>Hala… duenak: </em>Honela ere itzul daiteke esaldia: <em>Hau dio gauzok egiten dituen Jaunak, betidanik ezagutzen dituenak.</em>


marker: [10]
text:
Juduen legeko zenbait arau gordetzeko eskatzen die Santiagok jentilei juduengatik; <em>sasijainkoei eskainiriko haragiaz, </em>ik. 1 Ko <a href='B:530 8:1-10'>8,1-10</a>; <em>legearen kontrako sexu-harremanak: </em>H.h., <em>lizunkeriak </em>(ik. Lb <a href='B:30 18:1-18'>18,1-18</a>); <em>odolustu gabeko abereei </em>buruz, ik. Lb <a href='B:30 17:10-16'>17,10-16</a>.


marker: [11]
text:
<em>Moisesen legea: </em>Hau da, Pentateukoa. Dena den, ez da argi ikusten hemen ematen den arrazoiak aurreko eskakizunekin duen lotura; agian, eskakizun horiek ez zaizkiela jentilei arrotz eta onartezin gertatuko esan nahi du.


marker: [12]
text:
<em>Judas Barsaba: </em>Lagun hau ez da beste inon azaltzen I.B.an. <em>Silas: </em>Pauloren misio-laguna (ik. <a href='B:510 15:40-18:5'>15,40—18,5</a>), Pauloren zenbait gutunetan <em>Silvano </em>izenez haren ondoan agertzen dena (ik. 2 Ko <a href='B:540 1:19'>1,19</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:1'>1,1</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:1'>1,1</a>), baita 1 P 5,12an ere.


marker: [13]
text:
<em>Anaia apostoluek eta arduradunek: </em>Eskuizkribu askok hau diote: <em>Apostoluek, arduradunek eta anaiek.</em>


marker: [16]
text:
Zenbait eskuizkribuk 34. tx.a dakar hemen: <em>Baina Silasek gelditzea erabaki zuen. </em>Beste zenbait eskuizkribuk hau erantsi dio: <em>Judas bakarrik joan zen.</em>


marker: [1]
text:
<em>Listra: </em>Ik. Pauloren Ibilaldien Mapa. <em>Timoteo: </em>Hemendik aurrera Timoteo Paulorekin elkartua egongo da beti (<a href='B:510 17:14-15'>17,14-15</a>; <a href='B:510 18:5'>18,5</a>; <a href='B:510 19:22'>19,22</a>; <a href='B:510 20:4'>20,4</a>), eta haren ikaslerik maiteena bihurtuko da (ik. Flp <a href='B:570 2:19-24'>2,19-24</a>); honi emango dizkio Paulok egitekorik korapilotsuenak (ik. 1 Ko <a href='B:530 4:17'>4,17</a>; <a href='B:530 16:10-11'>16,10-11</a>; 1 Ts <a href='B:590 3:2-6'>3,2-6</a>).


marker: ⓛ
text:
berekin eraman 2 Tm <a href='B:620 3:11'>3,11</a>. juduengatik 1 Ko <a href='B:530 9:20-21'>9,20-21</a>. Ik. Ga <a href='B:550 2:3-5'>2,3-5</a>.


marker: [4]
text:
<em>Frigia, Galazia, Lisia, Bitinia: </em>Guztiok Asia Txikiko herrialdeak ditugu, <em>Asia </em>bezala. Jatorrizko testuak <em>Asia </em>dakarren tokian <em>Asia probintzia </em>jarri dugu. Horrekin zera adierazi nahi dugu: ez dela Asia kontinente osoa, Asia Txikiko herrialde bat baizik, <em>Asia </em>erromatar probintzia alegia, eta oraindik mugatuagoa beharbada: Efeso inguruko kostaldea.


marker: [7]
text:
<em>prestatu ginen: Eginak </em>liburuko hizketa, bat-batean, pluraleko lehen pertsonara aldatzen da hemen, <em>gu-zatiak </em>direlako zenbait pasarteri hasiera emanez. Honako pasarteok ditugu: <a href='B:510 16:10-17'>16,10-17</a>; <a href='B:510 20:5-15'>20,5-15</a>; <a href='B:510 21:1-18'>21,1-18</a>; <a href='B:510 27:1-28:16'>27,1—28,16</a>.


marker: [8]
text:
<em>Neapolis: </em>Mazedoniako portua, Paulok bere apostolutzan aurrena jo zuen Europako puntua. Handik hurbil zegoen <em>Filipo.</em>


marker: [9]
text:
<em>Tiatira: </em>Asia Txikian zegoen; aipu handiko hiria zen, beraren purpura-salerosketa zela bide. <em>Israelen Jainkoa gurtzen zuen: </em>Ik. <a href='B:510 10:2'>10,2</a> oh. <em>barrutik eragin zion: </em>H.h., <em>bihotza ireki zion.</em>


marker: [10]
text:
<em>espiritu batek: </em>H.h., <em>espiritu pitoi batek. </em>Delfosko orakulu-emaileen zaindaria zen sugea dugu <em>pitoia. </em>Gero, hedaduraz, etorkizuna iragartzeko dohaina zuen edonori eman zitzaion izen hori.


marker: ⓙ
text:
espirituak Jainkoaren bidalia aitortu 19,15; Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>; Lk <a href='B:490 4:34'>4,34</a>.<a href='B:490 4:41'>41</a>. goi-goiko Jainkoa Lk <a href='B:490 1:32'>1,32</a>+. salbamen-bidea <a href='B:490 4:12'>4,12</a>+.


marker: ⓛ
text:
epaileen aurrean 17,6; Mt <a href='B:470 10:17-18'>10,17-18</a>; Lk <a href='B:490 21:12-13'>21,12-13</a>.


marker: ⓒ
text:
Sinetsi, eta salbatuko zarete Erm <a href='B:520 10:9'>10,9</a>. zure etxekoak <a href='B:520 10:2'>10,2</a>+.


marker: [13]
text:
<em>Erromako hiritar: </em>Erromako legeek gaztigu gogorrez zeukaten debekatua Erromako hiritar bat zigorkatzea. Beste inoiz ere baliatuko da Paulo Erromako hiritar izatetik datorkion abantailaz (ik. <a href='B:510 22:25'>22,25</a>.<a href='B:510 22:29'>29</a>; <a href='B:510 23:27'>23,27</a>).


marker: [1]
text:
<em>Anfipolis, Apolonia, Tesalonika: </em>Ik. Pauloren Ibilaldien Mapa. <em>Tesalonika </em>Mazedonia erromatar probintziako hiriburua zen, mugimendu handiko itsas portua. Judu-kolonia ugaria zen bertan.


marker: ⓘ
text:
Mesiasek sufritu behar du 3,18+. eta piztu Lk <a href='B:490 24:46'>24,46</a>. Ik. <a href='B:490 2:24'>2,24</a>+. Jesus Mesias <a href='B:490 2:36'>2,36</a>+.


marker: ⓜ
text:
enperadorearen aginduen aurka 16,21; 25,8; Lk <a href='B:490 23:2'>23,2</a>. Jesus errege Lk <a href='B:490 23:2-3'>23,2-3</a>; Jn <a href='B:500 19:12'>19,12</a>.


marker: ⓓ
text:
Timoteo 16,1 oh. Silas 15,22 oh. Timoteoren egitekoa Tesalonikan 1 Ts <a href='B:590 3:1-6'>3,1-6</a>.


marker: [4]
text:
<em>Epikureo eta estoiko: </em>Garaiko bi filosofi eskolarik nagusienetako kideak. <em>Epikureoen </em>ustez, mundu hau halabeharrak darama; oinazeari ihes egiten saiatzen den morala proposatzen zuten. Gozamena bere neurrian, inongo muturretara jo gabe, bilatzean datza zorionbidea. <em>Estoikoentzat, </em>berriz, gizakiak baditu mundua zuzentzen eta gobernatzen duen arrazoi orokorraren eragina eta arnasa bere barruan. Nor bere grinen menpean erori gabe, orotan arrazoi horren arabera ibiltzean datza askatasuna. Benetako bertutea lortzeko, mingabetasuna behar da. <em>Jainko arrotzen predikari: </em>Dirudienez, Pauloren entzuleek, <em>piztuera </em>hitza <em>(anastasis </em>grekoz) entzutean, zera ulertu zuten: <em>Jesusek </em>eta <em>piztuerak </em>bikote bat egiten zutela, Jesus jainkoa zelarik eta piztuera jainkosa.


marker: [5]
text:
<em>Areopago: </em>Akropolisen mendebaldera zegoen Atenasko muinoa. Hiriko kontseilu nagusiak han izan ohi zituen bere batzarrak garai batean; kontseiluak berak ere geroztik <em>Areopago </em>izena hartu zuen; beraz, biak uler daitezke: Paulo Areopago muinora eraman zutela edo Areopagoren aurrera, hots, hiriko kontseilu nagusiaren aurrera.


marker: [6]
text:
<em>mintzatu zen: </em>Atenasen egindako hitzaldi hau Paulok jentilei egindako predikuaren eredurik argiena dugu. Lehen atalak (<a href='B:510 17:22-29'>17,22-29</a>) juduek jentilentzako predikuan erabili ohi zituzten gai berak darabiltza. Azken atalean (30-31 tx.ak) bakarrik ematen da kristau-mezu berezia.


marker: [7]
text:
<em>Jainko ezezagunari: </em>Halako aldareak eraiki ohi zituzten jentilek, ezagutzen ez zuten jainkoren bat haserre ez zekien. Paulok beste zentzu batean hartzen ditu eskaintza-hitz horiek, zentzu biblikoan: Jainkoa ezagutzen ez duten jentilen ezjakintasuna ikusten du hitz horietan.


marker: ⓖ
text:
ez du ezeren beharrik Jr <a href='B:300 7:22'>7,22</a>; Sal <a href='B:230 50:9-13'>50,9-13</a>. bizia eta arnasa… Is <a href='B:290 42:5'>42,5</a>.


marker: [8]
text:
<em>Gizon bakar batengandik: Bakar batengandik </em>dio testuak, gizon hitza esan gabe. Beraz, <em>Iturburu bakar batetik </em>itzul daiteke. <em>Odol batetik </em>diote beste eskuizkribu batzuek. Nolanahi ere, gizadiaren batasunaren ideia estoikotik hurbil ageri da hemen Adami buruzko tradizio biblikoa.


marker: ⓘ
text:
Jainkoa bila zezaten Dt <a href='B:50 4:29'>4,29</a>; Is <a href='B:290 55:6'>55,6</a>; Jkd <a href='B:270 13:1-9'>13,1-9</a>. Ik. Erm <a href='B:520 1:19-20'>1,19-20</a>. ez dago urruti Sal <a href='B:230 145:18'>145,18</a>.


marker: [9]
text:
<em>zeren harengan… baikara: </em>Epimenides, K.a. VI. mendeko olerkariaren aipamen librea. <em>Haren jatorrikoak gara: </em>Areto, K.a. III. mendeko ziliziar olerkariaren <em>Fenomenoak </em>liburutik harturiko aipamena. Berdintsu mintzo da Kreanto estoikoa ere (K.a. III. mendekoa).


marker: ⓙ
text:
Haren jatorrikoak gara Ik. Has <a href='B:10 1:26'>1,26</a>; 2 P <a href='B:680 1:4'>1,4</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainkoa ez irudien antzeko 19,26; Is <a href='B:290 40:18-20'>40,18-20</a>; <a href='B:290 44:9-17'>44,9-17</a>; Jkd <a href='B:270 13:10'>13,10</a>; Erm <a href='B:520 1:22-23'>1,22-23</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoak mundua justiziaz epaitu Sal <a href='B:230 9:9'>9,9</a>; <a href='B:230 96:13'>96,13</a>; <a href='B:230 98:9'>98,9</a>. Jesusen bidez epaitu ere 10,42+.


marker: [10]
text:
<em>Hildakoen piztuera: </em>Gorputzaren piztueraren ideia guztiz arrotza zen greziar filosofiarentzat. Espirituari bakarrik ematen zioten hilezkortasuna, behin gorputzetik askatu eta gero, guztiz gauza negatibotzat baitzeukaten gorputza.


marker: [11]
text:
<em>alde egin zien: </em>Paulok ia erabat frakasatu zuen Atenasen. Oraindanik aurrera alde batera utziko du greziar jakinduria (ik. 1 Ko <a href='B:530 2:1-5'>2,1-5</a>).


marker: [12]
text:
<em>Dionisio Areopagokoa: Eginak </em>liburuaren irakurleek ezaguna zuten noski pertsonaia hau. V. mendeko idazle mistiko batek <em>(pseudo-Dionisio </em>izena eman ohi zaionak) Dionisio Areopagokoaren izenpean eman zituen bere idazkiak.


marker: [1]
text:
<em>Korinto: </em>Akaia erromatar probintziako hiriburua. Komunikabide-biltoki garrantzitsua (bi itsas portu zituen) eta ekonomi hiri handia zen. Hiri kosmopolita, gizarte-desberdintasun handiak zituena (hirutik bi esklabo ziren), eta moral-galdukeriaren eredua.


marker: [2]
text:
<em>Akila </em>eta <em>Priszila: </em>Pauloren lankide bikainak, Korinton eta Efeson aurrena (<a href='B:510 18:18-19'>18,18-19</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:19'>16,19</a>), eta Erroman gero (Erm <a href='B:520 16:3'>16,3</a>; ik. 2 Tm <a href='B:620 4:19'>4,19</a>). <em>Klaudio: </em>Ik. <a href='B:510 11:28'>11,28</a> oh. Aipaturiko agindua K.o. 49/50. urtekoa da.


marker: ⓐ
text:
Paulok bere eskuz lan egin 20,34; 1 Ko <a href='B:530 4:12'>4,12</a>; <a href='B:530 9:6-14'>9,6-14</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:9'>2,9</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓓ
text:
juduak kontra 13,45+. jantziak astindu 13,51+; 22,23. Zeuek zarete erantzule Mt <a href='B:470 27:25'>27,25</a>+. jentilengana joango naiz <a href='B:470 13:46'>13,46</a>+.


marker: ⓕ
text:
Krispo 1 Ko <a href='B:530 1:14'>1,14</a>. etxeko guztiek <a href='B:530 10:2'>10,2</a>+. sinetsi zuten 17,12+. bataioa hartu 2,38+.


marker: ⓖ
text:
Ez izan beldurrik, ni zurekin nago <a href='B:330 27:24'>27,24</a>; Is <a href='B:290 41:10'>41,10</a>; Jr <a href='B:300 1:8'>1,8</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 2:3'>2,3</a>.


marker: [6]
text:
<em>kontsulorde: </em>Ik. <a href='B:510 13:7'>13,7</a> oh. Delfosko idazkun batek 52. urtean jartzen du Galionen kontsulordetza.


marker: [7]
text:
<em>Zenkreas: </em>Korinto ekialdeko portua. <em>egina zuen botoa: </em>Dirudienez, nazireu-botoa zen (ik. Zen <a href='B:40 6:1-8'>6,1-8</a>); botoak irauten zuen bitarte guztian ilerik ez mozteko agindua zeraman berekin (ik. <a href='B:40 21:23-27'>21,23-27</a>).


marker: ⓑ
text:
Efeso 18,24; 19,1.17; 20,16-17; 1 Ko <a href='B:530 16:8'>16,8</a>; Ef <a href='B:560 1:1'>1,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:3'>1,3</a>. sinagogan 13,5+.


marker: ⓒ
text:
Jainkoa lagun, etorriko natzaizue Erm <a href='B:520 1:10'>1,10</a>; <a href='B:520 15:32'>15,32</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:19'>4,19</a>.


marker: [8]
text:
<em>Jerusalemgo eliz elkartea: </em>Jatorrizkoak <em>eliz elkartea </em>dio soilik; segur aski, Jerusalemgo eliz elkarteaz ari da.


marker: [9]
text:
<em>Apolo: </em>Korinton arrakasta izango du (<a href='B:510 18:27-28'>18,27-28</a>), bertan beraren izena daraman alderdi bat sortzeraino (ik. 1 Ko <a href='B:530 1:12'>1,12</a>; <a href='B:530 3:4-6'>3,4-6</a>; <a href='B:530 16:12'>16,12</a>). Berau jo dute askok <em>Hebrearrei gutunaren </em>egiletzat.


marker: [10]
text:
<em>bide: </em>Ik. <a href='B:510 9:2'>9,2</a> oh. <em>Joanen bataioa: </em>Ik. <a href='B:510 1:5'>1,5</a> oh.


marker: [1]
text:
<em>Efeso: </em>Asia Txikiaren mendebaldeko itsasbazterrean zegoen hiria, Asia erromatar probintziako hiriburua. Politika-, merkataritza- eta erlijio-hiri handia.


marker: ⓚ
text:
Joanen bataioaren esanahia 1,5; 13,24-25; Lk <a href='B:490 3:3'>3,3</a>.<a href='B:490 3:15-18'>15-18</a>.


marker: [3]
text:
<em>eskuak ezarri: </em>Ik. <a href='B:510 6:6'>6,6</a> oh. <em>hizketa arrotzez mintzatu: </em>Ik. <a href='B:510 10:46'>10,46</a> oh.


marker: ⓜ
text:
eskuak ezarri 6,6+. Espiritu Santua jaitsi 1,8+. hizketa arrotzez mintzatu 10,46+. profeta gisa hitz egin 11,27+.


marker: [4]
text:
<em>Kristau-bide: </em>Ik. <a href='B:510 9:2'>9,2</a> oh. <em>Tirano: </em>Bere eskola Paulori alokatzen zion <em>(goizeko hamaiketatik arratsaldeko lauretara, </em>testuaren beste irakurketa batek zehatzago dioenez) erretorika-maisuren bat izan behar zuen.


marker: [6]
text:
<em>exortzista: </em>Deabruak botatzeko ofizioa zuten juduak; horretarako erritu batzuk erabili ohi zituzten, exortzismoak alegia (ik. Mt <a href='B:470 12:27'>12,27</a>; Lk <a href='B:490 9:49'>9,49</a>). Haien jarduerak aztikeri kutsu handia zuen.


marker: ⓔ
text:
Jesusen izena erabili Mk <a href='B:480 9:38'>9,38</a>; Lk <a href='B:490 9:49'>9,49</a>. Ik. <a href='B:490 16:18'>16,18</a>.


marker: [10]
text:
<em>Gaio: </em>Eg 20,4koa bera dateke; <em>Aristarko, </em>Tesalonikakoa (<a href='B:510 20:4'>20,4</a>), Pauloren lagun izan zen haren presoaldian (ik. <a href='B:510 27:2'>27,2</a>; Kol <a href='B:580 4:10'>4,10</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>).


marker: [1]
text:
<em>zituen lagun: Asiaraino </em>eransten dute eskuizkribu askok. <em>Sopater… Trofimo: </em>Pauloren laguntzaileak: <em>Sopater </em>(Erm <a href='B:520 16:21'>16,21</a>), <em>Aristarko </em>eta <em>Gaio </em>(ik. <a href='B:510 19:29'>19,29</a> oh.), <em>Timoteo </em>(ik. <a href='B:520 16:1'>16,1</a> oh.), <em>Tikiko </em>(Ef <a href='B:560 6:21'>6,21</a>; Kol <a href='B:580 4:7'>4,7</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:12'>4,12</a>; Tt <a href='B:630 3:12'>3,12</a>), <em>Trofimo </em>(<a href='B:510 21:29'>21,29</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:20'>4,20</a>).


marker: [2]
text:
<em>Troade: </em>Ik. <a href='B:510 16:8'>16,8</a> oh. <em>egon zitzaizkigun: </em>Hemen hasten da bigarren <em>gu-zatia; </em>ik. <a href='B:510 16:10'>16,10</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>Igandean: </em>H.h., <em>Asteko lehen egunean, </em>hau da, Jaunaren piztuera-egunean; geroago <em>Jaunaren eguna </em>bilakatuko da (ik. Ap <a href='B:730 1:10'>1,10</a>). Elkartearen bilera-eguna zen: egunaren hasieran, hau da, larunbatetik iganderako gauean, egiten zuten bilera, eguna kontatzeko juduen erari jarraiki. <em>ogi-zatitzea: </em>Ik. <a href='B:510 2:42'>2,42</a> oh.


marker: ⓖ
text:
Igandea Lk <a href='B:490 24:1'>24,1</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:2'>16,2</a>; Ap <a href='B:730 1:10'>1,10</a>. ogia zatitzea 2,42+.


marker: [4]
text:
<em>Aso, Mitilene, Mileto: </em>Asia Txikiko mendebaldeko itsasbazterrean zeuden portuak. <em>Kio eta Samos: </em>Itsasbazter beraren aurrez aurre zeuden uhartetxoak; ik. Pauloren Ibilaldien Mapa. <em>Miletora: </em>Zenbait eskuizkribuk hau eransten dute: <em>Trogilionen geldiunea egin ondoren.</em>


marker: ⓝ
text:
Pauloren zerbitzua eta juduen azpikeriak 2 Ko <a href='B:540 1:8'>1,8</a>; <a href='B:540 11:23-24'>11,23-24</a>; Flp <a href='B:570 3:18'>3,18</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:10-12'>2,10-12</a>.


marker: ⓔ
text:
Biziak ez dit axola 21,13; Flp <a href='B:570 1:21-23'>1,21-23</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:8'>2,8</a>. neure ibilaldia eta egitekoa burutu 15,26; 1 Ko <a href='B:530 9:24-27'>9,24-27</a>; Flp <a href='B:570 3:13-14'>3,13-14</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:7'>4,7</a>. berri onaren lekuko izan 26,16-18. Ik. <a href='B:620 1:8'>1,8</a>+.


marker: [5]
text:
<em>ez dudala neure gain hartzen inori gerta dakiokeenaren erantzukizunik: </em>H.h., <em>garbi nagoela denen odoletik.</em>


marker: ⓘ
text:
artaldea Lk <a href='B:490 12:32'>12,32</a>+. zaindari Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:2'>3,2</a>; Tt <a href='B:630 1:7'>1,7</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>. larra ezazue 1 P <a href='B:670 5:1-3'>5,1-3</a>. Jainkoaren Eliza <a href='B:670 5:11'>5,11</a>+. Jainkoak eskuratu zuena Sal <a href='B:230 74:1-2'>74,1-2</a>; 1 P <a href='B:670 1:18-19'>1,18-19</a>.


marker: [6]
text:
<em>zaindari: </em>Edo <em>begirale. </em>Grekozko <em>episkopos, </em>geroago <em>gotzain </em>bilakatuko den hitza; baina hemen ez du oraindik gero hartuko duen esanahi teknikoa, jatorrizko zentzu etimologikoa baizik, <em>zaindari/begirale, </em>hain zuzen. <em>bere Semearen odolaz: </em>H.h., <em>bere odolaz. </em>Bi eratara uler daiteke: <em>bere odolaz —odola </em>Jainkoaren Semea, Jesus bera, adierazteko metafora izango litzateke—, edo <em>bere (Semearen) odolaz, </em>itzulpenean eman den bezala.


marker: ⓚ
text:
Zuen artetik aterako dira Ga <a href='B:550 4:17'>4,17</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:1-2'>4,1-2</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:2-4'>4,2-4</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:19'>2,19</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoaren eskuetan utzi 14,23; 15,40. eliz elkartea eraikitzeko ahalmena 1 Ko <a href='B:530 3:5-17'>3,5-17</a>; Ef <a href='B:560 2:20-22'>2,20-22</a>; 1 P <a href='B:670 2:4-10'>2,4-10</a>. bere ondarea emateko 26,18; Dt <a href='B:50 33:3-4'>33,3-4</a>; Jkd <a href='B:270 5:5'>5,5</a>; Ef <a href='B:560 1:18'>1,18</a>; Kol <a href='B:580 3:24'>3,24</a>; Heb <a href='B:650 9:15'>9,15</a>; 1 P <a href='B:670 1:4'>1,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Kos: </em>Asia Txikiko itsasbazter aurrean zegoen uhartetxoa; gainerako tokien berri jakiteko, ik. Pauloren Ibilaldien Mapa. <em>joan ginen: </em>Hemen hasten da hirugarren <em>gu-zatia; </em>ik. <a href='B:510 16:10'>16,10</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>Zesarea: </em>Ik. <a href='B:510 8:40'>8,40</a> oh. <em>zazpi laguntzaileetako bat: </em>Ik. <a href='B:510 6:1-6'>6,1-6</a> eta <a href='B:510 6:5'>6,5</a> oh. Felipe Zesarean utzia zuen idazleak, 8,40an.


marker: [4]
text:
<em>esku-oinak lotu: </em>Profezia irudizko egintza batez laguntzen da, antzinako profetek egin ohi zuten bezala (ik. Jr <a href='B:300 18:1-12'>18,1-12</a>; <a href='B:300 18:19'>19</a>; <a href='B:300 24:1'>24</a>; <a href='B:300 27:1-28'>27—28</a>).


marker: ⓕ
text:
judu-legearen eta erdainkuntzaren etsai omen 15,2; 18,13; 21,28. Ik. 6,11-14; 16,3; 28,17; 1 Ko <a href='B:530 9:20'>9,20</a>; Ga <a href='B:550 2:3'>2,3</a>. Pauloren irakaspena Erm <a href='B:520 2:25-29'>2,25-29</a>; <a href='B:520 3:21-26'>3,21-26</a>; <a href='B:520 10:4'>10,4</a>; Ga <a href='B:550 3:22'>3,22</a>.


marker: [6]
text:
<em>boto: </em>Ik. <a href='B:510 18:18'>18,18</a> oh. Nazireu-botoa betetzeko azkenean eskaini behar izaten ziren opariak (ik. Zen <a href='B:40 6:14-15'>6,14-15</a>) oso garestiak ziren.


marker: [8]
text:
<em>sartu ditu tenpluan: </em>Jentilak tenpluaren kanpoaldeko atarira, <em>jentilen atarira, </em>bakarrik sar zitezkeen.


marker: ⓘ
text:
Paulo legearen etsai 21,21+. tenpluaren kontra gaizki-esaka 6,13-14; Mt <a href='B:470 26:61'>26,61</a>; <a href='B:470 27:40'>27,40</a>.


marker: [10]
text:
<em>lotzeko agindu: </em>Hemendik aurrera, liburuaren azkena arte, Paulo kartzelan eta auzipean agertuko zaigu: Jerusalemen lehendabizi (<a href='B:510 21:33-23:30'>21,33—23,30</a>), Zesarean gero (<a href='B:510 23:31-26:32'>23,31—26,32</a>), eta Erroman azkenik (<a href='B:510 28:17-30'>28,17-30</a>), ibilaldi luze baten ondoren (<a href='B:510 27:1-28:16'>27,1—28,16</a>).


marker: [11]
text:
<em>kuartelera: Antonia </em>zeritzan jauregira, alegia; Herodes Handiak eraikia zen tenpluaren hegi batean, eta erromatar gudarosteentzat kuartel-ordezkoak egiten zituen. Handik tenplualde guztia agerian gelditzen zen.


marker: [12]
text:
<em>hebreeraz: </em>Arameeraz segur aski, hizkuntza hori hitz egiten baitzen Palestinan garai hartan.


marker: [1]
text:
Pauloren orain arteko hitzaldietan, juduei (13), jentilei (17) eta kristau-elkarteko zuzendariei (20) egindako predikuaren eredua eta agiria eskaini dizkigu <em>Eginak </em>liburuak. Beste hiru hitzaldi emango dizkigu ondoren, Paulok auzian zehar bere buruaren alde eginak: juduen aurrean (22), Felixen aurrean (24) eta Agripa erregearen aurrean (26). Entzuleak zein diren, hitzaldi bakoitza txit egoki eratua dago.


marker: ⓑ
text:
judua, Tarson jaioa 21,39+. jainkozale sutsua 26,5; Ga <a href='B:550 1:14'>1,14</a>; Flp <a href='B:570 3:5-6'>3,5-6</a>. Ik. Erm <a href='B:520 10:2'>10,2</a>.


marker: [6]
text:
<em>lekukoa: Lekukoa </em>grekoz <em>martir </em>esaten da; hitz hau, hemen ageri denez, laster hartuko duen <em>odolezko testigantzaren </em>esanahira hurbilduz doa.


marker: [1]
text:
<em>Ananias: </em>27-59 bitartean apaiz nagusi izana. Aldi baterako kargutik kendua egon zen, 52 aldera. Juduen guduaren hasieran (66. urtean) hil egin zuten.


marker: ⓑ
text:
horma zuritua Ez <a href='B:330 13:10-12'>13,10-12</a>. Ni legearen arabera epaitzeko Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>.


marker: ⓓ
text:
saduzearrak eta hildakoen piztuera 4,1-2; 23,8; Mt <a href='B:470 22:23'>22,23</a>. Paulo fariseua <a href='B:470 26:5'>26,5</a>; Flp <a href='B:570 3:5'>3,5</a>. piztuera espero <a href='B:570 4:2'>4,2</a>; 24,15.21; 26,6-8; 28,20.


marker: [2]
text:
<em>honela esan zuen: </em>Paulok oso zuhur jokatzen du (ik. Mt <a href='B:470 10:16'>10,16</a>) fariseuak irabazteko, bere burua fariseu bezala azalduz. Baina egia da izan, hildakoen piztuerari dagokionez, kristautasuna eta fariseuen irakatsiak elkarrengandik hurbil zeudela.


marker: ⓕ
text:
Jauna agertu Paulori 18,9; 27,24. Jerusalemen eta Erroman testigu 19,21; 27,24; 28,16.30-31. Ik. 22,18-21.


marker: [7]
text:
<em>Herodesen jauregia: </em>Herodes Handiak eraikitako jauregia, erromatar gobernarien bizileku bihurtua.


marker: [1]
text:
<em>nazaretarren sekta: </em>Judaismoaren barruko sektatzat ematen dute etsaiek oraindik kristautasuna. Hitz bera erabiltzen da fariseuei (<a href='B:510 15:5'>15,5</a>) eta saduzearrei (<a href='B:510 5:17'>5,17</a>) buruz ere, baina hemen erdeinuzko zentzuan erabilia dago (<a href='B:510 24:14'>24,14</a>).


marker: [2]
text:
Zenbait eskuizkribuk hau eransten du: <em>Geure legearen arabera epaitu nahi izan dugu, </em>7 <em>baina Lisias gudalburua sartu da tartean eta indar handiz eskuetatik kendu digu, 8 eta haren salatzaileak zure aurrean agertzeko agindu du.</em>


marker: [3]
text:
<em>sekta: </em>Ik. <a href='B:510 24:5'>24,5</a> oh. <em>Bide: </em>Ik. <a href='B:510 9:2'>9,2</a> oh. <em>Moisesen legean eta profeten liburuetan: </em>H.h., <em>legean eta profetetan: </em>I.Z. osoa adierazteko era laburra.


marker: ⓔ
text:
piztueraren itxaropena 23,6+. Ik. Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>; Jn <a href='B:500 5:28-29'>5,28-29</a>.


marker: ⓖ
text:
limosnak ekartzera 11,29-30; 12,25; Erm <a href='B:520 15:25-28'>15,25-28</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:1-4'>16,1-4</a>; 2 Ko <a href='B:540 8:1-9'>8—9</a>; Ga <a href='B:550 2:10'>2,10</a>. opariak eskaintzera 21,24.26.


marker: [4]
text:
<em>Drusila: </em>Herodes Agripa I.aren (ik. <a href='B:510 12:1'>12,1</a> oh.) alaba gazteena. Bere lehen senarra utzia zuen, Felixekin ezkontzeko; hortik Felixen 25. tx.eko larritasuna.


marker: ⓜ
text:
zuzentasuna… Mk <a href='B:480 6:17-20'>6,17-20</a>; Lk <a href='B:490 3:19'>3,19</a>. hurrengo egokiera dudanean <a href='B:490 17:32'>17,32</a>.


marker: ⓓ
text:
salaketa asko eta handiak 24,5-6. frogatu ezinekoak 24,13; 25,11. Ik. Mk <a href='B:480 14:55-59'>14,55-59</a>; Lk <a href='B:490 23:14-15'>23,14-15</a>.


marker: ⓔ
text:
bere buruaren alde 22,1+. Ez naiz errudun <a href='B:330 18:14'>18,14</a>+. legearen eta tenpluaren kontra <a href='B:330 6:13'>6,13</a>+. enperadorearen kontra <a href='B:330 16:21'>16,21</a>; <a href='B:330 17:7'>17,7</a>; <a href='B:330 18:13'>18,13</a>; <a href='B:330 24:5'>24,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Enperadoreagana jo: </em>Ez dakigu zein kasutan egin ote zitekeen enperadoreaganako goradei hau. Segur aski Erromako hiritarrek zuten soilik eskubidea. Nolanahi ere, goradei honek eramango du Paulo Erromara.


marker: [2]
text:
<em>Agripa eta Berenize: </em>Agripa II.a alegia, Herodes Agripa I.aren semea, Berenize eta Drusila bezala. Kalzis-ko (Libia) errege izan zen Agripa II.a 48tik 53ra. 53tik aurrera beste zenbait lurraldetako kargua ere hartu zuen. Harekin bizi izan zen Berenize. Oso aipatuak izan ziren judu-printzesa honek Titorekin, Jerusalemen konkistatzaile eta gero Erromako enperadore izan zenarekin, eduki zituen maite-harremanak.


marker: [3]
text:
<em>enperadore jaunak: </em>H.h., <em>Augustok. </em>Agintean zegoen enperadorearen deitura zen; une hartan Neron zen (54tik 68ra).


marker: ⓐ
text:
errege eta handikien aurrean Ik. Mt <a href='B:470 10:18'>10,18</a>; Mk <a href='B:480 13:9'>13,9</a>; Lk <a href='B:490 21:12-13'>21,12-13</a>.


marker: ⓘ
text:
Jainkoak hildakoak piztea Erm <a href='B:520 4:17'>4,17</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:9'>1,9</a>; Heb <a href='B:650 11:19'>11,19</a>.


marker: [2]
text:
<em>Saulo: </em>Ik. <a href='B:510 9:4'>9,4</a> oh. <em>eztenari ostikoka egin: </em>Ahotsa hebreeraz (arameeraz noski) ari bazaio ere, grekozko esaera zahar bat dugu hau. Gogor alfer-alferrik egin duenari buruz esan ohi zen: halakoak idiaren antza du, eztenaren kontra ostikoka eginez, zauritzea besterik ez baitu lortzen.


marker: ⓛ
text:
altxa eta jarri tente Ez <a href='B:330 2:1'>2,1</a>.<a href='B:330 2:3'>3</a>. Honetarako agertu natzaizu <a href='B:330 22:14-15'>22,14-15</a>.


marker: ⓝ
text:
begiak ireki Is <a href='B:290 35:5'>35,5</a>; <a href='B:290 42:7'>42,7</a>. ilunpetatik argitara <a href='B:290 9:17-18'>9,17-18</a>; Is <a href='B:290 42:16'>42,16</a>; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; Kol <a href='B:580 1:12-14'>1,12-14</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>. Jainkoarengana bihurtu 14,15+. bekatuen barkamena 2,38+. sagaratuen ondarea 20,32+.


marker: ⓐ
text:
Damaskon, Jerusalemen 9,19-22.27-29. alde guztietan Erm <a href='B:520 15:19'>15,19</a>. bihozberri daitezela 2,38+. Jainkoarengana itzuli <a href='B:520 14:15'>14,15</a>+. bihozberritzeari dagokion eran Mt <a href='B:470 3:8'>3,8</a>; Lk <a href='B:490 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓓ
text:
Mesiasek sufritu behar du 3,18+. hildakoen artetik lehena piztu 1 Ko <a href='B:530 15:20-23'>15,20-23</a>; Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>. Ik. 17,3+. argia ekarri herriari eta jentilei 13,47; Is <a href='B:290 42:6'>42,6</a>; <a href='B:290 49:6'>49,6</a>; Lk <a href='B:490 2:32'>2,32</a>.


marker: [1]
text:
<em>behar genuela: </em>Beste <em>gu-zatia </em>(ik. <a href='B:510 16:10'>16,10</a> oh.): Erromara iritsi arte (<a href='B:510 28:16'>28,16</a>) luzatuko da oraingo hau. Beraz, itsasbide honetan parte hartua bezala agertzen zaigu idazlea, eta kontatu ere, bizi-bizi eta zehatz kontatzen digu.


marker: [2]
text:
<em>Adramitio: </em>Asia Txikiko itsasbazterrean zegoen hiria, Troadetik hegoaldera. <em>Aristarko: </em>Ik. <a href='B:510 19:29'>19,29</a> oh.


marker: [5]
text:
<em>Knido: </em>Asia Txikiaren hego-mendebaldeko muturrean zegoen itsas portua. <em>Salmon: </em>Kretaren ekialdeko muturra.


marker: [6]
text:
<em>negua gainean baitzen: </em>H.h., <em>Baraua igaro baitzen. </em>Irailean izaten zen Barkamen Egunari <em>Baraua </em>deitzen zitzaion. Irailetik otsailera ez zen itsasoz ibiltzen.


marker: [9]
text:
<em>Sirte: </em>Afrikako itsasbazterreko golko zabala (gaur Libia). <em>aingura flotagarria: </em>Zurezko tresna handi eta astunen bat izan behar zuen, ontziari atzetik erantsia, noragabean zerbait eusteko.


marker: ⓜ
text:
Ez beldurtu… <a href='B:330 18:9'>18,9</a>; <a href='B:330 23:11'>23,11</a>. Ik. Mt <a href='B:470 10:18'>10,18</a>.


marker: [10]
text:
<em>Adriatiko: </em>Ez da gaurko Adriatiko itsasoa; Grezia, Italia eta Afrikaren tartean dagoen Mediterraneo-zatiari ematen zitzaion orduan izen hori.


marker: ⓝ
text:
buruko ile bat ere ez 1 Sm <a href='B:90 14:45'>14,45</a>; 2 Sm <a href='B:100 14:11'>14,11</a>; Mt <a href='B:470 10:30'>10,30</a>; Lk <a href='B:490 12:7'>12,7</a>.


marker: [12]
text:
<em>jaten hasi zen: </em>Judu guztiek esker oneko otoitza egin ohi zuten beti otordu aurretik. Otordu arrunta bada ere, idazleak darabilen hiztegiak eukaristia dakar gogora.


marker: [1]
text:
<em>Justizia jainkosa: </em>Grekoz <em>Dike. </em>Greziarrentzat jainko zen justizia, eta ezin hari ihes egin.


marker: ⓖ
text:
gaixoak Paulorengana etorri 5,15-16; 8,7; 19,11-12; Lk <a href='B:490 4:40'>4,40</a>; <a href='B:490 5:15'>5,15</a>; <a href='B:490 7:21'>7,21</a>.


marker: [2]
text:
<em>Kastor eta Polux: </em>Itsas bidarien zaindaritzat zeuzkaten. Oso zabaldua zegoen Egipton haien kultua; hangoa zen, hain zuzen, ontzi hau.


marker: [3]
text:
<em>dei egin zien: </em>Lehenbailehen nahi du Paulok bere egoera argi eta garbi agertu Erromako juduen aurrean. Bere prozesuaren laburpen bat eskainiko die eta judaismoarekin eta bere herriarekin leial delako azken aitorpena egingo.


marker: [6]
text:
<em>esan zien: </em>Pauloren aitorpen honek bilduko du <em>Eginak </em>liburuaren konklusioa. Jesusen Nazareteko hitzaldiaren azken atalak (Lk <a href='B:490 4:23-27'>4,23-27</a>) eta Jesusek apostoluei esandako azken hitzek (Lk <a href='B:490 24:47'>24,47</a>) erakusten zuten misio-zabaltasuna azpimarratuz amaitzen da <em>Apostoluen Eginak </em>liburua.


marker: ⓑ
text:
Zoaz… Is <a href='B:290 6:9-10'>6,9-10</a> (Mt <a href='B:470 13:14-15'>13,14-15</a>; Jn <a href='B:500 12:40'>12,40</a>).


marker: ⓒ
text:
jentilei Jainkoaren salbamena 13,46+; Is <a href='B:290 40:5'>40,5</a>; Sal <a href='B:230 67:3'>67,3</a>; <a href='B:230 98:3'>98,3</a>; Lk <a href='B:490 3:6'>3,6</a>. salbamena <a href='B:490 4:12'>4,12</a>+.


marker: [7]
text:
Zenbait eskuizkribuk, garrantzitsuenak ez badira ere, 29. tx.a eransten dute: <em>Hitz hauek esatean, beren artean eztabaida gogorra zutelarik alde egin zuten juduek.</em>


marker: [8]
text:
<em>batere eragozpenik gabe: </em>Ebanjelioa apostoluen misioaren ikuspegia emanez bukatua zuen bezala, <em>Eginak </em>liburua ere aurrerako elizaren misioaren ikuspegia emanez bukatu du Lukasek.


marker: ⓕ
text:
Jainkoak deitua Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; <a href='B:510 13:2'>13,2</a>; <a href='B:510 26:16-18'>26,16-18</a>; Ga <a href='B:550 1:15'>1,15</a>. berri ona 16,25-26; Is <a href='B:290 52:7'>52,7</a>; <a href='B:290 61:1'>61,1</a>; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓖ
text:
Daviden hazitik jaioa Mt <a href='B:470 1:1'>1,1</a>+; <a href='B:470 22:42'>22,42</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:8'>2,8</a>. Jainkoaren Seme Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Mt <a href='B:470 14:33'>14,33</a>; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+; Eg <a href='B:510 13:33'>13,33</a>.


marker: ⓗ
text:
apostolu izateko dohaina 15,15-18; Eg <a href='B:510 26:16-18'>26,16-18</a>; Ga <a href='B:550 2:7-9'>2,7-9</a>. fedezko erantzuna 10,16; 15,18; 16,26; 2 Ko <a href='B:540 10:5'>10,5</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:8'>1,8</a>; Heb <a href='B:650 5:9'>5,9</a>.


marker: ⓘ
text:
herri santu 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a>. grazia eta bakea Zen <a href='B:40 6:25-26'>6,25-26</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:3'>1,3</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:2'>1,2</a>; Ef <a href='B:560 1:2'>1,2</a>; Flp <a href='B:570 1:2'>1,2</a>; Kol <a href='B:580 1:2'>1,2</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:1'>1,1</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:2'>1,2</a>; Flm <a href='B:640 1:3'>3</a>.


marker: [3]
text:
<em>bihotz-bihotzez zerbitzatzen: </em>H.h., <em>kultu espirituala ematen </em>edo <em>neure espirituan kultu ematen </em>(ik. <a href='B:520 15:16'>15,16</a> oh.).


marker: ⓚ
text:
Jainkoa lekuko Flp <a href='B:570 1:8'>1,8</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:5'>2,5</a>.<a href='B:590 2:10'>10</a>. kristauak Paulok gogoan Ef <a href='B:560 1:16'>1,16</a>.


marker: [4]
text:
<em>juduak… baita judu ez direnak: </em>Bere Seme Jesu Kristoren bidez Jainkoak salbatu nahi duen gizadi osoa du gogoan hemen Paulok. Juduek, erlijioa kontuan hartuz banatzen zuten gizadia: batetik juduak zeuden, egiazko Jainkoaren adoratzaileak alegia, eta bestetik ez-juduak, hau da, gainerako guztiak.


marker: ⓜ
text:
berri ona zabaltzeko lotsarik ez Sal <a href='B:230 119:46'>119,46</a>; Mk <a href='B:480 8:38'>8,38</a>. Jainkoaren indarra 1 Ko <a href='B:530 1:18'>1,18</a>.<a href='B:530 1:24'>24</a>. juduak eta judu ez direnak <a href='B:530 2:9-10'>2,9-10</a>; <a href='B:530 3:9'>3,9</a>; <a href='B:530 10:12'>10,12</a>; <a href='B:530 11:11-14'>11,11-14</a>; Eg <a href='B:510 13:46'>13,46</a>; <a href='B:510 18:6'>18,6</a>.


marker: [5]
text:
<em>berri on… agertzen digu: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>berri on honetan agertzen du Jainkoak bere salbamen-indarra, fedearen bidez bakarrik </em>(iristen dena). 16-17 tx.etan Paulok gutuneko eta bere pentsamenduaren funtsezko gaietako bat aurkezten du; ik. <a href='B:520 3:21-30'>3,21-30</a> eta <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh. <em>fedearen bidez bakarrik: </em>H.h., <em>fedez fede </em>edo <em>fedetik federa. </em>Formula iluna gertatzen zaigu bere trinkotasunagatik. Seguruenik, Jainkoak gizakia onartzeko baldintza bakarra fedea dela esan nahi du.


marker: ⓝ
text:
Zintzoa… Hab <a href='B:420 2:4'>2,4</a>; Ga <a href='B:550 3:11'>3,11</a>; Heb <a href='B:650 10:38'>10,38</a>. Jainkoak fedearen bidez onartzen gaitu 3,24-28; <a href='B:650 4:9-11'>4,9-11</a>; <a href='B:650 5:1'>5,1</a>.<a href='B:650 5:9'>9</a>; 9,30; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>; Ef <a href='B:560 2:8'>2,8</a>; Flp <a href='B:570 3:9'>3,9</a>.


marker: [6]
text:
<em>Jainkoaren haserrea: </em>Edo <em>gaitzespena. </em>Gizakia berez —judua zein jentila—, bekatari delako, kondenatua dago Jaunaren aurrean, honen zigorra merezi du (ik. <a href='B:520 2:5'>2,5</a>); baina Jainkoak bere <em>salbamen-indarra </em>agertu eta Jesu Kristogan gizakia <em>onartzea </em>nahi izan du (ik. <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
Jainkoaren haserrea Dt <a href='B:50 32:21'>32,21</a>; Ef <a href='B:560 5:6'>5,6</a>; Kol <a href='B:580 3:6'>3,6</a>. egia ito 2 Ts <a href='B:600 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓑ
text:
Jainkoaz jakin daitekeena Sal <a href='B:230 19:2'>19,2</a>; Jkd <a href='B:270 13:1-15'>13—15</a>; Eg <a href='B:510 14:15-17'>14,15-17</a>; <a href='B:510 17:24-28'>17,24-28</a>; Heb <a href='B:650 11:3'>11,3</a>.


marker: ⓔ
text:
sasijainkozaletasuna Ir <a href='B:20 32:1'>32</a>; Dt <a href='B:50 4:15-19'>4,15-19</a>; Jr <a href='B:300 2:11'>2,11</a>; Sal <a href='B:230 106:20'>106,20</a>; Jkd <a href='B:270 11:15'>11,15</a>; <a href='B:270 12:24'>12,24</a>.


marker: ⓖ
text:
Egiazko Jainkoa eta gezurrezkoak Jr <a href='B:300 10:10-14'>10,10-14</a>; <a href='B:300 16:19-21'>16,19-21</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓗ
text:
jentilak bekatuaren menpean 13,13; 1 Ko <a href='B:530 5:10-11'>5,10-11</a>; <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; Ga <a href='B:550 5:19-21'>5,19-21</a>; 1 P <a href='B:670 4:3'>4,3</a>.


marker: ⓘ
text:
ez epaitu besteak Mt <a href='B:470 7:2'>7,2</a>; Lk <a href='B:490 6:37'>6,37</a>; Jn <a href='B:500 8:7'>8,7</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainkoaren eroapena 3,25-26; Ir <a href='B:20 34:6-7'>34,6-7</a>; Is <a href='B:290 48:9'>48,9</a>; Jkd <a href='B:270 11:23'>11,23</a>; 2 P <a href='B:680 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓚ
text:
zigor-eguna So <a href='B:430 1:14-18'>1,14-18</a>; <a href='B:430 2:2-3'>2,2-3</a>; Ap <a href='B:730 6:17'>6,17</a>; <a href='B:730 11:18'>11,18</a>.


marker: ⓛ
text:
bakoitzari bere egintzen arabera Jr <a href='B:300 17:10'>17,10</a>; Sal <a href='B:230 62:13'>62,13</a>; Es <a href='B:230 24:12'>24,12</a>; Mt <a href='B:470 16:27'>16,27</a>+; Jn <a href='B:500 5:29'>5,29</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoak bereizkeriarik ez Lb <a href='B:30 19:15'>19,15</a>; Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>; Ga <a href='B:550 2:6'>2,6</a>; Ef <a href='B:560 6:9'>6,9</a>; Kol <a href='B:580 3:25'>3,25</a>; St <a href='B:660 2:1'>2,1</a>; 1 P <a href='B:670 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓑ
text:
legea betetzen duena zuzen Mt <a href='B:470 7:21'>7,21</a>; St <a href='B:660 1:22'>1,22</a>.<a href='B:660 1:25'>25</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:7'>3,7</a>.


marker: ⓔ
text:
judu izenaz harro 3,27; 4,2-3; 5,2; 11,18; 1 Ko <a href='B:530 1:29-31'>1,29-31</a>; <a href='B:530 9:15'>9,15</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:9'>11,9</a>; <a href='B:540 12:6'>12,6</a>; Ga <a href='B:550 6:13-14'>6,13-14</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:19'>2,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>ezikasien hezitzaile: </em>Testuinguruaren arabera; normalki <em>ezikasi </em>itzulitako hitzak <em>zentzugabe </em>esan nahi du.


marker: ⓚ
text:
bihotzeko erdainkuntza Dt <a href='B:50 10:16'>10,16</a>; <a href='B:50 30:6'>30,6</a>; Jr <a href='B:300 4:4'>4,4</a>; Kol <a href='B:580 2:11'>2,11</a>. Espiritua eta idatzitako legea 7,6; 8,2-3; 2 Ko <a href='B:540 3:6'>3,6</a>. Jainkoak aintzat hartua 1 Ko <a href='B:530 4:5'>4,5</a>; 2 Ko <a href='B:540 10:18'>10,18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoak bere hitzak: </em>I.Z.ean Jainkoak Israel herriari bere buruaz eginiko agerpenez dihardu Paulok. Horien artean sartzen dira bai agintzariak, bai legea eta aginduak, baita profeziak ere.


marker: ⓝ
text:
gizon-emakumeak hitz ustelekoak Sal <a href='B:230 116:11'>116,11</a>. Horrela… Sal <a href='B:230 51:6'>51,6</a>.


marker: [3]
text:
<em>Egin dezagun gaiztakeria: </em>Judu-jatorriko kristauek Paulori egiten zizkioten salaketak aipatzen ditu; horiek ez zuten onartzen Pauloren onginahizko eta askatasunezko berri ona (ik. <a href='B:520 6:1'>6,1</a>.<a href='B:520 6:15'>15</a>).


marker: ⓐ
text:
Ez da bat bera ere… Sal <a href='B:230 14:1-3'>14,1-3</a>; <a href='B:230 53:2-3'>53,2-3</a>; Koh <a href='B:250 7:20'>7,20</a>.


marker: [5]
text:
<em>legeak dioen guztia: </em>Beste pasarte batzuetan bezala, I.Z. osoa adierazten du hemen <em>lege </em>hitzak (ik. 1 Ko <a href='B:530 14:21'>14,21</a>.<a href='B:530 14:34'>34</a>).


marker: [7]
text:
<em>aintzarik gabe: </em>I.Z.ean <em>aintzak </em>Jainkoaren presentzia, distiraz betea agertzen dena, adierazten du.


marker: ⓗ
text:
Jainkoaren aintza Is <a href='B:290 60:1-3'>60,1-3</a>; Ez <a href='B:330 10:18-19'>10,18-19</a>; <a href='B:330 11:22-23'>11,22-23</a>.


marker: [8]
text:
<em>askapena: </em>Jatorrizkoak darabilen hitza <em>(berr)erospen </em>itzuli ohi da gure artean. I.Z.ean, hitza Egiptoko esklabotzatik nahiz Babiloniako gatibualditik lortutako askapena adierazteko erabiltzen da, baita bekatuaren esklabotzatik askapena adierazteko ere. Hau da bereziki I.B.an hitzak duen zentzua, Jainkoak Jesu Kristoren bitartez bekatutik askatu egin gaituela, alegia. Itzulpen honetan <em>askapen/askatu </em>erabiliko da beti.


marker: [9]
text:
<em>barkamen-bide: </em>I.Z.aren grekozko itzulpenean, hitza <em>kutxa gaineko estalkia </em>(ik. Ir <a href='B:20 25:17'>25,17</a> oh.) adierazteko erabiltzen da. <em>Estalki </em>aurrean egiten zen israeldarren hutsegite guztien barkamen-ohikunea urtean behin Barkamen Egunean (ik. Lb <a href='B:30 16:1'>16,1</a> oh.). Dena den, hemen hitzak barkamena lortzeko toki edo tresna esan nahi du, <em>barkamen-bide </em>alegia. <em>salbatzaile azaldu eta Jesusengan sinesten dutenak onartu: </em>Ik. <a href='B:30 1:17'>1,17</a> oh. 21-30 tx.etan behin eta berriro erabiltzen ditu Paulok <em>justizia, justifikatu </em>eta <em>justifikazio </em>hitzak. Jainkoaren <em>justizia </em>ez da nori bere egintzen merezia ordaintzea; Jainkoaren <em>zuzentasunak/justiziak </em>hau esan nahi du: hark leial eusten diola gizakiaren aldeko bere salbamen-asmoari. Horregatik, <em>justizia </em>hitza <em>salbamen-indar </em>itzuli dugu (adib. <a href='B:520 3:21'>3,21</a>; <a href='B:520 8:10'>8,10</a>). Gizakiak zigorra merezi zuen arren (ik. <a href='B:520 1:18'>1,18</a> oh.), Jainkoak, onginahiz, bere <em>salbamen-indarra </em>agertu nahi izan du Jesu Kristoren bitartez (<a href='B:520 3:21-22'>3,21-22</a>), eta amnistia moduko zerbait eskaini die gizon-emakume guztiei. Hau da, ez du haien bekatua kontuan hartu, <em>errugabetzat jo </em>ditu (<a href='B:520 3:20'>3,20</a>; <a href='B:520 4:5'>4,5</a>), <em>zuzenetsi </em>(<a href='B:520 4:3'>4,3</a>; Ga <a href='B:550 3:6'>3,6</a>) eta <em>onartu </em>egin ditu (<a href='B:520 3:30'>3,30</a>; <a href='B:520 4:5'>4,5</a>.<a href='B:520 4:9-11'>9-11</a>; <a href='B:520 5:21'>5,21</a>, etab.; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>), berarekin harremanetan berriro jarriz <em>(justifikatu). Onespen </em>hori (<a href='B:520 9:30'>9,30</a>; <a href='B:520 10:4'>10,4</a>; Ga <a href='B:550 2:7'>2,7</a>), hau da, <em>justifikazioa, </em>ez dezake gizakiak bere indarrez edo legea betez lor; Jainkoak dohainik adiskidetu du gizakia berekin Jesusen heriotzaz. <em>Onartua izateko </em>baldintza bakarra sinesmena da. <em>Justifikazio </em>hitza <em>salbamen </em>ere itzuli dugu behin edo beste (adib. <a href='B:520 10:3'>10,3</a>.<a href='B:520 10:5'>5</a>; Flp <a href='B:570 3:9'>3,9</a>), nahiz eta Pauloren teologian gauza bera ez diren. Justifikazioaren gaia luze azaltzen du Paulok <em>Erromatarrei </em>eta <em>Galaziarrei gutunetan </em>batez ere.


marker: ⓙ
text:
barkamen-bide Lb <a href='B:30 16:12-16'>16,12-16</a>; Ef <a href='B:560 1:7'>1,7</a>; Heb <a href='B:650 9:5'>9,5</a>.<a href='B:650 9:15'>15</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:2'>2,2</a>; <a href='B:690 4:10'>4,10</a>. Jainkoaren eroapena <a href='B:500 2:4'>2,4</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jainkoa bat bakarra Dt <a href='B:50 4:35'>4,35</a>.<a href='B:50 4:39'>39</a>; <a href='B:50 6:4'>6,4</a>; Ml <a href='B:460 2:10'>2,10</a>; Mk <a href='B:480 12:29'>12,29</a>; Ga <a href='B:550 3:20'>3,20</a>; Ef <a href='B:560 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓝ
text:
Abrahamek… 4,9; Has <a href='B:10 15:6'>15,6</a>; Ga <a href='B:550 3:6'>3,6</a>; St <a href='B:660 2:23'>2,23</a>.


marker: ⓐ
text:
saria dohain huts ez 11,6; Mt <a href='B:470 20:1-16'>20,1-16</a>; Lk <a href='B:490 17:7-11'>17,7-11</a>.


marker: ⓓ
text:
Abrahamen erdainkuntza Has <a href='B:10 17:10-11'>17,10-11</a>. Abraham sinestedunen aita Ga <a href='B:550 3:7-9'>3,7-9</a>.


marker: ⓔ
text:
Abrahami agindutakoa Has <a href='B:10 12:2-3'>12,2-3</a>; <a href='B:10 22:17-18'>22,17-18</a>; Ga <a href='B:550 3:16'>3,16</a>. Abrahamen sinesmena Heb <a href='B:650 11:8-12'>11,8-12</a>.


marker: ⓖ
text:
agintzaria eta sinesmena Ga <a href='B:550 3:7'>3,7</a>.<a href='B:550 3:18'>18</a>.<a href='B:550 3:23-29'>23-29</a>; Heb <a href='B:650 6:15'>6,15</a>; <a href='B:650 11:32-40'>11,32-40</a>.


marker: ⓗ
text:
Herri… Has <a href='B:10 17:5'>17,5</a>. Jainkoak izatera deitzen Is <a href='B:290 48:13'>48,13</a>; Heb <a href='B:650 11:19'>11,19</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoak egia zioela aitortu zuen: </em>H.h., <em>Jainkoari aintza eman zion; </em>ik. Jn <a href='B:500 9:24'>9,24</a> oh.


marker: ⓛ
text:
hitzemana betetzeko Jainkoaren ahalmena Has <a href='B:10 18:14'>18,14</a>; Jr <a href='B:300 32:17-24'>32,17-24</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoak Jesus piztu 8,11; 10,9; Eg <a href='B:510 2:24'>2,24</a>+; 1 Ko <a href='B:530 6:14'>6,14</a>; <a href='B:530 15:15'>15,15</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:14'>4,14</a>; Kol <a href='B:580 2:12'>2,12</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:10'>1,10</a>; 1 P <a href='B:670 1:21'>1,21</a>. Jesus heriotzara emana <a href='B:670 5:6-8'>5,6-8</a>+.


marker: [3]
text:
<em>gure salbamenerako: </em>H.h., <em>gure justifikaziorako, </em>nahiz eta hemen hitza normalean erabiltzen dena bera ez izan (ik. <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.); hemengo hitza 5,18an dator berriro.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak onartu 1,17+. bakean Jainkoarekin 5,10; Is <a href='B:290 53:5'>53,5</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:18-19'>5,18-19</a>; Ef <a href='B:560 2:14-17'>2,14-17</a>; Kol <a href='B:580 1:20-22'>1,20-22</a>; <a href='B:580 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓒ
text:
atsekabeez harro Sal <a href='B:230 37:39'>37,39</a>; <a href='B:230 50:15'>50,15</a>; Eg <a href='B:510 14:22'>14,22</a>; St <a href='B:660 1:2-3'>1,2-3</a>; 1 P <a href='B:670 1:6-7'>1,6-7</a>.


marker: ⓓ
text:
itxaropenak ez du huts egiten Sal <a href='B:230 22:5'>22,5</a>; <a href='B:230 25:20'>25,20</a>; Heb <a href='B:650 6:18-19'>6,18-19</a>. Jainkoak emandako Espiritua <a href='B:650 8:9-16'>8,9-16</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:16'>3,16</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:22'>1,22</a>; <a href='B:540 5:5'>5,5</a>; Ga <a href='B:550 4:6'>4,6</a>; Ef <a href='B:560 1:13'>1,13</a>; Tt <a href='B:630 3:5-7'>3,5-7</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:13'>4,13</a>.


marker: ⓔ
text:
Kristo gaiztoen alde hila 3,25; 4,25; 5,6-11; 8,32-34; Is <a href='B:290 53:4-5'>53,4-5</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:3'>15,3</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:15'>5,15</a>; Ga <a href='B:550 1:4'>1,4</a>; <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; 1 P <a href='B:670 3:18'>3,18</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:16'>3,16</a>; <a href='B:690 4:10'>4,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>guztiek egin baitzuten bekatu: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>eta berarengan </em>(Adamengan) <em>denak bekatari gertatu ziren. </em>Jatorrizko testuak bukatu gabe uzten du esaldia (anakolutua).


marker: ⓗ
text:
bekatua eta heriotza 6,23; 7,5; 8,6.13; Has <a href='B:10 2:17'>2,17</a>; <a href='B:10 3:6'>3,6</a>.<a href='B:10 3:19'>19</a>; Jkd <a href='B:270 2:24'>2,24</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:21'>15,21</a>.<a href='B:530 15:45'>45</a>; Ga <a href='B:550 6:7-9'>6,7-9</a>; St <a href='B:660 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓚ
text:
Kristoren obedientziak zuzen egin Is <a href='B:290 53:11'>53,11</a>; Flp <a href='B:570 2:8'>2,8</a>; Heb <a href='B:650 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓜ
text:
gizakia onartu 1,17+. betiko bizia 2,7; 6,22; Dn <a href='B:340 12:2'>12,2</a>; Mt <a href='B:470 19:16'>19,16</a>; Jn <a href='B:500 3:15'>3,15</a>; <a href='B:500 6:47'>6,47</a>; <a href='B:500 17:2'>17,2</a>; Ga <a href='B:550 6:8'>6,8</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:12'>6,12</a>; Tt <a href='B:630 1:2'>1,2</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:11'>5,11</a>.<a href='B:690 5:20'>20</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jesu Kristori lotuak: </em>Bataiatzen dena Kristori lotua gertatzen da beronen heriotza eta piztueran, eta salbamenerako bidean jartzen da.


marker: [2]
text:
<em>norbait… gelditzen da: </em>Zenbaiten ustez, Paulok garai hartako axioma juridiko bat aipatuko luke hemen: <em>erruduna hil eta gero, haren kontrako auzia baliogabeturik gelditzen da.</em>


marker: ⓕ
text:
Jesu Kristoren hiltzea behin betiko hiltzea Heb <a href='B:650 9:26-28'>9,26-28</a>; 1 P <a href='B:670 3:18'>3,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>ongia egiteko tresna: </em>H.h., <em>justiziaren arma. Justizia, </em>zentzu anitzeko hitza delarik (ik. <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.), <em>ongia </em>itzuli dugu 6. kap. honetan (18.19.20 tx.ak); ik. Mt <a href='B:470 3:15'>3,15</a> eta oh.


marker: [1]
text:
<em>legeen berri: </em>Paulo hemen, edota Moisesen legeaz edota herri-legeez, oro har, ari da. Ezaguna da erromatarren jakintza juridikoa.


marker: [3]
text:
<em>Espirituaren bizi berriaren arabera… ez lege idatziaren arau zaharraren arabera: </em>Jatorrizkoak <em>Espiritu berri batez… ez zaharkituriko letraz </em>dio. Esamolde honen bigarren zatia Moisesen lege idatziari dagokio; lehenengoa, berriz, Kristoren Espirituak sortzen duen bizi berriari; bi joerak konponezinak dira.


marker: ⓑ
text:
legea eta bekatua 5,20+. Ez gutiziatu Ir <a href='B:20 20:17'>20,17</a>; Dt <a href='B:50 5:21'>5,21</a>.


marker: [4]
text:
<em>nire giza grinetan: </em>H.h., <em>nire haragian. Haragiak </em>Paulorengan, lehenbizi, berez ahula den gizakia adierazten du (<a href='B:520 7:14'>7,14</a>), bere giza izaera hutsa, alegia (<a href='B:520 1:3'>1,3</a>; <a href='B:520 9:5'>9,5</a>: <em>giza jatorria; </em>2 Ko <a href='B:540 5:16'>5,16</a>: <em>giza ikuspegia; </em>Ga <a href='B:550 3:3'>3,3</a>: <em>giza indar</em>); baina <em>haragiak </em>ez du giza izaera mugatua bakarrik adierazten, zeren, ahula izateaz gainera, gizakia <em>giza grinen </em>menpean baitago, bekatuaren esku utzia (ik. <a href='B:520 7:5'>7,5</a>.<a href='B:520 7:25'>25</a> eta kap. osoa). Itzulpenean, <em>haragia </em>era ezberdinetan ematen dugu, 8,3-4an ikus daitekeenez: <em>giza ahulezia, bekatuzko izaera, giza izaera hilkorra, giza grinen arabera </em>(h.h., <em>haragiaren arabera, </em>maiz datorren esamoldea).


marker: ⓗ
text:
nire gorputzean beste lege bat Ga <a href='B:550 5:17'>5,17</a>; St <a href='B:660 4:1'>4,1</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>heriotzara naraman nire izaera honetatik: </em>H.h., <em>heriotza honetako gorputzetik. Gorputzak </em>pertsona bere osotasunean adierazten du. Eta <em>heriotzara naraman gorputza </em>heriotza ondorio duen bekatuaren eraginpean bizi den pertsona da.


marker: ⓘ
text:
Jainkoari eskerrak 1,21; 1 Ko <a href='B:530 1:4'>1,4</a>; <a href='B:530 15:57'>15,57</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:11'>1,11</a>; <a href='B:540 4:15'>4,15</a>; <a href='B:540 9:15'>9,15</a>; Ef <a href='B:560 5:20'>5,20</a>; Flp <a href='B:570 1:3'>1,3</a>; Kol <a href='B:580 3:17'>3,17</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:2'>1,2</a>; <a href='B:590 5:18'>5,18</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:3'>1,3</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:3'>1,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>askatu egin zaitu: </em>Zenbait eskuizkribuk honela dio: <em>askatu egin nau; </em>beste batzuk, berriz: <em>askatu egin gaitu.</em>


marker: [2]
text:
<em>bere burua barkamen-oparitzat eskainiz: </em>H.h., <em>eta bekatua dela-eta </em>(bidali du). Hitz hauek, ziur asko, I.Z.eko <em>barkamen-oparia, </em>hau da, bekatuen barkamena lortzeko eskaintzen zena, adierazten dute.


marker: ⓚ
text:
Legeak ezin zuena Eg <a href='B:510 13:38'>13,38</a>; <a href='B:510 15:10'>15,10</a>. gurea bezalako bekatuzko izaeran bidali Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>; Flp <a href='B:570 2:7'>2,7</a>; Heb <a href='B:650 2:17'>2,17</a>; <a href='B:650 4:15'>4,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>giza grinen arabera: </em>H.h., <em>haragiaren arabera; </em>ik. <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: ⓝ
text:
Jainkoak biziaraziko ditu zuen gorputz hilkorrak 1 Ko <a href='B:530 6:14'>6,14</a>; <a href='B:530 15:15'>15,15</a>.<a href='B:530 15:20'>20</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:14'>4,14</a>.


marker: [4]
text:
<em>Abba: </em>Arameerazko hitza, famili giroan haurrak aitari deitzeko erabiltzen zuena; gure <em>aitatxoren </em>parekoa, beraz.


marker: ⓐ
text:
esklabo-espiritua Ga <a href='B:550 4:7'>4,7</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:7'>1,7</a>. seme-alaba egiten zaituzten Espiritua Ga <a href='B:550 3:26'>3,26</a>+; <a href='B:550 4:5-7'>4,5-7</a>.


marker: [5]
text:
<em>Izadia: </em>Zenbaitek uste du Paulo hemen gizadiaz ari dela, eta ez kreazioaz. Gainerakoan, Bibliak askotan dihardu gizadiaren eta kreazioaren loturaz, nola onerako hala txarrerako.


marker: [6]
text:
<em>behartu zuena: </em>Jainkoa da, gehienen ustez, izadiaren porrotaren eragilea, gizakiaren bekatuaren ondorioz, noski; beste zenbaitek, gizakia bera adierazten dela uste du.


marker: ⓒ
text:
Izadia eta bere benetako helburua 2 P <a href='B:680 3:13'>3,13</a>; Ap <a href='B:730 21:1'>21,1</a>.


marker: ⓕ
text:
Espirituak egiten otoitz 1 Ko <a href='B:530 2:10-13'>2,10-13</a>; St <a href='B:660 4:3'>4,3</a>.<a href='B:660 4:5'>5</a>.


marker: [8]
text:
<em>fededunen alde: </em>H.h., <em>santuen alde. Santu </em>hitzak Jainkoari sagaratua esan nahi du. Kristorengan sinesten dutenak santu dira, hau da, Jainkoari sagaratuak daude Kristo berpiztuarekiko lotura dela bide.


marker: ⓗ
text:
Kristo senide askoren artean lehen-seme 1 Ko <a href='B:530 15:20'>15,20</a>; Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>.


marker: ⓘ
text:
zuzentzat onartuak aintzaz bete Ef <a href='B:560 1:11-13'>1,11-13</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:13-14'>2,13-14</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainkoaren eskuinaldean Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>. gure alde erreguka Heb <a href='B:650 7:25'>7,25</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:1'>2,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>madarikatua: </em>Jatorrizkoak <em>anatema </em>dio. I.Z.ean <em>anatema</em>-k <em>erabateko suntsipena </em>zekarren berarekin; I.B.an, berriz, <em>madarikazioa </em>edo <em>gaitzespena </em>(ik. Ga <a href='B:550 1:8'>1,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:3'>12,3</a>; <a href='B:530 16:22'>16,22</a>). Pauloren adierazpena, gehiegizkoa noski, bere herriarekiko duen maitasun sutsuaren erakusgarri da.


marker: ⓜ
text:
madarikatua Ir <a href='B:20 32:32'>32,32</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:22'>16,22</a>; Ga <a href='B:550 1:8'>1,8</a>.


marker: ⓝ
text:
Israel Jainkoaren herri hautatua 3,2; Ir <a href='B:20 4:22'>4,22</a>; <a href='B:20 19:5-6'>19,5-6</a>; Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>; Os <a href='B:350 11:1'>11,1</a>; Eg <a href='B:510 13:17'>13,17</a>.


marker: ⓐ
text:
Israelengandik dator Kristo 1,3; Mt <a href='B:470 1:1-16'>1,1-16</a>; Lk <a href='B:490 3:23-34'>3,23-34</a>. gauza guztien gainetik dagoena Jn <a href='B:500 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓓ
text:
Abrahamen benetako ondorengoak 2,28-29; Mt <a href='B:470 3:9'>3,9</a>; Jn <a href='B:500 8:33'>8,33</a>; Ga <a href='B:550 3:7'>3,7</a>.<a href='B:550 3:29'>29</a>; <a href='B:550 4:21-31'>4,21-31</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak nahi duena uzten du bihotz-gogortzen Ir <a href='B:20 4:21'>4,21</a>; <a href='B:20 9:12'>9,12</a>.


marker: ⓜ
text:
Buztinezko ontzia eta buztinlaria Is <a href='B:290 29:16'>29,16</a>; <a href='B:290 45:9'>45,9</a>; <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Jkd <a href='B:270 15:7'>15,7</a>; Si <a href='B:280 33:13'>33,13</a>; Jr <a href='B:300 18:6'>18,6</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:7'>4,7</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:20-21'>2,20-21</a>.


marker: [3]
text:
<em>Ez-maiteari Maitea: </em>Oseas profetaren hitzok Israel herriari dagozkio, eta herri desleiala Jainkoak berriro maitekiro bereganatuko duela adierazten dute. Baina Paulok Jesu Kristoren bidez Jainkoaren herri maitatu bihurtzen diren herri jentilei egozten dizkie.


marker: ⓗ
text:
Hona… Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>. Ik. <a href='B:290 10:11'>10,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:6'>2,6</a>.<a href='B:670 2:8'>8</a>.


marker: ⓘ
text:
jainkozale sutsu Eg <a href='B:510 22:3'>22,3</a>. israeldarrek ez dute zuzen ulertzen 2 Ko <a href='B:540 3:14'>3,14</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:13'>1,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoak ematen duela salbamena: </em>H.h., <em>Jainkoaren justizia. Jainkoaren salbamen-indarra </em>ere itzul daiteke; ik. <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>helburua: </em>Hitz honek Paulorengan hainbat gauza esan nahi dezake: <em>bukaera, helmuga, betekuntza.</em>


marker: ⓚ
text:
Kristo legearen helburu Ga <a href='B:550 3:24'>3,24</a>; Heb <a href='B:650 8:13'>8,13</a>. Kristo eta Jainkoaren onespena 1,17+.


marker: [3]
text:
<em>Legea betetzen duena: </em>Pauloren arabera, Moisesen legea betetzen duen guztiak iritsiko du Jainkoaren onespena eta salbazioa; izatez, ordea —hala dio Paulok—, inork ere ez du betetzen erabat Moisesen lege hori.


marker: [4]
text:
<em>Hitz hori: </em>Dt 30,14ko <em>hitza </em>Moisesen legea da; Paulo, ordea, kristau-mezuaz ari da, berri onaz alegia (ik 9-10 tx.ak).


marker: ⓝ
text:
Jesus da Jauna Eg <a href='B:510 2:36'>2,36</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:13'>12,13</a>; Flp <a href='B:570 2:11'>2,11</a>. sinesmena eta salbazioa <a href='B:570 1:16'>1,16</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:1-2'>15,1-2</a>; Ef <a href='B:560 1:13'>1,13</a>.


marker: ⓒ
text:
Juduen eta ez-juduen Jainkoa Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>; <a href='B:510 15:9'>15,9</a>; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak ez du Israel baztertu 1 Sm <a href='B:90 12:22'>12,22</a>; Sal <a href='B:230 94:14'>94,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Baalen aurrean: </em>Israeldarrentzat tentazio eta erorbide gertatu ziren antzinako kanaandar kultuak aipatzen dira.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak… Dt <a href='B:50 29:3'>29,3</a>; Is <a href='B:290 6:10'>6,10</a>; <a href='B:290 29:10'>29,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>otorduak: </em>H.h., <em>mahaia; </em>hemen, aipaturiko Salmoan bezala, oparotasunaren irudi izan daiteke, edota, judu-tradizioaren arabera, <em>otordu sakratua </em>adierazi. Hala bada, kultua bera gertatzen zaie israeldarrei galbide.


marker: [3]
text:
<em>Heriotzatik bizira etortzea: </em>Zaila da hitz hauen esanahia zehaztea. Askoren ustez, israeldarren bihozberritzea heriotzatik ateratzea bera bezain ondasun handia izango dela esan nahi du. Beste batzuen ustez, munduaren azkenean gertatuko den hildakoen piztuera du Paulok gogoan.


marker: ⓘ
text:
Siondik… Is <a href='B:290 27:9'>27,9</a>; <a href='B:290 59:20-21'>59,20-21</a>; Jr <a href='B:300 31:33-34'>31,33-34</a>.


marker: ⓛ
text:
Nork… Is <a href='B:290 40:13'>40,13</a>; Jr <a href='B:300 23:18'>23,18</a>; Jb <a href='B:220 15:8'>15,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainkoarengandik dira gauza guztiak 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>; Kol <a href='B:580 1:16-17'>1,16-17</a>; Heb <a href='B:650 2:10'>2,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>eskain ditzazuela zeuen buruak: </em>H.h., <em>eskain ditzazuela zeuen gorputzak. Gorputzak </em>hemen ez du adierazten gai materiala, gizakia arima eta gorputz dela esaten denean bezala, pertsona osoa baizik, gorputzean eta gorputzez diharduena; ik. <a href='B:520 7:24'>7,24</a> oh.


marker: ⓑ
text:
Ez egokitu mundu honen iritzietara 1 P <a href='B:670 1:14'>1,14</a>. eraberritu 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>; Ef <a href='B:560 4:23'>4,23</a>. Jainkoaren nahia bereizi Ef <a href='B:560 5:10'>5,10</a>.<a href='B:560 5:17'>17</a>.


marker: ⓓ
text:
gorputz bat 1 Ko <a href='B:530 10:17'>10,17</a>+. bata bestearen atal 1 Ko <a href='B:530 12:12-27'>12,12-27</a>; Ef <a href='B:560 4:25'>4,25</a>.


marker: [2]
text:
<em>sinesmenari dagokionez: </em>Jatorrizkoak <em>sinesmenaren analogiaren arabera </em>dio. Paulok hau esango luke: mintza bedi hartu duen sinesmenak agintzen dionez, edota eliz elkartearen fede-zentzuak eskatzen duenez eta fede-elkartasunaren baitan.


marker: ⓔ
text:
Dohain ezberdinak 1 Ko <a href='B:530 12:4-11'>12,4-11</a>; 1 P <a href='B:670 4:10-11'>4,10-11</a>.


marker: ⓖ
text:
itxurakeriarik gabeko maitasuna 1 Tm <a href='B:610 1:5'>1,5</a>; 1 P <a href='B:670 1:22'>1,22</a>. gorrotatu gaizkia, itsatsi ongiari Am <a href='B:370 5:15'>5,15</a>.


marker: ⓗ
text:
elkar maitasuna Jn <a href='B:500 13:13'>13,13</a>; <a href='B:500 15:12'>15,12</a>; Flp <a href='B:570 2:3'>2,3</a>; 2 P <a href='B:680 1:7'>1,7</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:14'>3,14</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:5'>5</a>.


marker: ⓚ
text:
bedeinkatu, ez madarikatu Mt <a href='B:470 5:44'>5,44</a>; Lk <a href='B:490 6:28'>6,28</a>; Eg <a href='B:510 7:60'>7,60</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:12'>4,12</a>.


marker: ⓜ
text:
elkar ongi hartu 15,5. ez jo jakintsutzat 11,20; Is <a href='B:290 5:21'>5,21</a>; Es <a href='B:290 3:7'>3,7</a>.


marker: ⓝ
text:
Ez itzuli gaitzik gaitz orde 1 Ts <a href='B:590 5:15'>5,15</a>; 1 P <a href='B:670 3:9'>3,9</a>. saiatu guztiei ongi egiten 2 Ko <a href='B:540 8:21'>8,21</a>.


marker: ⓑ
text:
ez egin mendekurik Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>; Mt <a href='B:470 5:39'>5,39</a>. Neuri… Dt <a href='B:50 32:35'>32,35</a> (Heb <a href='B:650 10:30'>10,30</a>).


marker: [4]
text:
<em>lotsa gorrian utziko duzu: </em>H.h., <em>ikatz goriak pilatuko dituzu haren buru gainean; </em>ik. Es 25,22 oh.


marker: ⓓ
text:
agintarien menpeko 1 Tm <a href='B:610 2:1-2'>2,1-2</a>; Tt <a href='B:630 3:1'>3,1</a>. agintariak Jainkoak ezarriak Jn <a href='B:500 19:11'>19,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:13-17'>2,13-17</a>.


marker: ⓕ
text:
maite duenak, legea betetzen Mt <a href='B:470 22:37-40'>22,37-40</a>; Ga <a href='B:550 5:14'>5,14</a>; Kol <a href='B:580 3:14'>3,14</a>.


marker: ⓖ
text:
Ez egin… Ir <a href='B:20 20:13-17'>20,13-17</a>; Dt <a href='B:50 5:17-21'>5,17-21</a>; Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>.


marker: ⓘ
text:
argia, ilunpea Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; Ef <a href='B:560 5:8-16'>5,8-16</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:4-8'>5,4-8</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:8'>2,8</a>. argitan jardun 2 Ko <a href='B:540 6:7'>6,7</a>+.


marker: [1]
text:
<em>sinesmen heldugabekoei: </em>H.h., <em>sinesmenean ahul dabiltzanei. </em>Judu-betekizunen derrigortasun edo santutasunari buruz, beren barrua oraino ere askatzea lortu ez duten kristauak dira. Kap. guztirako, ik. 1 Ko 8,4-13an antzerako arazo bati buruzko Pauloren pentsamendua.


marker: ⓚ
text:
harrera ona egin 15,7; 1 Ko <a href='B:530 10:23-33'>10,23-33</a>. sinesmen heldugabekoak 1 Ko <a href='B:530 8:7-13'>8,7-13</a>.


marker: [2]
text:
<em>barazkiak: </em>Ez da dietetika-arazoa, kontzientzi arazoa baizik, sinesmen heldugabekoek janariei buruzko judaismoaren debekuek behartu egiten zutela uste baitzuten.


marker: ⓛ
text:
sinesmena eta askatasuna Kol <a href='B:580 2:16-23'>2,16-23</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:3-5'>4,3-5</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa bakarrik epaile 14,10; Mt <a href='B:470 7:1'>7,1</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:5'>4,5</a>; St <a href='B:660 4:11-12'>4,11-12</a>.


marker: [3]
text:
<em>egun guztiak berdinak: Egun bereziak </em>judu-jatorriko nahiz jentil-jatorriko jaiak izan daitezke. Badirudi, hala ere, juduzaleen ohiturei buruz ari dela batik bat.


marker: ⓐ
text:
askatasuna eta Jainkoari esker ona 1 Ko <a href='B:530 10:30'>10,30</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:3-4'>4,3-4</a>.


marker: ⓑ
text:
Jaunarentzat bizi gara 6,11; 1 Ko <a href='B:530 3:23'>3,23</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:15'>5,15</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓒ
text:
hildakoen eta bizien Jauna Lk <a href='B:490 20:38'>20,38</a>; Eg <a href='B:510 10:42'>10,42</a>; Flp <a href='B:570 2:10-11'>2,10-11</a>.


marker: ⓓ
text:
Denok Jainkoaren auzitegian 2,16; Mt <a href='B:470 25:31-32'>25,31-32</a>; Eg <a href='B:510 17:31'>17,31</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓔ
text:
Neure… Is <a href='B:290 49:18'>49,18</a>; <a href='B:290 45:23'>45,23</a> (Flp <a href='B:570 2:10-11'>2,10-11</a>).


marker: ⓖ
text:
ez jarri oztoporik Mt <a href='B:470 5:29'>5,29</a>; <a href='B:470 18:6'>18,6</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:13'>8,13</a>.


marker: ⓗ
text:
ez da ezer berez kutsatua denik Mt <a href='B:470 5:11'>5,11</a>; Eg <a href='B:510 10:15'>10,15</a>; Tt <a href='B:630 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓚ
text:
saia bakea indartzeko diren gauzetan 12,17-18; 1 Ko <a href='B:530 7:15'>7,15</a>. elkarte-bizitza eraikitzen <a href='B:530 15:2'>15,2</a>.


marker: ⓝ
text:
zalantzan 1 Ko <a href='B:530 8:7'>8,7</a>. norberak uste duenaren arabera Tt <a href='B:630 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓐ
text:
lagun hurkoari atsegin eman 14,19; 1 Ko <a href='B:530 9:19'>9,19</a>; <a href='B:530 10:24'>10,24</a>.<a href='B:530 10:33'>33</a>.


marker: ⓒ
text:
Liburu Santuak gure ikasbiderako idatziak 1 Ko <a href='B:530 10:6'>10,6</a>.<a href='B:530 10:11'>11</a>; 2 Tm <a href='B:620 3:16'>3,16</a>. adore ematen 1 M <a href='B:462 12:9'>12,9</a>; 2 M <a href='B:464 15:9'>15,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>jentilak… Jainkoarentzat opari atsegingarri: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>jentilen oparia Jainkoarentzat atsegingarri gerta dadin. </em>Esan daiteke, azken hau Paulok Erm 12,1ean dioenarekin oso egoki datorrela: <em>eskaini zeuen buruak opari bizi, santu eta Jainkoarentzat atsegingarri.</em>


marker: [4]
text:
<em>fededunei: </em>H.h., <em>santuei; </em>ik. <a href='B:520 8:27'>8,27</a> eta 2 Ko <a href='B:540 8:4'>8,4</a> oh.


marker: [5]
text:
<em>Mazedonia: </em>Erromatar probintzia zen, gaur egungo Grezia iparraldeari zegokiona; hiriburua Tesalonika zuen. <em>Akaia: </em>Grezia hegoaldea hartzen zuen; Korinto zen bertako administrazio- eta merkataritza-zentroa; Atenas, berriz, zentro kulturala.


marker: ⓐ
text:
diru-bilketa Eg <a href='B:510 11:29'>11,29</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:1-4'>16,1-4</a>; 2 Ko <a href='B:540 8:1-9'>8—9</a>; Ga <a href='B:550 2:10'>2,10</a>.


marker: ⓑ
text:
espirituzko ondasunetan partaide 1 Ko <a href='B:530 9:11'>9,11</a>; Ga <a href='B:550 6:6'>6,6</a>.


marker: ⓒ
text:
lagundu otoitz eginez 2 Ko <a href='B:540 1:11'>1,11</a>; Kol <a href='B:580 4:3'>4,3</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:25'>5,25</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓓ
text:
arriskuak Eg <a href='B:510 20:3'>20,3</a>; <a href='B:510 21:10-11'>21,10-11</a>.<a href='B:510 21:17-36'>17-36</a>.


marker: ⓔ
text:
Bakearen Jainkoa 1 Ko <a href='B:530 14:33'>14,33</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:11'>13,11</a>; Flp <a href='B:570 4:9'>4,9</a>; Kol <a href='B:580 3:15'>3,15</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:23'>5,23</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:16'>3,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zenkreas: </em>Korintoko mendebaleko portua zen (ik. <a href='B:520 15:26'>15,26</a> oh.). <em>zerbitzari den gure arreba Febe: </em>H.h., <em>gure arreba Febe,… zerbitzari (diakonesa) dena. Febe, </em>segur aski, gutunaren eramailea da. <em>Diakono </em>hitza hemen bakarrik azaltzen da I.B.an emakume bati aplikatua; ik. Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> eta 1 Tm <a href='B:610 3:8'>3,8</a> oh. Hala ere, ik. 1 Tm <a href='B:610 3:11'>3,11</a> eta oh.


marker: [2]
text:
<em>Goraintziak: </em>Paulok ondorengo sail honetan agurtzen dituen lagunen izenek beraien jatorri eta egoera sozial desberdina agertzen dituzte (greziarra, erromatarra, hebrearra). Bestalde, kristau-elkarteetan harreman pertsonalek zuten garrantzia islatzen dute.


marker: ⓕ
text:
Priska eta Akila Eg <a href='B:510 18:2'>18,2</a>.<a href='B:510 18:18'>18</a>.<a href='B:510 18:26'>26</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:19'>16,19</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓖ
text:
haien etxean biltzen den eliz elkartea 1 Ko <a href='B:530 16:19'>16,19</a>. Asiako lehen fruitu <a href='B:530 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓘ
text:
besarkada santua 1 Ko <a href='B:530 16:20'>16,20</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:12'>13,12</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:26'>5,26</a>; 1 P <a href='B:670 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓙ
text:
Ibili argi Mt <a href='B:470 7:15'>7,15</a>; Tt <a href='B:630 3:10'>3,10</a>. hartutako irakaspena 6,17; 1 Ko <a href='B:530 11:2'>11,2</a>.<a href='B:530 11:23'>23</a>; <a href='B:530 15:1'>15,1</a>.<a href='B:530 15:3'>3</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓚ
text:
beren sabelei kultu ematen Flp <a href='B:570 3:19'>3,19</a>. hitz leunez liluratu Kol <a href='B:580 2:4'>2,4</a>; 2 P <a href='B:680 2:3'>2,3</a>.


marker: ⓛ
text:
erromatarrek nola onartu sinesmena 1,8. izan onerako argi Mt <a href='B:470 10:16'>10,16</a>; 1 Ko <a href='B:530 14:20'>14,20</a>.


marker: ⓝ
text:
Timoteo 2 Ko <a href='B:540 1:1'>1,1</a>+. Luzio Eg <a href='B:510 13:1'>13,1</a>. Jason Eg <a href='B:510 17:5'>17,5</a>. Sosipatro Eg <a href='B:510 20:4'>20,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>Tertzio: </em>Hemen ageri da Paulok ez zituela gutunak bere eskuz idazten, baizik eta idazkariez baliatzen zela.


marker: ⓐ
text:
Gaio Eg <a href='B:510 19:29'>19,29</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:14'>1,14</a>. Erasto Eg <a href='B:510 19:22'>19,22</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:20'>4,20</a>.


marker: [6]
text:
Tx. hau ez da ageri eskuizkriburik hoberenetan. Honela dio: <em>Jesu Kristo gure Jaunaren grazia zuekin guztiokin. Amen.</em>


marker: [7]
text:
<em>Aintza Jainkoari: </em>Eskuizkribu batzuek 14. kap.aren bukaeran ematen dituzte 25-27 tx.ak eta beste batzuek 15aren ondoren. Ez da segurua gutunaren azken hau Paulorena den ala ez.


marker: ⓑ
text:
ezkutuko misterioa agertu 1 Ko <a href='B:530 2:7'>2,7</a>; Ef <a href='B:560 1:9'>1,9</a>; <a href='B:560 3:5'>3,5</a>.<a href='B:560 3:9'>9</a>; Kol <a href='B:580 1:26'>1,26</a>; <a href='B:580 2:2-3'>2,2-3</a>.


marker: ⓒ
text:
herri guztiei adierazi misterioa Ef <a href='B:560 1:9'>1,9</a>; <a href='B:560 3:5-9'>3,5-9</a>; Ap <a href='B:730 10:7'>10,7</a>. fedezko erantzuna <a href='B:730 1:5'>1,5</a>+.


marker: ⓓ
text:
aintza Jainkoari Ga <a href='B:550 1:5'>1,5</a>; Ef <a href='B:560 3:21'>3,21</a>; Flp <a href='B:570 4:20'>4,20</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:17'>1,17</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:18'>4,18</a>; Ap <a href='B:730 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓔ
text:
Paulo apostolu Erm <a href='B:520 1:1'>1,1</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:1'>1,1</a>; Ga <a href='B:550 1:1'>1,1</a>; Ef <a href='B:560 1:1'>1,1</a>. Sostenes Eg <a href='B:510 18:17'>18,17</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren eliz elkartea Dt <a href='B:50 23:3-9'>23,3-9</a>. sagaratu zaituzte <a href='B:50 6:11'>6,11</a>. Jesu Kristori dei egin Eg <a href='B:510 9:14'>9,14</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Korinto: </em>Ik. Eg <a href='B:510 18:1'>18,1</a> oh. <em>bere herri santu izateko deitu: </em>H.h., <em>santu izateko deituoi. Santu </em>hitzak Jainkoari sagaraturiko —hau da, Jainkoaren zerbitzurako bereiziriko— norbait adierazten du, eta kristau guztiei dagokie. Horregatik, <em>fededun, sagaratu </em>nahiz <em>herri santu </em>itzuli ohi dugu. <em>Deia </em>egiten duena Jainkoa da.


marker: ⓘ
text:
Jesu Kristoren agerpena Lk <a href='B:490 17:30'>17,30</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:7'>1,7</a>; Tt <a href='B:630 2:13'>2,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>azkeneraino: </em>Hitzak intentsitatea eta denbora era berean adierazten ditu; hau da, ahalik gehiena eta azken eguna arte sendo iraunaraziko zaituzte.


marker: ⓚ
text:
Jainkoa leiala 10,13; Zen <a href='B:40 23:19'>23,19</a>; Dt <a href='B:50 7:9'>7,9</a>; <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Erm <a href='B:520 9:6'>9,6</a>; <a href='B:520 11:29'>11,29</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:24'>5,24</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:3'>3,3</a>; Heb <a href='B:650 10:23'>10,23</a>; 1 P <a href='B:670 4:19'>4,19</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:9'>1,9</a>. Jesu Kristorekin elkarturik 1 Jn <a href='B:690 1:3'>1,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>Kloeren jendearengatik: </em>Segur aski, <em>Kloe </em>Korintoko emakume merkataria zen. Beronen <em>jendeak </em>negozio-bidaiak egingo zituen Korintotik Paulo zegoen tokira.


marker: [4]
text:
<em>Apolorena: </em>Apolo, alexandriarra, hizlari bikaina zen eta apostolu-zaletasun handikoa; ik. Eg <a href='B:510 18:24'>18,24</a> oh. <em>Pedrorena: </em>Jatorrizkoan arameerazko <em>Kefas </em>izena ematen zaio. <em>Kristorena: </em>Ez du ematen Korinton Kristoren izeneko alderdirik zegoenik, besteei kontrajarria. Baliteke Pauloren ateraldia izatea, alderdikeriatan zebiltzanei erantzunez.


marker: ⓜ
text:
alderdikeriak 3,4. Apolo 16,12. Pedro 3,22; 9,5; Jn <a href='B:500 1:42'>1,42</a>; Ga <a href='B:550 1:18'>1,18</a>; <a href='B:550 2:9-14'>2,9-14</a>.


marker: [5]
text:
<em>bataiatzera bidali: </em>Honela hartu behar da: Pauloren lehen egitekoa, bere egiteko berezitzat zuena, ebanjelizatzea zen, eta ez, hain zuzen ere, bataiatzea.


marker: ⓒ
text:
gurutzearen mezua, galtzen direnentzat zorakeria 2 Ko <a href='B:540 4:3'>4,3</a>. Jainkoaren indarra Erm <a href='B:520 1:16'>1,16</a>.


marker: [6]
text:
<em>adituen adimena: </em>Hau da Jainkoak Isaiasenean esan nahi duena: giza baliabideak alferrikakoak direla, herria asiriarren eskuetatik libratzeko; Jainkoak bakarrik libra dezakeela.


marker: ⓔ
text:
jakintsuak eta ikasiak Is <a href='B:290 19:12'>19,12</a>; <a href='B:290 33:18'>33,18</a>; <a href='B:290 44:25'>44,25</a>.


marker: [7]
text:
<em>mundu honetako jakinduria: </em>Gizakia salbatzeko indarrik gabeko agertzen den giza arrazoiaz ari da.


marker: [8]
text:
<em>jakinduria agertu: </em>Jainkoa jakintsu agertu da mundua sortzean; halaz guztiz, beren jakinduria eta guzti, gizon-emakumeek ez zuten Jainkoa ezagutu, ez bakar eta egiazkotzat aitortu, eta ez zioten kulturik eman.


marker: ⓕ
text:
Juduak mirarizko seinale eske Mt <a href='B:470 12:38'>12,38</a>; Jn <a href='B:500 4:48'>4,48</a>. jentilak jakinduria bila Eg <a href='B:510 17:18'>17,18</a>.<a href='B:510 17:32'>32</a>.


marker: ⓖ
text:
juduentzat onartezina Erm <a href='B:520 9:32'>9,32</a>. jentilentzat zentzurik gabea <a href='B:520 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓙ
text:
jakintsu eta ahaltsurik gutxi Mt <a href='B:470 11:25'>11,25</a>; Jn <a href='B:500 7:48'>7,48</a>; St <a href='B:660 2:1-5'>2,1-5</a>.


marker: [9]
text:
<em>jakinduria… bere egin: </em>H.h., <em>jakinduria, justifikazio </em>(ik. Erm <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.), <em>santutze eta askapen.</em>


marker: ⓛ
text:
Kristo Jainkoaren jakinduria, askapen… 1,24; Jr <a href='B:300 23:5-6'>23,5-6</a>; Jn <a href='B:500 17:19'>17,19</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>; Kol <a href='B:580 2:3'>2,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>salbamen-asmoa: </em>H.h., <em>Jainkoaren misterioa. </em>Zenbait eskuizkribuk <em>misterioaren </em>ordez <em>testigantza </em>dio.


marker: [2]
text:
<em>agintariena: </em>Paulo hemen, segur aski, naturaz gaindiko gaitzaren botereez eta, era berean, berorien bitarteko diren giza botereez ari da.


marker: ⓔ
text:
Jainkoaren jakinduria misteriotsua Erm <a href='B:520 16:25'>16,25</a>; Kol <a href='B:580 1:26'>1,26</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoaren aintza berekin zuen Jauna: </em>H.h., <em>aintzaren Jauna, </em>Jesus alegia. I.Z.ean <em>aintza </em>Jainkoaren atributu berezia da, haren handitasun paregabea eta presentzia distiratsua adierazten dituena. Paulok Kristori egozten dio jainkozko <em>aintza </em>hori.


marker: ⓕ
text:
jakinduria munduko agintariei ezezaguna Lk <a href='B:490 23:34'>23,34</a>. aintzaren Jauna St <a href='B:660 2:1'>2,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>Liburu Santuak: </em>Paulok askatasunez aipatzen du Liburu Santua, Is <a href='B:290 64:3'>64,3</a> eta Jr <a href='B:300 3:16'>3,16</a> elkartuz.


marker: ⓖ
text:
inork ikusi… Is <a href='B:290 64:3'>64,3</a>; Jr <a href='B:300 3:16'>3,16</a>. Jainkoa maite dutenentzat Si <a href='B:280 1:10'>1,10</a>.


marker: [6]
text:
<em>Espiritu gabeko gizakia: </em>Bere berezko ahalbide eta argi hutsez ari den gizakia esan nahi da, Jainkoaren Espirituak gidatu gabea, alegia.


marker: ⓛ
text:
Espiritu gabeko gizakia Jn <a href='B:500 8:47'>8,47</a>; <a href='B:500 14:17'>14,17</a>. ez du zentzurik <a href='B:500 1:23'>1,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>pertsona heldugabeei: </em>H.h., <em>haragizkoei; </em>3. tx.eko <em>giza grinen menpeko </em>esateko erabiltzen den hitz bera; azken batean, 2,14ko <em>espiritu gabeko gizakiaren </em>esanahi bera du. <em>Haragiari </em>buruz, ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>giza grinen menpeko: </em>H.h., <em>haragizko; </em>ik. <a href='B:530 3:1'>3,1</a> oh. Izan ere, <em>bekaizkeria eta alderdikeria, </em>korintoarren gaitzak, <em>giza grinek </em>eragindako egintzen artean daude, Ga 5,19-21ean esaten denez.


marker: ⓔ
text:
Paulok landatu Eg <a href='B:510 18:4'>18,4</a>.<a href='B:510 18:11'>11</a>. Apolok ureztatu <a href='B:510 16:12'>16,12</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoak landutako soro Mt <a href='B:470 13:3-9'>13,3-9</a>. Jainkoak eraikitako etxe Ef <a href='B:560 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓗ
text:
ezarritako oinarria Jesu Kristo Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>; 1 P <a href='B:670 2:4-6'>2,4-6</a>.


marker: ⓘ
text:
Jaunaren eguna 1,8+. sutan agertuko da 4,5; Ml <a href='B:460 3:2-3'>3,2-3</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:7-10'>1,7-10</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoaren tenplu: </em>Bazuen bere tenplua Israelek, eta han agertzen zitzaien aintzatsu Jainkoa. I.B.an egiazko Jainkoaren tenplua kristau-elkartea da.


marker: ⓙ
text:
Jainkoaren tenplu zarete 6,19; 2 Ko <a href='B:540 6:16'>6,16</a>. Jainkoaren Espiritua Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jainkoaren asmo ezkutuak 15,51; Erm <a href='B:520 11:25'>11,25</a>; Ef <a href='B:560 3:3'>3,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>idatzirik dagoena baino harantzago ez joan: </em>Esaldia esaera jakin bat bailitzan azaltzen da testuan, baina zaila da guretzat esanahia atzematea; zenbait autorek uste du kopiatzaileren baten oharra dela, lerro-ertzean ezarria eta gerora testu barruan sartua.


marker: [2]
text:
<em>ikuskizun: </em>Erromako zirku-ikuskizunak gogorarazten ditu hitzak; horietan, heriotzara kondenatuek borroka egin behar izaten zuten hareatzan piztien kontra.


marker: ⓘ
text:
eskuz lan egiten Eg <a href='B:510 18:3'>18,3</a>; <a href='B:510 20:34'>20,34</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:9'>2,9</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:8'>3,8</a>. iraina jaso eta bedeinkatu Sal <a href='B:230 109:28'>109,28</a>; Mt <a href='B:470 5:44'>5,44</a>; Lk <a href='B:490 6:28'>6,28</a>; Eg <a href='B:510 7:60'>7,60</a>; Erm <a href='B:520 12:14'>12,14</a>.


marker: [3]
text:
<em>munduko simaurra… guztien hondakin: </em>Gizarteko jende behekoena adierazteko erabili ohi ziren irudiok, eta, batez ere, ezbehar edo zoritxar handiak gertatzean jainkoen haserrea baretzeko opari eskainiak zirenak.


marker: ⓛ
text:
Pauloren antzeko 11,1; Flp <a href='B:570 3:17'>3,17</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:6'>1,6</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:9'>3,9</a>.


marker: [1]
text:
<em>lizunkeri arazoa: </em>Nola judu-legeak (ik. Lb <a href='B:30 18:8'>18,8</a>) hala erromatarrak debekaturik zeukaten gizon bat bere amaordearekin ezkontzea.


marker: ⓑ
text:
lizunkeri arazoa Lb <a href='B:30 18:7-8'>18,7-8</a>; Dt <a href='B:50 23:1'>23,1</a>; <a href='B:50 27:20'>27,20</a>.


marker: ⓓ
text:
Jesusen izenean Mt <a href='B:470 16:19'>16,19</a>; <a href='B:470 18:18'>18,18</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:10'>13,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Satanasen esku utzi: </em>Paulok kristau-elkartetik kanpora botatzen du intzestugilea, eta hau Satanasen esku geratzen da, hau da, gaitzaren indarraren esku; zigorraren helburua ez da bekatariaren hondamena, bihozberritzea eta azken egunean salbatua gertatzea baizik.


marker: ⓔ
text:
Satanasen esku utzi 1 Tm <a href='B:610 1:20'>1,20</a>. Jaunaren egunean salbatu 1 P <a href='B:670 4:6'>4,6</a>.


marker: ⓖ
text:
Baztertu legamia zaharra Ir <a href='B:20 13:7'>13,7</a>. Kristo opari eskainia Ir <a href='B:20 12:21'>12,21</a>; Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>; 1 P <a href='B:670 1:19'>1,19</a>.


marker: [3]
text:
<em>legamia gabeko pazko-ogiak: </em>Juduen Pazko-jaiaren ohikunean finkatzen da Paulo pasarte honetan (ik. Ir <a href='B:20 12:15-20'>12,15-20</a>). <em>Legamia zaharra </em>baztertu eta <em>legamia gabeko ogiz </em>ospatu behar zen Jaia. Kristok Pazko berria eta betikoa inauguratu duenez, kristauaren bizitza etengabeko pazkoa da; beraz, <em>legamia zaharra —gaiztakeria— </em>baztertu egin behar du eta <em>santutasunean </em>bizi.


marker: ⓗ
text:
legamia gabeko pazko-ogiekin Ir <a href='B:20 12:3-20'>12,3-20</a>; Dt <a href='B:50 16:3'>16,3</a>.


marker: [4]
text:
<em>Beste gutunean: </em>Lehenagoko gutun bat —guretzat ezezaguna— aipatzen du, korintoarrek gaizki ulertu zutena.


marker: ⓘ
text:
ez elkartu bekatariekin Mt <a href='B:470 18:17'>18,17</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:6'>3,6</a>.<a href='B:600 3:14'>14</a>; Tt <a href='B:630 3:10'>3,10</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:10'>10</a>.


marker: ⓙ
text:
kanpokoak ez epaitu Mk <a href='B:480 4:11'>4,11</a>. Bota… Dt <a href='B:50 17:7'>17,7</a>; <a href='B:50 19:19'>19,19</a>.


marker: ⓚ
text:
fededunek mundua epaituko Dn <a href='B:340 7:22'>7,22</a>; Jkd <a href='B:270 3:8'>3,8</a>; Ap <a href='B:730 3:21'>3,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>aingeruak ere epaituko ditugula: </em>Agian, beren errebeldiagatik eroritako aingeruak dira (ik. Ju <a href='B:720 1:5-6'>5-6</a>).


marker: ⓛ
text:
bidegabekeria jasan Mt <a href='B:470 5:39'>5,39</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:15'>5,15</a>; 1 P <a href='B:670 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓜ
text:
bekatariak eta Jainkoaren erreinua Ga <a href='B:550 5:19-21'>5,19-21</a>; Ef <a href='B:560 5:5'>5,5</a>; Ap <a href='B:730 22:15'>22,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>Dena zilegi dut: </em>Hitz hauek, korintoarrek oker hartuz errepikatzen zuten Pauloren esana dirateke.


marker: [3]
text:
<em>Jauna gorputzarentzat: </em>Dirudienez, sexualitatearen eta gorputzeko beste premien (janaria, adib.) artean bereizketarik egiten ez zutenen kontra ari da Paulo zati honetan. Paulok esaten duenez, sexu-harremanek pertsona modu berezian konprometitzen dute (ik. 18. tx.). Kristauaren sexu-jokabideak Kristorekin duen elkartasunaren araberakoa izan behar du.


marker: ⓒ
text:
Jainkoak Jesus piztu zuen Erm <a href='B:520 4:24'>4,24</a>+. gu ere piztuko gaitu Erm <a href='B:520 8:11'>8,11</a>+.


marker: ⓕ
text:
Jaunarekin espiritu bat Jn <a href='B:500 17:21-23'>17,21-23</a>; Erm <a href='B:520 8:9-11'>8,9-11</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>.


marker: [1]
text:
<em>besteak hura: </em>Pauloren ustetan, nola ezkontza hala zelibatua, biak Jainkoaren karisma edo dohain dira kristau-elkarte barruan.


marker: ⓚ
text:
emaztea ez banandu senarrarengandik, senarrak ez zapuztu emaztea Mt <a href='B:470 5:32'>5,32</a>; <a href='B:470 19:9'>19,9</a>; Mk <a href='B:480 10:11-12'>10,11-12</a>; Lk <a href='B:490 16:18'>16,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>banandu bedi: </em>7,10-11ko hitza bera darabil hemen Paulok, baina han, ezkontide kristauez ari delarik, berriro ezkontzea propio debekatzen duen bitartean, hemen ez da ezer esaten kristaua berriro ezkontzeaz.


marker: ⓑ
text:
erdainkuntzaren balioa Erm <a href='B:520 2:25'>2,25</a>; Ga <a href='B:550 5:6'>5,6</a>; <a href='B:550 6:15'>6,15</a>.


marker: [4]
text:
<em>ez alferrik galdu: </em>Jatorrizkoak beste itzulpen baterako ere ematen du bide, hau da: <em>askatasuna lortzeko aukera bazenu ere, balia zaitez </em>(zeure esklabo-egoeraz); beraz, ez ahalegindu askatasuna lortzen.


marker: ⓒ
text:
esklabo kristaua Flm <a href='B:640 1:16'>16</a>. Kristoren esklabo Ef <a href='B:560 6:6'>6,6</a>; 1 P <a href='B:670 2:16'>2,16</a>.


marker: [5]
text:
<em>Gazte grinatsu batek: </em>Bi era nagusi daude 36-37 tx.ak ulertzeko; edota alaba gaztea berehala ezkondu ala ez dagoen aita batez ari dira, edota, ezkontzeko hitzemana egonik, ezkongabe gelditu ala ezkondu, zer egin ez dakiela dagoen kristau gazte batez ari dira. Eman dugun itzulpenak gaztearen kasu honi begiratzen dio, eta ez aitarenari.


marker: [1]
text:
<em>Sasijainkoei eskainitako haragia: </em>Paulok kontzientzi kasu bat askatu nahi du. Jan al daiteke jentilen sakrifizioetan eskainiriko abereen haragirik, edo tenpluetan bertan egin ohi ziren otorduetan (10. tx.) edo azokan erosita? Pauloren erantzuna Erm <a href='B:520 14:1-15'>14—15</a> kap.etan emandakoaren hari beretik doa: benetako ezagutza eta kontzientzi askatasuna, bai; baina horien gainetik maitasuna eta ongi hezigabeenganako errespetua daude (ik. <a href='B:530 10:28-29'>10,28-29</a>).


marker: [2]
text:
<em>jainko eta jaun asko: </em>Paulok hemen sasierlijioetan kultua eman ohi zitzaien hainbat sasijainko iradokitzen ditu.


marker: ⓛ
text:
Jauna bat bakarra 12,5; Jn <a href='B:500 1:3'>1,3</a>; Ef <a href='B:560 4:5'>4,5</a>; Kol <a href='B:580 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓝ
text:
ez izan behaztopagarri Erm <a href='B:520 14:13'>14,13</a>.<a href='B:520 14:15'>15</a>.<a href='B:520 14:21'>21</a>; Ga <a href='B:550 5:13'>5,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>emakume fededun batekin ibiltzeko: </em>Ez da garbi ageri emazteaz ala beste emakume batez ari den. Apostolu ezkonduek, Pedrok adib., beren emazteak eramango zituzten noski. Paulo ez zegoen ezkondua, eta ez zuen eramaten emakumerik bere bidaietan laguntzeko.


marker: ⓘ
text:
Pauloren eskubideak Lk <a href='B:490 10:8'>10,8</a>; Eg <a href='B:510 18:3'>18,3</a>; <a href='B:510 20:34-35'>20,34-35</a>; 2 Ko <a href='B:540 11:9'>11,9</a>. guztia jasan dugu <a href='B:540 13:7'>13,7</a>.


marker: ⓙ
text:
aldareko eskubideak Lb <a href='B:30 6:9'>6,9</a>.<a href='B:30 6:19'>19</a>; Zen <a href='B:40 18:8'>18,8</a>.<a href='B:40 18:31'>31</a>; Dt <a href='B:50 18:1-3'>18,1-3</a>.


marker: ⓚ
text:
berri ona hots egitetik bizitzeko eskubidea Mt <a href='B:470 10:10'>10,10</a>; Lk <a href='B:490 10:7'>10,7</a>; Ga <a href='B:550 6:6'>6,6</a>.


marker: ⓑ
text:
ahul direnekin ahul 2 Ko <a href='B:540 11:29'>11,29</a>. batzuk salbatzeko Erm <a href='B:520 11:14'>11,14</a>.


marker: ⓓ
text:
Atleten diziplina 2 Tm <a href='B:620 2:4-5'>2,4-5</a>. zimeltzen ez den koroa 2 Tm <a href='B:620 4:8'>4,8</a>; St <a href='B:660 1:12'>1,12</a>; 1 P <a href='B:670 5:4'>5,4</a>.


marker: [2]
text:
<em>koroa: </em>Joko olinpikoetan, garaileari erramu-koroa ematen zitzaion saritzat; Paulok darabiltzan hitzak erabili-erabiliak ziren garaiko kiroletan.


marker: ⓕ
text:
arbasoak hodeiaren babespean Ir <a href='B:20 13:21-22'>13,21-22</a>. Itsaso Gorria Ir <a href='B:20 14:22-29'>14,22-29</a>.


marker: ⓖ
text:
espirituzko janaria Ir <a href='B:20 16:4'>16,4</a>.<a href='B:20 16:35'>35</a>; Dt <a href='B:50 8:3'>8,3</a>; Sal <a href='B:230 78:24-29'>78,24-29</a>.


marker: [1]
text:
<em>espirituzko janari eta edari: </em>Honela deitzen die basamortuko manari eta harkaitzetik sortutako urari; mana eta ura Eukaristiaren irudi dira. <em>harkaitza Kristoren irudi da: </em>Judu-tradizio baten arabera, Zen 20,8ko harkaitza israeldarrei jarraituz joan zen basamortuan zehar.


marker: ⓗ
text:
espirituzko edaria Ir <a href='B:20 17:6'>17,6</a>; Zen <a href='B:40 20:11'>20,11</a>; Sal <a href='B:230 78:15'>78,15</a>.


marker: ⓘ
text:
israeldar gehienak hilik basamortuan Zen <a href='B:40 14:16'>14,16</a>.<a href='B:40 14:23'>23</a>.<a href='B:40 14:29-30'>29-30</a>; Sal <a href='B:230 78:31'>78,31</a>; Heb <a href='B:650 3:17'>3,17</a>; Ju <a href='B:720 1:5'>5</a>.


marker: ⓙ
text:
Hau guztia ikasbide 10,11. gaiztakeria irrikatu Zen <a href='B:40 11:4'>11,4</a>.<a href='B:40 11:34'>34</a>; Sal <a href='B:230 106:14'>106,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>haragikeria: </em>Bibliak askotan erabiltzen du hitz hau idolatria esateko. <em>hogeita hiru mila: </em>Zen 25,9an esaten denez, 24.000 izan ziren izurrian hildakoak.


marker: ⓝ
text:
marmarrak eta suntsipena Zen <a href='B:40 14:2'>14,2</a>.<a href='B:40 14:36'>36</a>; <a href='B:40 17:6-15'>17,6-15</a>; Sal <a href='B:230 106:25-27'>106,25-27</a>; Heb <a href='B:650 3:11'>3,11</a>.<a href='B:650 3:17'>17</a>.


marker: ⓓ
text:
kopa eta ogia Mt <a href='B:470 26:26-28'>26,26-28</a>; Mk <a href='B:480 14:22-24'>14,22-24</a>; Lk <a href='B:490 22:19-20'>22,19-20</a>. ogia zatitu Eg <a href='B:510 2:42'>2,42</a>.


marker: ⓔ
text:
gorputz bat 12,12.20.27; Erm <a href='B:520 12:5'>12,5</a>; Ef <a href='B:560 4:4'>4,4</a>.<a href='B:560 4:15-16'>15-16</a>; Kol <a href='B:580 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓗ
text:
Deabruei eskainitako opariak Dt <a href='B:50 32:17'>32,17</a>; Sal <a href='B:230 106:37'>106,37</a>; Ba <a href='B:320 4:7'>4,7</a>; Ap <a href='B:730 9:20'>9,20</a>.


marker: ⓘ
text:
Jaunaren eta deabruaren kopa Ml <a href='B:460 1:7'>1,7</a>.<a href='B:460 1:12'>12</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:15-16'>6,15-16</a>.


marker: ⓜ
text:
Jaunarena… Sal <a href='B:230 24:1'>24,1</a>; <a href='B:230 50:12'>50,12</a>; <a href='B:230 89:12'>89,12</a>.


marker: [1]
text:
<em>gizon ororen buru Kristo: Buru </em>hitzak hemen esanahi bikoitza du: gidaria eta gorputz-atal nagusia. Pauloren pentsamendua pasarte honetan aski iluna da, eta bere garaiko usadioen isla.


marker: ⓖ
text:
Kristo gizonaren buru Ef <a href='B:560 5:23'>5,23</a>. gizona emakumearen buru Has <a href='B:10 3:16'>3,16</a>; Ef <a href='B:560 5:23'>5,23</a>. Jainkoa Kristoren buru 3,23.


marker: ⓗ
text:
gizona Jainkoaren irudi eta isla Has <a href='B:10 1:27'>1,27</a>; <a href='B:10 5:1'>5,1</a>; <a href='B:10 9:6'>9,6</a>; Jkd <a href='B:270 2:23'>2,23</a>; St <a href='B:660 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓘ
text:
emakumea gizonarengandik Has <a href='B:10 2:21-23'>2,21-23</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:13'>2,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>aingeruenganako begiruneagatik: </em>Ez dago garbi zergatik aipatzen dituen hemen aingeruak; agian, kristau-elkarte edo batzar liturgikoan aingeruak zeudela sinesteagatik. <em>mendetasunaren ezaugarria: </em>H.h., <em>aginpidea; </em>segur aski, gizonaren aginpideaz ari da; beraz, emakumearen <em>mendetasunaz.</em>


marker: ⓝ
text:
Jaunaren afaria Mt <a href='B:470 26:1'>26</a>, <a href='B:470 26:26-28'>26-28</a>; Mk <a href='B:480 14:22-24'>14,22-24</a>; Lk <a href='B:490 22:19-20'>22,19-20</a>.


marker: ⓐ
text:
itun berria Ir <a href='B:20 24:8'>24,8</a>; Jr <a href='B:300 31:31'>31,31</a>; <a href='B:300 32:40'>32,40</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:6'>3,6</a>; Heb <a href='B:650 8:8-13'>8,8-13</a>. odolaz ezarria Ir <a href='B:20 24:6-8'>24,6-8</a>; Za <a href='B:450 9:11'>9,11</a>.


marker: [5]
text:
<em>kontuan izan gabe: </em>Esan nahi da Jaunaren gorputza hartzen duenak jakin behar duela zeintzuk diren Kristorekin elkartzeak dakartzan eskakizunak.


marker: ⓘ
text:
Era askotakoak dohainak Erm <a href='B:520 12:6'>12,6</a>. Espiritua bat bakarra Ef <a href='B:560 4:4'>4,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>hizketa arrotzez mintzatu: </em>Ik. Eg <a href='B:510 10:46'>10,46</a> oh. Dirudienez, ez zen hizkuntza atzerritarretan hitz egitea, hots ulertezinez eraturiko <em>hizketa arrotzez </em>jardutea baizik; esanahia argituz bakarrik uler zitekeen.


marker: ⓜ
text:
Espiritua dohainen banatzaile 7,7; Erm <a href='B:520 12:3'>12,3</a>; Ef <a href='B:560 4:7'>4,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>Kristo: </em>Juduentzat <em>gorputz </em>hitzak pertsona osoa adierazten zuen; ez da, beraz, atalen multzoa, horien batasun-printzipioa baizik. Kristo ere, kristauen multzoa batean biltzen duen printzipio bateratzailea da.


marker: [3]
text:
<em>guztioi Espiritu bat bera isuri zaigu: </em>H.h., <em>guztiok Espiritu bat beretik edan dugu.</em>


marker: ⓔ
text:
mendiak lekuz aldatzeko adinako sinesmena Mt <a href='B:470 17:20'>17,20</a>; <a href='B:470 21:21'>21,21</a>; Mk <a href='B:480 11:23'>11,23</a>.


marker: [1]
text:
<em>gorputza erretzeraino emanik ere: </em>Eskuizkribu garrantzitsuek hau diote: <em>burua esklabotzat emanik ere, horretan harrotzeko bide izateko; </em>esklabotzat eman, alegia, salmentaren dirua behartsuei banatzeko.


marker: ⓖ
text:
maitasuna eta berekoikeria Flp <a href='B:570 2:4'>2,4</a>. maitasuna eta kaltea Za <a href='B:450 8:17'>8,17</a>.


marker: ⓗ
text:
Maitasunak dena barkatzen Es 10,12; Erm <a href='B:520 15:1'>15,1</a>; 1 P <a href='B:670 4:8'>4,8</a>. dena ongi eramaten 9,12.


marker: ⓙ
text:
orain sinesmena, itxaropena, maitasuna 1 Ts <a href='B:590 1:3'>1,3</a>. maitasuna handiena 1 Jn <a href='B:690 4:16'>4,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>profezi dohaina: </em>Profezi dohaina ez zetzan nagusiki geroko gertaerak iragartzean, Jainkoaren izenean hitz egitean baizik. Profetak batik bat Jainkoaren asmoa eta nahia azaltzen ditu egungo egoeraren aurrez aurre.


marker: [2]
text:
<em>entzule hutsa: </em>Beharbada, adiskide huts ziren, kristau izan gabe kristau-batzarretan entzuteko bakarrik egoten zirenak.


marker: ⓝ
text:
utzi haur-irizpideak Ef <a href='B:560 4:14'>4,14</a>. izan pertsona helduak Flp <a href='B:570 3:15'>3,15</a>.


marker: [3]
text:
<em>Liburu Santuan: </em>Is 28,11-12aren aipamen librea, ez baitzaio lotzen, ez hebreerazko testuari, ez grekozko antzinako itzulpenari.


marker: ⓒ
text:
Jainkoa zuekin Is <a href='B:290 45:14'>45,14</a>; Za <a href='B:450 8:23'>8,23</a>; Dn <a href='B:340 2:47'>2,47</a>; Jn <a href='B:500 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓓ
text:
nork bere egitekoa 11,18; 12,8-10. dena elkarteari hazten laguntzeko Ef <a href='B:560 4:12'>4,12</a>.


marker: ⓖ
text:
emakumeak menpeko 11,3; Has <a href='B:10 3:16'>3,16</a>; Ef <a href='B:560 5:22'>5,22</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:12'>2,12</a>; Tt <a href='B:630 2:5'>2,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>ez du aitortuko Jainkoak: </em>Beste eskuizkribu batzuek hau diote: <em>Eta ez badu aitortu nahi, ez dezala aitor; </em>berarentzat okerrago esango balu bezala.


marker: ⓚ
text:
piztu, Liburu Santuak esan bezala Os <a href='B:350 6:2'>6,2</a>; Sal <a href='B:230 16:10'>16,10</a>; Mt <a href='B:470 12:40'>12,40</a>; Eg <a href='B:510 2:24-32'>2,24-32</a>.


marker: ⓛ
text:
Pedrori agertu Lk <a href='B:490 24:34'>24,34</a>. Hamabiei Mt <a href='B:470 28:16-17'>28,16-17</a>; Mk <a href='B:480 16:14'>16,14</a>; Lk <a href='B:490 24:36'>24,36</a>; Jn <a href='B:500 20:19'>20,19</a>.


marker: [2]
text:
<em>garaiz kanpo jaiotako haurra: </em>H.h., <em>abortua. </em>Paulok, bera kristautasunera bihurtzearen anormaltasuna agertu nahi du, eta bere ezgaitasuna, kristauen pertsegitzaile izan zelako.


marker: ⓐ
text:
Paulo apostoluetan txikiena Ef <a href='B:560 3:8'>3,8</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:15'>1,15</a>. Elizaren erasotzaile izana Ga <a href='B:550 1:13'>1,13</a>+.


marker: ⓑ
text:
Jainkoaren onginahia garaile 2 Ko <a href='B:540 6:1'>6,1</a>. beste apostolu guztiek baino lan gehiago 2 Ko <a href='B:540 11:5'>11,5</a>.<a href='B:540 11:23'>23</a>.


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren lekuko Eg <a href='B:510 1:22'>1,22</a>; <a href='B:510 4:33'>4,33</a>; <a href='B:510 5:32'>5,32</a>. hildakoen piztuera Erm <a href='B:520 8:11'>8,11</a>+.


marker: ⓔ
text:
gizon baten bidez heriotza Has <a href='B:10 3:17-19'>3,17-19</a>; Erm <a href='B:520 5:12'>5,12</a>.<a href='B:520 5:18'>18</a>.


marker: [3]
text:
<em>nagusitza, aginte eta indar: </em>Hiru hitzok Jainkoaren kontrako botere guztiak adierazten dituzte, naturaz gaindikoak nahiz giza mailakoak izan; ik. <a href='B:530 2:6'>2,6</a> eta Ef <a href='B:560 1:21'>1,21</a> oh.


marker: [4]
text:
<em>hildakoengatik bataiatzen direnak: </em>Ez ditugu ezagutzen jarduera honen izaera eta helburua; Paulok esaten du ez lukeela zentzurik izango hilak piztuko ez balira, baina ez du balio-irizpiderik ematen.


marker: [5]
text:
<em>basapiztien kontra borroka: </em>Inondik ere, piztia horiek zentzu metaforikoan hartzekoak dira.


marker: ⓝ
text:
jan dezagun… Is <a href='B:290 22:13'>22,13</a>; <a href='B:290 56:12'>56,12</a>; Lk <a href='B:490 12:19-20'>12,19-20</a>.


marker: ⓐ
text:
utzi bekatu egiteari Erm <a href='B:520 13:11'>13,11</a>; Ef <a href='B:560 5:14'>5,14</a>. ez dute Jainkoa ezagutzen Eg <a href='B:510 26:8'>26,8</a>. Zeuen lotsarako <a href='B:510 6:5'>6,5</a>.


marker: [7]
text:
<em>haragizko gorputza… espirituzkoa: Haragizko gorputza </em>giza natura hutsezko izatea da; <em>espirituzkoa, </em>berriz, Jainkoaren Espiritu bizi-emaileak animatutakoa.


marker: ⓔ
text:
Adam, izaki bizidun bilakatu zen Has <a href='B:10 2:7'>2,7</a>. Espiritu bizi-emailea Jn <a href='B:500 6:63'>6,63</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:6'>3,6</a>.<a href='B:540 3:17'>17</a>.


marker: [8]
text:
<em>turuta-hotsa: </em>Sinaitik hasita (ik. Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>.<a href='B:20 19:19'>19</a>), <em>turuta </em>Jainkoaren agerpena adierazten duten osagaietako bat da, baita historiaren azkenean gertatuko den Jainkoaren asmoaren iragarpenaren sinbolo ere <em>(zazpi turutak: </em>Ap <a href='B:730 8:6-11:19'>8,6—11,19</a>).


marker: [9]
text:
<em>Liburu Santuak dioena: </em>Askatasun handiz aipatzen ditu Paulok Is <a href='B:290 25:8'>25,8</a> eta Os <a href='B:350 13:14'>13,14</a>.


marker: [10]
text:
Adierazpen labur hau Erm <a href='B:520 5:1-7'>5—7</a> kap.etan garatzen du Paulok. Han ere, hemengoa bezalako esker oneko oihuz bukatzen du adierazpena (ik. Erm <a href='B:520 7:24-25'>7,24-25</a>).


marker: ⓝ
text:
Heriotza eta bekatua Erm <a href='B:520 5:12'>5,12</a>+. bekatua eta legea Erm <a href='B:520 5:20'>5,20</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Igande: </em>H.h., <em>Asteko lehen egun; </em>Kristoren piztuerari sagaraturiko eguna, juduen larunbataren ordez kristauek batzar santuz ospatzen zutena.


marker: ⓖ
text:
aukera ederra Eg <a href='B:510 14:27'>14,27</a>; <a href='B:510 19:8-10'>19,8-10</a>; 2 Ko <a href='B:540 2:12'>2,12</a>; Kol <a href='B:580 4:3'>4,3</a>; Ap <a href='B:730 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓝ
text:
Akila eta Priska Erm <a href='B:520 16:3'>16,3</a>. hauen etxean biltzen den eliz elkartea Erm <a href='B:520 16:5'>16,5</a>.


marker: ⓑ
text:
Azken agurra Paulok bere eskuz Ga <a href='B:550 6:11'>6,11</a>; Kol <a href='B:580 4:18'>4,18</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:17'>3,17</a>.


marker: [6]
text:
<em>Marana tha: </em>Arameerazko hitzak dira, eukaristi otoitzean erabiltzen zirenak. <em>Maran atha </em>ere irakur daitezke, eta honela itzuli: <em>Jauna badator!</em>


marker: ⓓ
text:
Paulo Jesu Kristoren apostolua 1 Ko <a href='B:530 1:1'>1,1</a>+. Timoteo <a href='B:530 1:1'>1,1</a>.<a href='B:530 1:19'>19</a>; Eg <a href='B:510 16:1'>16,1</a>; <a href='B:510 17:14'>17,14</a>; <a href='B:510 18:5'>18,5</a>; <a href='B:510 19:22'>19,22</a>; <a href='B:510 20:4'>20,4</a>; Erm <a href='B:520 16:21'>16,21</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:17'>4,17</a>; <a href='B:530 16:10'>16,10</a>; Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a>; <a href='B:570 2:19'>2,19</a>; Kol <a href='B:580 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓕ
text:
Bedeinkatua Jainkoa Ef <a href='B:560 1:3'>1,3</a>; 1 P <a href='B:670 1:3'>1,3</a>. Jainkoa kontsolamenduaren iturri Sal <a href='B:230 34:19'>34,19</a>; <a href='B:230 94:19'>94,19</a>; Erm <a href='B:520 15:5'>15,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>Asia probintzia: </em>Ik. Erm <a href='B:520 16:5'>16,5</a> oh. <em>larrialdi handiak: </em>Ez dakigu zehatz zein larrialdi diren; baina ik. <a href='B:330 11:22'>11,22</a> hur.


marker: ⓗ
text:
Asia probintzian larrialdiak Eg <a href='B:510 19:23'>19,23</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:32'>15,32</a>.


marker: ⓙ
text:
kontzientziaren aitorpena Heb <a href='B:650 13:18'>13,18</a>. zintzotasunez eta xalotasunez <a href='B:650 2:17'>2,17</a>. ez giza jakintzaz 1 Ko <a href='B:530 1:17'>1,17</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jesus gure Jauna agertuko den egunean: </em>H.h., <em>Jesus gure Jaunaren egunean; </em>hau da, historiaren azkenean behin betiko piztuera eta auzia gertatuko direnean.


marker: [5]
text:
<em>nire bisitaren poza bi aldiz: </em>H.h., <em>bi pozaldi. </em>Eskuizkribu askok <em>bi dohain </em>diote.


marker: ⓝ
text:
Silvano Eg <a href='B:510 15:22'>15,22</a>.<a href='B:510 15:27'>27</a>; <a href='B:510 16:19'>16,19</a>.<a href='B:510 16:25'>25</a>; <a href='B:510 17:4'>17,4</a>.<a href='B:510 17:10'>10</a>; <a href='B:510 18:5'>18,5</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:1'>1,1</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:1'>1,1</a>; 1 P <a href='B:670 5:12'>5,12</a>. Timoteo <a href='B:670 1:1'>1,1</a>+.


marker: [7]
text:
<em>Amen: </em>Arameerazko hitza; hauxe esan nahi du: <em>Bai, hala da </em>edota <em>Bai, hala bedi.</em>


marker: ⓒ
text:
bere ezaugarriaz markatu Ef <a href='B:560 1:13'>1,13</a>; <a href='B:560 4:30'>4,30</a>. Espiritua ipini gure baitan Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jainkoa testigu 11,31; Erm <a href='B:520 1:9'>1,9</a>; Flp <a href='B:570 1:8'>1,8</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:5'>2,5</a>.<a href='B:590 2:10'>10</a>.


marker: [1]
text:
<em>nire gutuna: </em>Ezagutzen ez den gutunen bat iradokitzen du Paulok, <em>negarrez idatzi zuena </em>(4. tx.); ik. <a href='B:540 7:8'>7,8</a>.<a href='B:540 7:12'>12</a> ere.


marker: [2]
text:
<em>nahigabetu: </em>Segur aski, Paulori eginiko irain batez ari da, edota beraren laguntzaileren bati, 1 Ko 5,1ean agertzen denak ez beste norbaitek egina (ik. <a href='B:530 7:12'>7,12</a>).


marker: [3]
text:
<em>Tito: </em>Paulok laguntzaile bipila izan zuen Tito bere lan apostolikoetan. Bere lagun eraman zuen Jerusalemgo biltzarrera (ik. Ga <a href='B:550 2:1-3'>2,1-3</a>); eta guztiz bikain bete zituen Paulok leporatutako hainbat egiteko, hala nola Korinton antolatu beharreko diru-bilketa.


marker: ⓚ
text:
Tito 7,6-15; 8,6.16; 12,18; Ga <a href='B:550 2:1-3'>2,1-3</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:10'>4,10</a>; Tt <a href='B:630 1:4'>1,4</a>. Paulo Mazedoniara Eg <a href='B:510 20:1'>20,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>lortu duen garaipena: </em>Tx. hauetan, erromatar gudarosteek Erromara garaile bihurtzean egin ohi zituzten agerraldi handietatik hartzen ditu bere irudiak Paulok. Menpeko gudalburuak gudalburu nagusiaren atzetik joan ohi ziren zaldiz; haren aurrean ugari isuri ohi ziren lurringaiak; azkenik, gorteiu garaitsuaren aurrean zihoazen presoak lepo egin ohi ziren.


marker: ⓐ
text:
bere burua gomendatzen 5,12; 10,12. gomendio-gutuna Eg <a href='B:510 18:27'>18,27</a>; Erm <a href='B:520 16:1'>16,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>ez harlauzatan: </em>Jainkoak Moisesen bidez herriarentzat emaniko legea idatzia zuteneko harlauzak aipatzen dira (ik. Ir <a href='B:20 24:12'>24,12</a>; <a href='B:20 31:18'>31,18</a>). <em>haragi-losak: </em>Ik. Ez <a href='B:330 36:26'>36,26</a>.


marker: ⓑ
text:
ez harlauzatan idatzia Ir <a href='B:20 24:12'>24,12</a>; <a href='B:20 31:18'>31,18</a>; <a href='B:20 34:1'>34,1</a>; Dt <a href='B:50 9:10-11'>9,10-11</a>. haragi-losatan idatzia Jr <a href='B:300 31:33'>31,33</a>; Ez <a href='B:330 11:19'>11,19</a>; <a href='B:330 36:26'>36,26</a>; Es <a href='B:330 3:3'>3,3</a>; <a href='B:330 7:3'>7,3</a>.


marker: ⓓ
text:
itun berria Jr <a href='B:300 31:31'>31,31</a>; <a href='B:300 32:40'>32,40</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:25'>11,25</a>; Heb <a href='B:650 8:8-13'>8,8-13</a>. Espirituak bizia eman Jn <a href='B:500 6:63'>6,63</a>; Erm <a href='B:520 7:6'>7,6</a>.


marker: ⓕ
text:
Gaitzespenerako zerbitzua Dt <a href='B:50 27:26'>27,26</a>. salbamenerako zerbitzua Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>; <a href='B:520 3:21'>3,21</a>.


marker: [3]
text:
<em>zapi bat: Irteera </em>liburuaren arabera, zapiak Moisesen aurpegiari zerion jainkozko distira estaltzen zien israeldarrei. Pauloren interpretazioa ezberdina da, honen arabera zapia israeldarrak distira hura galkorra zela konturatu ez zitezen baitzen.


marker: [4]
text:
<em>Moisesen liburuak: </em>Juduek Moisesenak bezala hartzen zituzten Bibliako lehen bost liburuak, Legea edo Pentateukoa deituak.


marker: ⓘ
text:
Jaunarengana itzultzean Ir <a href='B:20 34:34'>34,34</a>; Erm <a href='B:520 11:23-26'>11,23-26</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jaun hori Espiritua da: </em>Testua zaila da eta interpretazio asko izan ditu. Testuinguruaren arabera, Kristo da, alde batetik, I.Z.aren benetako zentzuaren giltza; bestetik, legearen letra (Moises) eta espiritua (Jauna) elkarren kontra jartzen dira. Espiritua askatasuna da, eta Espiritua dutenak ez daude legearen morrontzapean.


marker: ⓙ
text:
Jauna eta askatasuna Jn <a href='B:500 8:32'>8,32</a>.<a href='B:500 8:36'>36</a>; Erm <a href='B:520 8:2'>8,2</a>; Ga <a href='B:550 2:4'>2,4</a>; <a href='B:550 5:1'>5,1</a>.<a href='B:550 5:13'>13</a>; 1 P <a href='B:670 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓜ
text:
mundu honetako jainkoa Ef <a href='B:560 2:2'>2,2</a>. Kristo Jainkoaren irudi Kol <a href='B:580 1:15'>1,15</a>; Heb <a href='B:650 1:3'>1,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jesu Kristo Jauna dela: </em>Kristau-fedearen aitorpenik funtzeskoenetakoa adierazten dute hitz hauek (ik. Erm <a href='B:520 10:9'>10,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:3'>12,3</a>; Flp <a href='B:570 2:11'>2,11</a>).


marker: ⓝ
text:
ilunpetan argia Has <a href='B:10 1:3'>1,3</a>; Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>. Kristoren aurpegiaren distira <a href='B:290 3:18'>3,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>estutzen gaituzte: </em>Gladiadoreen borroketako gorabeherak gogorarazten dituzte Paulok 8-9 tx.etan darabiltzan irudiek.


marker: [3]
text:
<em>Liburu Santuak: </em>Sal 116,10aren aipamena grekozko itzulpenaren arabera egina dago. Salmogilearen eta Pauloren egoerek ez dute zerikusirik elkarrekin.


marker: [4]
text:
<em>barrutik: </em>Paulok <em>kanpoko gizona/barrukoa </em>dio. Tankera honetako oposizioak ohikoak dira Pauloren hizkeran, giza izatea gorputzez hondatzen doan arren, Espirituak eragindako berrikuntzari esker barrutik haziz doala adierazteko.


marker: ⓗ
text:
nekeak aintza prestatzen Erm <a href='B:520 8:17-18'>8,17-18</a>; 1 P <a href='B:670 1:6-7'>1,6-7</a>.


marker: ⓘ
text:
begiak ikusten ez diren gauzetan Kol <a href='B:580 1:16'>1,16</a>; Heb <a href='B:650 11:1'>11,1</a>.<a href='B:650 11:13'>13</a>.


marker: [1]
text:
<em>oihal-etxola: </em>Ik. 2 P <a href='B:680 1:13'>1,13</a> oh. Kristauaren lurreko eta zeruko bizitza adierazteko, bi metafora darabiltza Paulok: etxebizitzarena eta jantziarena. Azalpenean, bi irudiak elkarrekin nahastu egiten dira.


marker: ⓙ
text:
mundu honetako oihal-etxola Jb <a href='B:220 4:19'>4,19</a>; Jkd <a href='B:270 9:15'>9,15</a>; 2 P <a href='B:680 1:13'>1,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>biluzgorri: </em>Badirudi hau nahiko lukeela Paulok: mundu honetako gorputzetik (bizitzatik) piztuerako bizitzara (zeruko bizilekura) zuzenean igarotzea.


marker: ⓒ
text:
guztiok Kristoren auzitegian Koh <a href='B:250 12:14'>12,14</a>; Eg <a href='B:510 17:31'>17,31</a>; Erm <a href='B:520 2:16'>2,16</a>; <a href='B:520 14:10'>14,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>denak hil direla: </em>Jainkoaren egintza salbatzaileak batasuna egiten du Kristoren eta kristauen artean. Batasun honek hauxe dakar: Kristo bizitzara pizteko hil bazen, kristaua ere Kristorekin hiltzen da beronekin bizitza berera pizteko.


marker: ⓔ
text:
Kristo denengatik hil Erm <a href='B:520 5:6-8'>5,6-8</a>+; 1 Tm <a href='B:610 2:6'>2,6</a>. Kristorentzat bizi Erm <a href='B:520 14:7-8'>14,7-8</a>.


marker: [4]
text:
<em>giza ikuspegi hutsez: </em>H.h., <em>haragiaren arabera; </em>ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh. Jesusi dagokionez, honen ezagutza historikoa adieraziko luke Paulok <em>giza ikuspegiz </em>hitzekin, edota Paulok Jesus etsaitzat hartzen zuen garaikoa.


marker: ⓕ
text:
sorkari berria Ga <a href='B:550 6:15'>6,15</a>; Ef <a href='B:560 2:15'>2,15</a>; <a href='B:560 4:24'>4,24</a>. zaharrarenak egin du Is <a href='B:290 43:18'>43,18</a>; Ap <a href='B:730 21:4'>21,4</a>.


marker: ⓘ
text:
Kristo bekaturik gabea Jn <a href='B:500 8:46'>8,46</a>; Heb <a href='B:650 4:15'>4,15</a>; 1 P <a href='B:670 2:22'>2,22</a>. bekatuarekin bat egin Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>. salbamena iritsi 1 Ko <a href='B:530 1:30'>1,30</a>; Flp <a href='B:570 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Onginahi-garaian… Is <a href='B:290 49:8'>49,8</a>. oraintxe onginahi-garaia Lk <a href='B:490 4:19-21'>4,19-21</a>; Ef <a href='B:560 2:12-18'>2,12-18</a>.


marker: [1]
text:
<em>Nahiz erasorako… armarik: </em>H.h., <em>Eskuineko eta ezkerreko justiziaren armen bitartez. Justizia </em>hitza <em>Jainkoaren salbamen-indar </em>itzultzen dugu (ik. Erm <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.); esamoldea bestela ere uler daiteke: <em>salbamenera garamatzaten armak </em>nahiz <em>zintzotasunaren armak. Eskuinekoak </em>(ezpata) <em>erasorako armak </em>dira, <em>ezkerrekoak </em>(babeskia) <em>defentsarako armak.</em>


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren mezua eta indarra 1 Ko <a href='B:530 2:4'>2,4</a>. kristauen armak <a href='B:530 10:4'>10,4</a>; Is <a href='B:290 59:17'>59,17</a>; Jkd <a href='B:270 5:18'>5,18</a>; Erm <a href='B:520 13:12'>13,12</a>; Ef <a href='B:560 6:13-17'>6,13-17</a>.


marker: [2]
text:
<a href='B:540 6:14'>6,14</a> —<a href='B:540 7:1'>7,1</a> pasarteak Pauloren azalpenaren haria eten egiten du eta ez dator egoki testuinguruan. Ezarpena parentesi moduan sartua dago hemen, eta zenbaiten ustez ez dagokio gutunari.


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren tenplua 1 Ko <a href='B:530 3:16'>3,16</a>; <a href='B:530 6:19'>6,19</a>. Haiekin… Lb <a href='B:30 26:12'>26,12</a>; Jr <a href='B:300 32:28'>32,28</a>; Ez,27.


marker: ⓓ
text:
Irten… Is <a href='B:290 52:11'>52,11</a>; Ez <a href='B:330 20:34'>20,34</a>.<a href='B:330 20:41'>41</a>; Ap <a href='B:730 18:4'>18,4</a>.


marker: ⓔ
text:
Aita… 2 Sm <a href='B:100 7:8'>7,8</a>.<a href='B:100 7:14'>14</a>; Is <a href='B:290 43:6'>43,6</a>; Jr <a href='B:300 31:9'>31,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainkoak adore ematen 1,3-4; Is <a href='B:290 49:13'>49,13</a>. Tito <a href='B:290 2:13'>2,13</a>+.


marker: [5]
text:
<em>hartu zuenarengatik: </em>Ik. <a href='B:540 2:5'>2,5</a> oh. Pauloren hitz egiteko moduak hauxe iradokitzen du: iraindua, Paulo ez baizik beronen laguntzaileren bat izan zela.


marker: [1]
text:
<em>fededunen: </em>H.h., <em>santuen/sagaratuen. </em>Jerusalemgo kristauei, Eliza amaren atal eta Israelgo hondar santu bereziki zirenez, eskubide bereziz zegokien <em>santu/sagaratu </em>izen hau, eta beraiei aplikatzen zaie bereziki I.B.an. Baina baita gainerako elizkideei ere (ik. 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a> oh.).


marker: ⓒ
text:
denetan aberatsak 1 Ko <a href='B:530 1:5'>1,5</a>. eskuzabaltasunean ere izan aberats 1 Ko <a href='B:530 16:1-2'>16,1-2</a>.


marker: ⓓ
text:
Jesu Kristoren eskuzabaltasuna Mt <a href='B:470 8:20'>8,20</a>; Flp <a href='B:570 2:6-7'>2,6-7</a>.


marker: [3]
text:
<em>Beste anaia bat: </em>Ez dakigu nor zen Pauloren laguntzaile hau; hauetakoren bat izan zitekeen: Lukas, Bernabe, Aristarko… (ik. Pauloren zenbait laguntzaileren zerrenda Eg 20,4an).


marker: [5]
text:
<em>mandatariak: </em>H.h., <em>apostoluak; </em>jatorrizko zentzuan <em>bidali, ordezkari </em>esan nahi du.


marker: [1]
text:
<em>giza irizpidez: </em>H.h., <em>haragiaren arabera; </em>ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>borrokako armak: </em>Hemen agertzen diren metaforak garai hartako bizitza militarretik hartuak dira.


marker: ⓔ
text:
Pauloren harrotzeko bidea Erm <a href='B:520 2:17'>2,17</a>+. fedean hazten laguntzeko, ez hondatzeko <a href='B:520 13:10'>13,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Senar bakarrari: </em>Korintoko elkartea Kristorekin ezkonduriko neska gaztearekin konparatzen du Paulok. Pauloren egitekoa, elkarte hori Kristo senarrarengana eramatea izan da. Pauloren etsaiek eginahalak egin zituzten hura bere egiazko senarrarengandik urruntzeko. Halakoen aurka egiten du borroka Paulok.


marker: [3]
text:
<em>superapostolu horiek: </em>Ez da ezagutzen zeintzuk ziren zehazki Pauloren etsai horiek; eskuarki, juduzale guztiz nabarmenak zirela esan ohi da.


marker: ⓜ
text:
Mintzatzen motela 1 Ko <a href='B:530 1:17'>1,17</a>; <a href='B:530 2:1'>2,1</a>.<a href='B:530 2:13'>13</a>. baina ez jakintzan Ef <a href='B:560 3:4'>3,4</a>.


marker: ⓝ
text:
berri ona dohainik hots egin Eg <a href='B:510 18:3'>18,3</a>; <a href='B:510 20:33-35'>20,33-35</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:12'>4,12</a>; <a href='B:530 9:12-18'>9,12-18</a>.


marker: ⓖ
text:
Pauloren izen ohoragarriak Eg <a href='B:510 21:39'>21,39</a>; <a href='B:510 22:3'>22,3</a>; <a href='B:510 23:6'>23,6</a>; <a href='B:510 26:5'>26,5</a>; Erm <a href='B:520 11:1'>11,1</a>; Flp <a href='B:570 3:3-7'>3,3-7</a>.


marker: ⓚ
text:
arriskuak herrikoen aldetik Eg <a href='B:510 9:23'>9,23</a>; <a href='B:510 13:50'>13,50</a>; <a href='B:510 20:3'>20,3</a>. jentilen aldetik Eg <a href='B:510 14:5'>14,5</a>.


marker: [5]
text:
<em>Aretas erregea: </em>K.o. 9tik 39ra g.g.b. Nabateako errege izan zen; Nabatea Itsaso Hilaren hego-ekialdean hedatzen zen.


marker: ⓐ
text:
ikuskari eta agerpenak 12,7; Eg <a href='B:510 16:9'>16,9</a>; <a href='B:510 22:18'>22,18</a>; <a href='B:510 23:11'>23,11</a>; <a href='B:510 27:23-26'>27,23-26</a>; 1 Ko <a href='B:530 9:1'>9,1</a>; <a href='B:530 15:8'>15,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>kristau bat: </em>Paulo bera da. <em>orain hamalau urte: </em>42/43 urtean segur aski, Tarson edo Antiokian, misio-ibilaldiei hasiera eman aurretik. <em>hirugarren zeruraino: </em>Zenbait zerutan zehar igarotzea esperientzia mistikoa adierazteko hizkera arrunta zen. Iritzi ezberdinak zeuden zeru horien kopuruari buruz. <em>Paradisua, </em>askotan, <em>hirugarren zeruan </em>kokatua zegoen.


marker: [2]
text:
<em>aparteko… ditudala eta: </em>Zenbaitek jarraikoarekin lotzen du esaldi hau, testuaren puntuaketa ez baita argia. <em>oinaze bat… bailitzan: </em>H.h., <em>ezten bat eman zait haragian: </em>Hipotesi asko egin da gaitz edo oinaze honen inguruan. Sinesgarriena gaitz kronikoren bat zela esaten duena da (ik. Ga <a href='B:550 4:13-15'>4,13-15</a>). Bibliaren pentsaera arruntaren arabera, gaitz ororen eragilea deabrua da.


marker: [3]
text:
<em>ahulezia: </em>Jatorrizko testuan kontzeptu-jokoa dago, hitzak <em>ahulezia </em>eta <em>eritasuna </em>adierazten baititu era berean.


marker: [1]
text:
<em>hirugarren aldia: </em>Paulok Korintora bere lehen ikustaldia, bertan eliz elkartea eraikitzera joan zenean egin zuen. Beste biak aipatzen dira tx. hauetan.


marker: ⓚ
text:
hirugarren aldiz Korintora 12,14. Auzi oro… Dt <a href='B:50 19:15'>19,15</a> (Mt <a href='B:470 18:16'>18,16</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:19'>5,19</a>).


marker: [2]
text:
<em>Aztertu zeuen barrua: </em>Aztergaia Jesusenganako korintoarren fede-atxikimendua egiazkoa den ala ez da. Paulok ez du bere izen ona bilatzen, korintoarren ona baizik.


marker: ⓒ
text:
poz zaitezte Flp <a href='B:570 3:1'>3,1</a>; <a href='B:570 4:4'>4,4</a>. bakearen Jainkoa Erm <a href='B:520 15:33'>15,33</a>+.


marker: [1]
text:
<em>apostolu: </em>Bere egitekoaren jatorria adierazi nahi du Paulok hitz honekin: gainerako apostoluak bezala, Kristo berpiztuak bidali du bera ere.


marker: [2]
text:
<em>Galazia: </em>Galazia lurraldea, gaur egun Turkiako hiriburu den Ankara eta beronen inguruari zegokion g.g.b.


marker: ⓖ
text:
Jesu Kristok bere burua eman zuen Erm <a href='B:520 5:6-8'>5,6-8</a>+. mundu gaizto honetatik gu askatzeko Eg <a href='B:510 2:40'>2,40</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:19'>5,19</a>.


marker: [3]
text:
<em>mundu gaizto honetatik: </em>Mundu hitzak hemen zentzu negatiboa du; bekatuaren menpe dagoen eta balio okerretan oinarrituriko gizartea da. Kristoren askapenak garaitu du dagoeneko <em>oraingo mundu hau.</em>


marker: [4]
text:
<em>beste berri on batera: </em>Paulok hots egiten duen berri onaren kontrako mezuak juduzale-kutsua du: alegia, Jainkoaren onginahiaren eta doako salbazioaren berri onaren aurkakoa da.


marker: ⓙ
text:
beste berri on bat hots egiten 2 Ko <a href='B:540 11:4'>11,4</a>. madarikatua Erm <a href='B:520 9:3'>9,3</a>+.


marker: ⓜ
text:
Paulo Elizaren pertsegitzaile Eg <a href='B:510 8:3'>8,3</a>; <a href='B:510 22:4-5'>22,4-5</a>; <a href='B:510 26:9-11'>26,9-11</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:9'>15,9</a>; Flp <a href='B:570 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓝ
text:
arbasoen ohiturak betetzen sutsua Eg <a href='B:510 22:3'>22,3</a>; Flp <a href='B:570 3:5-6'>3,5-6</a>.


marker: [6]
text:
<em>jaio baino lehen: </em>H.h., <em>neure amaren sabeletik; </em>apostolutzarako bere deia adierazi nahiz, Jeremiasek bere profeta-deia adierazteko darabiltzan hitzetara jotzen du Paulok.


marker: ⓐ
text:
jaio baino lehen aukeratua Is <a href='B:290 49:1'>49,1</a>; Jr <a href='B:300 1:5'>1,5</a>; Erm <a href='B:520 1:1'>1,1</a>. bere Semea agertu Eg <a href='B:510 9:3-6'>9,3-6</a>; <a href='B:510 22:6-10'>22,6-10</a>; <a href='B:510 26:13-18'>26,13-18</a>. berri ona jentilei adierazteko <a href='B:510 2:7'>2,7</a>; Eg <a href='B:510 22:21'>22,21</a>.


marker: [7]
text:
<em>Arabiara abiatu: </em>Paulo Arabiara abiatu, bakardadean bizitzeko ez, baizik jentilei berri ona hots egiteko abiatu zen (ik. Eg <a href='B:510 9:20'>9,20</a>).


marker: ⓓ
text:
Paulo Jerusalemera igo Eg <a href='B:510 15:2'>15,2</a>. Bernabe Eg <a href='B:510 4:36'>4,36</a>+. Tito 2 Ko <a href='B:540 2:13'>2,13</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Hamalau urteren buruan: </em>Ez dakigu noiztik hasten den kontatzen <em>hamalau urte hauek; </em>Jerusalemen gertatuaz Paulok tx. hauetan kontatzen duena <em>Eginak </em>liburuaren 15. kap.ari dagokio. <em>Tito: </em>Ik. 2 Ko <a href='B:540 2:13'>2,13</a> oh.


marker: ⓔ
text:
gezurrezko anaiak 1,7; Eg <a href='B:510 15:1'>15,1</a>.<a href='B:510 15:24'>24</a>. Jesu Kristori esker dugun askatasuna 2 Ko <a href='B:540 3:17'>3,17</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Arazoa: </em>Problema ez da Titoren kasuari buruzkoa, Jerusalemera igo behar izanari buruzkoa baizik; hain zuzen ere, paganismotik konbertitutakoei erdainkuntza ezarri nahi baitzien zenbaitek. <em>oztopatzeko: </em>H.h., <em>zelatatzeko/zelata jartzeko.</em>


marker: [3]
text:
<em>zuzendariak: </em>H.h., <em>izen onekoak; </em>Jerusalemgo eliz elkarteko <em>zuzendariak </em>dira, hau da, apostoluak, eta hauen artean nabarmenen bezala Pedro, Joan eta Santiago aipatzen dira (9. tx.).


marker: ⓖ
text:
Jainkoak ez dio itxurari begiratzen Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>; Erm <a href='B:520 2:11'>2,11</a>; Ef <a href='B:560 6:9'>6,9</a>; 1 P <a href='B:670 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓗ
text:
Paulo jentilei berri ona hots egiteko 1,16; Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; <a href='B:510 22:21'>22,21</a>; Erm <a href='B:520 1:5'>1,5</a>; <a href='B:520 15:15-19'>15,15-19</a>.


marker: ⓘ
text:
behartsuak gogoan izan Eg <a href='B:510 11:29-30'>11,29-30</a>; 2 Ko <a href='B:540 8:1-9'>8—9</a>.


marker: [4]
text:
<em>Antiokia: </em>Ik. Eg <a href='B:510 11:19'>11,19</a> oh. <em>oker jokatu baitzuen: </em>Bestela ere itzul daiteke: <em>errudun bihurtu baitzen, </em>edo <em>gaitzesgarri baitzen… </em>


marker: [5]
text:
<em>Jainkoak onartu… Jesu Kristogan sinesteagatik: </em>Ik. Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a> eta <a href='B:550 3:25-26'>3,25-26</a> oh.


marker: ⓛ
text:
sinesmenagatik onartzen Jainkoak Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>+. ez legea betetzeagatik Sal <a href='B:230 143:2'>143,2</a>.


marker: ⓜ
text:
legearekiko lokarria eten Erm <a href='B:520 7:4-6'>7,4-6</a>+. Jainkoarentzat bizi Erm <a href='B:520 6:10-11'>6,10-11</a>, <a href='B:520 14:8'>14,8</a>.


marker: ⓝ
text:
Kristo niregan bizi Erm <a href='B:520 8:10'>8,10</a>. maite izan ninduen Jn <a href='B:500 13:1'>13,1</a>; <a href='B:500 17:23'>17,23</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:16'>3,16</a>. bere bizia eskaini Erm <a href='B:520 5:6-8'>5,6-8</a>+.


marker: ⓐ
text:
Jesu Kristo gurutziltzatua begien aurrean ipini 6,14; 1 Ko <a href='B:530 1:23'>1,23</a>; <a href='B:530 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓓ
text:
Zure bitartez… Has <a href='B:10 12:3'>12,3</a>; <a href='B:10 18:18'>18,18</a> (Si <a href='B:280 44:21'>44,21</a>; Eg <a href='B:510 3:25'>3,25</a>).


marker: ⓖ
text:
Zintzoa… Hab <a href='B:420 2:4'>2,4</a> (Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>; Heb <a href='B:650 10:38'>10,38</a>).


marker: ⓘ
text:
Kristok askatu 4,5; Erm <a href='B:520 8:3'>8,3</a>. madarikazio eginik 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>. Madarikatua… Dt <a href='B:50 21:23'>21,23</a>.


marker: ⓚ
text:
zure ondorengotzari Has <a href='B:10 12:7'>12,7</a>; <a href='B:10 13:15'>13,15</a>; <a href='B:10 17:7'>17,7</a>; <a href='B:10 24:7'>24,7</a>.


marker: [2]
text:
<em>laurehun eta hogeita hamar urte: </em>Paulok dakarren zifra Ir 12,40-41aren antzinako grekozko itzulpenari dagokio; hebreerazkoaren arabera, urte horiek israeldarrek Egipton igarotakoak dira.


marker: ⓜ
text:
Zertarako legea Erm <a href='B:520 5:20'>5,20</a>. aingeruek aldarrikatu zuten Eg <a href='B:510 7:38'>7,38</a>.<a href='B:510 7:53'>53</a>; Heb <a href='B:650 2:2'>2,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>aingeruek: </em>Ik. Eg <a href='B:510 7:38'>7,38</a> oh. <em>Legea aingeruek aldarrikatu zutela-</em>ko ideia arrunta zen juduen artean; ez, ordea, Paulok ateratzen duen ondorioa: legea agintzaria baino gutxiago dela, hau Jainkoak egin baitzuen, hura aingeruek aldarrikatua den bitartean.


marker: [4]
text:
<em>Jainkoa bat bakarra da: </em>Moises, askoren (aingeruen) bitarteko izanik, ez da bakarra den Jainkoaren bitarteko.


marker: [5]
text:
<em>zaintzaile: </em>Jatorrizkoak <em>pedagogo </em>dio. Pauloren garaian <em>pedagogoa </em>ez zen hezitzailea; esklaboa zen, haurrak zaindu eta irakasleagana eramaten zituena.


marker: ⓔ
text:
Jainkoaren seme-alabak 4,5; Jn <a href='B:500 1:12'>1,12</a>; Erm <a href='B:520 8:15-16'>8,15-16</a>.


marker: ⓕ
text:
bataioaz Kristorekin lotuak Erm <a href='B:520 6:3-4'>6,3-4</a>. Kristoz jantziak Erm <a href='B:520 13:14'>13,14</a>; Ef <a href='B:560 4:24'>4,24</a>; Kol <a href='B:580 3:10'>3,10</a>.


marker: ⓖ
text:
ez judurik, ez jentilik Erm <a href='B:520 10:12'>10,12</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:13'>12,13</a>; Kol <a href='B:580 3:11'>3,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>munduan agintzen duten indarren menpe: </em>H.h., <em>munduko elementuen menpe. </em>Hitz bera 4,9an <em>(munduko errealitate) </em>eta Kol <a href='B:580 2:8'>2,8</a>.20an azaltzen da. Ez dirudi hemen <em>munduko osagaiak </em>direlakoak adierazten dituenik. Paulo giza askatasuna murrizten duten determinismoez ari da, judu-legeaz nahiz indar kosmikoez (astroen eraginaz, adib.). Indar hauek jainkotzat hartzen zituzten jentilek; juduek, berriz, aingeruei egozten zieten munduaren gobernua.


marker: ⓙ
text:
epea bete Mk <a href='B:480 1:15'>1,15</a>; Ef <a href='B:560 1:10'>1,10</a>. Jainkoak bere Semea bidali Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>; Erm <a href='B:520 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak bidalitako Espiritua Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+ Abba! Aita! Erm <a href='B:520 8:15-16'>8,15-16</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainko ez direnen menpeko Is <a href='B:290 37:19'>37,19</a>; Jr <a href='B:300 2:11'>2,11</a>; 2 Kro <a href='B:140 13:9'>13,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:4-6'>8,4-6</a>.


marker: [3]
text:
<em>halako edo holako egunak: </em>Dela juduen jaiez, dela astroen kultuarekin loturiko jentilen errituez ari da Paulo hemen (ik. Erm <a href='B:520 14:5'>14,5</a> oh.).


marker: ⓐ
text:
hilak, aroak eta urteak Is <a href='B:290 1:13'>1,13</a>; Erm <a href='B:520 14:5'>14,5</a>; Kol <a href='B:580 2:16-23'>2,16-23</a>.


marker: [4]
text:
<em>gaixotasun batek: </em>H.h., <em>haragiaren ahultasunak. </em>Kasik interpretatzaile guztiak datoz bat hitz hauekin Pauloren gaixotasun bat ulertzeko; ez datoz bat, ordea, gaixotasun hori zein zatekeen adierazteko orduan.


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren mezularitzat hartua Mt <a href='B:470 10:40'>10,40</a>; Jn <a href='B:500 13:20'>13,20</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:3-5'>2,3-5</a>.


marker: [5]
text:
<em>erdiminetan nago: </em>Kristau-bizitzara jaiotzea Paulori zor zioten galaziarrek; ezin esan beste sufritu zuen orduan Paulok; eta beste horrenbeste gertatzen zaio bizitza horretan aurrera egin dezaten ahalegintzean.


marker: ⓔ
text:
bata mirabeagandik Has <a href='B:10 16:15'>16,15</a>. libre zen emazteagandik bestea Has <a href='B:10 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren agintzariaren indarrez Has <a href='B:10 17:16'>17,16</a>; Erm <a href='B:520 9:7-9'>9,7-9</a>.


marker: [6]
text:
<em>Agar… aipatzen du: </em>Esaldiaren hasieran aldaera asko dago eskuizkribuetan, eta itzulpena eta esanahia ez dira seguruak.


marker: ⓗ
text:
goiko Jerusalem Heb <a href='B:650 12:22'>12,22</a>; Ap <a href='B:730 3:12'>3,12</a>; <a href='B:730 21:2'>21,2</a>.<a href='B:730 21:10'>10</a>.


marker: [7]
text:
<em>goiko Jerusalem: </em>Juduen artean ohikoak ziren interpretazio-metodoei jarraituz, <em>bi emakume, bi itun, bi hiri </em>elkarren kontra jartzen ditu Paulok: <em>oraingo Jerusalem </em>(lurrekoa, legearen morrontzapean dagoena) eta <em>goiko Jerusalem </em>(zerukoa, Espirituaren askatasunean oinarritua).


marker: ⓜ
text:
Kristok libre izateko askatu 2 Ko <a href='B:540 3:17'>3,17</a>+. ez makurtu esklabotzaren uztarpera Eg <a href='B:510 15:10'>15,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoaren onginahitik saihestu: </em>4-5 tx.etan, <em>justifikazioaz </em>(ik. Erm <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh.) eta behin maitasun hutsez <em>onartu gaituen </em>Jainkoak <em>salbamen </em>betea ere emango digun itxaropenaz ari da Paulo.


marker: ⓐ
text:
Espiritua eta itxaropena Erm <a href='B:520 8:23-25'>8,23-25</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:22'>1,22</a>; <a href='B:540 5:1-5'>5,1-5</a>.


marker: [2]
text:
<em>maitasun-egintzetan agertzen den sinesmena: </em>Esamoldeak itzulpen bat baino gehiago har ditzake: <em>maitasunez ari den sinesmena, maitasun bihurtzen den sinesmena… </em>


marker: [3]
text:
<em>egia balitz… pertsegituko: </em>H.h., <em>erdainkuntza hots egiten badut, zergatik pertsegitzen naute oraindik? </em>Badirudi etsaien salaketei erantzuten ari dela Paulo.


marker: [4]
text:
<em>grina txarren: </em>H.h., <em>haragiaren; </em>ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh. <em>Haragia </em>eta <em>Espiritua </em>gizakiagan elkarren lehian eta borrokan ari diren bi printzipio dinamiko dira. Bata ala bestea nagusi izan, fruituak ere egoismo-fruituak edo maitasunezkoak dira (ik. 16-24 tx.ak).


marker: ⓗ
text:
Maitatu… Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a> (Mt <a href='B:470 5:43'>5,43</a>; <a href='B:470 19:19'>19,19</a>; <a href='B:470 22:39'>22,39</a>; Mk <a href='B:480 12:31'>12,31</a>; Lk <a href='B:490 10:27'>10,27</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; St <a href='B:660 2:8'>2,8</a>).


marker: ⓚ
text:
Espirituak gidatu Erm <a href='B:520 8:14'>8,14</a>. ez legearen menpe <a href='B:520 2:19'>2,19</a>; <a href='B:520 4:5'>4,5</a>; Erm <a href='B:520 6:14'>6,14</a>; <a href='B:520 7:4'>7,4</a>.


marker: ⓛ
text:
giza grinen egintzak 1 Ko <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; Ef <a href='B:560 5:5'>5,5</a>; Ap <a href='B:730 22:15'>22,15</a>.


marker: ⓐ
text:
giza izaera gurutzean hilarazia 2,19; Erm <a href='B:520 6:6'>6,6</a>; Kol <a href='B:580 3:5'>3,5</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓓ
text:
huts egilea zentzarazi Mt <a href='B:470 18:15'>18,15</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:14-15'>3,14-15</a>; St <a href='B:660 5:19'>5,19</a>.


marker: ⓔ
text:
Lagundu batak besteari Erm <a href='B:520 15:1'>15,1</a>. Kristoren legea Jn <a href='B:500 13:34'>13,34</a>; Erm <a href='B:520 8:2'>8,2</a>; 1 Ko <a href='B:530 9:21'>9,21</a>.


marker: ⓗ
text:
zer erein, hura bilduko Os <a href='B:350 8:7'>8,7</a>; Jb <a href='B:220 4:8'>4,8</a>; Es <a href='B:220 22:8'>22,8</a>.


marker: ⓘ
text:
grina txarrak eta Espiritua 5,16-17; Jn <a href='B:500 3:6'>3,6</a>; <a href='B:500 6:63'>6,63</a>; Erm <a href='B:520 7:14-23'>7,14-23</a>; <a href='B:520 8:5-8'>8,5-8</a>.<a href='B:520 8:13'>13</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: [2]
text:
<em>hizki handiz: </em>Idazten zenaren garrantzia adierazteko modu bat hizki handiz idaztea zen; Paulok, gutun hau diktatu ondoren, bere eskuz idatzi zituen ideiarik nagusienak.


marker: [3]
text:
<em>gure Jaunaren gurutzea: </em>Kristoren gurutzea hemen kristau-salbamenaren seinale eta errealitatetzat hartzen da; beren harrotzeko bidea erdainkuntzan jartzen zuten juduzaleek; Paulorentzat, berriz, Jesus hil eta berpiztua zen harrotzeko bidea. <em>mundua: </em>Zentzu txarrean hartua (ik. <a href='B:550 1:4'>1,4</a> oh.).


marker: [4]
text:
<em>sorkari berri: </em>Hau da, <em>kreazio berri </em>nahiz <em>gizadi berri, </em>Kristo berpiztuaren Espirituak biziberritua.


marker: [5]
text:
<em>Jainkoaren Israel herria: </em>Segur aski, Jesus gurutziltzatuagan sinetsi duten eta jentil konbertituekin batera Jainkoaren egiazko herria moldatzen duten israeldar guztiez ari da hemen.


marker: ⓑ
text:
Jesusen markak gorputzean 2 Ko <a href='B:540 4:10'>4,10</a>; <a href='B:540 6:4-5'>6,4-5</a>; <a href='B:540 11:23-28'>11,23-28</a>; Kol <a href='B:580 1:24'>1,24</a>.


marker: [6]
text:
<em>neure gorputzean… naizela: </em>H.h., <em>Jesusen zauri-markak neure gorputzean baitaramatzat nik. </em>Bere apostolu-lanean Kristo Jaunarengatik jasan dituen gaixotasun, oinaze eta zauriak ditu gogoan Paulok.


marker: [1]
text:
<em>Efeso: </em>Zenbait eskuizkribu garrantzitsutan ez dator. <em>fededun: </em>H.h., <em>santu; </em>ik. 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>ondasun oroz: </em>H.h., <em>bedeinkazio oroz. </em>Gutunaren lehen zati honek Jainkoak Kristoren bidez bete duen salbamen-asmo osoa adierazten du, hau da, munduaren sortzea baino lehen aukeratzea eta, garaia betetzean, Kristoren misterioa agertuz askatzea eta salbatzea, juduak ez ezik, baita judu ez direnak ere (3-14 tx.ak).


marker: ⓔ
text:
Kristorengan aukeratu Jn <a href='B:500 15:16'>15,16</a>; <a href='B:500 17:24'>17,24</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:13'>2,13</a>. akats gabe 5,27; Kol <a href='B:580 1:22'>1,22</a>.


marker: ⓕ
text:
seme-alabatzat hartu Jn <a href='B:500 1:12'>1,12</a>; Erm <a href='B:520 8:15-16'>8,15-16</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓗ
text:
askapena Erm <a href='B:520 3:24'>3,24</a>; Kol <a href='B:580 1:13-14'>1,13-14</a>. Jainkoaren eskuzabaltasuna <a href='B:580 2:7'>2,7</a>.


marker: ⓘ
text:
Bere asmo ezkutua 3,3.9; Erm <a href='B:520 16:25-26'>16,25-26</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:7-9'>2,7-9</a>; Kol <a href='B:580 1:26-27'>1,26-27</a>; <a href='B:580 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓙ
text:
historia bere betetasunera eraman Ga <a href='B:550 4:4'>4,4</a>. Kristo buru dela Kol <a href='B:580 1:15-20'>1,15-20</a>.


marker: [7]
text:
<em>itxaropen genuenok: </em>Israel herri hautatua osatzen zutenez ari da, haiek baitziren agintzari mesianikoen lehen oinordekoak.


marker: [8]
text:
<em>zuek ere: </em>Jentilez ari da, hauek ere bai baitute esku edo parte Kristorengan bete diren agintzari mesianikoetan, lehen Israelentzat bakarrik izan baziren ere.


marker: ⓛ
text:
egiaren mezua Kol <a href='B:580 1:5'>1,5</a>. Espiritu Santuak zigiluz bezala 4,30; 2 Ko <a href='B:540 1:22'>1,22</a>.


marker: ⓜ
text:
geure ondarearen garantia Erm <a href='B:520 8:23'>8,23</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:22'>1,22</a>; <a href='B:540 5:5'>5,5</a>.


marker: ⓝ
text:
nola sinesten duzuen… nola maite dituzuen Erm <a href='B:520 1:8'>1,8</a>; Kol <a href='B:580 1:4'>1,4</a>.


marker: ⓐ
text:
eskerrak ematen Erm <a href='B:520 1:9'>1,9</a>; Kol <a href='B:580 1:3'>1,3</a>.<a href='B:580 1:9'>9</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:2'>1,2</a>; Flm <a href='B:640 1:4-5'>4-5</a>.


marker: [9]
text:
<em>barruko begiak: </em>H.h., <em>zuen bihotzeko begiak. Bihotza </em>Biblian gizakiaren barne-gogoa da; sentipenen iturri ez ezik, adimenarena ere bai.


marker: ⓑ
text:
zer itxarotera 4,4; Erm <a href='B:520 8:24-25'>8,24-25</a>; 1 P <a href='B:670 1:3'>1,3</a>. ondare <a href='B:670 1:14'>1,14</a>; Kol <a href='B:580 1:12'>1,12</a>; 1 P <a href='B:670 1:4'>1,4</a>.


marker: ⓒ
text:
bere ahalmena… Kristo piztuz Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:4'>13,4</a>; Kol <a href='B:580 2:12'>2,12</a>. eskuinaldean Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a>; Mk <a href='B:480 16:19'>16,19</a>; Eg <a href='B:510 2:34'>2,34</a>; Heb <a href='B:650 1:3'>1,3</a>; <a href='B:650 8:1'>8,1</a>; <a href='B:650 10:12'>10,12</a>; <a href='B:650 12:2'>12,2</a>.


marker: [10]
text:
<em>Munduko… nagusigo: </em>Indar kosmikoak dira, gizakiaren gainetik daudenak. Juduentzat aingeruak ziren, hanbat taldetan sailkatuak. Munduaren gobernuan eta erlijioen jardueran eragina zuten. Baina, era berean, mundu honetako botereak ere adierazten dira, hauek indar ikusezinen ordezkari baitziren. Ikusi antzerako zerrendak <a href='B:560 3:10'>3,10</a>; <a href='B:560 6:12'>6,12</a>; Kol <a href='B:580 1:16'>1,16</a> eta 2,15ean; ik. Ga <a href='B:550 4:3'>4,3</a> oh. ere. Paulok, izaki horietaz balio-irizpiderik eman gabe, Kristoren aginpidearen menpe ezartzen ditu.


marker: ⓓ
text:
Munduko aginte ororen gainetik Kol <a href='B:580 1:16'>1,16</a>; <a href='B:580 2:10'>2,10</a>; Mt <a href='B:470 28:18'>28,18</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:24-25'>15,24-25</a>; Flp <a href='B:570 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓔ
text:
Kristoren oinazpian Sal <a href='B:230 8:7'>8,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:27'>15,27</a>. Elizaren buru <a href='B:530 4:15'>4,15</a>; 5,23; Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>.


marker: [11]
text:
<em>unibertsoa… betea: </em>H.h., <em>dena denetan betetzen duenaren betetasuna; </em>ik. <a href='B:560 4:10'>4,10</a>. Adierazpenak interpretazio asko izan ditu, bere trinkotasunagatik ilun gertatzen baita.


marker: ⓕ
text:
Eliza haren gorputza Erm <a href='B:520 12:5'>12,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:27'>12,27</a>; Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>. dena Kristok betea <a href='B:580 4:10'>4,10</a>; Kol <a href='B:580 1:19'>1,19</a>; <a href='B:580 2:9'>2,9</a>; Jn <a href='B:500 1:16'>1,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>munduan… menpeko: </em>H.h., <em>aireko boterearen buruzagiaren menpeko. Airea </em>edo eguratsa espiritu gaiztoen bizilekua zen; ik. <a href='B:560 1:21'>1,21</a> oh.


marker: ⓗ
text:
mundu honen joerei jarraituz 5,8; Kol <a href='B:580 3:7'>3,7</a>; Tt <a href='B:630 3:3'>3,3</a>. indarren buruzagiaren menpeko 6,12; Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:4'>4,4</a>.


marker: ⓘ
text:
Jainkoaren zigorra Erm <a href='B:520 1:18'>1,18</a>; <a href='B:520 2:3'>2,3</a>; <a href='B:520 3:9'>3,9</a>.<a href='B:520 3:20'>20</a>.<a href='B:520 3:23'>23</a>; Kol <a href='B:580 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓙ
text:
bizia eman zigun Lk <a href='B:490 15:24'>15,24</a>.<a href='B:490 15:32'>32</a>; Erm <a href='B:520 6:13'>6,13</a>. onginahi hutsez salbatuak <a href='B:520 2:8'>2,8</a>; Eg <a href='B:510 15:11'>15,11</a>; Erm <a href='B:520 3:24'>3,24</a>; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓛ
text:
ez dator egintzetatik Erm <a href='B:520 3:28'>3,28</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:9'>1,9</a>; Tt <a href='B:630 3:5'>3,5</a>. inor harro ez dadin 1 Ko <a href='B:530 1:29'>1,29</a>; Ga <a href='B:550 6:14'>6,14</a>.


marker: ⓜ
text:
Kristorengan sortuak 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>; Ga <a href='B:550 6:15'>6,15</a>; Tt <a href='B:630 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓝ
text:
erdaingabeak, erdainduak 5,8; Erm <a href='B:520 11:17'>11,17</a>; Kol <a href='B:580 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓐ
text:
Israel herriko eskubideetan parterik ez Erm <a href='B:520 9:4-5'>9,4-5</a>; Kol <a href='B:580 1:21'>1,21</a>.


marker: ⓑ
text:
hurbildu egin zarete Is <a href='B:290 57:19'>57,19</a>. Kristoren heriotzari esker <a href='B:290 1:7'>1,7</a>; Kol <a href='B:580 1:20'>1,20</a>.


marker: ⓒ
text:
Kristo gure bakea Is <a href='B:290 9:16'>9,16</a>; Kol <a href='B:580 1:20'>1,20</a>. Bat egin ditu bi herriak 1 Ko <a href='B:530 12:13'>12,13</a>; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>.


marker: ⓓ
text:
baliogabetu egin legea Kol <a href='B:580 2:14'>2,14</a>. gizadi berria 4,24; 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>; Kol <a href='B:580 3:10'>3,10</a>.


marker: ⓔ
text:
Bi herriak Jainkoarekin adiskidetu Erm <a href='B:520 5:10-11'>5,10-11</a>; <a href='B:520 11:15'>11,15</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:18-20'>5,18-20</a>; Kol <a href='B:580 1:20-22'>1,20-22</a>.


marker: [3]
text:
<em>hurbil zirenei: </em>Juduak eta jentilak lehen egoera desberdinetan zeudela esan nahi du, baina orain, Kristori esker, egoera hura gainditua dela.


marker: ⓖ
text:
hurbil gaitezke Aitarengana 3,12; Erm <a href='B:520 5:2'>5,2</a>; Ga <a href='B:550 4:6'>4,6</a>; Heb <a href='B:650 4:16'>4,16</a>.


marker: [4]
text:
<em>Jainkoaren herriko kide: </em>H.h., <em>santuen herrikide; </em>ik. 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a> oh.


marker: ⓗ
text:
Jainkoaren herriko kide 3,6; Flp <a href='B:570 3:20'>3,20</a>; Heb <a href='B:650 12:22-23'>12,22-23</a>.


marker: ⓘ
text:
apostoluen oinarri gainean 3,5; Mt <a href='B:470 16:18'>16,18</a>; Ap <a href='B:730 21:14'>21,14</a>. Kristo giltzarri Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:11'>3,11</a>; 1 P <a href='B:670 2:4-6'>2,4-6</a>.


marker: ⓙ
text:
Kristorengan finkaturik, haziz 4,11-16; Kol <a href='B:580 2:19'>2,19</a>. Jaunaren tenplu 1 Ko <a href='B:530 3:16'>3,16</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:16'>6,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>preso: </em>Segur aski Erroman 61-63 bitartean jasan zuen presoaldia aipatzen du hemen (ik. <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; <a href='B:560 6:20'>6,20</a>). Esaldia zintzilik geratzen da; 3,14an izango du jarraipena.


marker: ⓛ
text:
Paulo preso 4,1; Flp <a href='B:570 1:7'>1,7</a>.<a href='B:570 1:13'>13</a>; Kol <a href='B:580 4:18'>4,18</a>; Flm <a href='B:640 1:9'>9</a>.


marker: [2]
text:
<em>asmo ezkutua: </em>Jatorrizkoak <em>misterioa </em>dio, hurrengo bi tx.etan erabiltzen den hitz bera. <em>Misterio </em>hau Jainkoak betidanik erabakita zeukan eta Kristorengan burutuko zuen salbamen-asmoa da (ik. <a href='B:560 1:3-14'>1,3-14</a>).


marker: ⓓ
text:
guztien artean txikiena 1 Ko <a href='B:530 15:9-10'>15,9-10</a>. neurrigabeko aberastasuna <a href='B:530 1:7-8'>1,7-8</a>. jentilei hots egitea Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; Ga <a href='B:550 1:16'>1,16</a>; <a href='B:550 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓙ
text:
bizi dadila Kristo zuen bihotzetan Jn <a href='B:500 14:23'>14,23</a>; Erm <a href='B:520 8:11'>8,11</a>.


marker: ⓛ
text:
Maitasuna 1 Ko <a href='B:530 13:1'>13</a>. jainkozko izateaz betez joan Kol <a href='B:580 2:10'>2,10</a>.


marker: ⓑ
text:
batasuna eta bakea 1,10; 2,13-16; Kol <a href='B:580 1:20'>1,20</a>; <a href='B:580 3:14-15'>3,14-15</a>; Flp <a href='B:570 1:27'>1,27</a>.


marker: ⓒ
text:
Bat bakarra gorputza 2,16; Erm <a href='B:520 12:5'>12,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:17'>10,17</a>; <a href='B:530 12:12'>12,12</a>. bat bakarra Espiritua 2,18; 1 Ko <a href='B:530 12:13'>12,13</a>. itxaropena <a href='B:530 1:18'>1,18</a>; Kol <a href='B:580 1:5'>1,5</a>.


marker: ⓔ
text:
bat bakarra Jainkoa 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>; <a href='B:530 12:6'>12,6</a>. guztien bidez ari dena eta guztiengan bizi dena Erm <a href='B:520 11:36'>11,36</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:6'>12,6</a>.


marker: ⓕ
text:
Kristok nahi duen neurrian dohaina Erm <a href='B:520 12:3'>12,3</a>.<a href='B:520 12:6'>6</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:11'>12,11</a>.


marker: [2]
text:
Sal 68,19an ez du Jainkoak <em>gizakiei dohainak eman zizkiela </em>esaten, <em>gizakiek zerga ordaindu ziotela </em>Jainkoari baizik. Aldaketa egitean, judu-interpretazioen zordun da Paulo, segur aski.


marker: ⓗ
text:
ministerio ezberdinak Erm <a href='B:520 12:4-11'>12,4-11</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:4-11'>12,4-11</a>.<a href='B:530 12:28'>28</a>.


marker: ⓘ
text:
zerbitzu-lanerako 2 Tm <a href='B:620 3:17'>3,17</a>. Kristoren gorputza hazarazteko 1 Ko <a href='B:530 14:26'>14,26</a>; 1 P <a href='B:670 2:5'>2,5</a>.


marker: ⓚ
text:
Ez haur izan 1 Ko <a href='B:530 3:1-3'>3,1-3</a>; <a href='B:530 14:20'>14,20</a>; Heb <a href='B:650 5:11-14'>5,11-14</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainkoaren bizitzatik urruti 2,12; Kol <a href='B:580 1:21'>1,21</a>. burugogorkeria Mk <a href='B:480 3:5'>3,5</a>; 1 P <a href='B:670 1:14'>1,14</a>.


marker: ⓓ
text:
giza izaera berria jantzi 2,15; 2 Ko <a href='B:540 5:17'>5,17</a>; Kol <a href='B:580 3:10'>3,10</a>.


marker: ⓔ
text:
esan egia… Za <a href='B:450 8:16'>8,16</a>; Kol <a href='B:580 3:8-9'>3,8-9</a>. elkarren atal Erm <a href='B:520 12:5'>12,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:12'>12,12</a>.


marker: ⓘ
text:
Ez nahigabetu Espiritu Santua Is <a href='B:290 63:10'>63,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:19'>5,19</a>. Espirituarekin zigiluz bezala 1,13-14.


marker: ⓚ
text:
on eta bihozbera Kol <a href='B:580 3:12-13'>3,12-13</a>. elkarri barkatu Mt <a href='B:470 6:14'>6,14</a>; <a href='B:470 18:22-35'>18,22-35</a>.


marker: ⓜ
text:
Bizi maitasunean Jn <a href='B:500 13:34'>13,34</a>; <a href='B:500 15:12'>15,12</a>; Erm <a href='B:520 14:15'>14,15</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:16'>3,16</a>. Kristok gure alde eman zuen bere burua <a href='B:500 5:25'>5,25</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>. oparitzat eskainiz Sal <a href='B:230 40:7'>40,7</a>; Heb <a href='B:650 10:10'>10,10</a>.


marker: ⓒ
text:
Ez liluratu argudio hutsalez <a href='B:330 4:14'>4,14</a>; Kol <a href='B:580 2:4'>2,4</a>.<a href='B:580 2:8'>8</a>. Jainkoaren haserrea <a href='B:580 2:3'>2,3</a>+.


marker: ⓓ
text:
garai batean ilunpetan, orain argitan 2,11.13; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; Kol <a href='B:580 1:13'>1,13</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:4-8'>5,4-8</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>. argiaren partaide Lk <a href='B:490 16:8'>16,8</a>; Jn <a href='B:500 12:36'>12,36</a>.


marker: ⓕ
text:
ez hartu parte ilunpetan bizi direnen egintzetan Jn <a href='B:500 3:20-21'>3,20-21</a>; Erm <a href='B:520 16:17'>16,17</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:6'>3,6</a>.


marker: [4]
text:
Esaldiaren esanahia ez da segurua. Honela ere itzul daiteke: <em>Hori guztia, salatua denean, argitara ateratzen da.</em>


marker: [5]
text:
Ez dakigu bertso hauen jatorria; beharbada, antzinako kristau-gorazarreren batetik hartuak dira (ik. 1 Tm <a href='B:610 3:16'>3,16</a>).


marker: ⓖ
text:
Esna zaitez Is <a href='B:290 26:19'>26,19</a>; <a href='B:290 51:17'>51,17</a>; <a href='B:290 52:1'>52,1</a>; <a href='B:290 60:1'>60,1</a>; Erm <a href='B:520 13:11'>13,11</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:18'>3,18</a>. Kristok argituko zaitu Heb <a href='B:650 6:4'>6,4</a>; <a href='B:650 10:32'>10,32</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓗ
text:
egokieraz baliatu Kol <a href='B:580 4:5'>4,5</a>. garai txarrak Am <a href='B:370 5:13'>5,13</a>; 1 Ko <a href='B:530 7:26'>7,26</a>.<a href='B:530 7:31'>31</a>.


marker: ⓙ
text:
eman eskerrak 1,15-16; 5,4; Erm <a href='B:520 1:8-9'>1,8-9</a>; Kol <a href='B:580 1:12'>1,12</a>; <a href='B:580 2:7'>2,7</a>; <a href='B:580 3:15-17'>3,15-17</a>; <a href='B:580 4:2'>4,2</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓝ
text:
maita zeuen emazteak Kol <a href='B:580 3:19'>3,19</a>; 1 P <a href='B:670 3:7'>3,7</a>. Kristok bere burua eman zuen <a href='B:670 5:2'>5,2</a>+.


marker: ⓐ
text:
sagaratu egin zuen Jn <a href='B:500 17:19'>17,19</a>; Heb <a href='B:650 10:10'>10,10</a>.<a href='B:650 10:14'>14</a>; <a href='B:650 13:12'>13,12</a>. urez Tt <a href='B:630 3:5'>3,5</a>. hitzaren indarrez Jn <a href='B:500 15:3'>15,3</a>.


marker: [7]
text:
<em>gorputz horren: </em>Eskuizkribu batzuek hau eransten dute: <em>haren haragitik eta hezurretatik atereak </em>(ik. Has <a href='B:10 2:23'>2,23</a>).


marker: ⓒ
text:
Kristoren gorputz 1,22-23; Erm <a href='B:520 12:5'>12,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:15'>6,15</a>; <a href='B:530 12:27'>12,27</a>; Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>.


marker: ⓓ
text:
Horregatik… Has <a href='B:10 2:24'>2,24</a>; Mt <a href='B:470 19:5'>19,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:16'>6,16</a>.


marker: ⓖ
text:
Ohoratu… Ir <a href='B:20 20:12'>20,12</a>; Dt <a href='B:50 5:16'>5,16</a>; Mt <a href='B:470 15:4'>15,4</a>; Mk <a href='B:480 7:10'>7,10</a>.


marker: ⓗ
text:
hezi Dt <a href='B:50 6:7'>6,7</a>.<a href='B:50 6:20-25'>20-25</a>; Kol <a href='B:580 3:21'>3,21</a>.


marker: ⓚ
text:
nagusia zeruan Kol <a href='B:580 4:1'>4,1</a>. ez du bereizkeriarik egiten Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>; Ga <a href='B:550 2:6'>2,6</a>; Kol <a href='B:580 3:25'>3,25</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak emandako armak Erm <a href='B:520 13:12'>13,12</a>; 2 Ko <a href='B:540 10:4'>10,4</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:8'>5,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>Gure borroka: </em>Eskuizkribu askok <em>Zuen borroka </em>diote. <em>aginte, ahalmen eta botere: </em>Ik. <a href='B:560 1:21'>1,21</a> oh.


marker: ⓜ
text:
espiritu gaiztoen aurka 2,2; Jn <a href='B:500 14:30'>14,30</a>; 1 P <a href='B:670 5:8-9'>5,8-9</a>.


marker: ⓝ
text:
Lotu gerrikotzat egia Is <a href='B:290 11:5'>11,5</a>; Lk <a href='B:490 12:35'>12,35</a>; 1 P <a href='B:670 1:13'>1,13</a>. bularrekotzat zintzotasuna Is <a href='B:290 59:17'>59,17</a>; St <a href='B:660 5:8'>5,8</a>.


marker: ⓐ
text:
berri ona zabaltzeko ardura 2,17; Is <a href='B:290 52:7'>52,7</a>; Na <a href='B:410 2:1'>2,1</a>; Erm <a href='B:520 10:15'>10,15</a>.


marker: ⓑ
text:
burukotzat salbamena Is <a href='B:290 59:17'>59,17</a>. Jainkoaren hitzaren ezpata Is <a href='B:290 49:2'>49,2</a>; Os <a href='B:350 6:5'>6,5</a>; Heb <a href='B:650 4:12'>4,12</a>; Ap <a href='B:730 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓒ
text:
otoitz eta eskariak etengabe Lk <a href='B:490 18:1'>18,1</a>; Kol <a href='B:580 4:2-3'>4,2-3</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:17'>5,17</a>.


marker: ⓓ
text:
mezulariaren alde Eg <a href='B:510 4:29'>4,29</a>; Kol <a href='B:580 4:3'>4,3</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:1'>3,1</a>. berri onaren misterioa <a href='B:600 1:9'>1,9</a>+.


marker: ⓔ
text:
Berri onaren bozeramaile 2 Ko <a href='B:540 5:20'>5,20</a>. kate artean <a href='B:540 3:1'>3,1</a>+. behar bezala hots egin Kol <a href='B:580 4:4'>4,4</a>.


marker: ⓕ
text:
Tikiko Eg <a href='B:510 20:4'>20,4</a>; Kol <a href='B:580 4:7-8'>4,7-8</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:12'>4,12</a>; Tt <a href='B:630 3:12'>3,12</a>.


marker: [5]
text:
<em>maitasun iraunkorrez: </em>H.h., <em>ustelezinean. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Grazia, hilezkortasunarekin batera, Jesu Kristo… maite…, </em>edo <em>Jauna, hilezkor bizi dena, maite… </em>


marker: [1]
text:
<em>Timoteo: </em>Aita greziarra zuen eta ama judua (Eg <a href='B:510 16:1-3'>16,1-3</a>); Pauloren lankide baliotsua izan zen (ik. <a href='B:510 2:19-22'>2,19-22</a>); ik. Eg <a href='B:510 16:1'>16,1</a> oh. <em>Filipo: </em>Mazedoniako —Grezia iparraldeko— hiria. Bera izan zen Paulok berri ona Europan hots egin zuen lehen tokia (ik. Eg <a href='B:510 16:6-40'>16,6-40</a>). <em>Kristau fededun: </em>H.h., <em>Kristo Jesusengan santu; </em>ik. 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a> oh. <em>elkarte-zuzendari eta laguntzaile: </em>Grekozko hitzak <em>episkopos </em>eta <em>diakonos </em>dira; hitz hauek geroztik, <em>gotzain </em>edo <em>apezpiku </em>eta <em>diakono </em>bilakatuko dira; baina garai hartan ez zuten oraindik gaur egun duten zentzu teknikorik. <em>Elkarte-zuzendariei </em>buruz, ik. 1 Tm <a href='B:610 3:1'>3,1</a> eta Eg <a href='B:510 20:28'>20,28</a> oh.ak; <em>diakonoak </em>lehenengoen <em>laguntzaileak </em>ziren.


marker: ⓗ
text:
grazia eta bakea Erm <a href='B:520 1:7'>1,7</a>; Ga <a href='B:550 1:3'>1,3</a>; Flm <a href='B:640 1:3'>3</a>.


marker: ⓘ
text:
eskerrak ematen Erm <a href='B:520 1:8'>1,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:4'>1,4</a>; Kol <a href='B:580 4:2'>4,2</a>.


marker: ⓛ
text:
Kristo Jesus berriro agertuko den eguna arte. 1,10; 2,16; 1 Ko <a href='B:530 1:8'>1,8</a>. Ik. Am <a href='B:370 5:18'>5,18</a>.


marker: [3]
text:
<em>preso nagoen honetan: </em>Segur aski Efeson (ik. 1 Ko <a href='B:530 15:32'>15,32</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:8'>1,8</a>). Filipon ere egona zen preso (Eg <a href='B:510 16:16-40'>16,16-40</a>), baita Jerusalemen (Eg <a href='B:510 21:27-23:32'>21,27—23,32</a>), Zesarean (Eg <a href='B:510 23:33-26:32'>23,33—26,32</a>) eta Erroman (Eg <a href='B:510 28:16-31'>28,16-31</a>) ere.


marker: ⓝ
text:
egokiena bereizten jakin Erm <a href='B:520 2:18'>2,18</a>; <a href='B:520 12:2'>12,2</a>; Heb <a href='B:650 5:14'>5,14</a>. Kristo agertuko den egunean <a href='B:650 1:6'>1,6</a>+.


marker: ⓐ
text:
preso 1,7; Ef <a href='B:560 3:1'>3,1</a>; <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; Flm <a href='B:640 1:9'>9</a>.


marker: ⓒ
text:
bizitzea niretzat Kristo Erm <a href='B:520 8:10-11'>8,10-11</a>; Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; Kol <a href='B:580 3:3-4'>3,3-4</a>.


marker: ⓓ
text:
Kristorekin egoteko 2 Ko <a href='B:540 5:8'>5,8</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:17'>4,17</a>; <a href='B:590 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓔ
text:
Kristoren berri onari dagokiona Ef <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; Kol <a href='B:580 1:10'>1,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:12'>2,12</a>. berri onarekiko leialtasunaren alde borroka 1,13.30; <a href='B:590 4:3'>4,3</a>; Kol <a href='B:580 1:29'>1,29</a>; <a href='B:580 2:1'>2,1</a>.


marker: ⓖ
text:
harrokeria Ga <a href='B:550 5:26'>5,26</a>. besteak norbera baino hobeak Erm <a href='B:520 12:10'>12,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>Kristo Jesusek izan zituen sentipen berak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Kristo Jesusekin bat direnei dagokien sentipenak. </em>Askoren iritziz, 6-11 tx.ek. Paulo baino lehenagoko kristau-gorazarre bat jasotzen dute.


marker: ⓘ
text:
jainkozko izaerako izanik Jn <a href='B:500 1:1-2'>1,1-2</a>; <a href='B:500 17:5'>17,5</a>; Kol <a href='B:580 1:15'>1,15</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:1-2'>1,1-2</a>.


marker: ⓙ
text:
hustu egin zen 2 Ko <a href='B:540 8:9'>8,9</a>. esklabo-izaera Is <a href='B:290 52:13'>52,13</a> — <a href='B:290 53:12'>53,12</a>. gizakien antzeko Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>; Erm <a href='B:520 8:3'>8,3</a>; Heb <a href='B:650 2:14'>2,14</a>.<a href='B:650 2:17'>17</a>.


marker: ⓚ
text:
apaldu egin gurutzean hiltzeraino 1 Ko <a href='B:530 1:17-18'>1,17-18</a>; Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; Heb <a href='B:650 2:9'>2,9</a>; <a href='B:650 5:8'>5,8</a>; <a href='B:650 12:2'>12,2</a>.


marker: ⓛ
text:
denen gainetik goratua Eg <a href='B:510 2:33'>2,33</a>; Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; Heb <a href='B:650 1:3-4'>1,3-4</a>; <a href='B:650 2:9'>2,9</a>. izen guztietan bikainena Ef <a href='B:560 1:21'>1,21</a>; Heb <a href='B:650 1:4'>1,4</a>.


marker: ⓜ
text:
guztien belaunak makur daitezen Is <a href='B:290 45:23'>45,23</a>; Erm <a href='B:520 14:11'>14,11</a>.


marker: ⓝ
text:
Jesu Kristo dela Jauna Eg <a href='B:510 2:36'>2,36</a>; Erm <a href='B:520 10:9'>10,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:3'>12,3</a>.


marker: ⓐ
text:
begirune santuz 2 Ko <a href='B:540 7:15'>7,15</a>; Sal <a href='B:230 2:11'>2,11</a>; 1 P <a href='B:670 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak gai egiten 1 Ko <a href='B:530 12:6'>12,6</a>; <a href='B:530 15:10'>15,10</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:5'>3,5</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓒ
text:
izarrek bezala munduan egin argi Mt <a href='B:470 5:14-16'>5,14-16</a>; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; <a href='B:500 12:35-36'>12,35-36</a>; Ef <a href='B:560 5:8'>5,8</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:5'>5,5</a>.


marker: ⓓ
text:
Horixe harrotzeko bide 1 Ts <a href='B:590 2:19'>2,19</a>. Kristo agertuko den egunean <a href='B:590 1:6'>1,6</a>+. nire lehia eta nekeak ez alferrik emanak Is <a href='B:290 49:4'>49,4</a>; <a href='B:290 65:23'>65,23</a>; Ga <a href='B:550 2:2'>2,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>opari eskaini: </em>Kultuko hiztegia kristau-bizitzari aplikatzen dio Paulok, kristauen fede-bizitza dela nahiz beraren apostolu-zerbitzua, bizia emateraino behar izanez gero.


marker: ⓔ
text:
bizia opari eskaini Erm <a href='B:520 12:1'>12,1</a>; <a href='B:520 15:16'>15,16</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:6'>4,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>zakur: </em>Juduek jentilei zuzentzen zieten deitura iraingarria; Paulok beraiei itzultzen die ironiaz. <em>erdainkuntza faltsua: </em>H.h., <em>mutilazio </em>edo <em>ebakuntza, </em>juduen erdainkuntza aipatuz (ik. Ga <a href='B:550 2:12'>2,12</a>).


marker: [2]
text:
<em>giza mailako gauzetan: </em>H.h., <em>haragian, </em>hau da, gorputzeko erdainkuntzan; ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: ⓘ
text:
zortzi egunera erdaindu Lk <a href='B:490 1:59'>1,59</a>; <a href='B:490 2:21'>2,21</a>. hebrear-hebrearra 2 Ko <a href='B:540 11:22'>11,22</a>.


marker: [3]
text:
<em>Benjamin: </em>Israelgo hamabi leinuetako baten izena. Leinu honetakoa izan zen Saul, Israelgo lehen erregea (ik. 1 Sm <a href='B:90 10:20-21'>10,20-21</a>; Eg <a href='B:510 13:21'>13,21</a>), eta Paulo (Saul) bera ere leinu horretakoa zen (ik. Erm <a href='B:520 11:1'>11,1</a>).


marker: ⓙ
text:
Elizaren pertsegitzaile Eg <a href='B:510 8:3'>8,3</a>; <a href='B:510 26:9-11'>26,9-11</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:9'>15,9</a>; Ga <a href='B:550 1:13'>1,13</a>.<a href='B:550 1:23'>23</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:13-14'>1,13-14</a>.


marker: ⓚ
text:
ez dut neurez salbatu nahi, legea betetzetik alegia Erm <a href='B:520 1:16-17'>1,16-17</a>; <a href='B:520 3:21-22'>3,21-22</a>; <a href='B:520 10:3'>10,3</a>; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>; <a href='B:550 3:21-22'>3,21-22</a>.


marker: ⓛ
text:
Kristoren piztueraren eta heriotzaren partaide Erm <a href='B:520 6:3-9'>6,3-9</a>; <a href='B:520 8:17'>8,17</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:14'>6,14</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:10-14'>4,10-14</a>; Ga <a href='B:550 6:17'>6,17</a>.


marker: ⓐ
text:
kristau helduak Mt <a href='B:470 5:48'>5,48</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:6'>2,6</a>; Kol <a href='B:580 1:28'>1,28</a>.


marker: ⓑ
text:
izan nire antzeko 1 Ko <a href='B:530 4:16'>4,16</a>; <a href='B:530 11:1'>11,1</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:7'>1,7</a>; 1 P <a href='B:670 5:3'>5,3</a>.


marker: ⓒ
text:
Kristoren gurutzearen etsai 1 Ko <a href='B:530 1:18'>1,18</a>.<a href='B:530 1:23'>23</a>; Ga <a href='B:550 6:12'>6,12</a>.


marker: ⓓ
text:
sabela dute jainko Erm <a href='B:520 16:18'>16,18</a>. lurrekoetan bakarrik pentsatzen Erm <a href='B:520 8:5-6'>8,5-6</a>; Kol <a href='B:580 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓔ
text:
zeruko hiritar Ef <a href='B:560 2:6'>2,6</a>.<a href='B:560 2:19'>19</a>; Heb <a href='B:650 11:10'>11,10</a>; <a href='B:650 12:22'>12,22</a>; <a href='B:650 13:14'>13,14</a>.


marker: ⓕ
text:
bere gorputz aintzatsuaren irudiko Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:43-53'>15,43-53</a>. gauza guztiak bere menpe 1 Ko <a href='B:530 15:27-28'>15,27-28</a>; Heb <a href='B:650 2:8'>2,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>lagun: </em>Zenbaitek hitz hau <em>Sizigo </em>izen propio bezala hartzen du; baina ez dugu delako pertsonaiaren inolako berririk.


marker: ⓗ
text:
Pauloren borroka berri onaren alde 1,27+. nire lankideekin 2,25; Erm <a href='B:520 16:3'>16,3</a>.<a href='B:520 16:9'>9</a>.<a href='B:520 16:21'>21</a>; 2 Ko <a href='B:540 8:23'>8,23</a>; Kol <a href='B:580 4:11'>4,11</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>. biziaren liburua Ap <a href='B:730 3:5'>3,5</a>+.


marker: ⓚ
text:
Ez eduki kezkarik Mt <a href='B:470 6:25'>6,25</a>; 1 P <a href='B:670 5:7'>5,7</a>. eskerrak emanez <a href='B:670 1:3'>1,3</a>+.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren bakea Is <a href='B:290 26:3'>26,3</a>; Jn <a href='B:500 14:27'>14,27</a>; Kol <a href='B:580 3:15'>3,15</a>.


marker: ⓜ
text:
bakea ematen digun Jainkoa Erm <a href='B:520 15:33'>15,33</a>; <a href='B:520 16:20'>16,20</a>; 1 Ko <a href='B:530 14:33'>14,33</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:23'>5,23</a>.


marker: ⓝ
text:
Dena dezaket Kristorengan 2 Ko <a href='B:540 12:9-10'>12,9-10</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:17'>4,17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Mazedonia: </em>Grezia iparraldeko eskualdea da, erromatar probintzia; Paulo zenbait aldiz izan zen bertan (ik. Eg <a href='B:510 16:8-10'>16,8-10</a>; <a href='B:510 17:1'>17,1</a>.<a href='B:510 17:13-15'>13-15</a>; <a href='B:510 18:5'>18,5</a>; <a href='B:510 19:21-22'>19,21-22</a>; <a href='B:510 20:1-3'>20,1-3</a>). <em>gastuen kargu egin: </em>H.h., <em>hartzeko/emateko konturik izan; </em>merkataritza-harremanetako hiztegia darabil Paulok tx. honetan.


marker: ⓑ
text:
Jainkoak atseginez onartzen duen oparia 2,17; Erm <a href='B:520 12:1-2'>12,1-2</a>; Ef <a href='B:560 5:2'>5,2</a>.


marker: ⓒ
text:
Aintza Jainkoari 1,11; 2,11; Erm <a href='B:520 16:27'>16,27</a>; Ef <a href='B:560 3:20-21'>3,20-21</a>.


marker: [4]
text:
<em>enperadorearen etxean: </em>Zentzu zabala du; enperadorearen zerbitzura inperioko edozein hiri handitan lan egiten zuten guztiak adieraz ditzake.


marker: [1]
text:
<em>Timoteo: </em>Ik. Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> eta Eg <a href='B:510 16:1'>16,1</a> oh. <em>Kolosa: </em>Asia Txikiko hirixka, Efesotik 200en bat km-ra. <em>kristau fededun: </em>Ik. Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> oh.


marker: ⓓ
text:
Jainkoak hala nahirik apostolu 1 Ko <a href='B:530 1:1'>1,1</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:1'>1,1</a>; Ef <a href='B:560 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓔ
text:
zuen alde otoitz egitean 1,9; Ef <a href='B:560 1:16'>1,16</a>; Flp <a href='B:570 1:9'>1,9</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓕ
text:
sinesmena, maitasuna, itxaropena Erm <a href='B:520 5:1-5'>5,1-5</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:3'>1,3</a>; <a href='B:590 5:8'>5,8</a>. Ik. Ef <a href='B:560 1:15'>1,15</a>+. zeruan prestaturiko saria itxaroten Ef <a href='B:560 1:18'>1,18</a>; 1 P <a href='B:670 1:3-4'>1,3-4</a>; Heb <a href='B:650 6:19'>6,19</a>. berri ona egiaren mezua Ef <a href='B:560 1:13'>1,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>Epafras: </em>Kolosako eliz elkartearen sortzailea eta Pauloren kartzela-lagun Erroman; ik. <a href='B:580 4:12'>4,12</a>; Flm <a href='B:640 1:23'>23</a>. Ez dirudi filipoarrei eginiko gutunean (ik. Flp <a href='B:570 2:25'>2,25</a>; <a href='B:570 4:18'>4,18</a>) agertzen den Epafrodito denik. <em>zuentzat: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>guretzat </em>dio, hau da, <em>gure ordez.</em>


marker: ⓗ
text:
zuen alde otoitz 1,3+. Jainkoaren nahia ezagut dezazuen Ef <a href='B:560 1:9'>1,9</a>; <a href='B:560 5:17'>5,17</a>.


marker: ⓙ
text:
ondasunetan parte izateko gai egin Ef <a href='B:560 1:14'>1,14</a>.<a href='B:560 1:18'>18</a>; 1 P <a href='B:670 1:4'>1,4</a>.


marker: ⓚ
text:
atera gaitu ilunpearen menpetik Eg <a href='B:510 26:17-18'>26,17-18</a>; Ef <a href='B:560 2:2'>2,2</a>; <a href='B:560 5:8-11'>5,8-11</a>; <a href='B:560 6:12'>6,12</a>. Seme maitea Mt <a href='B:470 3:17'>3,17</a>+; Ef <a href='B:560 1:6'>1,6</a>.


marker: [5]
text:
<em>Kristorengan burutua: </em>15-20 tx.ek gorazarre kristologiko bikaina ematen digute. Kristoren lehentasuna abesten du, kreazioan (15-17 tx.ak) eta Jesusen Pazkoan sorturiko gizadi berrian (18-20 tx.ak).


marker: ⓝ
text:
Kristoren bidez zituen sortu guztiak Jn <a href='B:500 1:3'>1,3</a>.<a href='B:500 1:10'>10</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>; Heb <a href='B:650 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Elizaren buru Ef <a href='B:560 1:22-23'>1,22-23</a>; <a href='B:560 4:15-16'>4,15-16</a>; <a href='B:560 5:23'>5,23</a>. lehen piztua Eg <a href='B:510 4:2'>4,2</a>; <a href='B:510 26:23'>26,23</a>; Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:20'>15,20</a>; Heb <a href='B:650 1:6'>1,6</a>; Ap <a href='B:730 1:5'>1,5</a>.


marker: ⓒ
text:
bere izaeraren betea 2,9; Jn <a href='B:500 1:16'>1,16</a>; Ef <a href='B:560 1:23'>1,23</a>; <a href='B:560 4:10'>4,10</a>.


marker: ⓓ
text:
adiskidetzea 2 Ko <a href='B:540 5:18-20'>5,18-20</a>; Ef <a href='B:560 2:15-16'>2,15-16</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:2'>2,2</a>. bakea ekarriz Erm <a href='B:520 5:1'>5,1</a>; Ef <a href='B:560 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓔ
text:
etsai zineten Erm <a href='B:520 5:10'>5,10</a>; Ef <a href='B:560 2:12'>2,12</a>; <a href='B:560 4:18'>4,18</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren aurrean santu 1,28; 2 Ko <a href='B:540 11:2'>11,2</a>; Ef <a href='B:560 5:27'>5,27</a>.


marker: ⓖ
text:
sinesmenean sendo Ef <a href='B:560 3:17'>3,17</a>; Heb <a href='B:650 4:14'>4,14</a>. itxaropenean <a href='B:650 1:4-5'>1,4-5</a>+.


marker: [7]
text:
<em>gorputzean… eransten dizkiet: </em>H.h., <em>Kristoren atsekabeei falta zaiena osatzen dut neure haragian. </em>Hitz hauek interpretazio ezberdinak hartu dituzte. Agian, jarraipenaren ideia osakuntzarena baino zuzenagoa da. Paulok ebanjelioaren aldeko lanean jasaten dituen sufrimenduak Kristorenekin lotuta ikusten ditu, beraren sufrimenduetan Kristorenak gaurkotuko balira bezala.


marker: ⓗ
text:
Pozik Flp <a href='B:570 1:4'>1,4</a>+. Pauloren atsekabeak <a href='B:570 2:1'>2,1</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:10-12'>4,10-12</a>; <a href='B:540 11:23'>11,23</a>; Ef <a href='B:560 3:1'>3,1</a>.<a href='B:560 3:13'>13</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:9-10'>2,9-10</a>.


marker: ⓘ
text:
Pauloren eginkizuna Erm <a href='B:520 15:16-21'>15,16-21</a>; Ef <a href='B:560 3:2'>3,2</a>.<a href='B:560 3:7-8'>7-8</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:17'>4,17</a>.


marker: ⓚ
text:
zein aberats den asmo ezkutu hori Ef <a href='B:560 1:18'>1,18</a>. itxaropen duzuen Kristo <a href='B:560 3:4'>3,4</a>; Erm <a href='B:520 5:2'>5,2</a>; <a href='B:520 8:19-21'>8,19-21</a>; 1 Tm <a href='B:610 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓜ
text:
niregan kemen handiz Ef <a href='B:560 3:7'>3,7</a>.<a href='B:560 3:20'>20</a>; Flp <a href='B:570 4:13'>4,13</a>.


marker: [1]
text:
<em>Laodizea: </em>Asia Txikiko Frigian zegoen hiria, Kolosatik hurbil (ik. <a href='B:580 4:13'>4,13</a>.<a href='B:580 4:15-16'>15-16</a>).


marker: ⓐ
text:
Jainkoaren asmo ezkutua den Kristo Erm <a href='B:520 16:25-26'>16,25-26</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:7-9'>2,7-9</a>; Ef <a href='B:560 1:9-10'>1,9-10</a>; <a href='B:560 3:3'>3,3</a>.<a href='B:560 3:5'>5</a>.<a href='B:560 3:9-10'>9-10</a>; Tt <a href='B:630 1:2-3'>1,2-3</a>.


marker: ⓑ
text:
inork engaina ez zaitzaten 2,8; Erm <a href='B:520 16:18'>16,18</a>; Ef <a href='B:560 5:6'>5,6</a>.


marker: [2]
text:
<em>pentsaera: </em>Jatorrizkoak <em>filosofia </em>dio; I.B.an hemen bakarrik azaltzen da hitz hau; erlijio-espekulazioak adierazten ditu. <em>munduan agintzen duten indarrak: </em>Ik. Ga <a href='B:550 4:3'>4,3</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>bekatuzko izaeratik: </em>H.h., <em>haragizko gorputzetik; </em>ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: ⓗ
text:
bataioaz lurperatuak Erm <a href='B:520 6:4'>6,4</a>. Kristorekin piztuak <a href='B:520 3:1'>3,1</a>; Erm <a href='B:520 8:11'>8,11</a>; Ef <a href='B:560 2:5-6'>2,5-6</a>; Flp <a href='B:570 3:10-11'>3,10-11</a>.


marker: [4]
text:
<em>bekatuzko izaeragatik: </em>H.h., <em>haragiaren erdaingabetasunagatik. </em><em>biziarazi egin zaituzte: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>biziarazi egin gaitu </em>dio.


marker: ⓘ
text:
hilda zeundeten zeuen bekatuengatik Erm <a href='B:520 6:13'>6,13</a>; Ef <a href='B:560 2:1'>2,1</a>+.


marker: [5]
text:
<em>aginte eta botereak: </em>Ik. Ef <a href='B:560 1:21'>1,21</a> oh. <em>garaipena lortu ondoren: </em>Irudia erromatar garaipen-gorteiuetatik hartua da (ik. 2 Ko <a href='B:540 2:14'>2,14</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
Kristorekin piztuak 2,12+. eskuinaldean eseria Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a>; Mk <a href='B:480 16:19'>16,19</a>; Eg <a href='B:510 2:33-34'>2,33-34</a>; Ef <a href='B:560 1:20'>1,20</a>; Heb <a href='B:650 1:3'>1,3</a>; <a href='B:650 8:1'>8,1</a>; <a href='B:650 10:12'>10,12</a>; <a href='B:650 12:2'>12,2</a>.


marker: ⓝ
text:
Jarri zeuen gogoa goiko gauzetan Mt <a href='B:470 6:33'>6,33</a>; Flp <a href='B:570 3:19-21'>3,19-21</a>.


marker: ⓐ
text:
Kristo, zuen bizia Ga <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; Flp <a href='B:570 1:21'>1,21</a>. harekin aintzatsu 1 Ko <a href='B:530 15:43'>15,43</a>; Flp <a href='B:570 3:21'>3,21</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓑ
text:
Hilarazi Erm <a href='B:520 6:6-11'>6,6-11</a>; <a href='B:520 8:13'>8,13</a>; Ef <a href='B:560 4:19'>4,19</a>; <a href='B:560 5:3-5'>5,3-5</a>.


marker: ⓕ
text:
berria jantzi Ef <a href='B:560 2:15'>2,15</a>+. egilearen irudi <a href='B:560 1:15'>1,15</a>+; Has <a href='B:10 1:26-27'>1,26-27</a>.


marker: [3]
text:
<em>kultura handiagoko nahiz txikiagokorik: </em>Jatorrizkoak <em>barbarorik, ez eszitiarrik </em>dio, kultura arrotz edo kultura gabeko jendea adieraziz.


marker: ⓖ
text:
bereizketarik ez Erm <a href='B:520 10:12'>10,12</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:13'>12,13</a>; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>.


marker: ⓘ
text:
barkatu batak besteari Mt <a href='B:470 6:14'>6,14</a>; Ef <a href='B:560 4:32'>4,32</a>; <a href='B:560 5:2'>5,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>elkartasun betearen lokarria: </em>H.h., <em>perfekzioaren lokarria. </em>1 Ko 13an bezala, maitasuna da hemen ere dohainik bikainena, bertute guztien muina eta kristauak gorputz batean biltzen dituena (15. tx.).


marker: [5]
text:
<em>kantu inspiratuak: </em>Dirudienez, liturgi biltzarretan, Espirituaren eraginez izan ohi ziren hitzaldi karismatikoak aipatzen ditu hemen (ik. 1 Ko <a href='B:530 12:7-8'>12,7-8</a>; <a href='B:530 14:26'>14,26</a>; Ef <a href='B:560 5:19'>5,19</a>).


marker: ⓜ
text:
egin guztia Jesus Jaunaren izenean Erm <a href='B:520 14:7'>14,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:31'>10,31</a>. eskerrak emanez <a href='B:530 1:3'>1,3</a>.<a href='B:530 1:12'>12</a>; <a href='B:530 2:7'>2,7</a>; <a href='B:530 4:2'>4,2</a>; Erm <a href='B:520 1:8-9'>1,8-9</a>; Ef <a href='B:560 5:4'>5,4</a>.<a href='B:560 5:20'>20</a>.


marker: ⓝ
text:
senarren menpeko Has <a href='B:10 3:16'>3,16</a>; Ef <a href='B:560 5:22'>5,22</a>; 1 P <a href='B:670 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓖ
text:
Izan iraupentsu otoitzean Ef <a href='B:560 6:18'>6,18</a>; Flp <a href='B:570 4:6'>4,6</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:17'>5,17</a>.


marker: ⓗ
text:
Egin otoitz gure alde Erm <a href='B:520 15:30'>15,30</a>; Ef <a href='B:560 6:19'>6,19</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:1'>3,1</a>.


marker: ⓘ
text:
kristau ez direnekin Ef <a href='B:560 5:15-16'>5,15-16</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:11-12'>4,11-12</a>.


marker: ⓛ
text:
Aristarko Eg <a href='B:510 19:29'>19,29</a>; <a href='B:510 27:2'>27,2</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>. Markos Eg <a href='B:510 12:12'>12,12</a>.<a href='B:510 12:25'>25</a>; <a href='B:510 13:13'>13,13</a>; <a href='B:510 15:37'>15,37</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>.


marker: [4]
text:
<em>Hierapolis: </em>Asia Txikiko Frigia eskualdeko hiria, <em>Laodizea </em>bezala (ik. <a href='B:580 2:1'>2,1</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
Lukas, Demas 2 Tm <a href='B:620 4:10'>4,10</a>.<a href='B:620 4:11'>11</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>.


marker: [5]
text:
<em>bidali nuena: </em>Ezagutzen ez dugun gutunen bat aipatzen du; zenbaiten ustez, gutun hori efesoarrei eginikoa bera da.


marker: ⓐ
text:
Neure eskuz agurra 1 Ko <a href='B:530 16:21'>16,21</a>+. kartzelan Ef <a href='B:560 3:1'>3,1</a>; <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; <a href='B:560 6:20'>6,20</a>; Flp <a href='B:570 1:7'>1,7</a>.<a href='B:570 1:13'>13</a>.


marker: ⓑ
text:
Silvano 2 Ko <a href='B:540 1:19'>1,19</a>+. Timoteo 2 Ko <a href='B:540 1:1'>1,1</a>+. Tesalonika Eg <a href='B:510 17:1'>17,1</a>. grazia eta bakea Erm <a href='B:520 1:7'>1,7</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Tesalonika: </em>Grezia iparraldeko Mazedonia erromatar probintziako hiriburua. <em>grazia eta bakea: </em>Zenbait eskuizkribuk ohiko agurra osorik dakar: <em>Jainko Aitak eta Jesu Kristo Jaunak eman diezazkizuela grazia eta bakea </em>(ik. 2 Ts <a href='B:600 1:2'>1,2</a>).


marker: ⓒ
text:
esker-otoitza 2,13; 1 Ko <a href='B:530 1:4'>1,4</a>; Flp <a href='B:570 1:3-4'>1,3-4</a>; Kol <a href='B:580 1:3'>1,3</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:11'>1,11</a>. sinesmena, itxaropena, maitasuna 1 Ko <a href='B:530 13:13'>13,13</a>; Kol <a href='B:580 1:4-5'>1,4-5</a>+.


marker: ⓓ
text:
Jainkoak aukeratu Is <a href='B:290 65:9'>65,9</a>.<a href='B:290 65:22'>22</a>; Lk <a href='B:490 18:7'>18,7</a>; Erm <a href='B:520 8:33'>8,33</a>; <a href='B:520 11:7'>11,7</a>.<a href='B:520 11:28'>28</a>; 1 P <a href='B:670 1:2'>1,2</a>; 2 P <a href='B:680 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓔ
text:
berri ona eman Espiritu Santuaren indarrez 1 Ko <a href='B:530 2:4-5'>2,4-5</a>; <a href='B:530 4:20'>4,20</a>.


marker: ⓕ
text:
Pauloren ereduari jarraitu 1 Ko <a href='B:530 4:16'>4,16</a>+. Jainkoaren mezua atsekabe artean onartu Eg <a href='B:510 17:5-9'>17,5-9</a>.


marker: ⓘ
text:
Jainkoarengana itzuli Eg <a href='B:510 14:15'>14,15</a>; <a href='B:510 15:19'>15,19</a>; <a href='B:510 26:18'>26,18</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:7'>10,7</a>.<a href='B:530 10:14'>14</a>; Ga <a href='B:550 4:9'>4,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Jesusen zain egoteko 1 Ko <a href='B:530 1:7'>1,7</a>; Tt <a href='B:630 2:13'>2,13</a>. Jesus hilen artetik piztu Jainkoak Erm <a href='B:520 4:24'>4,24</a>+. haserre-zigorretik askatu <a href='B:520 5:9'>5,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>haserre-zigorretik: </em>Jesus mundua juzgatzera etorriko denean, Jainkoak bekatarien gain botako duen epaiari dagozkio hitzok.


marker: ⓛ
text:
sufrimenduak eta irainak Eg <a href='B:510 16:19-24'>16,19-24</a>. ausardiaz adierazi berri ona Eg <a href='B:510 17:1-5'>17,1-5</a>.


marker: ⓜ
text:
berri ona Pauloren esku 1 Tm <a href='B:610 1:11'>1,11</a>. Jainkoari atsegin emateko, ez gizakiei Ga <a href='B:550 1:10'>1,10</a>. Jainkoa bihotzen aztertzaile Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>+.


marker: ⓝ
text:
ez lausenguaz baliatu, ez diru-gosearen eraginez Eg <a href='B:510 20:33'>20,33</a>; 2 Ko <a href='B:540 4:2'>4,2</a>; 2 P <a href='B:680 2:3'>2,3</a>. Jauna lekuko <a href='B:680 2:10'>2,10</a>.


marker: [1]
text:
<em>maitasun xamurrez tratatu: </em>Eskuizkribu hoberenek <em>haurtxoak baikinen tratatu </em>diote; baina hau ez dator ondo segidako konparazioarekin, ezta 11. tx.ekoarekin ere.


marker: ⓓ
text:
lan egin 4,11; Eg <a href='B:510 20:34-35'>20,34-35</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:12'>4,12</a>; Ef <a href='B:560 4:28'>4,28</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:8'>3,8</a>. inorentzat zama ez izateko 2 Ko <a href='B:540 11:7-10'>11,7-10</a>; <a href='B:540 12:13-18'>12,13-18</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoari dagokion eran Ef <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; Flp <a href='B:570 1:27'>1,27</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:5'>1,5</a>. Jainkoaren erreinura eta aintzara deituak 1 P <a href='B:670 5:10'>5,10</a>.


marker: ⓗ
text:
Judeako eliz elkarteen jarraitzaile sufrimenduetan Eg <a href='B:510 17:5'>17,5</a>.<a href='B:510 17:13'>13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Juduek: </em>Aurreko tx.etan tesalonikarrei hain maitekiro hitz egin ondoren, zorrotz baino zorrotzago erasotzen die orain juduei; horren arrazoia, noski, honetan dago: juduak, oro har, jentilei berri ona hots egitearen kontra azaldu zirela; horrela, eragozpen gertatu ziren Kristoren salbamen-egintzarako.


marker: ⓘ
text:
hil zituzten Jesus eta profetak Mk <a href='B:480 10:34'>10,34</a>; Eg <a href='B:510 2:23'>2,23</a>; <a href='B:510 7:52'>7,52</a>.


marker: ⓛ
text:
Jauna agertuko denean 3,13; 4,16; 5,23; Mt <a href='B:470 24:3'>24,3</a>; <a href='B:470 25:31'>25,31</a>; 1 Ko <a href='B:530 3:13'>3,13</a>; <a href='B:530 15:23'>15,23</a>; Flp <a href='B:570 1:6'>1,6</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:7'>1,7</a>.<a href='B:600 1:10'>10</a>.


marker: ⓜ
text:
Pauloren aintza eta poza Flp <a href='B:570 2:16'>2,16</a>; <a href='B:570 4:1'>4,1</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:4'>1,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>Timoteo: </em>Ik. Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> oh. <em>Kristoren… lankidea: </em>Eskuizkribuek irakurketa ezberdinak dituzte puntu honetan.


marker: ⓑ
text:
inor gainbehera etor ez zedin Ef <a href='B:560 3:13'>3,13</a>. atsekabeak dira gure zori 2 Tm <a href='B:620 3:12'>3,12</a>.


marker: [2]
text:
<em>geure zori: </em>Juduek irakasten zuten, gizon-emakume zintzoek, munduaren azkena baino lehen, probaldi eta zailtasun handiak jasan beharko zituztela; lehen kristauek uste zuten, Kristoren heriotza eta piztueraz geroztik sartuak zirela Jesusen azken etorreraren aurreko probaldi- eta zailtasun-garaian.


marker: [3]
text:
<em>bere santuekin: </em>Hitz hauek, seguruenik, aingeruei eta salbaturiko kristau zintzoei batera dagozkie.


marker: ⓗ
text:
santu eta akats gabe Flp <a href='B:570 1:10'>1,10</a>. Jauna agertuko denean <a href='B:570 2:19'>2,19</a>+.


marker: ⓙ
text:
sagaratuei dagokienez bizi 5,23; Erm <a href='B:520 6:19'>6,19</a>; Ef <a href='B:560 1:4'>1,4</a>; Heb <a href='B:650 10:10'>10,10</a>; 1 P <a href='B:670 1:16'>1,16</a>.


marker: [1]
text:
<em>bere emaztearekin: </em>H.h., <em>bere ontziarekin. </em>Metafora honek bi esanahi izan ditzake: <em>gorputza, </em>eta kasu honetan nor bere buruaren jabe izatea esan nahiko luke, edo <em>emaztea, </em>1 P 3,7an eta rabinoen testuetan azaltzen denez. 6. tx.ak, adulterioaz ari delarik, azken zentzu hau gomendatzen du.


marker: ⓛ
text:
Jainkoa ezagutzen ez duten jentilak Jr <a href='B:300 10:25'>10,25</a>; Sal <a href='B:230 79:6'>79,6</a>.


marker: ⓜ
text:
Jauna da mendekatzen Dt <a href='B:50 32:35'>32,35</a>; Sal <a href='B:230 94:1'>94,1</a>; Si <a href='B:280 5:3'>5,3</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainkoaren deia Ga <a href='B:550 1:6'>1,6</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:13-14'>2,13-14</a>; 1 P <a href='B:670 1:15-16'>1,15-16</a>.


marker: ⓐ
text:
ez gutxietsi irakatsi hauek Lk <a href='B:490 10:16'>10,16</a>. Jainkoak emandako Espiritu Santua Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓑ
text:
Elkarri zor diozuen maitasuna Erm <a href='B:520 12:10'>12,10</a>+. Jainkoak irakasten Jr <a href='B:300 31:33-34'>31,33-34</a>.


marker: ⓓ
text:
kristau ez direnen errespetua 1 Ko <a href='B:530 5:12-13'>5,12-13</a>; Kol <a href='B:580 4:5'>4,5</a>.


marker: [3]
text:
<em>hildakoen: </em>H.h., <em>lo daudenen. </em>Antzinako literaturan sarritan konparatu ohi zen heriotza loarekin.


marker: [4]
text:
<em>Jesusekin bat eginik: </em>Hitz hauek <em>hil direnak</em>-ekin lotu ditugu; baina <em>berekin hartu</em>-rekin ere lot daitezke, eta honela itzuli: <em>Jainkoak berekin hartuko ditu Jesusen bitartez/Jesusekin batera.</em>


marker: ⓖ
text:
Jaunaren irakatsian oinarrituz Mt <a href='B:470 16:17'>16,17</a>; <a href='B:470 24:30'>24,30</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 7:10'>7,10</a>.<a href='B:530 7:25'>25</a>. bizirik gertatuko garenok 1 Ko <a href='B:530 15:51'>15,51</a>.


marker: [5]
text:
<em>bizirik gertatuko garenok: </em>Hemen Jaunaren etorrera epe laburrean gertatuko delako sinestea ageri da, Pauloren beraren bizitza-denboran, alegia. Tesalonikarrak gertakari hori baino lehen hildakoen zoriaz daude kezkaturik.


marker: ⓗ
text:
Jauna zerutik jaitsiko 1,10; 2 Ts <a href='B:600 1:7'>1,7</a>. turuta-hotsez seinalea eman 1 Ko <a href='B:530 15:52'>15,52</a>.


marker: [6]
text:
<em>Goiaingeruaren ahotsez… turuta-hotsez… jaitsiko da… hodeietan, airean: </em>Auzi-eguna adierazteko juduek erabili ohi zituzten irudiez baliatzen da Paulo.


marker: ⓛ
text:
Jaunaren eguna ustekabean etorriko Mt <a href='B:470 24:42-44'>24,42-44</a>; Lk <a href='B:490 12:39-40'>12,39-40</a>; 2 P <a href='B:680 3:10'>3,10</a>; Ap <a href='B:730 3:3'>3,3</a>; <a href='B:730 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓜ
text:
bakea eta segurtasuna Jr <a href='B:300 6:14'>6,14</a>; <a href='B:300 8:11'>8,11</a>; Ez <a href='B:330 13:10'>13,10</a>. hondamendia ustekabean etorriko Mt <a href='B:470 24:38-39'>24,38-39</a>; Lk <a href='B:490 21:34-35'>21,34-35</a>. haurdun dagoenari erdiminak bezala Mt <a href='B:470 24:8'>24,8</a>; Jn <a href='B:500 16:21-22'>16,21-22</a>.


marker: ⓐ
text:
erne eta argi Mt <a href='B:470 24:42-44'>24,42-44</a>; <a href='B:470 25:13'>25,13</a>; Mk <a href='B:480 13:33-37'>13,33-37</a>; Lk <a href='B:490 21:36'>21,36</a>; 1 P <a href='B:670 5:8'>5,8</a>.


marker: [2]
text:
<em>nahiz esna nahiz lo: </em>Hauxe esan nahi du: <em>bizirik nahiz hilik egon </em>(ik. <a href='B:590 4:13'>4,13</a>).


marker: ⓕ
text:
elkarte-buruei begiramena 1 Ko <a href='B:530 16:18'>16,18</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:17'>5,17</a>; Heb <a href='B:650 13:7'>13,7</a>.


marker: ⓖ
text:
zabar dabiltzanak zentzarazi 2 Ts <a href='B:600 3:6'>3,6</a>.<a href='B:600 3:11'>11</a>.<a href='B:600 3:15'>15</a>.


marker: ⓗ
text:
Ez itzuli gaitzik gaitz orde Es <a href='B:330 20:22'>20,22</a>; Erm <a href='B:520 12:17'>12,17</a>; 1 P <a href='B:670 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Egin otoitz aspertu gabe Lk <a href='B:490 18:1'>18,1</a>; Eg <a href='B:510 1:14'>1,14</a>; <a href='B:510 12:12'>12,12</a>; Kol <a href='B:580 4:2'>4,2</a>.


marker: ⓐ
text:
Zaindu gaiztakeriatik Jb <a href='B:220 1:1'>1,1</a>.<a href='B:220 1:8'>8</a>; <a href='B:220 2:3'>2,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>gorputz, arima eta espiritu: </em>Zenbaitek honela itzultzen du: <em>zuen izate osoa, gorputz eta arima. </em>Pauloren ohiko pentsaeran osagai horietatik bakoitzak pertsona osoa adieraz dezake, ikuspegi ezberdinen arabera.


marker: ⓘ
text:
harro sentitzen gara Erm <a href='B:520 2:17'>2,17</a>+. pertsekuzioa jasan Ap <a href='B:730 1:9'>1,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainkoak zuzen epaitzen duela erakutsi Flp <a href='B:570 1:28'>1,28</a>. Jainkoaren erreinurako gai Lk <a href='B:490 20:35'>20,35</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓛ
text:
aingeru ahaltsuekin Za <a href='B:450 14:5'>14,5</a>; Mt <a href='B:470 25:31'>25,31</a>; 1 Ts <a href='B:590 3:13'>3,13</a>; <a href='B:590 4:16'>4,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>aingeru ahaltsuekin… sugarrez inguraturik: </em>Jesusen bigarren etorrera adierazteko ohiko irudiak ditugu (ik. 1 Ts <a href='B:590 4:16-17'>4,16-17</a> oh.).


marker: ⓜ
text:
sugarrez inguraturik Ir <a href='B:20 3:2'>3,2</a>; Is <a href='B:290 66:15'>66,15</a>; Dn <a href='B:340 7:9-11'>7,9-11</a>. Jainkoa aintzat hartu ez dutenak Jr <a href='B:300 10:25'>10,25</a>; Sal <a href='B:230 79:6'>79,6</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:5'>4,5</a>. berri ona onartu ez dutenak 1 P <a href='B:670 4:17'>4,17</a>.


marker: ⓝ
text:
Jaunak bere aurretik bota Is <a href='B:290 2:10'>2,10</a>.<a href='B:290 2:19'>19</a>.<a href='B:290 2:21'>21</a>.


marker: ⓐ
text:
Jaunak aintzaz beteko sagaratuak Is <a href='B:290 49:3'>49,3</a>; Sal <a href='B:230 89:8'>89,8</a>; Kol <a href='B:580 3:4'>3,4</a>; 1 Ts <a href='B:590 3:13'>3,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jesus… goretsiko duzue: </em>H.h., <em>Jesus gure Jaunaren izena zuengan goretsia izango da eta zuek harengan. </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jesus gure Jauna goretsiko duzue, eta hark zuek.</em>


marker: ⓒ
text:
Jauna goretsiko duzue Is <a href='B:290 24:15'>24,15</a>; <a href='B:290 66:5'>66,5</a>; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>; Jn <a href='B:500 17:22'>17,22</a>.<a href='B:500 17:24'>24</a>.


marker: [1]
text:
<em>guk egina omen den gutuna: </em>Jatorrizko testuaren arabera, <em>Guk egina omen den </em>hitzak, <em>gutunarekin </em>ez ezik, <em>goi-agerpen edo adierazpen </em>hitzekin ere lot daitezke.


marker: ⓕ
text:
Jainkoaren izena duenaren aurka jarri Dn <a href='B:340 11:36'>11,36</a>. bere burua jainko egin Ez <a href='B:330 28:2'>28,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>gauza hauetaz: </em>Tesalonikako kristauak gu baino jakitunago ziren noski tx. hauetan agertzen diren hitz misteriotsuei buruz; hitz hauei buruz alegia: <em>fede-ukamena, gaiztakeri gizona, indar gaizto eta misteriotsua, </em>etab. Zail da horiez guztiez azalpen zehatzik ematea.


marker: [4]
text:
<em>galarazten dion hura: </em>Ezin da zehaztu zein den autorearentzat etsaiaren erabateko agerpena <em>galarazten duena.</em>


marker: ⓖ
text:
ahoko arnasaz Is <a href='B:290 11:4'>11,4</a>; Jb <a href='B:220 4:9'>4,9</a>; Ap <a href='B:730 19:15'>19,15</a>.


marker: ⓗ
text:
indar gaiztoaren mirariak Mt <a href='B:470 24:24'>24,24</a>; Ap <a href='B:730 13:11-13'>13,11-13</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainkoari eskerrak Erm <a href='B:520 7:25'>7,25</a>+. Jaunaren maiteok Erm <a href='B:520 1:7'>1,7</a>; Ju <a href='B:720 1:1'>1</a>. Jainkoak aukeratu zaituzte Jn <a href='B:500 15:16'>15,16</a>; Ef <a href='B:560 1:4'>1,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>lehen salbatuak: </em>H.h., <em>salbamenerako lehen fruitu. </em>Eskuizkribu askok <em>lehen fruitu</em>-ren ordez <em>hasieratik </em>dakarte: <em>Jainkoak hasieratik aukeratu baitzaituzte salbamenerako.</em>


marker: ⓛ
text:
Honetarako deitu zaituzte 1 Ts <a href='B:590 2:12'>2,12</a>; <a href='B:590 4:7'>4,7</a>; <a href='B:590 5:9'>5,9</a>.


marker: ⓑ
text:
guk agindutakoa egiten duzuen ziurtasuna 2 Ko <a href='B:540 7:15-16'>7,15-16</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:10'>4,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>Kristoren itxaropenean irautera: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Kristoren </em>(Kristok ematen duen) <em>iraupenera.</em>


marker: ⓒ
text:
alde egizue Mt <a href='B:470 18:17'>18,17</a>; Erm <a href='B:520 16:17'>16,17</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:9'>5,9</a>.<a href='B:530 5:11'>11</a>. gure irakatsiei jarraitzen ez dieten Erm <a href='B:520 16:17'>16,17</a>+.


marker: ⓕ
text:
zuen kontura bizitzeko eskubidea Mt <a href='B:470 10:10'>10,10</a>; 1 Ko <a href='B:530 9:6-14'>9,6-14</a>.


marker: ⓘ
text:
bakean lan egiteko agindua Has <a href='B:10 3:19'>3,19</a>; Ef <a href='B:560 4:28'>4,28</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:11'>4,11</a>.


marker: ⓚ
text:
ez izan harremanik berarekin Mt <a href='B:470 18:17'>18,17</a>; Erm <a href='B:520 16:17'>16,17</a>; 1 Ko <a href='B:530 5:9'>5,9</a>.<a href='B:530 5:11'>11</a>.


marker: ⓐ
text:
Jainko gure Salbatzailea 2,3; 4,10; Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+; Tt <a href='B:630 1:3'>1,3</a>; <a href='B:630 2:10'>2,10</a>; <a href='B:630 3:4'>3,4</a>; Ju <a href='B:720 1:25'>25</a>. Jesu Kristo gure itxaropena Kol <a href='B:580 1:27'>1,27</a>. Paulo apostolu 1 Ko <a href='B:530 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓑ
text:
sinesmenean egiazko seme Tt <a href='B:630 1:4'>1,4</a>. Ik. Flp <a href='B:570 2:22'>2,22</a>. grazia, errukia eta bakea 2 Tm <a href='B:620 1:2'>1,2</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:3'>3</a>. Ik. Erm <a href='B:520 1:7'>1,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:3'>1,3</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:2'>1,2</a>.


marker: [3]
text:
<em>ipuin eta amaigabeko jatorri-zerrendak: </em>Segur aski, juduen artean zabalduak zeuden espekulazioak ditugu, kreazioari buruzkoak <em>(ipuinak) </em>eta I.Z.eko patriarka eta gizon ospetsuen historiari buruzkoak <em>(jatorri-zerrendak).</em>


marker: ⓓ
text:
ipuinak, jatorri-zerrendak 4,7; 2 Tm <a href='B:620 4:4'>4,4</a>; Tt <a href='B:630 1:14'>1,14</a>; <a href='B:630 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓕ
text:
Batzuk okertu egin dira 6,21. alferrikako berritsukeriak 6,4.20; 2 Tm <a href='B:620 2:14'>2,14</a>.<a href='B:620 2:16'>16</a>.<a href='B:620 2:23'>23</a>; Tt <a href='B:630 1:10'>1,10</a>.


marker: ⓖ
text:
legea ona da Erm <a href='B:520 7:12'>7,12</a>.<a href='B:520 7:14'>14</a>.<a href='B:520 7:16'>16</a>.


marker: [4]
text:
<em>irakaspen osasungarria: Gutun pastoraletan </em>sarri errepikatzen da esamolde hau. Doktrina zuzena eta honek moral-arloan dituen ondorioak azpimarratzen ditu.


marker: ⓘ
text:
irakaspen osasungarria 4,6; 6,3; 2 Tm <a href='B:620 1:13'>1,13</a>; <a href='B:620 4:3'>4,3</a>; Tt <a href='B:630 1:9'>1,9</a>.<a href='B:630 1:13'>13</a>; <a href='B:630 2:1'>2,1</a>.


marker: ⓙ
text:
berri on aintzatsua 2 Ko <a href='B:540 4:4'>4,4</a>. Pauloren gain utzia <a href='B:540 2:7'>2,7</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:4'>2,4</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:11'>1,11</a>; Tt <a href='B:630 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓚ
text:
Paulo pertsegitzaile Eg <a href='B:510 8:3'>8,3</a>+. zerbitzu hori betetzeko indarrak eman Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; Ga <a href='B:550 1:15-16'>1,15-16</a>.


marker: [5]
text:
<em>sinesgarria… doktrina hau: </em>Bost aldiz dator <em>Pastoraletan </em>formula hau (ik. Erreferentziak); segidako adierazpenaren garrantzia azpimarratzen du.


marker: ⓜ
text:
onartzekoa da doktrina hau 3,1; 4,9; 2 Tm <a href='B:620 2:11'>2,11</a>; Tt <a href='B:630 3:8'>3,8</a>. Jesus bekatariak salbatzera Lk <a href='B:490 15:2'>15,2</a>; <a href='B:490 19:10'>19,10</a>.


marker: ⓝ
text:
Ik. 6,15-16; Erm <a href='B:520 16:27'>16,27</a>. liturgiatik sortutako beste zenbait formula <a href='B:520 2:5-6'>2,5-6</a>; <a href='B:520 5:21'>5,21</a>; <a href='B:520 6:15-16'>6,15-16</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:9-10'>1,9-10</a>; <a href='B:620 2:8'>2,8</a>; <a href='B:620 4:1'>4,1</a>.


marker: [6]
text:
<em>profetek zutaz esan zutena: </em>Timoteo sagaratzean, elkarteko profetek adierazia aipatzen da hemen (ik. <a href='B:610 4:14'>4,14</a>; Eg <a href='B:510 13:1-3'>13,1-3</a>).


marker: ⓕ
text:
gizaki guztiak salbatzea nahi du 4,10; Ez <a href='B:330 18:23'>18,23</a>; 2 P <a href='B:680 3:9'>3,9</a>. egia ezagutzera hel daitezen Jn <a href='B:500 8:32'>8,32</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:25'>2,25</a>; Tt <a href='B:630 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓖ
text:
bakarra da Jainkoa Erm <a href='B:520 3:29-30'>3,29-30</a>; <a href='B:520 10:12'>10,12</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>. bakarra bitartekoa Heb <a href='B:650 8:6'>8,6</a>; <a href='B:650 9:15'>9,15</a>; <a href='B:650 12:24'>12,24</a>.


marker: ⓗ
text:
bere burua ordainsaritzat eman zuen Ga <a href='B:550 1:4'>1,4</a>; <a href='B:550 2:20'>2,20</a>; Tt <a href='B:630 2:14'>2,14</a>. guztien salbamenerako Is <a href='B:290 53:11-12'>53,11-12</a>; Mt <a href='B:470 20:28'>20,28</a>. Bere garaian <a href='B:470 6:15'>6,15</a>; Tt <a href='B:630 1:3'>1,3</a>. Ik. Erm <a href='B:520 5:6'>5,6</a>; Ga <a href='B:550 4:4-5'>4,4-5</a>. testigantza <a href='B:550 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓘ
text:
Paulo oihulari eta apostolu 1,11; Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; Ga <a href='B:550 2:7-8'>2,7-8</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:11'>1,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>amatasunaren bidez salbatu: </em>Emakumea bere ama-izateari esker salbatuko dela esatean, bere garaiko heretikoen buruz buru jartzen da Paulo, haiek ez baitzuten ontzat hartzen ezkontzea (1 Tm <a href='B:610 4:3'>4,3</a>; ik. Tt <a href='B:630 2:4-5'>2,4-5</a>).


marker: [1]
text:
<em>elkarte-zuzendari: Episkopoi </em>direlakoek nolabaiteko zuzendari-kargua dute elkartean; baina ez dago hauen kargua eta <em>presbiteroi/arduradun </em>(ik. <a href='B:610 4:14'>4,14</a> oh.) direlakoek dutena zuzen eta zehatz bereizterik; ik. Eg <a href='B:510 20:28'>20,28</a> eta Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> oh.


marker: ⓐ
text:
Egia da 1,15+. zuzendari 3,2; Eg <a href='B:510 20:28'>20,28</a>; Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a>; Tt <a href='B:630 1:7'>1,7</a>; 1 P <a href='B:670 2:25'>2,25</a>.


marker: [2]
text:
<em>behin bakarrik ezkondua: </em>H.h., <em>emazte bakarreko gizona. </em>Honela ere uler daiteke: <em>emazteari leial zaiona </em>edo <em>emazte bakarrarekin ezkondua.</em>


marker: ⓑ
text:
eliz elkarteko zuzendarientzat arauak Tt <a href='B:630 1:6-9'>1,6-9</a>. Ik. 2 Tm <a href='B:620 2:24-26'>2,24-26</a>.


marker: [3]
text:
<em>Diakonoak: </em>Jatorriz, hitzak <em>zerbitzari/laguntzaile </em>esan nahi du (ik. Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a> oh.). Hemen, behartsu eta gaixoak zaintzeko ofizialki jarriak zeudenak adierazten ditu (ik. Eg <a href='B:510 6:1'>6,1</a> oh.). Baina diakonoak, arian-arian, zuzendarien laguntzaile bihurtuz joan ziren irakaspen- eta kultu-zereginetarako ere.


marker: [5]
text:
<em>Emakumeek: </em>Diakono ziren emakumeak segur aski, eta ez diakonoen emazteak (ik. Erm <a href='B:520 16:1'>16,1</a> oh.).


marker: [7]
text:
<em>Kristo: </em>Jatorrizkoak <em>hau </em>dio besterik gabe, Kristoren ordez dagoelarik. Baina beste testu-tradizio batek <em>hau </em>(neutroa) dio, aipaturiko <em>erlijioaren misterioari </em>dagokiolarik. Beste eskuizkribu askok <em>Jainkoa </em>diote. Dena den, bertso hauek Kristori buruzko kristau-gorazarre edo fede-aitorpen baten atal dira.


marker: ⓗ
text:
misterioa Ef <a href='B:560 3:3'>3,3</a>+. Kristo, gizaki bezala agertua Erm <a href='B:520 1:3-4'>1,3-4</a>. Ik. Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>. aintzan hartua Mk <a href='B:480 16:19'>16,19</a>; Eg <a href='B:510 1:9'>1,9</a>. Ik. Flp <a href='B:570 2:7-11'>2,7-11</a>.


marker: ⓘ
text:
azken garai hauek 2 Tm <a href='B:620 3:1'>3,1</a>; 2 P <a href='B:680 3:3'>3,3</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:18'>2,18</a>; Ju <a href='B:720 1:18'>18</a>. Ik. Mt <a href='B:470 24:23-24'>24,23-24</a>; Eg <a href='B:510 20:29-30'>20,29-30</a>. batzuek sinesmena ukatu <a href='B:510 6:10'>6,10</a>.<a href='B:510 21:1'>21</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:18'>2,18</a>; <a href='B:620 3:8'>3,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>beren barrua gogorturik duten: </em>H.h., <em>beren kontzientzian suz markatuak. </em>Gaizkileak eta ihes egindako esklaboak horrela markatu ohi zituzten.


marker: ⓙ
text:
zenbait janari ezin dela jan irakatsi Erm <a href='B:520 14:1'>14</a>; Kol <a href='B:580 2:16-23'>2,16-23</a>. Ik. Has <a href='B:10 9:3'>9,3</a>. janariak eskerrak emanez jateko Erm <a href='B:520 14:6'>14,6</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:30-31'>10,30-31</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainkoak sortutako guztia ona Has <a href='B:10 1:31'>1,31</a>; Mk <a href='B:480 7:19'>7,19</a>; Eg <a href='B:510 10:15'>10,15</a>; Erm <a href='B:520 14:14'>14,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:25-26'>10,25-26</a>; Tt <a href='B:630 1:15'>1,15</a>.


marker: ⓜ
text:
ipuin zentzugabeak 1,4; 6,20; 2 Tm <a href='B:620 2:16'>2,16</a>.<a href='B:620 2:23'>23</a>; <a href='B:620 4:4'>4,4</a>; Tt <a href='B:630 1:14'>1,14</a>. jainkozaletasuna 4,8; 6,3.5-6.11; 2 Tm <a href='B:620 3:5'>3,5</a>; Tt <a href='B:630 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓝ
text:
Gorputz-ariketak 1 Ko <a href='B:530 9:24-27'>9,24-27</a>. jainkozaletasunak guztirako balio <a href='B:530 6:6'>6,6</a>.


marker: [3]
text:
<em>Liburu Santuak irakurtzea: </em>Hau da, elkarren artean egiten zen irakurketa, judu-sinagogetan egin ohi zenaren antzera (ik. Lk <a href='B:490 4:16-21'>4,16-21</a>; Eg <a href='B:510 13:14-16'>13,14-16</a>).


marker: [4]
text:
<em>dohaina: </em>Ministerio-dohaina, ordenazioz emana. <em>elkarteko profetak: </em>Ik. <a href='B:610 1:18'>1,18</a> oh. <em>arduradunak: </em>Ik. <a href='B:610 3:1'>3,1</a> oh. Jatorrizkoak <em>presbiteroi </em>dio. Hitz honek, <em>episkopos </em>hitzak bezala, ez du oraindik gero eliz erakundean hartuko duen esanahi zehatza (<em>apaiz</em>, alegia). <em>Presbiteroi </em>direlakoek elkartearen buruzagitza eta zuzendaritza-karguak zituzten, bai eta prediku- eta irakaspen-karguak ere (ik. <a href='B:610 5:17'>5,17</a>). <em>eskuak ezarri: </em>Ik. Eg <a href='B:510 6:6'>6,6</a> oh. Ministeriorako ordenazio-erritua da.


marker: ⓓ
text:
arduradunak 5,17+. eskuak ezarri Eg <a href='B:510 6:6'>6,6</a>+; 2 Tm <a href='B:620 1:6'>1,6</a>. Ik. <a href='B:620 1:18'>1,18</a>; 5,22.


marker: [1]
text:
<em>norengana jorik ez duten: </em>H.h., <em>benetan alarguntsa direnak; </em>hau da, famili laguntzarik ez dutelako, elkartearen laguntza behar dutenak.


marker: ⓕ
text:
itxaropena Jainkoarengan jarria duen alarguntsa Jr <a href='B:300 49:11'>49,11</a>; Lk <a href='B:490 2:37'>2,37</a>.


marker: [2]
text:
<em>alarguntsen saila: </em>Elkartearen laguntza behar duten alarguntsen taldea, alegia. Alarguntsa hauek oso-osorik Kristori sagaratuak bizi ziren, otoitzari bereziki emanak (ik. <a href='B:610 5:5'>5,5</a>).


marker: [3]
text:
<em>fededunak apaltasunez zerbitzatzea: </em>H.h., <em>santuen oinak garbitzea. </em><em>santuak: </em>Ik. Eg <a href='B:510 9:13'>9,13</a> oh.


marker: ⓘ
text:
ostatu ematea Heb <a href='B:650 13:2'>13,2</a>. fededunak apaltasunez zerbitzatzea Lk <a href='B:490 7:44'>7,44</a>; Jn <a href='B:500 13:4-15'>13,4-15</a>.


marker: [4]
text:
<em>lehenengo beren konpromisoa: </em>Hau da, Kristoren zerbitzuan bizitzeko erabakia, <a href='B:610 5:9'>5,9</a> oh.ean aipatua.


marker: ⓚ
text:
nahiago alarguntsa gazteak ezkontzea Ik. 1 Ko <a href='B:530 7:8-9'>7,8-9</a>. etsaiari hizpiderik eman ez diezaioten Tt <a href='B:630 2:8'>2,8</a>.


marker: [6]
text:
<em>zor zaio: </em>Bigarren aipamen hau ez da Bibliatik hartua; Jesusen esaera bat jasotzen du (Lk <a href='B:490 10:7'>10,7</a>); badaiteke, bestalde, herri-esaera zahar bat izatea (ik. 1 Ko <a href='B:530 9:14'>9,14</a>).


marker: [7]
text:
<em>aingeru hautatuak: </em>Hau da, erori ez ziren aingeruak (ik. 2 P <a href='B:680 2:4'>2,4</a>; Ju <a href='B:720 1:6'>6</a>).


marker: [8]
text:
<em>ezarri eskuak: </em>Ik. <a href='B:610 4:14'>4,14</a> oh. Segur aski, elkartean eginkizunen bat ezartzeko. Beste batzuen ustez, bekatuen barkamena adierazteko keinua litzateke.


marker: ⓒ
text:
Esklaboei aholkuak Ef <a href='B:560 6:5-9'>6,5-9</a>; Kol <a href='B:580 3:22-25'>3,22-25</a>; Tt <a href='B:630 2:9-10'>2,9-10</a>; 1 P <a href='B:670 2:18-20'>2,18-20</a>. Ik. 1 Ko <a href='B:530 7:21-24'>7,21-24</a>; Ga <a href='B:550 3:28'>3,28</a>; Flm <a href='B:640 1:10-16'>10-16</a>. gure irakaspenaz inork gaizki hitz egin ez dezan Erm <a href='B:520 2:24'>2,24</a>.


marker: ⓔ
text:
Besterik irakasten duena Ga <a href='B:550 1:8-9'>1,8-9</a>. Jesu Kristoren hitz osasungarria eta jainkozaletasunaren araberako irakaspena <a href='B:550 1:10'>1,10</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:13'>1,13</a>. Ik. <a href='B:620 4:7'>4,7</a>+.


marker: ⓕ
text:
burua galdutako jendea da 2 Tm <a href='B:620 3:8'>3,8</a>. egiaren axolarik gabea 2 Tm <a href='B:620 4:4'>4,4</a>; Tt <a href='B:630 1:14'>1,14</a>.


marker: ⓖ
text:
irabazi handia du erlijioak 4,8. bakoitza duenarekin konformatuz gero Flp <a href='B:570 4:11-12'>4,11-12</a>; Heb <a href='B:650 13:5'>13,5</a>.


marker: ⓛ
text:
Ik. 4,12; 2 Tm <a href='B:620 2:22'>2,22</a>. jainkozaletasuna <a href='B:620 4:7'>4,7</a>+. sinesmena, maitasuna, eroapena 2 Ts <a href='B:600 1:3-4'>1,3-4</a>; Tt <a href='B:630 2:2'>2,2</a>.


marker: ⓝ
text:
Jesusek aitormen ederra egin zuen Jn <a href='B:500 18:36-37'>18,36-37</a>; <a href='B:500 19:11'>19,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jauna agertuko den: </em>H.h., <em>Jaunaren agerpenera; Pastoralek </em>hitz hau erabiltzen dute gehien, nahiz Kristoren aintzazko agerpena, bigarren etorrera, adierazteko, hemen bezala (ik. 2 Tm <a href='B:620 4:1'>4,1</a>.<a href='B:620 4:8'>8</a>; Tt <a href='B:630 2:13'>2,13</a>), nahiz lehen etorrera, Jesusen gizakundekoan gertatua, adierazteko (2 Tm <a href='B:620 1:10'>1,10</a>; ik. Tt <a href='B:630 2:11'>2,11</a>; <a href='B:630 3:4'>3,4</a>).


marker: ⓐ
text:
bere garaian 2,6+. erregeen Errege 2 M <a href='B:464 13:4'>13,4</a>. jaunen Jaun Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Sal <a href='B:230 136:3'>136,3</a>. Ik. Ap <a href='B:730 17:14'>17,14</a>; <a href='B:730 19:16'>19,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Berau… Amen: </em>Zalantzarik gabe, greko-hizkuntzako sinagogetan erabili ohi ziren otoitzetatik hartua dugu doxologia hau. Lehen formulak enperadorearen kultuaren kontra doaz, eta azkenak —Jainkoaren transzendentzia eta atzemanezina adierazten dituztenak— gnostikoen ustearen kontra, hauek Jainkoaren ezkutukoak ezagut daitezkeela uste baitzuten.


marker: ⓑ
text:
argitan Sal <a href='B:230 104:2'>104,2</a>. ezin du gizakiak ikusi Ir <a href='B:20 33:20'>33,20</a>; Jn <a href='B:500 1:18'>1,18</a>. Ik. <a href='B:500 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓒ
text:
ez ipini itxarobidea aberastasunetan Sal <a href='B:230 62:11'>62,11</a>; Lk <a href='B:490 12:16-21'>12,16-21</a>.


marker: ⓓ
text:
aberats, eskuzabal jokatuz Eg <a href='B:510 2:42'>2,42</a>.<a href='B:510 2:44'>44</a>; Erm <a href='B:520 12:13'>12,13</a>.


marker: [3]
text:
<em>fede-gordailua: </em>H.h., <em>gordailua; </em>hau da, sinetsi beharreko berri ona, bere osotasunean. Ideia hau sarritan errepikatzen da <em>Pastoraletan. </em><em>sasizientzia: </em>Jatorrizkoak <em>gezurrezko gnosia </em>—hau da, <em>ezaguera— </em>dio. Baina gutunak ez du argibiderik aski ematen <em>sasizientzia </em>hori zertan zetzan jakiteko.


marker: ⓕ
text:
zaindu fede-gordailua 2 Tm <a href='B:620 1:14'>1,14</a>; <a href='B:620 2:2'>2,2</a>; <a href='B:620 3:14'>3,14</a>. berriketa hutsalak <a href='B:620 4:7'>4,7</a>+.


marker: ⓘ
text:
arbasoen irakatsiei jarraituz Flp <a href='B:570 3:5'>3,5</a>. bihotz garbiz Eg <a href='B:510 23:1'>23,1</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Zure malkoak: </em>Efeson utzi zuenean (ik. 1 Tm <a href='B:610 1:3'>1,3</a>) Timoteok agertu zion nahigabea aipatzen du Paulok.


marker: ⓜ
text:
ez digu eman beldurti egiten gaituen espiritua Erm <a href='B:520 8:15'>8,15</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:18'>4,18</a>.


marker: ⓝ
text:
Ez izan Jauna aitortzeko lotsarik Erm <a href='B:520 1:16'>1,16</a>. ez lotsatu Mt <a href='B:470 10:33'>10,33</a>+. sufri ezazu Erm <a href='B:520 5:3-4'>5,3-4</a>. nirekin batean <a href='B:520 1:16'>1,16</a>; Ef <a href='B:560 3:13'>3,13</a>.


marker: [5]
text:
<em>bere herri santu izatera dei egin zigun: </em>H.h., <em>dei egin zigun santutasunerako deiaz </em>edo <em>dei santuaz. Deia santua </em>da, Jainkoak egiten duelako; baina hitzak dei egitearen zertarakoa ere adierazten du (bokazioa): biziera santua alegia; ik. 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a> oh.


marker: ⓑ
text:
orain agertu da Ef <a href='B:560 1:9-10'>1,9-10</a>; Tt <a href='B:630 2:11'>2,11</a>; <a href='B:630 3:4'>3,4</a>. Kristo Jesus Salbatzailea Lk <a href='B:490 2:11'>2,11</a>+. heriotza ezereztu eta hilezkortasunaren argia zabaldu Erm <a href='B:520 5:9-10'>5,9-10</a>; <a href='B:520 8:2'>8,2</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:54-57'>15,54-57</a>; Heb <a href='B:650 2:14-15'>2,14-15</a>.


marker: [7]
text:
<em>fede-gordailua: </em>Ik. 1 Tm <a href='B:610 6:20'>6,20</a> oh. Gordailu hau Pauloren esku utzi den berri ona da, 13-14 tx.etan ageri denez.


marker: ⓗ
text:
Testigu askoren aurrean 1 Tm <a href='B:610 6:12'>6,12</a>. entzun zenidana <a href='B:610 1:13'>1,13</a>.


marker: ⓚ
text:
nekazariak behar du izan lehena uzta-biltzean 1 Ko <a href='B:530 9:7'>9,7</a>.<a href='B:530 9:10'>10</a>.


marker: ⓛ
text:
Ik. Erm <a href='B:520 1:3-4'>1,3-4</a>. hildakoen artetik piztua Eg <a href='B:510 13:30'>13,30</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:4'>15,4</a>.<a href='B:530 15:20'>20</a>. Daviden jatorritik sortua Eg <a href='B:510 13:22-23'>13,22-23</a>. Ik. Mt <a href='B:470 1:1'>1,1</a>+.


marker: ⓐ
text:
Sinesgarria da doktrina hau 1 Tm <a href='B:610 1:15'>1,15</a>+. Harekin hiltzen bagara, harekin biziko Erm <a href='B:520 6:5'>6,5</a>.<a href='B:520 6:8'>8</a>.


marker: [1]
text:
Tx. hauek martiriaren ohorezko kristau-gorazarre zahar baten atal ditugu (ik. 1 Tm <a href='B:610 3:16'>3,16</a>). Azken bertsoek, aurrekoen paralelismoa apurtuz, bekatua gorabehera, leial dirauen Jaunaren maitasuna azpimarratzen dute.


marker: ⓒ
text:
hark leial dirau Zen <a href='B:40 23:19'>23,19</a>; Erm <a href='B:520 3:3-4'>3,3-4</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:8-9'>1,8-9</a>; Tt <a href='B:630 1:2'>1,2</a>.


marker: ⓓ
text:
eztabaidatan ez nahasi 2,23; 1 Tm <a href='B:610 1:4'>1,4</a>; <a href='B:610 6:4'>6,4</a>; Tt <a href='B:630 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓔ
text:
zertan lotsaturik ez duen langilea 1 Tm <a href='B:610 4:6'>4,6</a>; Tt <a href='B:630 2:7-8'>2,7-8</a>.


marker: [2]
text:
<em>piztuera jadanik gertatu dela: </em>Dirudienez, Himeneok eta Filetok ez zuten onartzen bataioko piztuera mistikoa baizik (ik. Ef <a href='B:560 2:6'>2,6</a>; Kol <a href='B:580 2:12-13'>2,12-13</a>; <a href='B:580 3:1'>3,1</a>), gorputzaren piztuera ukatuz; hau onartezina gertatzen zitzaion greziar pentsaerari (ik. Eg <a href='B:510 17:32'>17,32</a>).


marker: [3]
text:
<em>idazkun hau: </em>Beharbada, etxearen zimenduetan agiri bat gordetzeko ohitura aipatzen digu hemen Paulok; eroriak erori, eliz eraikina tinko dago, oinarria sendo duelako: <em>ezagutzen ditu Jaunak bereak. </em>Lehen aipamenak Jainkoaren iniziatiba aipatzen du; bigarrenak gizakiaren erantzuna.


marker: ⓖ
text:
oinarri sendoa 1 Ko <a href='B:530 3:11'>3,11</a>; Ef <a href='B:560 2:20'>2,20</a>; 1 Tm <a href='B:610 3:15'>3,15</a>. Ezagutzen ditu… Zen <a href='B:40 16:5'>16,5</a>. Ik. Jn <a href='B:500 10:14'>10,14</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:3'>8,3</a>. Ihes egin… Zen <a href='B:40 16:26'>16,26</a>; Is <a href='B:290 26:13'>26,13</a>.


marker: ⓛ
text:
Jaunaren zerbitzariak nola jokatu 4,2; 1 Tm <a href='B:610 3:2-3'>3,2-3</a>; Tt <a href='B:630 1:7-9'>1,7-9</a>.


marker: ⓑ
text:
Itxuraz erlijiozale Mt <a href='B:470 7:15'>7,15</a>.<a href='B:470 7:21'>21</a>; <a href='B:470 24:24'>24,24</a>; Erm <a href='B:520 2:20-21'>2,20-21</a>; Kol <a href='B:580 2:23'>2,23</a>; Tt <a href='B:630 1:16'>1,16</a>.


marker: ⓒ
text:
etxeetan sarturik Tt <a href='B:630 1:11'>1,11</a>. egiaren ezagutzara iristeko gauza ez 4,4; 1 Tm <a href='B:610 6:5'>6,5</a>; Tt <a href='B:630 1:14'>1,14</a>. Ik. 1 Tm <a href='B:610 2:4'>2,4</a>+.


marker: [1]
text:
<em>Janes eta Jambres: </em>Izen horiek ematen zizkien judu-tradizioak Moisesen eta Aaronen aurka jardun zuten azti-taldeko buruei (ik. Ir <a href='B:20 7:11-13'>7,11-13</a>.22, etab.).


marker: ⓓ
text:
buru usteleko jendea 1 Tm <a href='B:610 6:5'>6,5</a>. sinesmenean porrot egina 1 Tm <a href='B:610 4:1'>4,1</a>+.


marker: ⓔ
text:
Pauloren erasoaldi eta sufrimenduak Antiokian Eg <a href='B:510 13:50'>13,50</a>. Ikonion Eg <a href='B:510 14:5'>14,5</a>. Listran Eg <a href='B:510 14:19'>14,19</a>. Nolako erasoaldiak 2 Ko <a href='B:540 11:23-27'>11,23-27</a>.


marker: ⓕ
text:
Kristo Jesusen jarraitzaileek ere bai Jn <a href='B:500 15:20'>15,20</a>; <a href='B:500 16:33'>16,33</a>; Eg <a href='B:510 14:22'>14,22</a>.


marker: [2]
text:
<em>norengandik ikasia duzun: </em>Irakasle horiek Loide eta Eunize dira (<a href='B:620 1:5'>1,5</a>), eta Paulo bera batez ere (<a href='B:620 2:2'>2,2</a>).


marker: [3]
text:
<em>Liburu Santuetan idatzirik dagoen guztia: </em>H.h., <em>Idazki oro. </em>Esaldi osoa honela ere antola daiteke: <em>Jainkoak inspiraturiko idazki oro baliagarria da irakasteko… </em>


marker: ⓗ
text:
Jainkoak inspiratua 2 P <a href='B:680 1:20-21'>1,20-21</a>. irakasteko baliagarria Erm <a href='B:520 15:4'>15,4</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:6'>10,6</a>.


marker: ⓛ
text:
Etorriko da garaia 3,1; 1 Tm <a href='B:610 4:1'>4,1</a>. irakaspen osasungarria 1 Tm <a href='B:610 1:10'>1,10</a>+.


marker: [1]
text:
<em>ordua: </em>Tx. honetan, hurbil sumatzen duen heriotza adierazteko bi irudi darabiltza Paulok, <em>Filipoarrei gutunean </em>erabiliak biak; lehena <em>(opari eskaini) </em>kultu-hiztegitik hartua (ik. Flp <a href='B:570 2:17'>2,17</a> oh.); bigarrena, abiatzearen irudia, ontziak portutik abiatzea adierazteko hitza zen (ik. Flp <a href='B:570 1:23'>1,23</a>: <em>hil, </em>h.h., <em>abiatu </em>).


marker: ⓝ
text:
Borroka ona 1 Tm <a href='B:610 1:18'>1,18</a>+. bukatu dut lasterketa Eg <a href='B:510 20:24'>20,24</a>. Ik. Flp <a href='B:570 3:14'>3,14</a>.


marker: ⓐ
text:
koroa 2,5; 1 Ko <a href='B:530 9:25'>9,25</a>; St <a href='B:660 1:12'>1,12</a>; 1 P <a href='B:670 5:4'>5,4</a>; Ap <a href='B:730 2:10'>2,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>Demas: </em>Paulok Erromako lehen presoaldian bere lankide izana (ik. Kol <a href='B:580 4:14'>4,14</a>; Flm <a href='B:640 1:24'>24</a>). <em>Galazia: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>Galia </em>dio. Eta seguruen <em>Galia </em>da, Frantzia alegia; garai hartan, <em>Galazia </em>izena ere ematen zitzaion azken honi. <em>Tito: </em>Ik. 2 Ko <a href='B:540 2:13'>2,13</a> oh. <em>Dalmazia: </em>Jugoslavia zenaren kostaldea.


marker: ⓒ
text:
Tesalonika Eg <a href='B:510 17:1'>17,1</a>; Flp <a href='B:570 4:16'>4,16</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:1'>1,1</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:1'>1,1</a>.


marker: ⓕ
text:
Jaunak ordainduko bere jokabidearen arabera 2 Sm <a href='B:100 3:39'>3,39</a>; Sal <a href='B:230 28:4'>28,4</a>; <a href='B:230 62:13'>62,13</a>; Es <a href='B:230 24:12'>24,12</a>; Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>.


marker: ⓗ
text:
Jauna neurekin izan nuen Mt <a href='B:470 10:19'>10,19</a>; Flp <a href='B:570 1:19-20'>1,19-20</a>. mezua jentil guztiek entzun zezaten Eg <a href='B:510 9:15'>9,15</a>; <a href='B:510 23:11'>23,11</a>; Ga <a href='B:550 2:7'>2,7</a>; Kol <a href='B:580 4:3-4'>4,3-4</a>. berak atera ninduen lehoiaren ahotik Sal <a href='B:230 22:22'>22,22</a>; Dn <a href='B:340 6:21'>6,21</a>.


marker: ⓙ
text:
Korinto Eg <a href='B:510 18:1'>18,1</a>; <a href='B:510 19:1'>19,1</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:2'>1,2</a>; 2 Ko <a href='B:540 1:1'>1,1</a>. Mileto Eg <a href='B:510 20:17'>20,17</a>.


marker: [7]
text:
<em>Eubulo, Pudente, Lino, Klaudia: </em>Zalantzarik gabe, Pauloren lehen presoaldikoan ezagutu zituen Timoteok Erromako eliz elkartekide hauek.


marker: ⓚ
text:
Paulo… apostolu 1 Ko <a href='B:530 1:1'>1,1</a>+. egiazko erlijioaren egia ezagutarazteko 1 Tm <a href='B:610 2:4'>2,4</a>+. Gezurrik ez dioen Jainkoak 2 Tm <a href='B:620 2:13'>2,13</a>+.


marker: ⓛ
text:
garaia iristean Ef <a href='B:560 1:9-10'>1,9-10</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:6'>2,6</a>+. bere mezua agerrarazi du Erm <a href='B:520 16:25-26'>16,25-26</a>; Ef <a href='B:560 3:5-9'>3,5-9</a>; Kol <a href='B:580 1:26'>1,26</a>. Jainko gure Salbatzailea 1 Tm <a href='B:610 1:1'>1,1</a>+. Paulori gomendatutako predikua 1 Tm <a href='B:610 1:11'>1,11</a>+.


marker: ⓝ
text:
elkarte-arduradunak Eg <a href='B:510 11:30'>11,30</a>+; 1 Tm <a href='B:610 5:17'>5,17</a>; 1 P <a href='B:670 5:1'>5,1</a>.


marker: ⓑ
text:
zuzendariak 1 Tm <a href='B:610 3:1'>3,1</a>+. zuzendariak nolakoa behar duen izan 1 Tm <a href='B:610 3:2-5'>3,2-5</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:24-26'>2,24-26</a>.


marker: ⓓ
text:
okerreko irabazien gose 1 P <a href='B:670 5:2'>5,2</a>. familia osoak nahasten 2 Tm <a href='B:620 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓖ
text:
dena da garbi Mt <a href='B:470 15:11'>15,11</a>; Lk <a href='B:490 11:41'>11,41</a>; Erm <a href='B:520 14:14'>14,14</a>.<a href='B:520 14:20'>20</a>.


marker: ⓙ
text:
fedea, maitasuna eta eroapena 2 Ts <a href='B:600 1:3-4'>1,3-4</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:11'>6,11</a>.


marker: ⓛ
text:
beren senarren menpeko Ef <a href='B:560 5:22'>5,22</a>; Kol <a href='B:580 3:18'>3,18</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:12'>2,12</a>.


marker: ⓝ
text:
gutaz gaizki mintzatzeko egokierarik gabe 1 Tm <a href='B:610 5:14'>5,14</a>; <a href='B:610 6:1'>6,1</a>; 1 P <a href='B:670 2:15'>2,15</a>; <a href='B:670 3:16'>3,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jesu Kristo Jainko handia eta gure Salbatzailea: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Jainko handia eta Jesu Kristo gure Salbatzailea. </em><em>noiz agertuko: </em>Ik. 1 Tm <a href='B:610 6:14'>6,14</a> oh.


marker: ⓔ
text:
Salbatzailea noiz agertuko zain 1 Ko <a href='B:530 1:7'>1,7</a>; Flp <a href='B:570 3:20'>3,20</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓕ
text:
bere burua eman zuen 1 Tm <a href='B:610 2:6'>2,6</a>+. gu gaiztakeriatik askatzeko Sal <a href='B:230 130:8'>130,8</a>. beraren herri izan gaitezen Ir <a href='B:20 19:5'>19,5</a>; Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>; 1 P <a href='B:670 2:9'>2,9</a>. beti ongi egiteko gogotsu Ef <a href='B:560 2:10'>2,10</a>; 1 P <a href='B:670 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓗ
text:
agintarien menpeko Erm <a href='B:520 13:1'>13,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:2'>2,2</a>; 1 P <a href='B:670 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓙ
text:
Gu ere, noizbait, burugabe 1 Ko <a href='B:530 6:11'>6,11</a>; Ef <a href='B:560 2:2-3'>2,2-3</a>; <a href='B:560 5:8'>5,8</a>; 1 P <a href='B:670 4:3'>4,3</a>.


marker: ⓚ
text:
Jainko gure Salbatzailea 1 Tm <a href='B:610 1:1'>1,1</a>+. bihotz ona eta maitasuna agertu <a href='B:610 2:11'>2,11</a>. Ik. Ef <a href='B:560 2:4'>2,4</a>.


marker: [1]
text:
<em>jaioberritzen gaituen garbikuntzaz: </em>H.h., <em>jaioberritzeko bainuaz. </em>Segur aski, bataioaz esana.


marker: ⓛ
text:
bere errukiari esker salbatu gaitu 2 Tm <a href='B:620 1:9'>1,9</a>+. jaioberritzen gaituen garbikuntzaz Ef <a href='B:560 5:26'>5,26</a>. Espiritu Santuak guregan eragiten duen berrikuntzaz Jn <a href='B:500 3:3'>3,3</a>.<a href='B:500 3:5'>5</a>; Ef <a href='B:560 4:23-24'>4,23-24</a>.


marker: ⓜ
text:
Espiritu hori isuri zigun Jl <a href='B:360 3:1'>3,1</a>; Eg <a href='B:510 2:4'>2,4</a>; Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓝ
text:
Jainkoak bere onginahiaz onartu Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>+. betiko biziaren oinordeko Erm <a href='B:520 8:17'>8,17</a>.<a href='B:520 8:24'>24</a>.


marker: [3]
text:
<em>Alderdikeriak sustatzen dituena: </em>H.h., <em>Gizon heretikoa. </em>Kristau-mintzairan, heretikoa hauxe da: egia batzuk hautatu eta beste batzuk baztertzen dituena, horrela batasuna apurtuz eta eliz elkartean alderdikeriak sortuz.


marker: [4]
text:
<em>Tikiko: </em>Ik. Eg <a href='B:510 20:4'>20,4</a> oh. <em>Nikopolis: </em>Grezia mendebaldeko itsasbazterrean zegoen hiria.


marker: ⓔ
text:
egintza onetan lehenengoak 2,14; 3,8; 2 Tm <a href='B:620 2:21'>2,21</a>; <a href='B:620 3:17'>3,17</a>. premiazko beharrei aurre egin Ef <a href='B:560 4:28'>4,28</a>.


marker: ⓕ
text:
Jesusengatik kartzelan 9; Ef <a href='B:560 3:1'>3,1</a>; <a href='B:560 4:1'>4,1</a>; Flp <a href='B:570 1:7'>1,7</a>.<a href='B:570 1:13'>13</a>; Kol <a href='B:580 4:18'>4,18</a>.


marker: ⓖ
text:
zure etxean biltzen den eliz elkarteari Erm <a href='B:520 16:5'>16,5</a>; 1 Ko <a href='B:530 16:19'>16,19</a>; Kol <a href='B:580 4:15'>4,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>eliz elkarteari: </em>Kristau handikiren baten etxean bildu ohi zen eliz elkartea. <em>Apia: </em>Filemonen emaztetzat eman izan da. <em>Arkipo: </em>Hau, berriz, semetzat. Honek, dirudienez, Kolosako eliz elkartean zerbitzuren bat izan zuen (ik. Kol <a href='B:580 4:17'>4,17</a>).


marker: ⓗ
text:
Neure otoitzetan… eskerrak ematen dizkiot Jainkoari Erm <a href='B:520 1:8-10'>1,8-10</a>; Ef <a href='B:560 1:15-16'>1,15-16</a>; Kol <a href='B:580 1:3-4'>1,3-4</a>; 2 Tm <a href='B:620 1:3'>1,3</a>.


marker: ⓛ
text:
sortu dudan nire seme 1 Ko <a href='B:530 4:15'>4,15</a>; Ga <a href='B:550 4:19'>4,19</a>. Onesimo Kol <a href='B:580 4:9'>4,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>kartzelan sortu dudan nire seme: </em>Kartzelan zegoela sortu zuen sinesmenerako, kristau egin zuen, alegia.


marker: [5]
text:
<em>on bihurtu da: </em>Onesimo izenaz hitz-jokoa; <em>Onesimo </em>hitzak <em>zerbaitetarako on dena </em>esan nahi du.


marker: ⓐ
text:
esklabo baino zerbait gehiago 1 Ko <a href='B:530 7:22'>7,22</a>; <a href='B:530 12:13'>12,13</a>; Ef <a href='B:560 6:9'>6,9</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:1'>6,1</a>.


marker: [8]
text:
<em>neure eskuz: </em>Paulok diktatu egin ohi zituen bere gutunak, baina hitz hauek bere eskuz idazten ditu, eman duen hitzaren seriotasuna azpimarratzeko. <em>zeure burua bera zor: </em>Dirudienez, Filemon bera ere Paulok konbertitua zen. Zor hau aipatzen du hemen.


marker: [10]
text:
<em>Markos: </em>Ik. Eg <a href='B:510 12:12'>12,12</a> oh. <em>Aristarko: </em>Ik. Eg <a href='B:510 19:29'>19,29</a> oh. <em>Demas: </em>Ik. 2 Tm <a href='B:620 4:10'>4,10</a> oh. <em>Lukas: </em>Ik. 2 Tm <a href='B:620 4:11'>4,11</a>. Pauloren lau lankide hauek <em>Kolosarrei gutuneko </em>azken agurrean agertzen dira (Kol <a href='B:580 4:10'>4,10</a>.<a href='B:580 4:14'>14</a>); baita Epafras ere (Kol <a href='B:580 4:12'>4,12</a>).


marker: [1]
text:
<em>azken egun hauetan: </em>Hitz hauek Jainko Aitak erabaki eta Kristoren salbamen-egintzaz hasitako behin betiko salbamen-garaia adierazten dute (ik. <a href='B:650 9:26'>9,26</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:11'>10,11</a>; 1 P <a href='B:670 1:20'>1,20</a>).


marker: ⓓ
text:
azken egunak Dn <a href='B:340 2:28'>2,28</a>; Ga <a href='B:550 4:4'>4,4</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:1'>4,1</a>+. Semearen esku utzi ditu gauza guztiak Sal <a href='B:230 2:8'>2,8</a>; Mt <a href='B:470 21:38'>21,38</a>; <a href='B:470 28:18'>28,18</a>. Semearen bidez egin zuen mundua Jn <a href='B:500 1:3'>1,3</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:6'>8,6</a>; Kol <a href='B:580 1:16'>1,16</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainko handiaren eskuinaldean: </em>H.h., <em>handitasunaren eskuinaldean. </em><em>eseri da zeru goienetan: </em>Kristo, hil ondoren, zerura igo zen, eta Jainkoak ohorezko tokian ezarri zuen, bere aintzan eta ahalmenean erdikide eginez.


marker: ⓖ
text:
Nire Semea… 5,5; Sal <a href='B:230 2:7'>2,7</a>; Eg <a href='B:510 13:33'>13,33</a>. Aita… 2 Sm <a href='B:100 7:14'>7,14</a>; 1 Kro <a href='B:130 17:13'>17,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>munduan sarrarazi: </em>Hitz hauek, Jesusen gizakundeko munduratzeari baino hobeto, beraren zeruratzeari, Jainkoaren aintzan hartua izateari, dagozkio.


marker: [5]
text:
<em>«Haizearen antzeko… bere zerbitzariak»: </em>Sal 104,4aren aipamena grekozko itzulpenaren arabera egina da. Aingeruak Jainkoaren zerbitzari huts diren bitartean, Kristo Jainkoaren Semea da.


marker: [7]
text:
<em>horregatik Jainkoak, zeure Jainkoak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>horregatik, oi Jainkoa!, zeure Jainkoak</em>


marker: ⓛ
text:
Eseri… 10,13; Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a>+; Eg <a href='B:510 2:34-35'>2,34-35</a>.


marker: [1]
text:
<em>aingeruen bitartez: </em>Lege-maisuek interpretatzen zutenez, aingeruez baliatu zen Jainkoa Sinai mendian legea emateko; ik. Eg <a href='B:510 7:38'>7,38</a> oh.


marker: ⓜ
text:
Jainkoak salbamena mirari-modu askoz baietsi Mk <a href='B:480 16:17-18'>16,17-18</a>.<a href='B:480 16:20'>20</a>; Eg <a href='B:510 5:12'>5,12</a>; Erm <a href='B:520 15:19'>15,19</a>; 2 Ko <a href='B:540 12:12'>12,12</a>.


marker: ⓝ
text:
Zer da… Sal <a href='B:230 8:5-7'>8,5-7</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:27'>15,27</a>; Ef <a href='B:560 1:22'>1,22</a>; Flp <a href='B:570 3:21'>3,21</a>.


marker: [2]
text:
<em>heriotzagatik: </em>Kristoren beheraldia eta gorapena elkar loturik ageri dira hemen. Horixe da kristau-mezuaren muina.


marker: [3]
text:
<em>bete-betekoa bihurtu: Perfektu egin, bere betera (helburu betera) iritsi/eraman </em>esan nahi duen aditz hau maiz erabiltzen da idazkian. Legeak eta kultu zaharrak ez dezakete pertsona <em>bere betera eraman, </em>ez baitezakete Jainkoarekin harreman betea lor (<a href='B:650 7:11'>7,11</a>.<a href='B:650 7:19'>19</a>; <a href='B:650 9:9'>9,9</a>); Kristo, bere heriotza eta piztueraz <em>bete-beteko izatera </em>iritsi delarik (<a href='B:650 5:9'>5,9</a>), gai da gizakia <em>bere betera eramateko </em>(<a href='B:650 10:10'>10,10</a>.<a href='B:650 10:14'>14</a>), hau da, bere bokazioa erabat betetzera/burutzera eta bere helburu betea lortzera. Horretarako, Kristoren eta senide dituen gizakien arteko solidaritatea azpimarratzen du autoreak (10-18 tx.ak).


marker: ⓔ
text:
Jesusek gizakiaren haragi-odoletan parte 2,17; Erm <a href='B:520 8:3'>8,3</a>; Flp <a href='B:570 2:7'>2,7</a>. deabrua Jkd <a href='B:270 2:24'>2,24</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:8'>3,8</a>.


marker: ⓗ
text:
Gaur… Sal <a href='B:230 95:7-11'>95,7-11</a>. Ik. Ir <a href='B:20 17:7'>17,7</a>; Zen <a href='B:40 14:21-23'>14,21-23</a>.<a href='B:40 14:29-32'>29-32</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:10'>10,10</a>.


marker: ⓙ
text:
gogait eragin berrogei urtez Sal <a href='B:230 95:10'>95,10</a>. Ik. Zen <a href='B:40 14:29'>14,29</a>.<a href='B:40 14:34'>34</a>.


marker: [1]
text:
<em>entzun… zuten eta: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>ez baitzuten fedearen bidez bat egin entzun zutenekin.</em>


marker: ⓐ
text:
Josuek atsedena eman Jos <a href='B:60 21:44'>21,44</a>; <a href='B:60 22:4'>22,4</a>; <a href='B:60 23:1'>23,1</a>.


marker: ⓑ
text:
Jainkoaren hitza, aho biko ezpata Is <a href='B:290 49:2'>49,2</a>; Jkd <a href='B:270 18:15'>18,15</a>; Ap <a href='B:730 19:15'>19,15</a>.


marker: ⓒ
text:
bekatuan izan ezik, gauza guztietan probatua 2,17-18; 7,26; 9,14; Jn <a href='B:500 8:46'>8,46</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:5'>3,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Apaiz nagusia: </em>Segidako azalpenean, egileak apaiz nagusiak Israelen zuen eginkizunaren alderdi bati ematen dio arreta, kultuari edo opariak eskaintzeari, alegia.


marker: ⓓ
text:
Apaiz nagusia Jainkoaren zerbitzura Ir <a href='B:20 28:43'>28,43</a>; <a href='B:20 29:30'>29,30</a>; Zen <a href='B:40 18:1-7'>18,1-7</a>.


marker: ⓕ
text:
bere bekatuengatik opariak eskaini behar 7,27; Lb <a href='B:30 9:7-8'>9,7-8</a>; <a href='B:30 16:6'>16,6</a>.<a href='B:30 16:11'>11</a>.


marker: [2]
text:
<em>Betiko zu apaiz Melkisedeken antzera: </em>Sal 110,4aren aipamena grekozko itzulpenaren arabera egina da (ik. Sal <a href='B:230 110:4'>110,4</a> oh.).


marker: [3]
text:
<em>bete-beteko izatera: </em>Ik. <a href='B:650 2:10'>2,10</a> oh. Esamoldeak bi zentzu ditu: batetik, izatearen eraberritzea eta betetasunera iristea; bestetik, bete-beteko izatera iritsi da apaiz nagusi bezala. Hain zuzen, <em>bete-beteko izan/egin </em>hitzak apaizen sagarapena adierazten du I.Z.eko grekozko itzulpenean.


marker: [4]
text:
9-10 tx.ek idazkiaren zati nagusiaren (<a href='B:650 5:11-10:39'>5,11—10,39</a>) gaiak iragartzen dituzte.


marker: ⓜ
text:
Jainkoaren mezuaren gauzarik funtsezkoenak 1 Ko <a href='B:530 2:14-15'>2,14-15</a>; <a href='B:530 3:1-3'>3,1-3</a>; 1 P <a href='B:670 2:2'>2,2</a>.


marker: [5]
text:
<em>salbamenaren doktrina: </em>H.h., <em>justiziaren mezua; </em>ik. Erm <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh. Beste zenbaitek <em>zuzenari buruzko mezua </em>itzultzen du.


marker: ⓝ
text:
heriotzara daramaten egintzak 9,14; Erm <a href='B:520 8:6-13'>8,6-13</a>; Ef <a href='B:560 5:11'>5,11</a>; Ga <a href='B:550 5:19'>5,19</a>.


marker: [1]
text:
<em>bataio-modu ezberdinei buruzko doktrinak: Bataioei buruzko doktrina </em>dio jatorrizkoak. Plurala harrigarria da. Agian, kristau-bataioa ez ezik, Joanen bataioa (Eg <a href='B:510 18:25'>18,25</a>; <a href='B:510 19:1-5'>19,1-5</a>) eta nahiz juduen nahiz jentilen artean ohiko ziren garbikuntza-ohikuneak ere aipatzen dira.


marker: ⓐ
text:
eskuen ezartzea Eg <a href='B:510 8:17'>8,17</a>; <a href='B:510 19:6'>19,6</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:14'>4,14</a>; <a href='B:610 5:22'>5,22</a>.


marker: ⓑ
text:
fedean argituak Heb <a href='B:650 10:32'>10,32</a>; Ef <a href='B:560 1:18'>1,18</a>; <a href='B:560 5:14'>5,14</a>.


marker: [2]
text:
<em>ezinezkoa dute berriro bihozberritzea: </em>Ik. <a href='B:650 10:26-29'>10,26-29</a>, hor ere erremediorik gabeko egoera batez hitz egiten baitzaigu. Edonola ere, gutunaren idazmoldea kontuan hartu behar da: oharpen-hitzak dira (ik. 11-12 tx.ak), entzuleak bekatutik begiratzeko eginak, eta, testuinguru horretan, egoera, bestela, zein larria izango litzatekeen azpimarratzen die.


marker: ⓕ
text:
Abrahamen itxaropena Erm <a href='B:520 4:20'>4,20</a>. Jainkoaren agintzaria Abrahami <a href='B:520 11:9-13'>11,9-13</a>.<a href='B:520 11:33'>33</a>.39.


marker: [4]
text:
<em>zeruko santutegi barruraino sartzen dena: </em>H.h., <em>errezelaz barrualdera sartzen dena; </em>Jainkoa bizi zeneko tenpluko <em>toki santu-santua </em>adierazten da. Sarrera errezel batez itxia zegoen, eta apaiz nagusia bakarrik sar zitekeen urtean behin barruraino (ik. <a href='B:650 9:7'>9,7</a>). Zeruko santutegia tenpluko toki santu-santuarekin konparatzen da.


marker: ⓗ
text:
zeruko santutegi barruraino sartzen dena 10,20; Lb <a href='B:30 16:2-3'>16,2-3</a>.<a href='B:30 16:12'>12</a>.<a href='B:30 16:15'>15</a>.


marker: [1]
text:
<em>apaiz: </em>Biblia guztian, hemen aipaturiko Has 14,18-20an bakarrik azaltzen da Melkisedek. Hain pasarte laburra izanik, ez du aipatzen Melkisedeken jatorririk, ezta azkenik ere. Lege-maisuen interpretazio-moldeari jarraituz, Liburu Santuen isiltasun horretatik hau ateratzen du autoreak: Melkisedek betierekoa dela, hasierarik eta azkenik gabea; horrela, Jainkoaren Seme den Kristoren iruditzat hartzen du.


marker: [2]
text:
<em>Judaren leinutik: </em>Daviden jatorriko zenez (ik. Mt <a href='B:470 1:3'>1,3</a>: Lk <a href='B:490 3:33'>3,33</a>; Ap <a href='B:730 5:5'>5,5</a>), Judaren leinukoa zen Jesus. Israelen, ordea, apaizek Lebiren leinukoak izan behar zuten. Apaiz berri bat dugu, beraz, hemen, apaiz-erakunde zaharra baliorik gabe utziko duena.


marker: ⓐ
text:
Kristo beti bizirik haien alde erregutzeko Erm <a href='B:520 8:34'>8,34</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:1'>2,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jainkoak egindako benetako santutegian, ez gizakiek egindako itun-etxolan: </em>H.h., <em>santutegian eta benetako etxolan, Jainkoak eta ez gizakiak egindakoan; </em>hemengo kontrakotasunari buruz, ik. <a href='B:650 9:8-11'>9,8-11</a>.<a href='B:650 9:24'>24</a>. <em>Etxola </em>Moisesek basamortuan egindakoa da (ik. <a href='B:650 8:5'>8,5</a>).


marker: [2]
text:
<em>lehenengo ituna: </em>Sinai mendian Jainkoak herriarekin egindakoa (ik. Ir <a href='B:20 24:3-8'>24,3-8</a>).


marker: ⓓ
text:
Jaunak dio… Jr <a href='B:300 31:31-34'>31,31-34</a>. itun berria <a href='B:300 8:13'>8,13</a>; <a href='B:300 9:15'>9,15</a>; 12,24; Lk <a href='B:490 22:20'>22,20</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:25'>11,25</a>; 2 Ko <a href='B:540 3:6'>3,6</a>. Barkatu egingo diet gaiztakeria <a href='B:540 10:17-18'>10,17-18</a>.


marker: ⓔ
text:
santutegia Ir <a href='B:20 26:1-30'>26,1-30</a>. argimutila Ir <a href='B:20 25:31-40'>25,31-40</a>. mahaia Ir <a href='B:20 25:23-30'>25,23-30</a>.


marker: [1]
text:
<em>bigarren errezelaren atzean: </em>Hau da, toki santu-santurako sarrera ixten zuena (ik. Ir <a href='B:20 26:33'>26,33</a>). Bazen beste <em>oihal </em>bat ere, etxolaren sarrera ixten zuena, alegia (ik. Ir <a href='B:20 26:36'>26,36</a>).


marker: [2]
text:
<em>urrezko aldarea: </em>Ir <a href='B:20 30:6'>30,6</a> eta <a href='B:20 40:26'>40,26</a> pasarteen arabera, aldare hau toki santu-santutik kanpora zegoen; gutunaren autoreak beste tradizio liturgiko bati jarraitzen dio.


marker: ⓖ
text:
urrezko aldarea Ir <a href='B:20 30:1-6'>30,1-6</a>. itun-kutxa Ir <a href='B:20 25:10-16'>25,10-16</a>. urrezko ontzi bat Ir <a href='B:20 16:32-34'>16,32-34</a>. Aaronen makila Zen <a href='B:40 17:16-26'>17,16-26</a>. itunaren harlauzak Ir <a href='B:20 25:16'>25,16</a>; <a href='B:20 40:20'>40,20</a>; Dt <a href='B:50 10:3-5'>10,3-5</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:9'>8,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>kutxa gaineko estalkia: </em>Ik. Ir <a href='B:20 25:17'>25,17</a> oh. eta Erm <a href='B:520 3:25-26'>3,25-26</a> oh. <em>(barkamen-bide).</em>


marker: ⓘ
text:
santutegiaren bigarren aldean apaiz nagusia bakarrik Lb <a href='B:30 16:2'>16,2</a>.<a href='B:30 16:14-15'>14-15</a>.


marker: [4]
text:
<em>datozen ondasunen: </em>Eskuizkribu garrantzitsuek <em>iritsitako ondasunen </em>diote; kasu batean zein bestean, <em>erabateko errealitateak </em>adierazten dira.


marker: [5]
text:
<em>betiko salbamena: </em>H.h., <em>betiko askapena/erredentzioa, </em>behin behineko askapenei kontrajarria.


marker: ⓛ
text:
animalien odolak azaleko garbitasuna ematen Lb <a href='B:30 16:14-16'>16,14-16</a>; Zen <a href='B:40 19:9'>19,9</a>.<a href='B:40 19:17-19'>17-19</a>.


marker: ⓜ
text:
Kristoren odolak barrua garbitzen 10,19; 1 P <a href='B:670 1:18-19'>1,18-19</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:7'>1,7</a>.


marker: [6]
text:
<em>itun: Itun </em>hitzari grekoz dagokionak bi esanahi ditu: <em>ituna </em>eta <em>testamentua. </em>Pasarte honetan hitz beraren bi esanahiekin jokatzen du autoreak. Bai <em>itunak </em>eta bai <em>testamentuak </em>heriotza dakarte burura: batetik, testamentua beteko bada, testamentugileak hil egin behar du; bestetik, itun berria Jesusen heriotzaz bakarrik baietsiko du Jainkoak.


marker: ⓝ
text:
Moisesek egindako ituna Ir <a href='B:20 24:3-8'>24,3-8</a>. Odol hau… <a href='B:20 10:29'>10,29</a>; <a href='B:20 12:24'>12,24</a>; <a href='B:20 13:20'>13,20</a>; Za <a href='B:450 9:11'>9,11</a>; Mt <a href='B:470 26:28'>26,28</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:25'>11,25</a>.


marker: [7]
text:
<em>Odol hau… da: </em>H.h., <em>Hau da Jainkoak zuekin egin duen itunaren odola. </em>Autoreak aldatu egin du Ir 24,8ko aipameneko lehen hitza, <em>Hona hemen </em>hitzen ordez <em>Hau </em>ipiniz; hau Jesusek azken afarian erabilitako formulari dagokio (ik. Mt <a href='B:470 26:28'>26,28</a> eta Mk <a href='B:480 14:24'>14,24</a>).


marker: ⓐ
text:
odol-isurketarik gabe ez dago barkamenik Lb <a href='B:30 17:11'>17,11</a>; Zen <a href='B:40 35:33'>35,33</a>.


marker: [8]
text:
<em>bekatuarekin zerikusirik gabe: </em>Jesus, bere lehen agerraldian <em>gurea bezalako bekatuzko izaeran </em>etorri zen bekatua ezerezteko (Erm <a href='B:520 8:3'>8,3</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>); bigarren agerraldia salbamenerako izango da, bekatua behin betiko desegina izan denez (26. tx.).


marker: ⓑ
text:
Kristo oparitzat eskainia bekatuak desegiteko Is <a href='B:290 53:12'>53,12</a>; 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>. bigarren agerpena Flp <a href='B:570 3:20'>3,20</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:10'>1,10</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:8'>4,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>gorputza eratu: </em>Sal 40,7an hebreerazko testuak <em>belarriak ireki </em>dioen lekuan grekozko itzulpenak <em>gorputza eratu </em>dio. Gutunaren egileak Jesusen gizon-egitearen aipamena ikusten du hor (ik. <em>gorputza </em>10. tx.ean).


marker: ⓔ
text:
Jesu Kristo Jainkoaren eskuinaldean eseri zen Sal <a href='B:230 110:1'>110,1</a>; Mt <a href='B:470 22:44'>22,44</a>+.


marker: [2]
text:
<em>santutegian sartzeko: </em>Hau da, <em>zeruko santutegian; </em>ik. <a href='B:650 6:19'>6,19</a> eta oh.


marker: ⓗ
text:
bi edo hiru lekukoren aitorpenaz Dt <a href='B:50 17:6'>17,6</a>; <a href='B:50 19:15'>19,15</a>; Mt <a href='B:470 18:16'>18,16</a>; 2 Ko <a href='B:540 13:1'>13,1</a>; 1 Tm <a href='B:610 5:19'>5,19</a>.


marker: [5]
text:
<em>atsegin izango: Hebrearrei gutunaren </em>autoreak oso libre aipatzen ditu Bibliako pasarteak, eta hariltzen ari den ideiak indartzeko moduan egokitzen ditu.


marker: [1]
text:
<em>Fedea… egotea: </em>Fedearen definizio honen itzulpen zehatza zaila da. Definizio honetan fedea itxaropenarekin lotzen da. Fedearen bidez itxaroten duguna eskuratzen dugu eta ikusten ez duguna bizitzeko oinarri bihurtzen. I.B.ko beste zenbait idazlerengan fedeari buruzko beste ikuspuntuak emango zaizkigu, hemengo hau osatzen dutenak.


marker: ⓛ
text:
Jainkoak bere hitzaz eratu mundua Has <a href='B:10 1:1'>1</a>; Sal <a href='B:230 33:6'>33,6</a>.<a href='B:230 33:9'>9</a>; 2 P <a href='B:680 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓝ
text:
desagertu… Has <a href='B:10 5:24'>5,24</a>; Si <a href='B:280 44:16'>44,16</a>; <a href='B:280 49:14'>49,14</a>.


marker: ⓒ
text:
atzerritar gisa Has <a href='B:10 23:4'>23,4</a>. agindutako lurraldean Has <a href='B:10 26:3'>26,3</a>; <a href='B:10 35:12'>35,12</a>.


marker: [2]
text:
<em>zimendu sendoko hiria: </em>Hiri hau <em>Jainko biziaren hiria, zeruko Jerusalem </em>(<a href='B:650 12:22'>12,22</a>), da.


marker: ⓓ
text:
zimendu sendoko hiria 11,16; 12,22; Ap <a href='B:730 21:2'>21,2</a>.<a href='B:730 21:10-27'>10-27</a>.


marker: [3]
text:
<em>beraren emazte Sara: </em>Grekozko eskuizkribuetan <em>Sara </em>ageri da esaldiaren subjektu bezala: <em>hartu zuen Sarak… </em>


marker: ⓔ
text:
Sara Has <a href='B:10 17:19'>17,19</a>; <a href='B:10 18:11-14'>18,11-14</a>; <a href='B:10 21:2'>21,2</a>.


marker: ⓖ
text:
arrotz eta atzerritar Has <a href='B:10 23:4'>23,4</a>; Sal <a href='B:230 39:13'>39,13</a>; <a href='B:230 119:19'>119,19</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓙ
text:
Isaakek bedeinkazioa eman Jakobi Has <a href='B:10 27:27-29'>27,27-29</a>.<a href='B:10 27:39-40'>39-40</a>.


marker: ⓚ
text:
Jakobek bedeinkatu semeetako bakoitza Has <a href='B:10 48:15-20'>48,15-20</a>. eta Jainkoa… Has <a href='B:10 47:31'>47,31</a>.


marker: ⓛ
text:
Joseren azken erabakiak Has <a href='B:10 50:24-25'>50,24-25</a>; Ir <a href='B:20 13:19'>13,19</a>.


marker: [5]
text:
<em>Jainkoaren herriarekin mespretxatua izatea: </em>H.h., <em>Gantzutuaren (</em>grekoz, <em>Kristoren) mespretxua. Gantzutua </em>zuzenean <em>Jainkoaren herriari </em>buruz esana dago, Jaunak sagaraturiko herriari buruz, alegia. Baina gutunaren egileari <em>Kristo </em>izenak Jesus Mesiasen —hau da, <em>Kristoren</em>— oihartzuna dakarkio.


marker: ⓓ
text:
Rahab Jos <a href='B:60 2:1-13'>2,1-13</a>; <a href='B:60 6:17'>6,17</a>.<a href='B:60 6:22-25'>22-25</a>; Mt <a href='B:470 1:5'>1,5</a>; St <a href='B:660 2:25'>2,25</a>.


marker: ⓔ
text:
Gedeon Ep <a href='B:70 6:1-7'>6—7</a>. Barak Ep <a href='B:70 4:1-5'>4—5</a>. Samson Ep <a href='B:70 13:1-16'>13—16</a>. Jefte Ep <a href='B:70 10:1-12'>10—12</a>. David eta Samuel 1 eta 2 Sm.


marker: ⓕ
text:
lehoien ahoak itxi Ep <a href='B:70 14:5-6'>14,5-6</a>; 1 Sm <a href='B:90 17:34-36'>17,34-36</a>; Dn <a href='B:340 6:1'>6</a>.


marker: ⓗ
text:
hildakoak bizirik berreskuratu 1 Erg <a href='B:110 17:17-24'>17,17-24</a>; 2 Erg <a href='B:120 4:18-37'>4,18-37</a>.


marker: ⓘ
text:
oinazeak eta zigorrak jasan Jr <a href='B:300 20:1'>20</a>; <a href='B:300 37:1'>37</a>; <a href='B:300 38:1'>38</a>; 2 Kro <a href='B:140 24:21'>24,21</a>; 2 M <a href='B:464 6:18-7:42'>6,18—7,42</a>.


marker: [1]
text:
<em>testiguz: </em>11. kap.an aipaturikoak dira, beren bizitzaz eta irakaspenez fedearen aitorpena egin zutenak; ez dira, beraz, gure <em>lasterketaren </em>ikusle huts.


marker: [2]
text:
<em>itxaro zuen zorionagatik: </em>Honela ere uler daiteke: <em>aurrean zuen zorionaren ordez </em>(zorionari uko eginez). <em>eskuinaldean eseria: </em>Ik. <a href='B:650 1:3'>1,3</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>sendatu baino: </em>12-13ko irudiek <em>lasterketa </em>(1. tx.) gogorarazten dute berriro, eta gutunaren azken atala iragartzen.


marker: [4]
text:
<em>uki daitekeen mendi batera: </em>H.h., <em>uki daitekeenera. Uki daitekeen errealitate </em>ere itzul daiteke. 18-21 tx.etan Sinai mendiko agerpenean (ik. Ir <a href='B:20 19:1-25'>19,1-25</a>) gertatu ziren fenomenoak ditu gogoan idazleak.


marker: ⓓ
text:
Sinai mendia Ir <a href='B:20 19:16-21'>19,16-21</a>; <a href='B:20 20:18-21'>20,18-21</a>; Dt <a href='B:50 4:11-12'>4,11-12</a>; <a href='B:50 5:23'>5,23</a>.


marker: [5]
text:
<em>odolaz garbitu gaituenarengana: </em>H.h., <em>odol zirtatura; Abelen mintzoa: </em>Ik. <a href='B:650 11:4'>11,4</a>.


marker: ⓘ
text:
su kiskalgarria da gure Jainkoa Dt <a href='B:50 4:24'>4,24</a>; <a href='B:50 9:3'>9,3</a>; Is <a href='B:290 33:14'>33,14</a>.


marker: ⓙ
text:
senide arteko maitasuna Erm <a href='B:520 12:10'>12,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:9'>4,9</a>; 1 P <a href='B:670 1:22'>1,22</a>; 2 P <a href='B:680 1:7'>1,7</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:10-18'>3,10-18</a>.


marker: ⓚ
text:
jakin gabe aingeruak etxean hartu Has <a href='B:10 18:1-8'>18,1-8</a>; <a href='B:10 19:1-3'>19,1-3</a>; Tb 5—7.


marker: ⓐ
text:
janariei buruzko arauak Erm <a href='B:520 14:2-23'>14,2-23</a>; 1 Ko <a href='B:530 8:8'>8,8</a>; Kol <a href='B:580 2:16-22'>2,16-22</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:3'>4,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>aldare bat: </em>Ez da ageri garbi Eukaristiako aldarea ala gurutzeko aldarea den, non Kristok bere burua opari eskaini baitzuen.


marker: [2]
text:
<em>hiritik kanpora: </em>Idazlea Jesus hil zeneko Golgota muinoaz ari da; hau Jerusalemgo harresietatik kanpo zegoen.


marker: ⓓ
text:
oparitzat gorespena Sal <a href='B:230 50:14'>50,14</a>.<a href='B:230 50:23'>23</a>; 2 Kro <a href='B:140 29:31'>29,31</a>. geure ezpainez beraren izena aitortuz Os <a href='B:350 14:3'>14,3</a>.


marker: ⓕ
text:
betiko ituna Is <a href='B:290 55:3'>55,3</a>; <a href='B:290 61:8'>61,8</a>; Jr <a href='B:300 32:40'>32,40</a>; Ez <a href='B:330 37:26'>37,26</a>. ardien Artzain handi Is <a href='B:290 63:11'>63,11</a>.


marker: [3]
text:
<em>Hitz… dizuet: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Hitz labur batzuk besterik ez dizuet idatzi. Sermoi, </em>h.h., <em>oharpen-hitz/hitzaldi </em>da. Azken tx. hauek dira idazki guztian kutsu pertsonala duten bakarrak. Hitzaldia bidaltzerakoan erantsiak dirudite.


marker: ⓖ
text:
Jesu Kristo Jaunaren zerbitzari Erm <a href='B:520 1:1'>1,1</a>; Flp <a href='B:570 1:1'>1,1</a>; 2 P <a href='B:680 1:1'>1,1</a>; Ju <a href='B:720 1:1'>1</a>. atzerrian zabaldurik daudenak Eg <a href='B:510 15:23'>15,23</a>; 1 P <a href='B:670 1:1'>1,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>atzerrian… Jainkoaren herriko guztioi: </em>H.h., <em>atzerrian zabaldurik dauden hamabi leinuei: </em>Palestinatik kanpo bizi ziren juduak adierazten ziren hitz horiekin. Hemen idazleak edota judu-jatorriko kristauak adierazten ditu, edota kristau guztiak, erabat harturik.


marker: ⓗ
text:
pozik edozein eratako tentaldik erasotzean 1,12; Erm <a href='B:520 5:3-5'>5,3-5</a>; 1 P <a href='B:670 1:6'>1,6</a>.


marker: ⓘ
text:
fedeak, probaldia jasanez, eroapena dakar 1 P <a href='B:670 1:7'>1,7</a>. eroapena <a href='B:670 1:12'>1,12</a>; <a href='B:670 5:11'>5,11</a>.


marker: ⓝ
text:
belar-lorea bezalaxe pasatzen Is <a href='B:290 40:6-7'>40,6-7</a>; Sal <a href='B:230 102:5'>102,5</a>.<a href='B:230 102:12'>12</a>; 1 P <a href='B:670 1:24'>1,24</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoak: </em>Edo <em>Jaunak. </em>Zenbait eskuizkributan ez dator ez <em>Jainkoak, </em>ez <em>Jaunak. </em><em>betiko bizia sari: </em>H.h., <em>biziaren koroa; </em>ik. 1 Ko <a href='B:530 9:25'>9,25</a> oh.


marker: ⓒ
text:
nor bere grina txarrek tentatzen Erm <a href='B:520 7:7-8'>7,7-8</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:16-17'>2,16-17</a>.


marker: ⓓ
text:
bekatua 2,9; 4,17; 5,15-16. heriotza 5,20; Erm <a href='B:520 5:12'>5,12</a>; <a href='B:520 6:23'>6,23</a>; <a href='B:520 7:13'>7,13</a>.


marker: ⓕ
text:
egiaren mezuaz 1 P <a href='B:670 1:23-25'>1,23-25</a>. sorkari guztien artean lehenengo Jn <a href='B:500 1:13'>1,13</a>.


marker: ⓖ
text:
entzuteko bizkor, hitz egiteko nagi Si <a href='B:280 5:11'>5,11</a>. haserretzeko nagi Koh <a href='B:250 7:9'>7,9</a>.


marker: ⓗ
text:
itsuskeria oro bazterturik Ef <a href='B:560 4:22'>4,22</a>.<a href='B:560 4:25'>25</a>; Kol <a href='B:580 3:8'>3,8</a>; 1 P <a href='B:670 2:1'>2,1</a>.


marker: ⓙ
text:
askatasuna ematen duen legea 2,12; Erm <a href='B:520 8:2'>8,2</a>; Ga <a href='B:550 6:2'>6,2</a>; 1 P <a href='B:670 2:16'>2,16</a>.


marker: ⓚ
text:
mihiari eutsi Sal <a href='B:230 34:14'>34,14</a>; <a href='B:230 39:2'>39,2</a>; <a href='B:230 141:3'>141,3</a>.


marker: ⓛ
text:
benetan garbi eta akatsik gabeko erlijioa Is <a href='B:290 1:11-17'>1,11-17</a>.<a href='B:290 1:23'>23</a>; Jr <a href='B:300 5:28'>5,28</a>; Ez <a href='B:330 22:7'>22,7</a>; Za <a href='B:450 7:10'>7,10</a>.


marker: ⓝ
text:
Jainkoak pobreak hautatu 1 Ko <a href='B:530 1:26-28'>1,26-28</a>. erreinua ondaretzat jasotzeko Mt <a href='B:470 25:34'>25,34</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; <a href='B:530 15:50'>15,50</a>; Ga <a href='B:550 5:21'>5,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>zuek daramazuen izen ederra: </em>H.h., <em>zuen gain hots egin den izen ederra: </em>Segur aski, kristauak bataioan hartu duen Jesus Jaunaren izena (ik. Eg <a href='B:510 2:38'>2,38</a>; <a href='B:510 10:48'>10,48</a>).


marker: [2]
text:
<em>lege nagusia: </em>H.h., <em>errege-legea. </em>Errege-legea alegia, edota Jainkoarengandik datorrelako, edota Jainkoaren erreinuko legea delako, edota Jesusek emaniko lege nagusia delako.


marker: ⓐ
text:
Maitatu… Lb <a href='B:30 19:18'>19,18</a>; Mt <a href='B:470 19:19'>19,19</a>; <a href='B:470 22:39'>22,39</a>; Mk <a href='B:480 12:31'>12,31</a>; Lk <a href='B:490 10:27'>10,27</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>; Ga <a href='B:550 5:14'>5,14</a>.


marker: ⓑ
text:
agindu bat bakarra hausten duena Dt <a href='B:50 27:26'>27,26</a>; Mt <a href='B:470 5:19'>5,19</a>; Ga <a href='B:550 3:10'>3,10</a>.


marker: ⓒ
text:
ez egin adulteriorik Ir <a href='B:20 20:14'>20,14</a>; Dt <a href='B:50 5:18'>5,18</a>; Mt <a href='B:470 5:27'>5,27</a>; <a href='B:470 19:18'>19,18</a>; Lk <a href='B:490 18:20'>18,20</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>. ez hil inor Ir <a href='B:20 20:13'>20,13</a>; Dt <a href='B:50 5:17'>5,17</a>; Mt <a href='B:470 5:21'>5,21</a>; Mk <a href='B:480 10:19'>10,19</a>; Lk <a href='B:490 18:20'>18,20</a>; Erm <a href='B:520 13:9'>13,9</a>.


marker: ⓓ
text:
Jainkoaren eta gizakien errukia Mt <a href='B:470 5:7'>5,7</a>; <a href='B:470 18:32-35'>18,32-35</a>.


marker: ⓔ
text:
fedea eta egintzak 1,25; 3,13; Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>.<a href='B:520 2:15-16'>15-16</a>; <a href='B:520 3:28'>3,28</a>; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>; <a href='B:550 5:6'>5,6</a>; Ef <a href='B:560 2:8-10'>2,8-10</a>; Kol <a href='B:580 1:10'>1,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:3'>1,3</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓖ
text:
deabruek ere sinesten dute Mt <a href='B:470 8:29'>8,29</a>; Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>; <a href='B:480 5:7'>5,7</a>; Lk <a href='B:490 4:34'>4,34</a>.


marker: ⓗ
text:
gure guraso Abraham Is <a href='B:290 51:2'>51,2</a>; Mt <a href='B:470 3:9'>3,9</a>; Lk <a href='B:490 16:24'>16,24</a>.<a href='B:490 16:27'>27</a>.<a href='B:490 16:30'>30</a>; Jn <a href='B:500 8:39'>8,39</a>.<a href='B:500 8:53'>53</a>; Erm <a href='B:520 4:1'>4</a>; Ga <a href='B:550 3:6-9'>3,6-9</a>. Isaak Has <a href='B:10 22:9'>22,9</a>.<a href='B:10 22:12'>12</a>.


marker: ⓙ
text:
Abrahamek… Has <a href='B:10 15:6'>15,6</a>; Erm <a href='B:520 4:3'>4,3</a>.<a href='B:520 4:9'>9</a>.<a href='B:520 4:22'>22</a>; Ga <a href='B:550 3:6'>3,6</a>. Abrahami Jainkoaren adiskide deitu Is <a href='B:290 41:8'>41,8</a>; 2 Kro <a href='B:140 20:7'>20,7</a>.


marker: [4]
text:
<em>egintzen bidez… eta ez fede hutsez: </em>Itxura batean, Santiagoren adierazpen hau Pauloren printzipio nagusiari kontrajartzen zaio, Pauloren arabera Jesu Kristoganako sinesmenaren bidez <em>zuzenesten </em>edo <em>onartzen </em>baitu Jainkoak gizakia, eta ez legea betetzeagatik (ik. Erm <a href='B:520 1:17'>1,17</a>; <a href='B:520 3:20-30'>3,20-30</a>; Ga <a href='B:550 2:16'>2,16</a>). Hala ere, kontrakotasuna itxurazkoa besterik ez da, bi idazleek arazo berari ikuspuntu ezberdinetik begiratzen diotelako sortua. Hain zuzen, Paulorentzat ere, fedea alferrikakoa izango litzateke eraginkorra ez balitz eta maitasun-egintzak sortuko ez balitu.


marker: ⓚ
text:
Rahab Jos <a href='B:60 2:4'>2,4</a>.<a href='B:60 2:15'>15</a>; <a href='B:60 6:17'>6,17</a>; Heb <a href='B:650 11:31'>11,31</a>.


marker: ⓛ
text:
maisu izan nahian Erm <a href='B:520 12:7'>12,7</a>; 1 Ko <a href='B:530 12:28-29'>12,28-29</a>; Ef <a href='B:560 4:11'>4,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>gaiztakeriazko mundua: </em>Badirudi <em>gaiztakeriazko mundua </em>esamoldeak hau esan nahi duela: gaiztakeria oro duela bere baitan eta inguruan gaiztakeria oro eragiteko gai dela.


marker: ⓝ
text:
gizakia Jainkoaren irudira egina Has <a href='B:10 1:26-27'>1,26-27</a>; 1 Ko <a href='B:530 11:7'>11,7</a>.


marker: ⓐ
text:
Goitik datorren jakinduriaren fruituak Ga <a href='B:550 5:22-25'>5,22-25</a>; 1 Ko <a href='B:530 13:4-7'>13,4-7</a>.


marker: ⓑ
text:
Bakegileak Mt <a href='B:470 5:9'>5,9</a>. zuzentasuna fruitu Is <a href='B:290 32:17'>32,17</a>; Heb <a href='B:650 12:11'>12,11</a>.


marker: ⓒ
text:
borroka eta haserreak zeuen artean Erm <a href='B:520 7:23'>7,23</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>.


marker: [1]
text:
<em>Zerbait irrikatu… egiten duzue: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Gutiziatzen duzue eta ez daukazue; hil egiten duzue eta bekaizti zarete, eta ezin duzue ezer ere eskuratu; haserretu eta borroka egiten duzue. </em>Esaldi hauen puntuazioa ez da segurua.


marker: [2]
text:
<em>Desleial halakook: </em>H.h., <em>Adulteriogileok. </em>Hitza jatorrizkoan femeninoan dago. Profetek ezkontza-irudiaren bidez adierazten dituzte Jainkoaren eta herriaren arteko harremanak. Irudiaren haritik, desleialkeriari <em>adulterio </em>deitzen diote. Era berean, <em>desleial/adulteriogile </em>deitzen ditu Santiagok Jainkoarengandik saihesten direnak, munduko joera gaiztoei jarraitzeko (ik. Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>; <a href='B:500 14:30'>14,30</a>; <a href='B:500 16:11'>16,11</a>).


marker: ⓓ
text:
Munduaren adiskide izatea 1 Jn <a href='B:690 2:15'>2,15</a>. Jainkoaren etsai egiten da Erm <a href='B:520 8:7'>8,7</a>.


marker: [3]
text:
<em>hau esatean: </em>Idazleak esaldia Liburu Santuetako aipamen gisa eman arren, hitzok ez daude Biblian. Nolanahi ere, testua bera ez da argia eta interpretazioa ere ez.


marker: ⓕ
text:
egiozue aurre deabruari Ef <a href='B:560 6:11-12'>6,11-12</a>; 1 P <a href='B:670 5:8-9'>5,8-9</a>.


marker: ⓖ
text:
Hurbil zaitezte Jainkoarengana Za <a href='B:450 1:3'>1,3</a>; Ml <a href='B:460 3:7'>3,7</a>. garbi itzazue eskuak Is <a href='B:290 1:16'>1,16</a>. gogo-biko zaretenok Mt <a href='B:470 6:2'>6,2</a>.<a href='B:470 6:5'>5</a>.<a href='B:470 6:16'>16</a>; <a href='B:470 15:7-8'>15,7-8</a>.


marker: ⓗ
text:
Jaunak goratuko zaituzte Jb <a href='B:220 5:11'>5,11</a>; Mt <a href='B:470 23:12'>23,12</a>; 1 P <a href='B:670 5:6'>5,6</a>.


marker: ⓘ
text:
nor zara zeure lagun hurkoa epaitzeko Erm <a href='B:520 2:1'>2,1</a>; <a href='B:520 14:4'>14,4</a>.


marker: ⓚ
text:
Jaunak nahi badu Eg <a href='B:510 18:21'>18,21</a>; Erm <a href='B:520 1:10'>1,10</a>; 1 Ko <a href='B:530 4:19'>4,19</a>.


marker: ⓛ
text:
aberatsei gainera datozkien zoritxarrak Is <a href='B:290 5:8-10'>5,8-10</a>; Jr <a href='B:300 5:26-30'>5,26-30</a>; Am <a href='B:370 8:4-8'>8,4-8</a>; Lk <a href='B:490 6:24'>6,24</a>.


marker: ⓝ
text:
langileei ordaindu ez zenieten soldata Lb <a href='B:30 19:13'>19,13</a>; Dt <a href='B:50 24:14-15'>24,14-15</a>; Ml <a href='B:460 3:5'>3,5</a>. Jaun ahalguztidunaren belarrietaraino iritsi oihua Has <a href='B:10 4:10'>4,10</a>; Sal <a href='B:230 18:7'>18,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaun ahalguztiduna: </em>Jatorrizkoak <em>Jauna Sabaot </em>dakar. <em>Sabaot </em>hebreerazko hitza da, <em>gudarosteak </em>—hau da, zeruko armada edo indarrak— esan nahi duena eta I.Z.ean <em>Jaun </em>hitzari lotua maiz erabiltzen dena Israelgo Jainkoaren titulu gisa, itzulpen honetan <em>Jaun ahalguztiduna </em>itzulia.


marker: [2]
text:
<em>hilketa-egunerako: </em>Idazlea hemen azken epaiaren egunaz ari da segur aski (ik. Is <a href='B:290 34:6'>34,6</a>; Jr <a href='B:300 12:3'>12,3</a>).


marker: ⓐ
text:
errugabea hil duzue, eta inork ezin izan dizue aurre egin Sal <a href='B:230 37:1'>37</a>; Jkd <a href='B:270 2:10-20'>2,10-20</a>; Mt <a href='B:470 5:39'>5,39</a>.


marker: ⓑ
text:
pazientziaz itxaroten ditu sasoian sasoiko euriak Dt <a href='B:50 11:14'>11,14</a>; Jr <a href='B:300 5:24'>5,24</a>; Jl <a href='B:360 2:23'>2,23</a>.


marker: ⓒ
text:
Izan pazientzia zuek ere 1 Ts <a href='B:590 5:1-11'>5,1-11</a>. bete zaitezte adorez 1 Ts <a href='B:590 3:13'>3,13</a>. laster etorriko baita Jauna Mt <a href='B:470 24:3'>24,3</a>.<a href='B:470 24:27'>27</a>.<a href='B:470 24:37'>37</a>; 1 Ko <a href='B:530 15:23'>15,23</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:19'>2,19</a>; <a href='B:590 3:13'>3,13</a>; <a href='B:590 4:15'>4,15</a>; <a href='B:590 5:23'>5,23</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:1'>2,1</a>.<a href='B:600 2:8'>8</a>; 2 P <a href='B:680 1:16'>1,16</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:28'>2,28</a>.


marker: ⓔ
text:
profetak eredutzat Mt <a href='B:470 5:11-12'>5,11-12</a>; <a href='B:470 23:29-31'>23,29-31</a>; Eg <a href='B:510 7:25'>7,25</a>; Erm <a href='B:520 11:3'>11,3</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:15'>2,15</a>; Heb <a href='B:650 11:36-38'>11,36-38</a>.


marker: ⓕ
text:
Joben eroapena Jb <a href='B:220 1:20-22'>1,20-22</a>; <a href='B:220 2:10'>2,10</a>. nolako azkena eman zion Jaunak Jb <a href='B:220 42:10-27'>42,10-27</a>. Jauna bihozbera eta errukiorra Ir <a href='B:20 34:6'>34,6</a>; Sal <a href='B:230 103:8'>103,8</a>; <a href='B:230 111:4'>111,4</a>.


marker: ⓗ
text:
Egin dezala otoitz 1 Ts <a href='B:590 5:16-18'>5,16-18</a>. Kanta ditzala gorazarreak Erm <a href='B:520 15:9'>15,9</a>; 1 Ko <a href='B:530 14:15'>14,15</a>; Ef <a href='B:560 5:19-20'>5,19-20</a>; Kol <a href='B:580 3:16-17'>3,16-17</a>.


marker: ⓘ
text:
otoitz egin gaixoen alde Mt <a href='B:470 6:13'>6,13</a>. olioz igurtzi Mk <a href='B:480 6:13'>6,13</a>.


marker: ⓙ
text:
otoitzak osasuna emango dio gaixoari Mk <a href='B:480 16:18'>16,18</a>. jaikiaraziko du Jaunak Mk <a href='B:480 5:34'>5,34</a>.<a href='B:480 5:41'>41</a>; Lk <a href='B:490 17:19'>17,19</a>; Eg <a href='B:510 3:16'>3,16</a>.


marker: ⓚ
text:
Aitortu batak besteari bekatuak Es 28,13; Dn <a href='B:340 9:4-20'>9,4-20</a>; Si <a href='B:280 4:26'>4,26</a>; Ba <a href='B:320 1:14'>1,14</a> — <a href='B:320 2:10'>2,10</a>; Mt <a href='B:470 3:6'>3,6</a>; Eg <a href='B:510 19:18'>19,18</a>; 1 Jn <a href='B:690 1:8-10'>1,8-10</a>.


marker: ⓛ
text:
Gu bezalako gizakia Eg <a href='B:510 14:15'>14,15</a>. Elias eta lehortea 1 Erg <a href='B:110 17:1'>17,1</a>; Si <a href='B:280 48:2'>48,2</a>. hiru urtez eta sei hilabetez Lk <a href='B:490 4:25'>4,25</a>; Ap <a href='B:730 11:6'>11,6</a>.


marker: ⓐ
text:
bere burua heriotzatik salbatu 1 Tm <a href='B:610 4:16'>4,16</a>; 1 Jn <a href='B:690 5:16'>5,16</a>. bekatu askoren barkamena lortzen Es <a href='B:500 10:12'>10,12</a>; 1 P <a href='B:670 4:8'>4,8</a>.


marker: ⓑ
text:
Ponto Eg <a href='B:510 2:9'>2,9</a>; <a href='B:510 18:2'>18,2</a>. Galazia Eg <a href='B:510 16:6'>16,6</a>+. Kapadozia Eg <a href='B:510 2:9'>2,9</a>. Asia Eg <a href='B:510 19:10'>19,10</a>. Bitinia Eg <a href='B:510 16:7'>16,7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Asia: </em>Ik. Eg <a href='B:510 16:6-7'>16,6-7</a> oh. Tx. honetako beste izen geografikoak ere beste hainbat erromatar probintziari dagozkio. <em>atzerritar bezala sakabanaturik bizi zaretenoi: </em>Hitz hauek Palestinatik kanpo, beren aberritik kanpo, bizi ziren juduak aipatzeko erabiltzen ziren. Hemen, jentil-herrietan bizi diren kristauei aplikatzen zaizkie (ik. St <a href='B:660 1:1'>1,1</a> oh.).


marker: ⓒ
text:
aurrez erabakita zuenaren arabera Erm <a href='B:520 8:29'>8,29</a>. aukeratu <a href='B:520 2:4'>2,4</a>.<a href='B:520 2:9'>9</a>; <a href='B:520 5:13'>5,13</a>. Espirituaren bidez sagaratu 2 Ts <a href='B:600 2:13'>2,13</a>. Jesu Kristoren odolaz garbituak Ir <a href='B:20 24:5-8'>24,5-8</a>; Heb <a href='B:650 12:24'>12,24</a>. Grazia eta bakea oparo 2 P <a href='B:680 1:2'>1,2</a>; Ju <a href='B:720 1:2'>2</a>.


marker: [2]
text:
<em>beronen odolaz garbituak izateko: </em>H.h., <em>beronen odolaz zipriztinduak izateko. </em>Hitzok I.Z.eko sakrifizio-errituen hiztegitik hartuak daude (ik. Ir <a href='B:20 24:3-8'>24,3-8</a>).


marker: ⓓ
text:
Bedeinkatua Jainkoa 2 Ko <a href='B:540 1:3'>1,3</a>; Ef <a href='B:560 1:3'>1,3</a>. bizi berrira birsortu <a href='B:560 1:23'>1,23</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:29'>2,29</a>; <a href='B:690 3:9'>3,9</a>.


marker: ⓕ
text:
Jainkoak bere ahalmenaz zaintzen salbamena iristeko Jn <a href='B:500 10:28'>10,28</a>; Ef <a href='B:560 1:19-20'>1,19-20</a>.


marker: ⓗ
text:
fedeak bere jatortasuna erakutsi urreak bezala Sal <a href='B:230 66:10'>66,10</a>; Jb <a href='B:220 23:10'>23,10</a>; Es <a href='B:220 17:3'>17,3</a>; St <a href='B:660 1:3'>1,3</a>. gorespena, ospea eta ohorea Ef <a href='B:560 1:6'>1,6</a>.<a href='B:560 1:12'>12</a>.<a href='B:560 1:16'>16</a>. Jesu Kristo agertuko denean <a href='B:560 1:13'>1,13</a>; <a href='B:560 4:13'>4,13</a>.


marker: ⓘ
text:
gaurdaino ikusi ez duzuen arren Jn <a href='B:500 20:29'>20,29</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:7'>5,7</a>; 1 Jn <a href='B:690 4:20'>4,20</a>.


marker: ⓙ
text:
Mesiasen sufrimenduak eta ondorengo aintza aldez aurretik adieraziak Is <a href='B:290 52:13-53:12'>52,13—53,12</a>; Sal <a href='B:230 22:1'>22</a>; Lk <a href='B:490 24:26'>24,26</a>.


marker: ⓚ
text:
berri ona Espiritu Santuaren eraginez hots egin Eg <a href='B:510 1:8'>1,8</a>; 1 Ko <a href='B:530 2:4'>2,4</a>; Ef <a href='B:560 3:10'>3,10</a>; 1 Ts <a href='B:590 1:5'>1,5</a>.


marker: [3]
text:
<em>prestatu zeuen gogoa zerbitzurako: </em>H.h., <em>zeuen gogoaren gerriak loturik. </em>Erne eta zerbitzurako prest dagoenaren jarrera adierazteko irudia.


marker: ⓛ
text:
Esaneko seme-alabak 1,2.22. lehengo grina txarrei ez jarraitu Erm <a href='B:520 6:19'>6,19</a>; <a href='B:520 12:2'>12,2</a>; Ef <a href='B:560 2:3'>2,3</a>; <a href='B:560 4:17-18'>4,17-18</a>.


marker: ⓜ
text:
Izan santu… Lb <a href='B:30 11:44-45'>11,44-45</a>; <a href='B:30 19:2'>19,2</a>; <a href='B:30 20:7'>20,7</a>; Mt <a href='B:470 5:48'>5,48</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓝ
text:
bereizkeriarik gabe epaitzen duena Eg <a href='B:510 10:34'>10,34</a>+. nor bere egintzen arabera Is <a href='B:290 59:18'>59,18</a>; Jr <a href='B:300 17:10'>17,10</a>+; Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>+; Ap <a href='B:730 2:23'>2,23</a>+. «Aita» deitzen Is <a href='B:290 64:7'>64,7</a>; Jr <a href='B:300 3:19'>3,19</a>; Sal <a href='B:230 89:27'>89,27</a>; Mt <a href='B:470 6:9'>6,9</a>; Lk <a href='B:490 11:2'>11,2</a>.


marker: ⓐ
text:
askatuak Dt <a href='B:50 7:8'>7,8</a>; <a href='B:50 15:15'>15,15</a>; Is <a href='B:290 41:14'>41,14</a>+; Sal <a href='B:230 130:8'>130,8</a>; Erm <a href='B:520 3:24'>3,24</a>; 1 Ko <a href='B:530 1:30'>1,30</a>; Ef <a href='B:560 1:7'>1,7</a>; Kol <a href='B:580 1:14'>1,14</a>.


marker: ⓑ
text:
bildots garbi eta akats gabe Ir <a href='B:20 12:5'>12,5</a>. Kristoren odol baliotsuaz <a href='B:20 1:2'>1,2</a>; Eg <a href='B:510 20:28'>20,28</a>; Heb <a href='B:650 9:12'>9,12</a>.


marker: ⓓ
text:
hildakoen artetik piztu zuen Jainkoarengan sinetsi Erm <a href='B:520 1:4'>1,4</a>; <a href='B:520 4:24'>4,24</a>; <a href='B:520 5:1-2'>5,1-2</a>; <a href='B:520 8:11'>8,11</a>; <a href='B:520 10:9'>10,9</a>.


marker: ⓔ
text:
egiaren mezuari obedituz Erm <a href='B:520 1:5'>1,5</a>; <a href='B:520 16:26'>16,26</a>. elkar benetan maitatu Jn <a href='B:500 13:34'>13,34</a>; Erm <a href='B:520 12:10'>12,10</a>.


marker: ⓕ
text:
berriro jaio zarete 1,3; Jn <a href='B:500 3:3-7'>3,3-7</a>. Jainkoaren hitzetik Jn <a href='B:500 1:13'>1,13</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:9'>3,9</a>; <a href='B:690 5:1'>5,1</a>.


marker: ⓘ
text:
gizonek baztertutako harri bizia Sal <a href='B:230 118:22'>118,22</a>; Mt <a href='B:470 21:42'>21,42</a>; Eg <a href='B:510 4:11'>4,11</a>; Ef <a href='B:560 2:20-22'>2,20-22</a>. Jainkoaren begietan aukeratua Is <a href='B:290 28:16'>28,16</a>.


marker: ⓙ
text:
espirituzko tenplu Ef <a href='B:560 2:21-22'>2,21-22</a>. apaiz sagaratu <a href='B:560 2:9'>2,9</a>; Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>; Is <a href='B:290 61:6'>61,6</a>; Ap <a href='B:730 1:6'>1,6</a>; <a href='B:730 5:10'>5,10</a>; <a href='B:730 20:6'>20,6</a>. espirituzko opariak Erm <a href='B:520 12:1'>12,1</a>; Heb <a href='B:650 13:15'>13,15</a>.


marker: [2]
text:
<em>eta apaiz sagaratuko: </em>H.h., <em>apaizgo santu izateko; </em>ik. Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a> oh. Herri osoari dagokio hemen apaiz-eginkizuna.


marker: ⓝ
text:
jatorri aukeratu… Is <a href='B:290 43:20-21'>43,20-21</a>; Ir <a href='B:20 19:5-6'>19,5-6</a>; Dt <a href='B:50 7:6'>7,6</a>. ilunpetatik bere argi zoragarrira Is <a href='B:290 9:1'>9,1</a>; Eg <a href='B:510 26:18'>26,18</a>; Ef <a href='B:560 5:8'>5,8</a>; Kol <a href='B:580 1:12-13'>1,12-13</a>.


marker: ⓐ
text:
herri ere ez Os <a href='B:350 1:6'>1,6</a>.<a href='B:350 1:9'>9</a>; <a href='B:350 2:1'>2,1</a>.<a href='B:350 2:25'>25</a>. orain Jainkoaren herri Os <a href='B:350 2:3'>2,3</a>.<a href='B:350 2:25'>25</a>.


marker: ⓑ
text:
arrotz eta atzerritar 1,1; Sal <a href='B:230 39:13'>39,13</a>. giza grina gaiztoak Ga <a href='B:550 5:17'>5,17</a>.<a href='B:550 5:24'>24</a>; St <a href='B:660 4:1'>4,1</a>.


marker: [4]
text:
<em>giza grina gaiztoak: </em>H.h., <em>haragizko irritsak; </em>ik. Erm <a href='B:520 7:18'>7,18</a> oh.


marker: ⓒ
text:
zuen egintza onak aitortu eta Jainkoa goretsi Mt <a href='B:470 5:16'>5,16</a>. kontuak hartzera etortzean Is <a href='B:290 10:3'>10,3</a>; Jr <a href='B:300 6:15'>6,15</a>; Jkd <a href='B:270 3:7'>3,7</a>; Lk <a href='B:490 1:68'>1,68</a>; <a href='B:490 7:16'>7,16</a>; <a href='B:490 19:44'>19,44</a>.


marker: ⓓ
text:
izan giza agintarien menpeko Erm <a href='B:520 13:1-7'>13,1-7</a>; 1 Tm <a href='B:610 2:1-2'>2,1-2</a>; Tt <a href='B:630 3:1'>3,1</a>; Heb <a href='B:650 13:17'>13,17</a>.


marker: [5]
text:
<em>zentzugabe eta ezjakinak: </em>H.h., <em>gizon zentzugabeen ezjakintasuna: </em>Jainkoa aintzat hartu nahi ez duten gizon-emakumeak dira (ik. Erm <a href='B:520 1:22-25'>1,22-25</a>).


marker: ⓕ
text:
Errespetatu guztiak Erm <a href='B:520 12:10'>12,10</a>. maitatu senideak <a href='B:520 1:22'>1,22</a>. Jainkoari begirune Es 24,21.


marker: ⓖ
text:
esklaboei aholkuak Ef <a href='B:560 6:5-8'>6,5-8</a>; Kol <a href='B:580 3:22-4:1'>3,22—4,1</a>; Tt <a href='B:630 2:9'>2,9</a>.


marker: ⓙ
text:
Hark ez zuen… Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; Jn <a href='B:500 8:46'>8,46</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:5'>3,5</a>.


marker: ⓛ
text:
Gure bekatuak bere gain hartu Is <a href='B:290 53:4-6'>53,4-6</a>.<a href='B:290 53:12'>12</a>; Heb <a href='B:650 9:28'>9,28</a>. gurutzeraino eraman Dt <a href='B:50 1:22-23'>1,22-23</a>; Ga <a href='B:550 3:13'>3,13</a>. zuzentasunaren arabera bizi gaitezen Erm <a href='B:520 6:2'>6,2</a>.<a href='B:520 6:11'>11</a>.<a href='B:520 6:18'>18</a>; 2 Ko <a href='B:540 5:21'>5,21</a>.


marker: ⓜ
text:
Galdurik ardiak bezala Is <a href='B:290 53:5-6'>53,5-6</a>; Ez <a href='B:330 34:5-6'>34,5-6</a>; Mt <a href='B:470 9:36'>9,36</a>. artzaina <a href='B:470 5:4'>5,4</a>.


marker: ⓝ
text:
emazteei aholkuak Ef <a href='B:560 5:22-24'>5,22-24</a>; Kol <a href='B:580 3:18'>3,18</a>; 1 Ko <a href='B:530 7:12-16'>7,12-16</a>; Tt <a href='B:630 2:5'>2,5</a>.


marker: ⓓ
text:
Ez erantzun gaiztakeriari gaiztakeriaz 2,23; Mt <a href='B:470 5:39'>5,39</a>.<a href='B:470 5:44'>44</a>; Lk <a href='B:490 6:28'>6,28</a>; Erm <a href='B:520 12:14-18'>12,14-18</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:15'>5,15</a>.


marker: ⓕ
text:
zuzen jokatzeagatik sufritu 2,20; 4,14. Ez izan inoren beldur Is <a href='B:290 8:12-13'>8,12-13</a>.


marker: ⓖ
text:
behin betiko hil zen Erm <a href='B:520 6:10'>6,10</a>; Heb <a href='B:650 9:28'>9,28</a>; <a href='B:650 10:10'>10,10</a>. zuek Jainkoarengana eramateko Ef <a href='B:560 2:18'>2,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>hil zen: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>sufritu zuen </em>dio. <em>zuek: </em>Zenbait eskuizkribuk <em>gu </em>dio. <em>Gizakia zenez: </em>H.h., <em>haragiari dagokionez, </em>hau da, giza izaerari dagokionez.


marker: [3]
text:
<em>preso zeuden espirituei: </em>Zaila da esatea zein diren Jesusek <em>salbamena hots egin zien </em>espiritu horiek. Noeren garaikoak izan daitezke (ik. <a href='B:670 3:20'>3,20</a>), bekataririk handientzat hartzen baitzituen judu-tradizioak, edota eroritako aingeruak, gizakion bekatuen eragile omen zirenak, edota hildakoak oro har (ik. <a href='B:670 4:6'>4,6</a>); hauek lur azpiko mundua, <em>Hildakoen Egoitza </em>deitua, zuten bizileku. Oinarrizko esanahia hau litzateke: Kristok, gizakiarekin bizi izandako solidaritateagatik, erabateko askapena burutu du.


marker: ⓗ
text:
sinesgogorrak Noeren egunetan, banaka batzuk salbatu Has <a href='B:10 6:1-7'>6,1-7</a>.<a href='B:10 6:13-22'>13-22</a>; <a href='B:10 7:7'>7,7</a>; 2 P <a href='B:680 2:5'>2,5</a>.


marker: [4]
text:
<em>uretan zehar: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>uraren bidez. </em>Azken batean, Noeren salbamena bataioaz burutzen den gizon-emakumeen salbamenaren irudia dela adierazi nahi da.


marker: [5]
text:
<em>Jainkoak aurrean… ezarriz: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>kontzientzia garbi gordetzeko Jainkoari eskabidea eginez; </em>bataiatu denaren aldetik, noski.


marker: ⓚ
text:
lehen jentilen erara bizi Erm <a href='B:520 1:29-31'>1,29-31</a>+; Ef <a href='B:560 2:2-3'>2,2-3</a>; <a href='B:560 4:17-18'>4,17-18</a>; Tt <a href='B:630 3:3'>3,3</a>.


marker: ⓛ
text:
biziak eta hilak epaitzeko prest Eg <a href='B:510 10:42'>10,42</a>+; 2 Tm <a href='B:620 4:1'>4,1</a>.


marker: ⓝ
text:
maitasunak bekatuen barkamena lortzen Es 10,12; Lk <a href='B:490 7:47'>7,47</a>; St <a href='B:660 5:20'>5,20</a>.


marker: ⓑ
text:
zeuen dohainak besteen zerbitzura Mt <a href='B:470 25:14-30'>25,14-30</a>; Lk <a href='B:490 12:42-48'>12,42-48</a>; Erm <a href='B:520 12:6-8'>12,6-8</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:31'>10,31</a>; <a href='B:530 12:4-11'>12,4-11</a>.


marker: ⓒ
text:
Kristoren sufrimenduetan parte Mt <a href='B:470 5:11-12'>5,11-12</a>; Eg <a href='B:510 5:41'>5,41</a>.


marker: [3]
text:
<em>Espiritu ospetsua: </em>H.h., <em>aintzaren Espiritua; </em>zenbait eskuizkribuk <em>aintzaren eta ahalmenaren Espiritua </em>dio.


marker: ⓓ
text:
kristau izateagatik sufritu Eg <a href='B:510 11:26'>11,26</a>. ez bedi lotsa Mk <a href='B:480 8:38'>8,38</a>; Eg <a href='B:510 5:41'>5,41</a>.


marker: ⓔ
text:
auzia Jainkoaren familiatik hasiko Jr <a href='B:300 25:29'>25,29</a>; Ez <a href='B:330 9:6'>9,6</a>; Lk <a href='B:490 23:31'>23,31</a>.


marker: ⓗ
text:
arduradunak Eg <a href='B:510 11:30'>11,30</a>+; 1 Tm <a href='B:610 5:17'>5,17</a>; Tt <a href='B:630 1:5-9'>1,5-9</a>.


marker: [1]
text:
<em>Kristoren sufrimenduen testigu: </em>Bi eratara uler daiteke: <em>Kristoren nekaldiaren begizko testigu </em>edota <em>bere sufrimenduen bidez Kristoren testigu </em>bihurtu dena.


marker: ⓘ
text:
larra ezazue artaldea Jn <a href='B:500 21:15-17'>21,15-17</a>; Eg <a href='B:510 20:28'>20,28</a>. ez gogoz kontra Flm <a href='B:640 1:14'>14</a>. ez irabazi zikinari begira 1 Tm <a href='B:610 3:8'>3,8</a>; Tt <a href='B:630 1:7-11'>1,7-11</a>.


marker: ⓙ
text:
ez agintea ezarriz 2 Ko <a href='B:540 1:24'>1,24</a>. eredu izanez 1 Ko <a href='B:530 4:16'>4,16</a>; <a href='B:530 11:1'>11,1</a>; Flp <a href='B:570 3:17'>3,17</a>; 1 Tm <a href='B:610 4:12'>4,12</a>; Tt <a href='B:630 2:7'>2,7</a>.


marker: ⓚ
text:
artzain Ez <a href='B:330 34:1'>34</a>; Lk <a href='B:490 15:3-7'>15,3-7</a>; Jn <a href='B:500 10:1'>10</a>. koroa 1 Ko <a href='B:530 9:25'>9,25</a>+.


marker: ⓛ
text:
harroei aurre egiten Jb <a href='B:220 22:29'>22,29</a>; Es 3,34; Mt <a href='B:470 23:12'>23,12</a>; Lk <a href='B:490 1:52'>1,52</a>; <a href='B:490 14:11'>14,11</a>; <a href='B:490 18:14'>18,14</a>; St <a href='B:660 4:6-10'>4,6-10</a>.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa baita zuetaz arduratzen Sal <a href='B:230 55:23'>55,23</a>; Mt <a href='B:470 6:25-30'>6,25-30</a>.


marker: ⓝ
text:
Izan neurritsu eta egon erne 1 Ts <a href='B:590 5:6'>5,6</a>. lehoia bezala Sal <a href='B:230 22:14'>22,14</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:17'>4,17</a>.


marker: [2]
text:
<em>Babilonia honetan bizi den: </em>Segur aski, <em>Babilonia </em>hori <em>Erroma </em>adierazteko izen sinbolikoa da (ik. Ap <a href='B:730 14:8'>14,8</a>; <a href='B:730 16:19'>16,19</a>; <a href='B:730 17:5'>17,5</a>). <em>Markos: </em>Ik. Eg <a href='B:510 12:12'>12,12</a> oh.


marker: [3]
text:
<em>maitasunez besarkatuz: </em>H.h., <em>maitasunezko musuaz; </em>liturgiako bake-errituaren aipamena (ik. Erm <a href='B:520 16:16'>16,16</a>).


marker: [1]
text:
<em>Simon: </em>Eskuizkribu askok <em>Simeon </em>diote (ik. Eg <a href='B:510 15:14'>15,14</a> oh.). <em>gure Jainko eta Salbatzailea den Jesu Kristoren: </em>Beste irakurketa bat: <em>gure Jainkoaren eta Jesu Kristo salbatzailearen.</em>


marker: ⓖ
text:
Grazia eta bakea Erm <a href='B:520 1:6-7'>1,6-7</a>+; 1 P <a href='B:670 1:2'>1,2</a>; Ju <a href='B:720 1:2'>2</a>.


marker: ⓙ
text:
gauza hauek aspertu gabe gogoraraziko 1 Jn <a href='B:690 2:21'>2,21</a>; Ju <a href='B:720 1:5'>5</a>.


marker: [2]
text:
<em>mundu honetan bizi naizen: </em>H.h., <em>oihal-etxola honetan naizen; </em>2 Ko 5,1-5ean <em>gorputzari </em>aplikatzen zaio irudia, giza bizitza basamortuan beduinoek ezartzen duten <em>oihal-etxola </em>bezain hauskorra dela adieraziz. Idazleak irudi bera erabiltzen du 14. tx.ean.


marker: ⓛ
text:
laster utzi beharko mundu hau 2 Ko <a href='B:540 5:1'>5,1</a>. Jesu Kristok agertu didanez Jn <a href='B:500 21:18-19'>21,18-19</a>.


marker: ⓜ
text:
Hauxe dut neure Seme maitea Mt <a href='B:470 17:1-8'>17,1-8</a>; Mk <a href='B:480 9:2-7'>9,2-7</a>; Lk <a href='B:490 9:28-36'>9,28-36</a>.


marker: ⓝ
text:
Espiritu Santuak gidaturiko gizonak Eg <a href='B:510 3:21'>3,21</a>; 2 Tm <a href='B:620 3:16'>3,16</a>; 1 P <a href='B:670 1:10-12'>1,10-12</a>.


marker: ⓐ
text:
zuen artean sasimaisuak izango Dt <a href='B:50 13:2-6'>13,2-6</a>; Mt <a href='B:470 24:11'>24,11</a>.<a href='B:470 24:24'>24</a>. Jauna ukatu Ju <a href='B:720 1:4'>4</a>.


marker: [1]
text:
<em>kristau-bidea: </em>H.h., <em>egiaren/egiazko bidea, </em>hau da, kristau-fedea; ik. Eg <a href='B:510 9:2'>9,2</a> oh.


marker: [2]
text:
<em>infernu: </em>Jatorrizkoak <em>tartaro </em>dio. <em>Tartaro, </em>greziar mitologiaren arabera, jainko errebeldeen zigor-lekuaren izenetariko bat zen.


marker: ⓔ
text:
Noe libratu Has <a href='B:10 6:8'>6,8</a>. beste zazpi lagunekin Has <a href='B:10 8:18'>8,18</a>; Mt <a href='B:470 24:37-39'>24,37-39</a>; 1 P <a href='B:670 3:20'>3,20</a>.


marker: ⓕ
text:
Sodoma eta Gomorra Has <a href='B:10 19:1'>19</a>; Mt <a href='B:470 10:15'>10,15</a>+; Ju <a href='B:720 1:7'>7</a>.


marker: ⓗ
text:
zintzoak probalditik atera 1 Ko <a href='B:530 10:13'>10,13</a>. gaiztoak zigortzeko gorde 2 Ts <a href='B:600 1:5-10'>1,5-10</a>; Ju <a href='B:720 1:6'>6</a>.


marker: [3]
text:
<em>zerutar izakien: </em>H.h., <em>aintzen: </em>Hemen, segur aski, aingeru-maila batez ari da, baina ezin esan da onak ala gaiztoak diren. Jaunaren lekua hartzea da sasimaisuen okerra, Jaunak bakarrik baitu izaki horien gain agintea.


marker: ⓜ
text:
Balaam Zen <a href='B:40 22:5'>22,5</a>+; Ju <a href='B:720 1:11'>11</a>; Ap <a href='B:730 2:14-15'>2,14-15</a>.


marker: ⓑ
text:
noren menpean jarri, haren esklabo Jn <a href='B:500 8:34'>8,34</a>; Erm <a href='B:520 6:16-18'>6,16-18</a>.


marker: [6]
text:
<em>lege santutik: </em>H.h., <em>agindu/manamendu santutik. </em>Hitzak hemen zentzu kolektiboa du seguruen, <a href='B:680 3:2'>3,2</a> eta 1 Tm 6,14an bezala.


marker: ⓗ
text:
orduko mundua urak estalirik galdu 2,5; Has <a href='B:10 7:11-21'>7,11-21</a>; Mt <a href='B:470 24:39'>24,39</a>.


marker: ⓙ
text:
Jauna ez da luzamendutan ari Hab <a href='B:420 2:3'>2,3</a>. denok bihozberritzea nahi du 1 Tm <a href='B:610 2:4'>2,4</a>.


marker: [3]
text:
<em>lurra… epairako: </em>Zenbait eskuizkribuk hau dio: <em>lurra bere egintza guztiekin erre egingo da.</em>


marker: ⓚ
text:
lapurra bezala Mt <a href='B:470 24:43-44'>24,43-44</a>; Lk <a href='B:490 12:39-40'>12,39-40</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:2'>5,2</a>.<a href='B:590 5:4'>4</a>; Ap <a href='B:730 3:3'>3,3</a>; <a href='B:730 16:15'>16,15</a>.


marker: ⓛ
text:
zeru-lur berrien zain Is <a href='B:290 65:17'>65,17</a>; <a href='B:290 66:22'>66,22</a>; Ap <a href='B:730 21:1'>21,1</a>.


marker: [5]
text:
<em>gainerako Liburu Santuak bezala: </em>Esamolde honek hau adierazten du: Pauloren zenbait gutun bederen ezagunak eta aintzat hartuak zirela 2 P idatzi zenerako, I.Z.eko liburuen parean jartzen baititu egileak.


marker: ⓒ
text:
Hasieratik zena 2,13-14; Jn <a href='B:500 1:1-2'>1,1-2</a>. biziaren hitza Jn <a href='B:500 1:1'>1,1</a>.<a href='B:500 1:4'>4</a>.<a href='B:500 1:14'>14</a>.


marker: ⓓ
text:
ikusi egin dugu 4,14; Jn <a href='B:500 1:14'>1,14</a>; <a href='B:500 20:25'>20,25</a>. Aitarekin zegoen Jn <a href='B:500 1:1'>1,1</a>.


marker: [1]
text:
<em>lekuko gara: </em>Lekuko izateak Jesusekin berarekin topo egin eta bizi izana eskatzen du. Esperientzia fisikoa —entzun, ikusi, ukitu— dago, beraz, fede-testigantzaren oinarrian.


marker: [2]
text:
<em>elkartasun: </em>Kontzeptu honek Jesusengan sinesten dutenen arteko batasun sakona adierazten du; elkartasun honek batu egiten baititu bizitzan, ondasunetan, sentipenetan, Jn 17,21-23aren arabera.


marker: ⓖ
text:
Jainkoa argia Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>+; 1 Tm <a href='B:610 6:16'>6,16</a>; St <a href='B:660 1:17'>1,17</a>.


marker: ⓗ
text:
ilunpetan 2,9; Jn <a href='B:500 8:12'>8,12</a>; <a href='B:500 12:35'>12,35</a>. gezurra <a href='B:500 2:4'>2,4</a>.<a href='B:500 2:9'>9</a>. egiaren arabera Jn <a href='B:500 3:21'>3,21</a>.


marker: ⓘ
text:
argitan bagabiltza Is <a href='B:290 2:5'>2,5</a>; Ef <a href='B:560 5:8'>5,8</a>. bekatu guztitik garbitu Heb <a href='B:650 9:14'>9,14</a>; Ap <a href='B:730 1:5'>1,5</a>; <a href='B:730 7:14'>7,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>Laguntzailea: </em>Ik. Jn <a href='B:500 14:16'>14,16</a> oh. <em>Joanen Ebanjelioan </em>Espirituari ematen zaion izena, hemen Kristori ematen zaio, Jainkoaren aurrean gure alde <em>laguntzaile </em>bezala diharduela adieraziz.


marker: ⓚ
text:
Jesus Laguntzailea Erm <a href='B:520 8:34'>8,34</a>; Heb <a href='B:650 7:25'>7,25</a>; <a href='B:650 9:24'>9,24</a>. Ik. Jn <a href='B:500 14:16'>14,16</a>+.


marker: ⓛ
text:
gure bekatuak barkatzeko 4,10; Jn <a href='B:500 1:29'>1,29</a>; Erm <a href='B:520 3:25'>3,25</a>; Kol <a href='B:580 1:20'>1,20</a>.


marker: ⓜ
text:
haren aginduak bete 3,22-24; 4,21; 5,2-3; 2 Jn <a href='B:700 1:6'>6</a>. Jainkoa ezagutu 2,13; 3,6; <a href='B:500 4:7'>4,7</a>; Jr <a href='B:300 31:34'>31,34</a>; Jn <a href='B:500 14:7'>14,7</a>; <a href='B:500 17:3'>17,3</a>.


marker: [2]
text:
<em>Jainkoaren maitasuna: </em>Jainkoak digun maitasunaz ari da, Jainkoari diogun maitasunaz baino gehiago.


marker: ⓐ
text:
Haren mezua onartu 5,3; Jn <a href='B:500 14:21'>14,21</a>. maitasuna bere betera <a href='B:500 4:12'>4,12</a>. berarekin bat eginik <a href='B:500 3:24'>3,24</a>+.


marker: ⓒ
text:
agindu berria, antzinakoa Jn <a href='B:500 13:34'>13,34</a>+. Entzun zenuten mezua da <a href='B:500 2:24'>2,24</a>. iluna eta argia Jn <a href='B:500 1:5'>1,5</a>+.6+.


marker: [3]
text:
<em>ez du ezerk eroraraziko: </em>H.h., <em>ez da harengan eskandalurik. </em>Bi eratara irakur daiteke: <em>ez du eskandalurik jasaten </em>(testuko aukera) edo <em>eragiten </em>(besteak erorarazteko).


marker: ⓔ
text:
ez du ezerk eroraraziko Sal <a href='B:230 119:165'>119,165</a>; Erm <a href='B:520 14:13'>14,13</a>.


marker: [4]
text:
<em>diotsuet: </em>H.h., <em>idazten dizuet. </em><em>Barkatu zaizkizue bekatuak: </em>Honela ere itzul daiteke: <em>Bekatuak barkatu zaizkizuelako; </em>gauza bera 13-14 tx.etan ere.


marker: ⓖ
text:
Barkatu zaizkizue bekatuak Sal <a href='B:230 25:11'>25,11</a>; Mt <a href='B:470 9:2'>9,2</a>; Lk <a href='B:490 24:47'>24,47</a>; Jn <a href='B:500 20:23'>20,23</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:11'>6,11</a>.


marker: ⓗ
text:
Jainkoa ezagutu 2,3+. Garaitu duzue gaiztoa 5,4.18; Jn <a href='B:500 16:33'>16,33</a>; <a href='B:500 17:15'>17,15</a>; 1 P <a href='B:670 5:8-9'>5,8-9</a>; Ap <a href='B:730 12:10-11'>12,10-11</a>.


marker: ⓘ
text:
mundua Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>; <a href='B:500 17:14'>17,14</a>; St <a href='B:660 4:4'>4,4</a>.


marker: [5]
text:
<em>grina txarrak… harrokeria: </em>Honela adierazten ditu jatorrizkoak joera gaizto hauek h.h.: <em>haragiaren irritsa eta begien irritsa eta bizitzako harrokeria.</em>


marker: ⓙ
text:
grina txarrak Erm <a href='B:520 13:14'>13,14</a>; Ef <a href='B:560 2:3'>2,3</a>; 1 P <a href='B:670 2:11'>2,11</a>. begietatik… gutizia Es 27,20. aberastasunen harrokeria St <a href='B:660 4:16'>4,16</a>.


marker: ⓚ
text:
Mundua iragan egiten 1 Ko <a href='B:530 7:31'>7,31</a>. Jainkoaren nahia bete Jkd <a href='B:270 5:15'>5,15</a>; Mt <a href='B:470 7:21'>7,21</a>.


marker: ⓛ
text:
antikristoa 2,22; 4,1-3; Mt <a href='B:470 24:5'>24,5</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:7-8'>2,7-8</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:7'>7</a>.


marker: ⓜ
text:
Gure artetik atera Eg <a href='B:510 20:30'>20,30</a>. argi gelditu 1 Ko <a href='B:530 11:19'>11,19</a>.


marker: [6]
text:
<em>Kristok… egia: </em>H.h., <em>Santuarengandiko gantzudura daukazue eta denok ezagutzen duzue. </em>2,27an berriro agertuko den <em>gantzudurak </em>—oliozko igurtziak, alegia— Espiritu Santua adierazten du; honen eginkizun da Jesusen hitza fededunari ulertaraztea eta berarengan barneratzea (ik. Jn <a href='B:500 14:26'>14,26</a>; <a href='B:500 16:12-15'>16,12-15</a>). <em>Ezagutu </em>hitza objekturik gabe dator jatorrizkoan, baina hurrengo tx.etik atera daiteke <em>egia </em>ulertu behar dela. Zenbait eskuizkribu zaharrek honela dakarte azken zati hau: <em>eta dena ulertzen duzue.</em>


marker: ⓓ
text:
hasieratik entzun duzuen mezua 2,7; 3,11; 2 Jn <a href='B:700 1:6'>6</a>. Aitarekin eta Semearekin bat eginda <a href='B:500 3:24'>3,24</a>+.


marker: ⓕ
text:
Engainatu nahi zaituztetenei Mt <a href='B:470 24:5'>24,5</a>; Erm <a href='B:520 16:18'>16,18</a>; 2 Tm <a href='B:620 3:13'>3,13</a>; Ap <a href='B:730 2:20'>2,20</a>.


marker: ⓖ
text:
inork irakatsi beharrik Jr <a href='B:300 31:34'>31,34</a>; Heb <a href='B:650 8:11'>8,11</a>. Espirituak irakasten 2,20.


marker: ⓘ
text:
Jainkoaren nahia egin 3,10. Jainkoarengandik jaioa 3,9; 4,7; 5,4; Jn <a href='B:500 1:13'>1,13</a>; <a href='B:500 3:6'>3,6</a>.


marker: ⓙ
text:
Jainkoaren seme-alabak 3,10; Jn <a href='B:500 1:12'>1,12</a>; Erm <a href='B:520 8:16'>8,16</a>; Ga <a href='B:550 3:26'>3,26</a>; <a href='B:550 4:5'>4,5</a>; Ef <a href='B:560 1:5'>1,5</a>. Aita ezagutzen ez <a href='B:560 4:8'>4,8</a>; Jn <a href='B:500 15:21'>15,21</a>; <a href='B:500 16:3'>16,3</a>.


marker: [1]
text:
<em>izango garen hori agertuko denean: </em>Jatorrizkoak <em>agertuko denean </em>dio soilik. Subjektua ordeztu beharra dago. Testuan eginiko aukeraz gainera, honela ere itzul daiteke: <em>hura </em>(hau da, Jainkoa) <em>agertuko denean.</em>


marker: ⓚ
text:
Jainkoaren antzeko 2 Ko <a href='B:540 3:18'>3,18</a>; Flp <a href='B:570 3:21'>3,21</a>; Kol <a href='B:580 3:4'>3,4</a>.


marker: ⓛ
text:
bekatuak kentzeko 2,2; 4,10; Jn <a href='B:500 1:29'>1,29</a>; 1 P <a href='B:670 2:24'>2,24</a>. Jesusengan bekaturik ez Jn <a href='B:500 8:46'>8,46</a>+.


marker: ⓜ
text:
Harekin bat eginik 3,24+. bekaturik egiten ez 3,9; Erm <a href='B:520 6:2'>6,2</a>.<a href='B:520 6:14'>14</a>.


marker: [2]
text:
<em>deabruarena da: </em>Joanek bikoiztasun etikoa aipatzen du: argiarena ala ilunpeena izan, egiarena ala gezurrarena, Jesusena ala deabruarena (ik. <a href='B:690 4:6'>4,6</a> oh. eta Jn <a href='B:500 8:44'>8,44</a>).


marker: ⓐ
text:
Bekatu egiten duena deabruarena Jn <a href='B:500 8:44'>8,44</a>. deabruaren egintzak deuseztatzeko Mk <a href='B:480 1:24'>1,24</a>; Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>; <a href='B:500 16:11'>16,11</a>.


marker: ⓖ
text:
heriotzatik bizira Jn <a href='B:500 5:24'>5,24</a>. heriotzaren menpe <a href='B:500 2:11'>2,11</a>.


marker: ⓗ
text:
giza hiltzaile Mt <a href='B:470 5:21'>5,21</a>; Jn <a href='B:500 8:44'>8,44</a>. betiko bizirik ez Ga <a href='B:550 5:20'>5,20</a>; Ap <a href='B:730 21:8'>21,8</a>.


marker: ⓘ
text:
gure alde bizia eman Jn <a href='B:500 10:11'>10,11</a>+. senideen alde Flp <a href='B:570 2:17'>2,17</a>; 1 Ts <a href='B:590 2:8'>2,8</a>.


marker: ⓙ
text:
ez badio errukiz laguntzen Dt <a href='B:50 15:7'>15,7</a>; Lk <a href='B:490 10:31-34'>10,31-34</a>.


marker: ⓛ
text:
uste osoz jo dezakegu Jainkoarengana Sal <a href='B:230 11:1'>11,1</a>; <a href='B:230 25:2'>25,2</a>; Jr <a href='B:300 17:7'>17,7</a>; Dn <a href='B:340 3:40'>3,40</a>.


marker: ⓝ
text:
Jesu Kristogan sinetsi Jn <a href='B:500 6:29'>6,29</a>. maita dezagula elkar <a href='B:500 3:11'>3,11</a>+.


marker: ⓐ
text:
Jainkoarekin bat eginik dago 2,5; 3,6; 4,12.16; Jn <a href='B:500 14:23'>14,23</a>. berak eman digun Espiritua Erm <a href='B:520 5:5'>5,5</a>+.


marker: ⓑ
text:
aztertu 1 Ts <a href='B:590 5:21'>5,21</a>. sasiprofeta asko <a href='B:590 2:18'>2,18</a>; Mt <a href='B:470 7:15'>7,15</a>; 2 P <a href='B:680 2:1'>2,1</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:7'>7</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jesusen izaera hau ukatzen duenak: </em>H.h., <em>Jesus desegiten duenak. </em>Hala ere, eskuizkribu gehienek beste hau diote: <em>Jesus aitortzen ez duenak.</em>


marker: [2]
text:
<em>gezurraren espiritua: Egiaren </em>eta <em>gezurraren espiritua </em>delako gaia oso erabilia zen garai hartako judaismoan, Qumrango literaturan ikus daitekeenez (ik. <a href='B:690 3:8'>3,8</a> oh.).


marker: ⓖ
text:
Jainkoarenak 2,29+. entzun egiten gaitu Jn <a href='B:500 8:47'>8,47</a>; <a href='B:500 10:27'>10,27</a>.


marker: [3]
text:
<em>Jainkoa maitasuna baita: </em>Gutun honetan bi definizio ematen dira Jainkoaz: <em>Jainkoa argia da </em>(<a href='B:690 1:5'>1,5</a>) eta <em>Jainkoa maitasuna da </em>(<a href='B:690 4:8'>4,8</a>.<a href='B:690 4:16'>16</a>). Joanen kristau-elkartearentzat bigarrenak du hobeki adierazten Jainkoaren izaera.


marker: ⓙ
text:
Seme bakarra mundura bidali Jn <a href='B:500 3:16'>3,16</a>. bizia izan dezagun Jn <a href='B:500 3:16'>3,16</a>; <a href='B:500 10:10'>10,10</a>; Ef <a href='B:560 2:4-5'>2,4-5</a>; Kol <a href='B:580 2:13'>2,13</a>.


marker: ⓚ
text:
Hau da benetako maitasuna 4,19; Erm <a href='B:520 5:8-10'>5,8-10</a>. gure bekatuen barkamen-oparitzat <a href='B:520 2:2'>2,2</a>+.


marker: ⓜ
text:
Jainkoa ez du inork ikusi Jn <a href='B:500 1:18'>1,18</a>+. beraren maitasuna bere betera <a href='B:500 2:5'>2,5</a>; <a href='B:500 4:17'>4,17</a>.


marker: ⓑ
text:
Jesus Jainkoaren Semea 5,5; Mk <a href='B:480 1:1'>1,1</a>+; Jn <a href='B:500 10:36'>10,36</a>; <a href='B:500 11:27'>11,27</a>.


marker: ⓖ
text:
Jainkoa maite, senidea maite Mt <a href='B:470 5:44-45'>5,44-45</a>; <a href='B:470 23:36-40'>23,36-40</a>; Mk <a href='B:480 12:29-31'>12,29-31</a>.


marker: ⓘ
text:
maitasuna eta aginduak betetzea Jn <a href='B:500 14:15'>14,15</a>.<a href='B:500 14:23-24'>23-24</a>; <a href='B:500 15:10'>15,10</a>; 2 Jn <a href='B:700 1:6'>6</a>. aginduak ez dira astunak Dt <a href='B:50 30:11'>30,11</a>; Mt <a href='B:470 11:30'>11,30</a>.


marker: ⓚ
text:
ura eta odola Jn <a href='B:500 19:34'>19,34</a>. Espiritua da testigu Jn <a href='B:500 15:26'>15,26</a>. Espiritua egia da Jn <a href='B:500 14:17'>14,17</a>+.


marker: [2]
text:
<em>testigantza egiten dutenak: </em>Latinezko testu-tradizio batean jatorrizkoari ez dagokion ezarpen famatua dator hemen. Honela dio: <em>zeruan Aita, Hitza eta Espiritu Santua, eta hirurok bat dira, eta hiru dira lurrean testigatzen dutenak.</em>


marker: ⓛ
text:
Gizakien testigantza Jn <a href='B:500 5:34'>5,34</a>. Jainkoaren testigantza Jn <a href='B:500 5:32'>5,32</a>+.


marker: ⓜ
text:
Semearengan sinesten duena Jn <a href='B:500 3:33'>3,33</a>. Jainkoari sinesten ez dionak Jn <a href='B:500 5:37'>5,37</a>.<a href='B:500 5:40'>40</a>.


marker: [3]
text:
<em>heriotzara daraman bekatua: Heriotza </em>hemen <em>betiko biziaren </em>kontrakoa da. Sinoptikoek aipatzen duten Espirituaren kontrako bekatuarekin zerikusia izan lezake (ik. Mt <a href='B:470 12:31'>12,31</a> oh.). Zenbaiten ustez, bekatu hau fede-ukapena da, eta bereziki 4,3an aipatzen den ukapena. Bada bekatu hau maitasunaren kontrako jarrerarekin lotzen duenik ere (ik. <a href='B:470 3:15'>3,15</a>).


marker: ⓓ
text:
heriotzara daraman bekatua Mt <a href='B:470 12:31'>12,31</a>; Heb <a href='B:650 6:4-6'>6,4-6</a>; <a href='B:650 10:26-27'>10,26-27</a>.


marker: [5]
text:
<em>egiazko Jainkoa: </em>Badirudi hitz hauek <em>Jainkoari </em>eta era berean <em>Jesu Kristori </em>aplikatzen zaizkiela.


marker: ⓖ
text:
egiazkoa Ap <a href='B:730 3:7'>3,7</a>. egiazko Jainkoa eta betiko bizia Jn <a href='B:500 17:3'>17,3</a>.


marker: ⓘ
text:
Jaunak aukeraturiko 13; 1 P <a href='B:670 5:13'>5,13</a>. Egiaz maite 3 Jn <a href='B:710 1:1'>1</a>. egia ezagutu Jn <a href='B:500 8:32'>8,32</a>; 1 Jn <a href='B:690 2:21'>2,21</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren ikasle zahar: </em>H.h., <em>zahar; </em>agintea eta duintasuna adierazten dituen titulua da, eta elkarte-buruei ematen zaie. Asiako elizetan bereziki, apostolu-tradizioaren lehen lekukoei ematen zitzaien izen hori: Jaunaren ikasle izandakoei edota horiek ezagutu zituztenei. <em>Jaunak aukeraturiko… guztioi: </em>H.h., <em>andere hautatuari eta beronen seme-alabei; </em>eliz elkarte jakin bati eta bertako kideei zuzentzeko era poetikoa. Ez dakigu zein den eliz elkarte hori.


marker: ⓚ
text:
egiaren arabera 3 Jn <a href='B:710 1:3-4'>3-4</a>. aginduari jarraituz Jn <a href='B:500 13:34'>13,34</a>+.


marker: [2]
text:
<em>aginduari jarraituz: </em>Aitaren aginduak bi betebehar daramatza berekin: Jesusengan sinetsi eta elkar maitatu, hark agindu bezala (ik. 1 Jn <a href='B:690 3:23'>3,23</a>).


marker: ⓝ
text:
Engainatzaile asko 1 Jn <a href='B:690 4:1'>4,1</a>+. engainatzailea eta antikristoa 1 Jn <a href='B:690 2:18'>2,18</a>+.


marker: ⓑ
text:
ez onartu etxean Erm <a href='B:520 16:17'>16,17</a>; Ef <a href='B:560 5:11'>5,11</a>; 2 Ts <a href='B:600 3:6'>3,6</a>.


marker: [4]
text:
<em>ez onartu etxean, ezta agurtu ere: </em>Kristau-jokaeraren kontrako dirudien jarrera hau ulertzeko, zera hartu behar da kontuan: kristauak Jesusen egiatik okertu nahi zituzten heretikoekin harremanetan aritzeak zekarren arriskua. Hemen debekatzen dena honelakoekin elkartasunean sartzea da, ez noski gizabidezko agurra egitea.


marker: ⓒ
text:
haren egintza gaiztoen partaide 1 Tm <a href='B:610 5:22'>5,22</a>; Ap <a href='B:730 18:4'>18,4</a>.


marker: ⓓ
text:
paperez eta tintaz 3 Jn <a href='B:710 1:13'>13</a>. aurrez aurre Zen <a href='B:40 12:8'>12,8</a>; 3 Jn <a href='B:710 1:14'>14</a>. poz bete-betea Jn <a href='B:500 15:11'>15,11</a>+.


marker: [5]
text:
<em>eliz elkarte hau: Ikasle zaharra </em>bizi zenekoa, alegia; tradizio on batek dioenez, Efeson bizi zen Joan apostolua.


marker: [1]
text:
<em>Jaunaren ikasle zahar honek: </em>Ik. 2 Jn <a href='B:700 1:1'>1</a> oh. <em>Gaio: </em>Ez dugu zehaztasunik Gaio nor den jakiteko. Dakiguna, gutunetik atera daitekeena da: bere eliz elkarteko buru izateke, itzal handiko gizona dela eta <em>ikasle zaharraren </em>konfiantzazkoa.


marker: ⓖ
text:
nire seme-alabak 1 Jn <a href='B:690 2:1'>2,1</a>.<a href='B:690 2:12'>12</a>.<a href='B:690 2:18'>18</a>.<a href='B:690 2:28'>28</a>.


marker: [2]
text:
<em>senideak: Ikasle zaharrak </em>Asia Txikiko kristau-elkarteei bidalitako predikari ibiltariak dira, elkartez elkarte Jesusen hitza hots eginez dabiltzanak.


marker: [3]
text:
<em>Kristorengatik: </em>H.h., <em>izenarengatik. Izenak </em>Jainkoaren izatea bera adierazten du eta hasierako Elizan Kristori aplikatzen zaio.


marker: ⓙ
text:
lagundu egin behar Erm <a href='B:520 12:13'>12,13</a>; Heb <a href='B:650 13:2'>13,2</a>; 1 P <a href='B:670 4:9'>4,9</a>.


marker: [4]
text:
<em>eliz elkarteari: Gaio </em>bizi deneko eliz elkartea; bertan, <em>Diotrefes </em>delakoa, elkarte-burua antza denez, apostoluaren aginduen kontra ari da jokatzen.


marker: ⓚ
text:
Jainkoarena da 1 Jn <a href='B:690 4:4-6'>4,4-6</a>+. ez du Jainkoa ikusi 1 Jn <a href='B:690 3:6'>3,6</a>.<a href='B:690 3:10'>10</a>.


marker: ⓒ
text:
azpikeriaz sartuak Ga <a href='B:550 2:4'>2,4</a>. Jesu Kristo ukatzen 2 P <a href='B:680 2:1'>2,1</a>.


marker: ⓓ
text:
berriro gogoratu nahi 2 P <a href='B:680 1:12'>1,12</a>. Israel herria Egiptotik atera Ir <a href='B:20 12:51'>12,51</a>. galdu egin sinetsi ez zutenak Zen <a href='B:40 14:29-30'>14,29-30</a>.<a href='B:40 14:35'>35</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:5'>10,5</a>.


marker: [1]
text:
<em>Jaunak: Jainkoa </em>adierazten du hemen; hala ere, zenbait eskuizkribu zaharrek <em>Jesus </em>diote, Egiptoko irteera Jesusi bere aurreizatean egotziz.


marker: ⓔ
text:
Aingeru bekatariak 2 P <a href='B:680 2:4'>2,4</a>+. auzi-egunaren zain, betiko katez loturik 2 P <a href='B:680 2:9'>2,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>naturaren kontrako bizioetara emanak: </em>Jatorrizkoak <em>beste haragi baten atzetik joan </em>dio; agian, <em>beste haragi </em>delakoak <em>izaera ezberdineko </em>esan nahi du, Sodomakoen bekatuari dagokiolarik; izan ere, sodomarrek aingeruak bortxatu nahi izan zituzten (ik. Has <a href='B:10 19:1-11'>19,1-11</a>).


marker: [3]
text:
<em>Jaunaren agintea: </em>H.h., <em>jauntasuna, </em>besterik gabe. Badirudi Jesusen jauntasunaz ari dela idazlea. <em>zerutar izakien: </em>H.h., <em>aintzen; </em>ik. 2 P <a href='B:680 2:10'>2,10</a> oh.


marker: ⓗ
text:
Mikel goiaingerua Dn <a href='B:340 10:13'>10,13</a>.<a href='B:340 10:21'>21</a>; <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Ap <a href='B:730 12:7'>12,7</a>. ez zen ausartu hari ezer iraingarririk esaten 2 P <a href='B:680 2:11'>2,11</a>. Jaunak zigor zaitzala Za <a href='B:450 3:2'>3,2</a>.


marker: [4]
text:
Hemen kontatzen den elezaharra ez da ageri Biblian. Ematen du, <em>Moisesen jasokundea </em>delako liburu apokrifoan oinarritzen dela.


marker: ⓙ
text:
Kain Has <a href='B:10 4:3-8'>4,3-8</a>; 1 Jn <a href='B:690 3:12'>3,12</a>. Balaam 2 P <a href='B:680 2:15'>2,15</a>+. Koreren errebeldia Zen <a href='B:40 16:19-35'>16,19-35</a>.


marker: ⓛ
text:
itsasoko olatu haserreak Is <a href='B:290 57:20'>57,20</a>. ilunpe beltza 2 P <a href='B:680 2:17'>2,17</a>.


marker: ⓜ
text:
Henok Has <a href='B:10 5:3-18'>5,3-18</a>; 1 Kro <a href='B:130 1:1-3'>1,1-3</a>; Lk <a href='B:490 3:37-38'>3,37-38</a>. milaka eta milaka santurekin Dn <a href='B:340 7:10'>7,10</a>.


marker: ⓑ
text:
bizitza sinesmen txit santuaren oinarri gainean 1 Ko <a href='B:530 3:9-17'>3,9-17</a>; Ef <a href='B:560 2:20-22'>2,20-22</a>; Kol <a href='B:580 2:7'>2,7</a>.


marker: [6]
text:
22-23 tx.etako testua zalantzazkoa da. Eskuizkribu-sail batek hiru pertsona-mota zehazten ditu: <em>Erruki zaitezte zalantzan dabiltzanez; salbatu beste batzuk, sutatik ateraz; gainerakoez… </em>


marker: ⓓ
text:
aintza Jainkoari 2 P <a href='B:680 3:18'>3,18</a>; Erm <a href='B:520 16:27'>16,27</a>+; Ap <a href='B:730 5:13'>5,13</a>.


marker: ⓔ
text:
laster gertatuko dena erakutsi 1,9; 22,6; Dn <a href='B:340 2:28'>2,28</a>.<a href='B:340 2:29'>29</a>.<a href='B:340 2:45'>45</a>.


marker: [2]
text:
<em>Zorionekoak: </em>Hau da <em>Apokalipsiko </em>7 zoriontasunetatik lehena. Beste seiak <a href='B:730 14:13'>14,13</a>; <a href='B:730 16:15'>16,15</a>; <a href='B:730 19:9'>19,9</a>; <a href='B:730 20:6'>20,6</a>; <a href='B:730 22:7'>22,7</a>.<a href='B:730 22:14'>14</a> tx.etan daude.


marker: ⓗ
text:
den, zen eta etortzekoa dena 11,17; 16,5; Ir <a href='B:20 3:14'>3,14</a>; Is <a href='B:290 41:4'>41,4</a>. zazpi espiritu <a href='B:290 3:1'>3,1</a>; <a href='B:290 4:5'>4,5</a>; <a href='B:290 5:6'>5,6</a>.


marker: ⓘ
text:
testigu leial 3,14; 19,11. lehenengo piztua Kol <a href='B:580 1:18'>1,18</a>. lurreko erregeen buruzagi 19,16; Sal <a href='B:230 89:28'>89,28</a>. bekatuetatik askatu gaituena Is <a href='B:290 40:2'>40,2</a>; Sal <a href='B:230 130:8'>130,8</a>.


marker: ⓙ
text:
errege-herri eta apaiz 5,10; 20,6; Ir <a href='B:20 19:6'>19,6</a>; Is <a href='B:290 61:6'>61,6</a>; 1 P <a href='B:670 2:5'>2,5</a>.<a href='B:670 2:9'>9</a>.


marker: ⓚ
text:
hodei artean Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>; Mt <a href='B:470 24:30'>24,30</a>; Mk <a href='B:480 13:26'>13,26</a>; Lk <a href='B:490 21:27'>21,27</a>; 1 Ts <a href='B:590 4:17'>4,17</a>. zulatu zutenak ere Za <a href='B:450 12:10'>12,10</a>; Jn <a href='B:500 19:34'>19,34</a>.<a href='B:500 19:37'>37</a>. hileta-negarra egin Za <a href='B:450 12:10-14'>12,10-14</a>; Mt <a href='B:470 24:30'>24,30</a>.


marker: [4]
text:
<em>Alfa eta Omega: </em>Grekozko alfabetoaren lehen eta azken hizkiak. Esaerak, bi muturrak aipatuz, sail osoa adierazten du; beraz, osotasunaren irudi da.


marker: ⓛ
text:
Alfa eta Omega 21,6; 22,13. den, zen eta etortzekoa dena 1,4+. Jainko ahalguztiduna 4,8; 11,17; 15,3; 16,7.14; 19,6.15; 21,22.


marker: [5]
text:
<em>Patmos: </em>Egeo itsasoan, Efesotik 200 km ingurura dagoen uharte txikia. Erromatarrek bertara erbesteratzen zituzten arriskutsu zirenak.


marker: [6]
text:
<em>Jaunaren eguna: </em>Lehen kristauek <em>Jaunaren eguna </em>deitzen zioten Jesusen piztuera gogoratzen zuen asteko egunari. Horretan du sorrera gure igande-jaiak.


marker: [7]
text:
<em>zazpi eliz elkarte: Apokalipsiaren </em>mezua Asia Txikiko 7 eliz elkarte jakini zuzentzen zaie. Baina, 7 zenbakiak betea eta osoa dena esan nahi duelarik, pentsa daiteke mezua orokorra dela, hots, eliz elkarte guztientzat balio duela.


marker: [8]
text:
Jesus apaiz-jantzian ageri da. Hemen aipatu jantziak apaizei zegozkien (ik. Ir <a href='B:20 28:4'>28,4</a>.<a href='B:20 28:31'>31</a>; <a href='B:20 29:5'>29,5</a>; Lb <a href='B:30 8:7'>8,7</a>; Dn <a href='B:340 10:5'>10,5</a>).


marker: ⓜ
text:
gizaseme antzekoa Dn <a href='B:340 7:13'>7,13</a>. soineko luzea eta urrezko gerrikoa Dn <a href='B:340 10:5'>10,5</a>.


marker: [9]
text:
<em>zuria: </em>Kolore <em>zuria, </em>zahartzaroarena ez, baizik jainkotasun eta betikotasunaren sinbolo da. <em>begiak sugarra bezalakoak: Begiak </em>jakintzaren eta ezagutzaren sinbolo dira. Jesus piztuak gauza guztiak dakizkiela esan nahi da hemen.


marker: [10]
text:
<em>Hildakoen Egoitza: </em>Jatorrizkoan <em>Hades. </em>Honela da esaldia h.h.: <em>Herioaren eta Hildakoen Egoitzako giltzak ditut.</em>


marker: [11]
text:
<em>izango dena: </em>Tx. honek liburu guztirako giltza den mezua damaigu: <em>orain dena </em>lehen zatiari dagokio (<a href='B:730 1:9-3:22'>1,9—3,22</a>), <em>gero izango dena </em>bigarrenari (<a href='B:730 4:1-22:21'>4,1—22,21</a>).


marker: ⓔ
text:
gero izango dena 1,1; 22,6; Dn <a href='B:340 2:28'>2,28</a>.<a href='B:340 2:29'>29</a>.<a href='B:340 2:45'>45</a>.


marker: [12]
text:
<em>eliz elkarteen aingeruak: Aingeru </em>hauek ez dira gizakiak, ez baitzaio Ap-an inoiz aingeru izenik ematen gizakiari. Elkartearen espiritu-izaera pertsona bezala irudikatzen da.


marker: [1]
text:
<em>eroapena: </em>Edo <em>iraupena. </em>Ap-an bertuterik aipatuenetakoa, probaldian garrantzi handia duelako (ik. <a href='B:730 1:9'>1,9</a>; <a href='B:730 2:3'>2,3</a>.<a href='B:730 2:19'>19</a>; <a href='B:730 3:10'>3,10</a>; <a href='B:730 14:12'>14,12</a>).


marker: [3]
text:
<em>nikolaitak: </em>Kap. honetan askotan aipaturiko sekta (ik. <a href='B:730 2:2'>2,2</a>.<a href='B:730 2:14'>14</a>.<a href='B:730 2:15'>15</a>.<a href='B:730 2:20'>20</a>.<a href='B:730 2:24'>24</a>); honen izateaz eta doktrinaz dakiguntxoa Ap-aren autoreak hemen dioenetik dakigu.


marker: ⓙ
text:
bizi-arbolako fruituetatik 22,2.14; Has <a href='B:10 2:9'>2,9</a>; <a href='B:10 3:22'>3,22</a>.<a href='B:10 3:24'>24</a>.


marker: [4]
text:
<em>Satanasen elkarte: </em>H.h., <em>Satanasen sinagoga. </em>Juduak izan ziren hasiera-hasieratik kristauen erasotzaile amorratuenak, eta salatzaileak askotan erromatarren aurrean.


marker: [5]
text:
<em>apur batez: </em>H.h., <em>hamar egunez; </em>epe laburra adierazten duen zenbakia (ik. Has <a href='B:10 24:55'>24,55</a>; Dn <a href='B:340 1:12'>1,12</a>.<a href='B:340 1:14'>14</a>).


marker: ⓜ
text:
probatu eta apur batez atsekabetu Dn <a href='B:340 1:12'>1,12</a>.<a href='B:340 1:14'>14</a>. garaipen-koroa St <a href='B:660 1:12'>1,12</a>.


marker: [6]
text:
<em>Balaam: </em>Ik. Zen <a href='B:40 22:5'>22,5</a> oh.; Zen <a href='B:40 25:1-2'>25,1-2</a> eta <a href='B:40 31:16'>31,16</a> elkarlotuz, zenbait judu-tradiziok <em>Balaam </em>israeldarrak Jainkoarekiko desleial izatera bultzatu zituena bezala ikusten du. Tradizio horrek badu eragina kristau-idazkietan ere (ik. 2 P <a href='B:680 2:15'>2,15</a> eta Ju <a href='B:720 1:11'>11</a>). <em>Jainkoarekiko desleial izatera: </em>H.h., <em>lizunkeriara/prostituziora: </em>Hitz honek Liburu Santuetan sarritan idolatria adierazten du (ik. <a href='B:730 2:20-22'>2,20-22</a> ere).


marker: ⓑ
text:
Balaamen irakatsiak Zen <a href='B:40 25:1-2'>25,1-2</a>; <a href='B:40 31:16'>31,16</a>; Ju <a href='B:720 1:11'>11</a>.


marker: [7]
text:
<em>mana: </em>Jaunak basamortuan israeldarrei <em>eman zien janaria </em>(ik. Ir <a href='B:20 16:30-34'>16,30-34</a>; Jn <a href='B:500 6:30-31'>6,30-31</a>). <em>harritxo txuria: </em>Garaipena gogorarazten du, eta garailea betiko bizian eta erreinuan onartua denaren seinale da.


marker: ⓓ
text:
mana ezkutua Sal <a href='B:230 78:24'>78,24</a>. izen berria 3,12; Is <a href='B:290 62:2'>62,2</a>; <a href='B:290 65:15'>65,15</a>.


marker: [8]
text:
<em>Jezabel: </em>Izen sinbolikoa da. Ezaguna da I.Z.eko Jezabelek sasijainkoenganako zuen zaletasuna (ik. 1 Erg <a href='B:110 16:31-33'>16,31-33</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:22'>9,22</a>); ezaguna da orobat Biblian adulterioa eta prostituzioa idolatriaren sinbolo direla.


marker: ⓕ
text:
Jezabel 1 Erg <a href='B:110 16:31'>16,31</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:22'>9,22</a>. Jainkoarekiko desleial eta idoloei eskainiriko haragia <a href='B:120 2:14'>2,14</a>.


marker: ⓖ
text:
buru-bihotzak ikertzen Jr <a href='B:300 11:20'>11,20</a>+. egintzen arabera emango <a href='B:300 18:6'>18,6</a>; <a href='B:300 20:12'>20,12</a>; Is <a href='B:290 59:18'>59,18</a>; Jr <a href='B:300 17:10'>17,10</a>+; Erm <a href='B:520 2:6'>2,6</a>; 2 Tm <a href='B:620 4:14'>4,14</a>.


marker: [9]
text:
<em>Satanasen barrunbeak: </em>Adierazpen ironikoa, sektan eskolatuak bakarrik omen zuten ezkutuko erlijio-ezagutzaz esana.


marker: [1]
text:
<em>oraindik bizirik daukazuna: </em>H.h., <em>hiltzear dauden hondarrak; </em>hau da, elkarteari gelditzen zaion bizi apurra, edota oraindik gelditzen zaizkion kide leialak.


marker: ⓛ
text:
aldatu jokabidea 2,5+. lapurra bezala 16,15; Mt <a href='B:470 24:43-44'>24,43-44</a>; Lk <a href='B:490 12:39-40'>12,39-40</a>; 1 Ts <a href='B:590 5:2'>5,2</a>.<a href='B:590 5:4'>4</a>; 2 P <a href='B:680 3:10'>3,10</a>.


marker: [2]
text:
<em>zuriz jantziko dute: </em>Ik. <a href='B:730 1:14'>1,14</a> oh. Ap-an, jainkotasun, alaitasun, garbitasun, garaipen eta nagusigoaren sinbolo da kolore zuria.


marker: ⓜ
text:
zuriz jantziko 3,18; 4,4; 6,11; 7,9.13; 19,14. biziaren liburua 13,8; 17,8; 20,15; 21,27; Ir <a href='B:20 32:32'>32,32</a>.<a href='B:20 32:33'>33</a>; Sal <a href='B:230 69:28-29'>69,28-29</a>; Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Flp <a href='B:570 4:3'>4,3</a>. haren alde aterako naiz Mt <a href='B:470 10:32'>10,32</a>; Lk <a href='B:490 12:8'>12,8</a>.


marker: [3]
text:
<em>Daviden erreinuko giltza: </em>Irudiak erabateko aginpidea adierazten du; hemen zentzu mesianikoa du: Kristori dagokio aginpidea, eta haren epaia erabatekoa da.


marker: ⓐ
text:
Satanasen elkarteko 2,9. zure oinetan ahuspez Is <a href='B:290 45:14'>45,14</a>; <a href='B:290 49:23'>49,23</a>; <a href='B:290 60:14'>60,14</a>. maite zaitudala Is <a href='B:290 43:4'>43,4</a>.


marker: ⓑ
text:
Iraunkor izateko agindua Lk <a href='B:490 21:19'>21,19</a>; 2 Tm <a href='B:620 2:12'>2,12</a>; Heb <a href='B:650 10:36'>10,36</a>.


marker: ⓓ
text:
Jainkoaren izena idatziko 14,1; 22,4. Jainkoaren hiriaren izena Ez <a href='B:330 48:35'>48,35</a>. Jerusalem berria <a href='B:330 21:2'>21,2</a>. izen berria 2,17+.


marker: [5]
text:
<em>Amen: </em>Jainkoaren hitzari ematen zaion baietz sendo eta konprometitua esan nahi du. Kristo da Jainkoari erantzun betea eman diona, baita Jainkoaren baietza ere gizakiari (ik. 2 Ko <a href='B:540 1:19-20'>1,19-20</a>). Horregatik, bera da <em>Amen.</em>


marker: ⓔ
text:
testigu leial 1,5+. Jainkoak egindakoen sorburua Es 8,22; Jn <a href='B:500 1:3'>1,3</a>; Kol <a href='B:580 1:15-17'>1,15-17</a>.


marker: ⓘ
text:
zentzarazten ditut Es 3,12; 1 Ko <a href='B:530 11:32'>11,32</a>; Heb <a href='B:650 12:6'>12,6</a>. aldatu jokabidez <a href='B:650 2:5'>2,5</a>+.


marker: ⓛ
text:
tronuan eseria 4,9; 5,1.7.13; 6,16; 7,10.15; 19,4; 21,5; 1 Erg <a href='B:110 22:19'>22,19</a>; Is <a href='B:290 6:1'>6,1</a>; Ez <a href='B:330 1:26'>1,26</a>; Sal <a href='B:230 47:9'>47,9</a>.


marker: [2]
text:
<em>ortzadarra: </em>Hitzak <em>argizko zisku/aureola </em>ere esan nahi du, eta hala itzultzen dute askok.


marker: [3]
text:
<em>hogeita lau zahar: </em>Jainkoaren herria irudikatzen dute, Jainkoaren herria bere behin betiko egoeran.


marker: ⓐ
text:
tximistak eta trumoiak 8,5; 11,19; 16,18; Ir <a href='B:20 19:16'>19,16</a>; Ez <a href='B:330 1:13'>1,13</a>. zazpi argi-zuzi Ez <a href='B:330 1:13'>1,13</a>; Za <a href='B:450 4:2'>4,2</a>. zazpi espirituak <a href='B:450 1:4'>1,4</a>+.


marker: [4]
text:
<em>lau izaki… begiz beteak…: Lau izakiok </em>mundu kreatuaren irudi dira. <em>Begiz beteak: </em>Ik. <a href='B:730 1:14'>1,14</a> oh. Pasarte honetako sinboloak Ez 1,5-21ean oinarritzen dira. Eskuarki, Ezekiel da <em>Apokalipsiaren </em>sinbolo-iturri garrantzizkoena. San Ireneoz gero, kristau-tradizioak lau ebanjelarien sinbolo egin ditu animalia antzeko lau izakiok (ik. 7. tx.).


marker: ⓓ
text:
seina hego Is <a href='B:290 6:2'>6,2</a>. begiz beteak Ez <a href='B:330 1:18'>1,18</a>; <a href='B:330 10:12'>10,12</a>. Santu, santu, santua Is <a href='B:290 6:3'>6,3</a>. Jainko ahalguztiduna <a href='B:290 1:8'>1,8</a>+. zena, dena eta etortzekoa <a href='B:290 1:4'>1,4</a>+.


marker: ⓔ
text:
tronuan eseria 4,2+. mendetan bizi denari Dn <a href='B:340 4:34'>4,34</a>; <a href='B:340 6:27'>6,27</a>.


marker: [1]
text:
<em>bi aldeetatik idatzia: </em>Erroiluak barruko aldetik bakarrik idazten ziren; <em>idazkiak </em>Jainkoak historiaren gain duen asmo ezkutua du bere baitan idatzia, eta <em>bi aldeetatik idatzia </em>egoteak edukia betea eta erabatekoa dela adieraz dezake.


marker: ⓕ
text:
Tronuan eseria 4,2+. bi aldeetatik idatzia Is <a href='B:290 29:11'>29,11</a>; Ez <a href='B:330 2:9-10'>2,9-10</a>.


marker: ⓖ
text:
Judaren leinuko lehoia Has <a href='B:10 49:9-10'>49,9-10</a>. Daviden kimua <a href='B:10 22:16'>22,16</a>; Is <a href='B:290 11:1'>11,1</a>.<a href='B:290 11:10'>10</a>; Erm <a href='B:520 1:3'>1,3</a>.


marker: [3]
text:
<em>zutik eta lepo egina: </em>Hain bitxia den irudi honekin Jesus hil eta piztua aurkezten du egileak. <em>zazpi adar eta zazpi begi: Adarrak </em>indarra esan nahi du; <em>begiak, </em>jakintza eta ezagumena; <em>zazpiak, </em>bikaintasuna eta betetasuna.


marker: ⓗ
text:
lepo eginiko Bildotsa 5,12; 13,8; Is <a href='B:290 53:7'>53,7</a>; Jn <a href='B:500 1:29'>1,29</a>.<a href='B:500 1:36'>36</a>. zazpi begi zituen Za <a href='B:450 4:10'>4,10</a>. zazpi espirituak <a href='B:450 1:4'>1,4</a>+.


marker: ⓚ
text:
errege-herri eta apaiz 1,6+. errege izango dira 20,6; 22,5; Dn <a href='B:340 7:18'>7,18</a>.<a href='B:340 7:27'>27</a>.


marker: [1]
text:
<em>ez hondatu olioa eta ardoa: </em>Gosetean pobreen janaria mugatzen da <em>(ogia, garagarra), </em>ez luxuzko artikuluak <em>(olioa eta ardoa). </em>Gizarte-injustizia adierazten du.


marker: ⓐ
text:
lau izurriteak Jr <a href='B:300 14:12'>14,12</a>; <a href='B:300 15:3'>15,3</a>; Ez <a href='B:330 5:12'>5,12</a>.<a href='B:330 5:17'>17</a>; <a href='B:330 14:21'>14,21</a>; <a href='B:330 33:27'>33,27</a>.


marker: ⓑ
text:
geure hilketa mendekatu 19,2; Dt <a href='B:50 32:43'>32,43</a>; 2 Erg <a href='B:120 9:7'>9,7</a>; Sal <a href='B:230 79:10'>79,10</a>.


marker: [3]
text:
<em>lurrikara: </em>12-14 tx.etan aipatzen diren fenomeno kosmikoak ohikoak dira profeten liburuetan eta judu-apokaliptikan <em>Jaunaren eguna </em>adierazteko (ik. 17. tx.); ik. Mt <a href='B:470 24:29'>24,29</a> adib.


marker: ⓓ
text:
eguzkia beltz eta ilargia gorri, izarrak erori 8,12; Is <a href='B:290 13:10'>13,10</a>; Ez <a href='B:330 32:7'>32,7</a>.<a href='B:330 32:8'>8</a>; Jl <a href='B:360 2:10'>2,10</a>; <a href='B:360 3:4'>3,4</a>; Mt <a href='B:470 24:29'>24,29</a>; Mk <a href='B:480 13:24-25'>13,24-25</a>; Lk <a href='B:490 21:25'>21,25</a>.


marker: ⓔ
text:
zerua bildu Is <a href='B:290 34:4'>34,4</a>. mendiak eta uharteak beren lekutik aldatu 16,20; 20,11.


marker: ⓕ
text:
denak ezkutatu ziren Is <a href='B:290 2:10'>2,10</a>.<a href='B:290 2:19'>19</a>; Jr <a href='B:300 4:29'>4,29</a>.


marker: ⓖ
text:
Eror zaitezte eta ezkuta gaitzazue 9,6; Os <a href='B:350 10:8'>10,8</a>; Lk <a href='B:490 23:30'>23,30</a>. tronuan eseria <a href='B:490 4:2'>4,2</a>+.


marker: ⓗ
text:
haserrearen egun handia Jl <a href='B:360 2:11'>2,11</a>; Na <a href='B:410 1:6'>1,6</a>; Ml <a href='B:460 3:2'>3,2</a>.


marker: ⓘ
text:
lurreko lau haizeak Jr <a href='B:300 49:36'>49,36</a>; Ez <a href='B:330 37:9'>37,9</a>; Za <a href='B:450 6:5'>6,5</a>; Dn <a href='B:340 7:2'>7,2</a>; Mt <a href='B:470 24:31'>24,31</a>.


marker: [1]
text:
<em>zigilua: </em>Ikuskaria Ez 9,2-4an oinarritua dago. <em>Zigilua </em>Jaunarenak direnak markatzeko erabiltzen da.


marker: [2]
text:
<em>ehun eta berrogeita lau mila zigilatu: </em>Zenbaki sinbolikoa da. 12 x 12 (Israel zaharra eta berria, Jainkoaren herria bere osotasunean) x 1.000 (salbamen-historiaren zenbakia). 144.000 zenbakiak, azken batean, salbatuen kopuru kontaezina adierazten du.


marker: [3]
text:
<em>larrialdi handia: </em>Azken garaietako probaldia (ik. <a href='B:730 3:10'>3,10</a>); horren azalpen dira historian zeharreko pertsekuzioak.


marker: ⓐ
text:
Larrialdi handia Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>; Mt <a href='B:470 24:21'>24,21</a>; Mk <a href='B:480 13:19'>13,19</a>.


marker: ⓒ
text:
bazkatuko ditu Ez <a href='B:330 34:23'>34,23</a>; Sal <a href='B:230 23:1'>23,1</a>; Jn <a href='B:500 10:11'>10,11</a>.<a href='B:500 10:14'>14</a>. ur bizidunen iturburuetara Is <a href='B:290 49:10'>49,10</a>; Jr <a href='B:300 2:13'>2,13</a>; Sal <a href='B:230 23:2'>23,2</a>. malko guztiak xukatuko <a href='B:230 21:4'>21,4</a>; Is <a href='B:290 25:8'>25,8</a>.


marker: [1]
text:
<em>isiltasuna… ordu erdi batez edo: Isiltasunak </em>zazpigarren zigilua irekitzeko unearen garrantzia azpimarratzen du. Hurbil dira azken epaia eta mundu berriaren sorrera.


marker: [2]
text:
<em>zazpi turuta: </em>Turuta-hotsa, Jainkoaren auzira deitzen duen ahots bezala interpretatzen da (ik. 1 Ts <a href='B:590 4:16'>4,16</a>).


marker: ⓓ
text:
lurringai asko otoitzekin batera 5,8+. urrezko aldare gainean 9,13; Ir <a href='B:20 30:1-3'>30,1-3</a>.


marker: ⓔ
text:
aldareko su-txingarrez bete Lb <a href='B:30 16:12'>16,12</a>; Ez <a href='B:330 10:2'>10,2</a>. tximistak eta lurrikara <a href='B:330 4:5'>4,5</a>+.


marker: [3]
text:
<em>atsentsio-belar: </em>Zapore guztiz garratzeko landare pozoitsua (ik. Am <a href='B:370 6:12'>6,12</a>).


marker: [1]
text:
<em>leize-zuloko giltza: Leize-zuloak </em>gaitzaren indarrak aldi baterako preso zeudeneko tokia adierazten du (ik. <a href='B:730 11:7'>11,7</a>; <a href='B:730 17:8'>17,8</a>; <a href='B:730 20:1'>20,1</a>.<a href='B:730 20:3'>3</a>); bertako <em>giltzak </em>Jainkoak ditu. <em>Leize-zuloa irekitzeak </em>bertan loturik zeuden indar hondatzaileak aske uztea esan nahi du; hala ere, horien eragina mugatua da.


marker: ⓚ
text:
labe handi batetik bezala kea atera Has <a href='B:10 19:28'>19,28</a>; Ir <a href='B:20 19:18'>19,18</a>.


marker: [2]
text:
<em>matxinsaltoak: </em>Entzutetsuak ziren ekialdean matxinsaltoen izurriak; multzo handitan hegaka, belardi oro suntsitzen zuten beren iraganaldian (ik. Jr <a href='B:300 51:27'>51,27</a>; Jl <a href='B:360 1:1-2'>1—2</a>).


marker: ⓛ
text:
matxinsaltoak lurrera Ir <a href='B:20 10:12-15'>10,12-15</a>; Jl <a href='B:360 1:1-2'>1—2</a>; Jkd <a href='B:270 16:9'>16,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>bost hilabetez: </em>Zenbaki honek oinazealdia, bukatuko den arren, luzea izango dela adierazten du.


marker: [4]
text:
<em>Eufrates ibai: </em>Mesopotamiako ibai handia da. Garai hartan Erromatar inperioko ekialdeko muga zen. Ibaiaz beste aldean partiarren lurraldea zegoen, eta hauei zuzenduta egon daitezke pasarte honetako ondoko tx.ak (ik. <a href='B:730 16:12'>16,12</a>).


marker: ⓔ
text:
deabruei kultu eman Dt <a href='B:50 32:17'>32,17</a>; 1 Ko <a href='B:530 10:19-20'>10,19-20</a>. ezertarako gauza ez diren idoloak Sal <a href='B:230 115:4-7'>115,4-7</a>; <a href='B:230 135:15-17'>135,15-17</a>; Dn <a href='B:340 5:23'>5,23</a>.


marker: ⓖ
text:
Gorde isilpean Dn <a href='B:340 8:26'>8,26</a>; <a href='B:340 12:4'>12,4</a>.<a href='B:340 12:9'>9</a>.


marker: ⓘ
text:
zeru, lur eta itsasoaren egilea Has <a href='B:10 14:19'>14,19</a>.<a href='B:10 14:22'>22</a>; Ir <a href='B:20 20:11'>20,11</a>; Sal <a href='B:230 146:6'>146,6</a>; Ne <a href='B:160 9:6'>9,6</a>.


marker: ⓙ
text:
asmo ezkutua Ef <a href='B:560 1:9'>1,9</a>+. zerbitzari profetei Am <a href='B:370 3:7'>3,7</a>; Za <a href='B:450 1:6'>1,6</a>; Dn <a href='B:340 9:6'>9,6</a>.<a href='B:340 9:10'>10</a>.


marker: [1]
text:
<em>sabela garraztu zidan: </em>Mezua gozoa da, pozgarria, salbamena iragartzen baitu; baina garratza ere bai, mezua iragartzea gogorra baita, eta salbamena sufrimenduaren bidez lortzekoa.


marker: ⓛ
text:
herri, nazio… erregeren aurka profetizatu Jr <a href='B:300 1:10'>1,10</a>; <a href='B:300 25:30'>25,30</a>; Dn <a href='B:340 3:4'>3,4</a>; <a href='B:340 7:14'>7,14</a>.


marker: [1]
text:
<em>berrogeita bi hilabetez: </em>Hau da, hiru urte eta erdi. <em>Daniel </em>liburutik hartutako epea da; ik. Dn <a href='B:340 7:25'>7,25</a> oh. Epe bera beste zenbait eratara ere adierazten da Ap-an (<a href='B:730 11:3'>11,3</a>; <a href='B:730 12:6'>12,6</a>.<a href='B:730 12:14'>14</a>; <a href='B:730 13:5'>13,5</a>). Epe hau pertsekuzio ororen iraupenaren eredu bihurtu zen. Oro har, pertsekuzioaren denbora mugatua dela esan nahi du (hiru eta erdi, zazpiaren —osotasunaren zenbakiaren— erdia).


marker: ⓝ
text:
hiri santua hankapean Is <a href='B:290 63:18'>63,18</a>; Sal <a href='B:230 79:1'>79,1</a>; Lk <a href='B:490 21:24'>21,24</a>. berrogeita bi hilabetez <a href='B:490 12:6'>12,6</a>; <a href='B:490 13:5'>13,5</a>.


marker: [2]
text:
<em>neure bi testiguak: </em>Biblian, aitorpena baliozko gerta dadin, bi lekukoren testigantza behar da (ik. Zen <a href='B:40 35:30'>35,30</a>; Dt <a href='B:50 17:6'>17,6</a>; <a href='B:50 19:15'>19,15</a>; Mt <a href='B:470 18:16'>18,16</a>; Lk <a href='B:490 10:1'>10,1</a>; Jn <a href='B:500 8:17'>8,17</a>). Bi testiguak Elias eta Moisesen ezaugarriez deskribatzen dira. Segur aski historian zehar testigantza egitera deitua den Elizaren sinbolo dira.


marker: [3]
text:
<em>bi olibondoak eta bi argimutilak: </em>Za <a href='B:450 4:3'>4,3</a>.<a href='B:450 4:11-14'>11-14</a> pasartean oinarritzen da egilea honetarako, han bi olibondoak Zorobabel eta Josue apaiz nagusia direlarik.


marker: ⓑ
text:
sua aterako eta etsaiak kiskaliko ditu 2 Sm <a href='B:100 22:9'>22,9</a>; 2 Erg <a href='B:120 1:10'>1,10</a>; Jr <a href='B:300 5:14'>5,14</a>; Sal <a href='B:230 97:3'>97,3</a>.


marker: ⓒ
text:
zerua ixteko ahalmena 1 Erg <a href='B:110 17:1'>17,1</a>. ura odol bihurtzeko ahalmena <a href='B:110 8:8'>8,8</a>+.


marker: ⓓ
text:
leizetik igoko den piztia 13,1; 17,8; Dn <a href='B:340 7:3'>7,3</a>. borroka egin eta menderatu 12,17; <a href='B:340 13:7'>13,7</a>; Dn <a href='B:340 7:7'>7,7</a>.<a href='B:340 7:21'>21</a>.


marker: [4]
text:
<em>hiri handiko plazan: Sodoma, </em>hiri bekatariaren irudi da; <em>Egipto, </em>esklabotza-lurraldearena. Jerusalem, <em>Jauna gurutziltzatu zuten lekua, </em>hiri bekatari eta zapaltzailearen sinbolo bihurtzen da.


marker: ⓔ
text:
hiri hiltzailea Lk <a href='B:490 13:34'>13,34</a>. Sodoma deritzan hiria Is <a href='B:290 1:9'>1,9</a>+.


marker: [5]
text:
<em>hamarreko bat: </em>Zigor gogorra baina mugatua adierazten du. <em>zazpi mila lagun: </em>Zenbaki sinbolikoa: maila sozial guztietako jendea (7 zenbakia) kopuru handian (1.000 zenbakia).


marker: ⓗ
text:
Jaunari eta Mesiasi dagokie munduaren erregetza Ir <a href='B:20 15:18'>15,18</a>; Ab <a href='B:380 1:21'>21</a>; Za <a href='B:450 14:9'>14,9</a>; Sal <a href='B:230 10:16'>10,16</a>; <a href='B:230 22:28'>22,28</a>; Dn <a href='B:340 2:44'>2,44</a>; <a href='B:340 7:14'>7,14</a>.


marker: ⓙ
text:
herrien haserrea Sal <a href='B:230 2:1'>2,1</a>; <a href='B:230 46:7'>46,7</a>. zerbitzari profetei <a href='B:230 10:7'>10,7</a>+. begirune diotenei, txiki nahiz handi <a href='B:230 19:5'>19,5</a>; Sal <a href='B:230 115:13'>115,13</a>.


marker: ⓚ
text:
itun-kutxa 1 Erg <a href='B:110 8:1'>8,1</a>.<a href='B:110 8:6'>6</a>; 2 Kro <a href='B:140 5:7'>5,7</a>. tximistak, trumoiak <a href='B:140 4:5'>4,5</a>+. harri-erauntsi handia 16,21; Ir <a href='B:20 9:24'>9,24</a>.


marker: [1]
text:
<em>emakume bat: </em>Emakumea Jainkoaren herriaren sinbolo da, Elizarena alegia, Jesus Mesias jaioarazteko etengabe erdiminetan dagoena. <em>eguzkia… ilargia… izarrak: </em>Elizaren zerutar jatorria jartzen da agerian.


marker: [2]
text:
<em>herensuge gorri handi bat: </em>Satanas edo deabrua (9. tx.), gaitz guztien pertsonifikazioa; indarrez jantzia ageri da.


marker: ⓐ
text:
semea izan zuen Is <a href='B:290 7:14'>7,14</a>; <a href='B:290 66:7'>66,7</a>. burdinazko makilaz gobernatuko <a href='B:290 19:15'>19,15</a>; Sal <a href='B:230 2:9'>2,9</a>.


marker: [3]
text:
<em>basamortura egin zuen ihes: Basamortua </em>Biblian Jainkoak herria probatzen duen lekua da, baina Jainkoarekin topo egiteko eta Jainkoak herria zaintzen eta babesten duen lekua ere bai. <em>1.260 egunez: </em>Ik. <a href='B:730 11:2'>11,2</a> oh.


marker: [4]
text:
<em>Mikel: </em>Ik. Dn <a href='B:340 10:13'>10,13</a> oh. <em>Nor Jainkoa bezalakorik? </em>esan nahi du <em>Mikelek</em>, eta Jainkoaren herriaren zaindari berezia da, Jainkoaren ordezkaria beraren herriaren aldeko borrokan.


marker: ⓒ
text:
Mikel Dn <a href='B:340 10:13'>10,13</a>.<a href='B:340 10:21'>21</a>; Ju <a href='B:720 1:9'>9</a>.


marker: ⓓ
text:
Bota… herensugea 20,2-3. lurrera bota Is <a href='B:290 14:12'>14,12</a>; Lk <a href='B:490 10:18'>10,18</a>; Jn <a href='B:500 12:31'>12,31</a>.


marker: [7]
text:
<em>gelditu zen: </em>Eskuizkribu batzuek, ikusleari berari aplikatuz, <em>gelditu nintzen </em>diote.


marker: [1]
text:
<em>piztia bat ikusi nuen: </em>Piztiak Erroma sinbolizatzen du, bere burua Jainkoaren pareko egin nahi duen <em>(Jainkoaren kontrako izen iraingarriak) </em>botere pertsegitzailea.


marker: ⓚ
text:
Handikeriak eta Jainkoaren aurkako irainak esatea Dn <a href='B:340 7:8'>7,8</a>.<a href='B:340 7:11'>11</a>.<a href='B:340 7:20'>20</a>.<a href='B:340 7:25'>25</a>; <a href='B:340 11:36'>11,36</a>. berrogeita bi hilabetez <a href='B:340 11:2'>11,2</a>+.


marker: [3]
text:
<em>Ezpataz hil… hilko da: </em>Beste eskuizkribuek hau diote: <em>Ezpataz hiltzen duena, ezpataz hilko dute. </em>Esaldiaren interpretazioa zaila da, ez baitago argi fededunek sufritu beharreko erasoaldiaz ari den (emandako itzulpenean bezala) ala erasotzaileen zigorraz.


marker: ⓐ
text:
Mirari handiak egiten Mt <a href='B:470 24:24'>24,24</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:9'>2,9</a>. zerutik sua jaitsarazi 1 Erg <a href='B:110 18:24-39'>18,24-39</a>.


marker: ⓑ
text:
lurreko bizilagunak liluratu 19,20; Dt <a href='B:50 13:2-4'>13,2-4</a>; Mt <a href='B:470 24:24'>24,24</a>; 2 Ts <a href='B:600 2:9-10'>2,9-10</a>.


marker: [4]
text:
<em>666: </em>Zenbakiek duten balio sinbolikoaren arabera, <em>Zesar Neron </em>izenari legokioke <em>666 </em>zenbakia, hau da, kristauen kontrako pertsegitzaile porrokatuenari; interpretazio hau, ordea, ez da segurua. Beste askoren iritziz, 666 zenbakiak, zazpia perfekzioaren zenbakia delarik, erabateko osagabetasuna esan nahiko luke, piztiaren asmoak porrot egingo duela adieraziz.


marker: [2]
text:
<em>Kantu berria: </em>Moisesek eta Israelgo seme-alabek, Jainkoak Egiptotik askatu ondoren, <em>kantu berri bat </em>abestu zuten (ik. Ir <a href='B:20 15:1-21'>15,1-21</a>). Ap-ko kantuak, Bildotsari esker egindako askapen berria ospatzen du (ik. <a href='B:730 15:3-4'>15,3-4</a>).


marker: [3]
text:
<em>idolatriaz: </em>H.h., <em>emakumeekin; </em>irudizko zentzuan, <em>lizunkeria</em>-k <em>idolatria </em>adierazten du; hemen piztiaren gurtza (ik. <a href='B:730 2:14'>2,14</a> oh.).


marker: ⓗ
text:
ez zen maltzurkeriarik Is <a href='B:290 53:9'>53,9</a>; So <a href='B:430 3:13'>3,13</a>; Sal <a href='B:230 32:2'>32,2</a>.


marker: [4]
text:
<em>Babilonia handia: </em>Babilonia, bekatuaren hiria, Erromaren sinboloa da. <em>prostituzio-ardoa: Erromak (Babiloniak) </em>idolatriara eraman zituen nazioak; ordainetan Jainkoak bere haserre-zigorra (10. tx.: <em>sumin-ardoa, zigor-kopa; </em>ik. Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a> oh.) ezarriko dio.


marker: ⓙ
text:
Erori da Babilonia 18,2; Is <a href='B:290 21:9'>21,9</a>; Jr <a href='B:300 51:8'>51,8</a>. prostituzio-ardoz mozkortu <a href='B:300 17:2'>17,2</a>; <a href='B:300 18:3'>18,3</a>; Jr <a href='B:300 51:7'>51,7</a>.


marker: ⓛ
text:
Jainkoaren sumin-ardoa 15,7; 16,19; Is <a href='B:290 51:17'>51,17</a>.<a href='B:290 51:22'>22</a>; Jr <a href='B:300 25:15'>25,15</a>+. suz eta sufrez 19,20; <a href='B:300 20:10'>20,10</a>; <a href='B:300 21:8'>21,8</a>; Has <a href='B:10 19:24'>19,24</a>; Ez <a href='B:330 38:22'>38,22</a>; Sal <a href='B:230 11:6'>11,6</a>.


marker: ⓜ
text:
Oinazetzen… menderen mendetan 19,3; Is <a href='B:290 34:10'>34,10</a>. Piztia eta honen irudia gurtu <a href='B:290 14:9'>14,9</a>+.


marker: ⓒ
text:
Jainkoaren zigorraren dolare handira bota 19,15; Is <a href='B:290 63:1-3'>63,1-3</a>; Nk <a href='B:310 1:15'>1,15</a>.


marker: [6]
text:
<em>hiritik kanpora: </em>Heriotza-zigorra hiritik kanpora bete ohi zen; horrela, kriminala gizartetik kanpo gelditzen zela adierazi nahi zen; Kristo ere hiritik kanpora hil zuten. <em>hirurehun km-ko zabaleran: </em>H.h., <em>mila eta seiehun estadioko zabaleran.</em>


marker: ⓔ
text:
Moisesen kantua Ir <a href='B:20 15:1-18'>15,1-18</a>. Bai handi eta harrigarriak zuk eginak Ir <a href='B:20 15:11'>15,11</a>; Sal <a href='B:230 92:6'>92,6</a>; <a href='B:230 111:2'>111,2</a>. Jainko ahalguztiduna 1,8+. Bai zuzen eta leiala zure jokabidea Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Sal <a href='B:230 145:17'>145,17</a>.


marker: ⓕ
text:
begirune eta gorespena Jaunari Jr <a href='B:300 10:6-7'>10,6-7</a>. Herriak oro etorri Sal <a href='B:230 86:9'>86,9</a>; Ml <a href='B:460 1:11'>1,11</a>.


marker: ⓘ
text:
santutegia aintzaren kez bete Ir <a href='B:20 40:34'>40,34</a>; 1 Erg <a href='B:110 8:10-11'>8,10-11</a>; Is <a href='B:290 6:4'>6,4</a>; Ez <a href='B:330 44:4'>44,4</a>.


marker: ⓙ
text:
Ahots handi bat tenplutik 16,17; Is <a href='B:290 66:6'>66,6</a>. isuri zazpi ontziak Jr <a href='B:300 10:25'>10,25</a>; Ez <a href='B:330 22:31'>22,31</a>; So <a href='B:430 3:8'>3,8</a>; Sal <a href='B:230 69:25'>69,25</a>.


marker: ⓚ
text:
zauri gaizto eta mingarria Ir <a href='B:20 9:10'>9,10</a>; Dt <a href='B:50 28:35'>28,35</a>. piztiaren marka <a href='B:50 13:17'>13,17</a>+. piztiaren irudia gurtu <a href='B:50 14:9'>14,9</a>+.


marker: ⓜ
text:
Zuzena zara Dt <a href='B:50 32:4'>32,4</a>; Sal <a href='B:230 119:137'>119,137</a>; <a href='B:230 145:17'>145,17</a>. zaren eta zinen <a href='B:230 1:4'>1,4</a>+.


marker: ⓝ
text:
fededun eta profeten odola isuri 17,6; 18,24; 19,2; Mt <a href='B:470 23:35-37'>23,35-37</a>. odola eman edaten Is <a href='B:290 49:26'>49,26</a>.


marker: ⓒ
text:
piztiaren erreinua ilunpetan Ir <a href='B:20 10:21'>10,21</a>; Is <a href='B:290 8:21-22'>8,21-22</a>.


marker: ⓔ
text:
urak agortu Is <a href='B:290 11:15'>11,15</a>; <a href='B:290 44:27'>44,27</a>; Jr <a href='B:300 50:38'>50,38</a>; <a href='B:300 51:36'>51,36</a>.


marker: [1]
text:
<em>Harmagedon: Megidoko mendia </em>esan nahi du. <em>Megido</em>-n hondatu zuten Josias erregearen gudarostea eta erregea hil (2 Erg <a href='B:120 23:29'>23,29</a>); hiria, beraz, bertan biltzen diren gudarosteentzat hondamen-sinbolo da (ik. Za <a href='B:450 12:11'>12,11</a>).


marker: ⓘ
text:
tximistak, danbatekoak… lurrikara 4,5+. sekula izan ez den bezalako lurrikara Dn <a href='B:340 12:1'>12,1</a>.


marker: ⓛ
text:
kazkabar-aleak 11,19; Ir <a href='B:20 9:24'>9,24</a>. Jainkoa madarikatu <a href='B:20 16:9'>16,9</a>.<a href='B:20 16:11'>11</a>.


marker: [1]
text:
<em>emagaldu handia: Emagaldua </em>askotan hiri idolatraren irudi da Biblian. Hemen Erroma adierazten du, hiri idolatra eta pertsegitzailea.


marker: [2]
text:
<em>basamortua: </em>12,6an ez bezala, animalia lohien tokia da hemen basamortua. <em>zazpi buru zituen eta hamar adar: </em>9. tx.ak dioenez, piztiaren <em>7 buruak </em>Erromako <em>7 muinoak </em>dira; <em>10 adarrak, </em>berriz, menpeko <em>10 errege </em>(ik. 12. tx.), <em>emagaldua </em>hondatuko dutenak (16. tx.).


marker: ⓑ
text:
emakumearen apaindurak 18,16; Ez <a href='B:330 28:13'>28,13</a>. eskuan urrezko edalontzia Jr <a href='B:300 51:7'>51,7</a>.


marker: ⓕ
text:
jaunen Jauna eta erregeen Erregea 19,16; Dt <a href='B:50 10:17'>10,17</a>; Dn <a href='B:340 2:47'>2,47</a>; 2 M <a href='B:464 13:4'>13,4</a>; 1 Tm <a href='B:610 6:15'>6,15</a>.


marker: ⓗ
text:
Erori da Babilonia 14,8+. espiritu gaiztoen eta piztien zulo Is <a href='B:290 13:21'>13,21</a>; <a href='B:290 34:11'>34,11</a>; Jr <a href='B:300 50:39'>50,39</a>; Ba <a href='B:320 4:35'>4,35</a>.


marker: ⓙ
text:
Irten Babiloniatik, ene herri Is <a href='B:290 48:20'>48,20</a>; <a href='B:290 52:11'>52,11</a>; Jr <a href='B:300 50:8'>50,8</a>; <a href='B:300 51:6'>51,6</a>.<a href='B:300 51:9'>9</a>.<a href='B:300 51:45'>45</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:17'>6,17</a>.


marker: ⓛ
text:
Eman berari berak besteei emandako tratua Jr <a href='B:300 50:15'>50,15</a>.<a href='B:300 50:29'>29</a>; Sal <a href='B:230 137:8'>137,8</a>; 2 Ts <a href='B:600 1:6'>1,6</a>.


marker: [1]
text:
<em>giza esklabo: </em>H.h., <em>gorputzak eta giza arimak. </em>Esanahi zehatza ez da segurua. Zenbaitek <em>esklaboak eta giza merkantzia </em>itzultzen du.


marker: ⓕ
text:
Poztu, oi zeru 12,12; Is <a href='B:290 44:23'>44,23</a>; <a href='B:290 49:13'>49,13</a>; Jr <a href='B:300 51:48'>51,48</a>; Sal <a href='B:230 96:11'>96,11</a>.


marker: ⓘ
text:
senar-emaztegaien kanturik ez Jr <a href='B:300 7:34'>7,34</a>+. zure merkatariak lurreko ahaltsuenak Is <a href='B:290 23:8'>23,8</a>. zeure sorginkeriaz Is <a href='B:290 47:9'>47,9</a>.


marker: ⓚ
text:
epaiak egiazkoak eta zuzenak 16,7; Sal <a href='B:230 19:10'>19,10</a>; <a href='B:230 119:137'>119,137</a>. zerbitzarien heriotza mendekatua <a href='B:230 6:10'>6,10</a>+.


marker: ⓝ
text:
Goretsi gure Jainkoa Sal <a href='B:230 113:1'>113,1</a>+. txiki eta handi 11,18; Sal <a href='B:230 115:13'>115,13</a>.


marker: [2]
text:
<em>Bildotsaren ezteiak: </em>Ap-an Kristori jartzen zaizkion izenetarik erabiliena (29 bider) <em>Bildotsa </em>da. Izen honekin, Pazko-bildotsaren teologia aplikatzen zaio, eta Is <a href='B:290 53:1'>53</a>. kap.ko <em>Jaunaren zerbitzariarena. Bildotsaren </em>(Jesus hil eta piztuaren) eta <em>emaztegaiaren </em>(Elizaren) <em>arteko ezteiekin, </em>I.Z.n hasitako salbamen-historiaren hari garrantzizkoenetako bat burutzen da. I.Z.ean, Jainkoa da Israelen senarra (ik. Is <a href='B:290 54:1-8'>54,1-8</a>; Os <a href='B:350 2:16-18'>2,16-18</a>); I.B.an, Jesus da Elizaren senarra (ik. Ef <a href='B:560 5:23'>5,23</a>.<a href='B:560 5:25'>25</a>.<a href='B:560 5:32'>32</a>).


marker: ⓒ
text:
Bildotsaren eztei-otordura deituak Mt <a href='B:470 22:2-3'>22,2-3</a>; Lk <a href='B:490 14:15'>14,15</a>.


marker: ⓔ
text:
zerua irekia 4,1; Ez <a href='B:330 1:1'>1,1</a>. zaldi zuria <a href='B:330 6:2'>6,2</a>. Zaldizkoari Leial <a href='B:330 1:5'>1,5</a>+. justiziaz epaitzen Is <a href='B:290 11:4'>11,4</a>; Sal <a href='B:230 96:13'>96,13</a>.


marker: ⓖ
text:
Odolez gorrituriko jantzia Is <a href='B:290 63:1-3'>63,1-3</a>. Jainkoaren hitza du izen Jn <a href='B:500 1:1'>1,1</a>.<a href='B:500 1:14'>14</a>.


marker: ⓛ
text:
piztiaren marka hartu 13,17+. aintzirara jaurti 20,10.15; 21,8; Is <a href='B:290 30:33'>30,33</a>; Mt <a href='B:470 25:41'>25,41</a>.


marker: [1]
text:
<em>mila urte: </em>Zaila da mila urte horien esanahia zehaztea. Dena den, ez daitezke h.h. har, historian zehar izan diren <em>milenarismoek </em>egin ohi dutenez. Askoren iritziz, <em>mila urteek </em>Kristoren etorreratik azkena arteko historia adierazten dute.


marker: ⓑ
text:
epaitzeko ahalmena Dn <a href='B:340 7:9'>7,9</a>.<a href='B:340 7:22'>22</a>.<a href='B:340 7:27'>27</a>; Lk <a href='B:490 22:30'>22,30</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:2'>6,2</a>. Jesusen testigantzagatik lepo eginak <a href='B:530 16:6'>16,6</a>+. Ik. <a href='B:530 1:6'>1,6</a>+.


marker: [2]
text:
<em>Gog eta Magog: </em>Ik. Ez <a href='B:330 38:2'>38,2</a> oh. Ezekielengan <em>Gog, Magog herrialdeko erregea </em>azaltzen da. Hemen bi izenak Jainkoaren asmoaren etsaien adierazgarri dira: etsaigoak azkena arte iraungo du.


marker: ⓔ
text:
zerutik sua jaitsi 2 Erg <a href='B:120 1:10'>1,10</a>; Ez <a href='B:330 38:22'>38,22</a>; <a href='B:330 39:6'>39,6</a>.


marker: ⓖ
text:
tronuan eseria, epaia Dn <a href='B:340 7:9-10'>7,9-10</a>; Mt <a href='B:470 25:31-46'>25,31-46</a>. biziaren liburua <a href='B:470 3:5'>3,5</a>+. egintzen arabera <a href='B:470 2:23'>2,23</a>+.


marker: [4]
text:
<em>suzko aintzirara bota zituzten: </em>Auzi-egunaren ondoren, Herioa eta Hildakoen Egoitza ere indargabeturik eta erabat garaituak gertatuko dira.


marker: ⓗ
text:
Herioa eta Hildakoen Egoitza suzko aintzirara bota 1 Ko <a href='B:530 15:26'>15,26</a>.<a href='B:530 15:55'>55</a>.


marker: [1]
text:
<em>itsasorik ere ez zen: </em>Antzinakoentzat itsasoa gauza txarra zen, hasierako kaosaren hondarra eta gaizkiaren indarren egoitza. Horregatik, ez da izango itsasorik kreazio berrian.


marker: ⓙ
text:
Zeru berria eta lur berria Is <a href='B:290 65:17'>65,17</a>; <a href='B:290 66:22'>66,22</a>; 2 P <a href='B:680 3:13'>3,13</a>.


marker: ⓚ
text:
Hiri santua Is <a href='B:290 52:1'>52,1</a>. Jerusalem berria <a href='B:290 3:12'>3,12</a>. emaztegaia bezala apaindua <a href='B:290 19:7-8'>19,7-8</a>; Is <a href='B:290 61:10'>61,10</a>; Heb <a href='B:650 11:10'>11,10</a>.<a href='B:650 11:16'>16</a>.


marker: ⓛ
text:
gizon-emakumeen artean bizilekua Lb <a href='B:30 26:11-12'>26,11-12</a>; Ez <a href='B:330 37:27'>37,27</a>; Za <a href='B:450 2:14'>2,14</a>; 2 Ko <a href='B:540 6:16'>6,16</a>.


marker: ⓜ
text:
malkoak xukatu 7,17+. ez negarrik, ez nekerik Is <a href='B:290 35:10'>35,10</a>; <a href='B:290 65:19'>65,19</a>.


marker: ⓐ
text:
Alfa eta Omega 1,8+. hasiera eta bukaera 1,17+. Egarri denari doan emango 22,17; Is <a href='B:290 55:1'>55,1</a>; Jn <a href='B:500 7:37'>7,37</a>. biziaren iturburutik <a href='B:500 7:17'>7,17</a>+.


marker: [4]
text:
<em>Jerusalem hiri santua: </em>Jerusalemi buruzko mezua Ez <a href='B:330 48:16'>48,16</a>.<a href='B:330 48:30-35'>30-35</a> pasartean oinarritua dago.


marker: ⓔ
text:
Jainkoaren aintzaz dirdaitsu Is <a href='B:290 60:1'>60,1</a>.<a href='B:290 60:2'>2</a>.<a href='B:290 60:19'>19</a>.


marker: ⓕ
text:
Jerusalem hiria nolakoa Ir <a href='B:20 28:21'>28,21</a>; Ez <a href='B:330 48:30-35'>48,30-35</a>.


marker: [5]
text:
<em>Hiria karratua zen: Karratua </em>perfekzioaren sinboloa da. <em>bi mila km-tik gora zen: </em>H.h., <em>hamabi mila estadio; </em>ik. <a href='B:730 7:4'>7,4</a> oh. Hiriaren neurri izugarriak bertako hiritarren kopuru kontaezinari dagozkio.


marker: [6]
text:
<em>Ez nuen inolako tenplurik ikusi: </em>Zeruko Jerusalemen ez da leku bereziren beharrik izango Jainkoaren presentzia izateko, zuzen-zuzenekoak izango baitira harekiko harremanak.


marker: ⓜ
text:
Haren ateak ez dira itxiko Is <a href='B:290 60:11'>60,11</a>. ez da gaurik izango <a href='B:290 22:5'>22,5</a>; Za <a href='B:450 14:7'>14,7</a>.


marker: ⓐ
text:
ez kutsaturik, ez gezurtirik 22,15; Is <a href='B:290 52:1'>52,1</a>; 1 Ko <a href='B:530 6:9-10'>6,9-10</a>; 2 P <a href='B:680 3:13'>3,13</a>. biziaren liburuan <a href='B:680 3:5'>3,5</a>+.


marker: ⓑ
text:
ur biziko ibaia Ez <a href='B:330 47:1'>47,1</a>; Za <a href='B:450 14:8'>14,8</a>; Jn <a href='B:500 7:38'>7,38</a>.


marker: ⓔ
text:
Aurrez aurre ikusiko Sal <a href='B:230 17:15'>17,15</a>; <a href='B:230 42:3'>42,3</a>; Mt <a href='B:470 5:8'>5,8</a>. haren izena bekokian <a href='B:470 3:12'>3,12</a>+.


marker: ⓚ
text:
laster nator 2,16+. neurekin dakart saria Is <a href='B:290 40:10'>40,10</a>; <a href='B:290 62:11'>62,11</a>. egintzen arabera 2,23+.


marker: [4]
text:
<em>hiri santutik: </em>Autoreak aginte osoa egozten dio bere buruari, eta ez dio inori eskubiderik aitortzen liburuaren edukia ukitzeko: ez ezer kentzeko, ez eransteko.


marker: [5]
text:
<em>Zatoz, Jesus Jauna: </em>Jaunaren etorreraren esperantza eskatologikoa adierazteko erabili izan diren otoitz liturgikoetarik zaharrena da hau (ik. 1 Ko <a href='B:530 16:22'>16,22</a> oh.).


